ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті және аударма саласының дамуы мен зерттелуі

ХХ ғасырдың басындағы әдеби процесс, әсіресе 20-30 жылдары зерттеуші үшін, ең алдымен, сол кездері логикалық аспектілері мен даму динамикасы саяси және идеологиялық детерминанттармен айқындалған жаңа эстетикалық жүйенің қалыптасуымен қызығушылық танытады. Кеңес одағында қалыптасқан қоғамдық құрылым, әдеби процестің ерекшеліктерін, оның эволюциялық дамуын анықтаған еді.
Әдеби мазмұнның өзгерістерін, әдебиет эволюциясының заңдылықтарын көркем аударманың дамуы негізінде де зерттеуге болады.
Зерттеу әдебиеттерінде «аударма мен аударма ойы өзі құрама бөлігі болып табылатын әдебиет тарихымен тығыз байланысты» [30; 106] деген тұжырымдар кең таралған. Аталған ережеге сәйкес көркем аударма эволюциясының процесі түпнұсқа дамуының негізгі ерекшеліктерін жүзеге асырады.
Аударма, шығармашылық қызметтің түрі ретінде, ХХ ғасыр басындағы, әдеби процесс сияқты көптеген өзгерістерге ұшырады. Бірақ қазіргі таңда ХХ ғасырдың басындағы аударма мәселелерін, қазақ аудармасының тарихын, аударма өнері дамуының ерекшеліктерін қарастыратын ғылыми еңбектер жоқ немесе аз деп тура айтуға болады. Қарастырылып отырған кезеңдегі аударма мәселелері С. Талжанов, Ә.Сатыбалдиев, З. Тұрарбековтардың еңбектерінде көрініс тапты, бірақ оларда тек жеке мәселелер, автордың белгілі зерттеушілік талғамдары ғана көрсетілген. Сондықтан да аталған кезеңдегі аударма эволюциясының көп тұғырлы насихатталуы қажет болып отыр, себебі кеңес әдебиетінің мәдени-идеологиялық жалпылығы аударманың онтологиялық мағынасын да анықтады. Негізінде, ХХ ғасырдың басында шет тілдегі әдебиет шығармаларын ұғыну жолына тұрған қазақ аудармасының негізі қаланады, және жалпы, көркем аударма теориясы қалыптаса бастайды.
Осы себептен осы бітіру жұмысының негізгі мақсаты – ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінде көркем аударманың даму жолы, аударылым мен аудармашылық тұжырымдамалардың өзгеру идеясын қарастыру болып табылады.
Бітіру жұмысының міндеті – қазақ көркем аудармасының ХХ ғасырдың басында эволюциясын насихаттау, сол процестің негізгі өлшемдерін анықтау, аударма тұжырымдамалары мен принциптерінің өзгеруін айқындау.
Сол кезеңдегі қазақ әдебиеті, жаңа сапаға ие болып, аз уақыт ішінде әлем әдебиеті дамуының негізгі деңгейлеріне ие бола тұрса да, онда белгілі бір ағымдар мен мектептердің шекаралары нақты көрінбеді, олардың қызмет етуі өте тез бітіп, белгілі бір кең таралуға ие бола алмады.
1. Ө. Әбдиманұлы. ХХ ғасыр бас кезіндегі қазақ әдебиеті. А., Қазақ университеті, 2002.
2. C. Талжанов. Аударма және қазақ әдебиетінің мәселелері. – А., Қазақ ССР-нің «Ғылым» баспасы, 1975.
3. А. Байтұрсынов «Қырық мысал» жинағы. – А., 1996.
4. Ә. Сатыбалдиев. «Сөз қазынасының кеншісі» (Ә. Сатыбалдиевтың ғылыми еңбектері. Естеліктер). Құраст.: Қ.Қ. Алпысбаев, Л. Н. Дәуренбекова. – Астана, «Аударма баспасы», 2008.
5. «Қазақ әдебиеті». 18 шілде, №29, 2003.
6. С. Талжанов. Көркем аударма туралы. – А., Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1962
7. Ж. Молдабеков. Аудармадағы ала-құлалық алаңдатады // Ақиқат. – 2006. – №4
8. Ә.Сатыбалдиев. Рухани қазына: Көркем аударма мәселелері. – Алматы: Жазушы, 1987.
9. Ш. Елеукенов. Мағжан. Өмірі мен шығармагерлігі: Алматы – «Санат», 1995
10. Х. Бекхожин. Қазақ баспасөзінің тарихының очеркі / Х.Бекхожин. – Алматы: Ғылым, 1981. – 191бет
11. C. Сейфуллин. Өлеңдері мен поэмалары. А., 1957
12. Көркем аударма теориясы мен тарихының өзекті мәселелері. Халықаралық ғылыми­теориялық конференция. – А., 2002
13. М. Әлімбаев. Өрнекті сөз – ортақ қазына. А., 1967.
14. С. Раппопорт. Художественное представление и художественный образ. М.: Наука, 1985.
15. М. Әуезов. Көркем аударманың кейбір теориялық мәселелері. // Көркем аударманың мәселелері. Мақалалар жинағы. – Алматы: Қазақ көркем әдебиет баспасы, 1957.
16. Ш. Құдайбердіұлы. Шығармалары. Алматы: Жазушы, 1988
17. «Молодой Казахстан» жинағы, М., 1928.
18. М. Әуезов. Уақыт және әдебиет. Құраст.: Ы. Дүйсенбаев. – A., 1962.
19. З. Жұмағали. Шәкәрім Пушкиннің “Дубровский” шығармасын қалай аударған еді. // Егемен Қазақстан, 2006
20. І. Жансүгіров. Шығармалары. 2 том, 392 бет
21. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. Құрастырған З. Ахметов, Т. Шаңбаев. А., «Ана тілі», 1996
22. И. Кабулов. Боевые вопросы марсистко-ленинской критики в казахской литературе. Стенография доклада на первом съезде Союза советских писателей Казахстана. – А. – М., 1934
23. С. Нұрышев Көркем аударманың кейбір мәселелері (мақалалар жинағы). – Алматы: Қаз.ССР Ғылым Академиясының баспасы, 1957.
24. Ә. Бөкейхан. Шығармалары. – Алматы: Қазақстан, 1994
25. Көркем аударма теориясы мен тарихтың өзекті мәселелері. Халықаралық конференция материалдары: Алматы, «Қазақ университеті», 2002
26. М. Қаратаев. Эпостан эпопеяға. А., 1970
27. М. Дәулетбаев. Мен қалай жаза бастадым. Лениншіл жас, 1933 жыл, 1 мамыр, №51
28. «Қарыз серіктігі һәм оның қара-шаруаға пайдасы». Аударушы: Жұмабайұлы Мағжан. М., 1925
29. М. Құл-Мұхамед. Алаш қайраткерлері саяси-құқықтық көзқарастарының эволюциясы. Алматы: Атамұра, 1998.
30. Ю.Левин. Взаимосвязи литератур в истории перевода // Взаимосвязи и взаимодействия национальных литератур. – М., 1961
31. Ә. Сатыбалдиев. Алғашқы аударма үлгілері. // Аударманың лексико­стилистикалық мәселелері. ­ Алматы, 1987
32. Казахский сборник. Составили Тогжанов и Джансугуров. – М., 1934
33. М. Каип-Назаров. Казахская литература в борьбе с буржуазными влияниями. – А., 1932.
34. М. Баталов, М. Сильченко. Очерки по казахскому фольклору и казахской литературе. – А. – М., 1933.
35. Э. Рейсснер. Восприятие и искажение. (Проблема изменения текста при переводе) // Сравнительное изучение литератур. – Л., 1976
36. С. Талжанов. О переводах и переводчиках. / Аударманың лексика – семантикалық мәселелері: (тәжірибелер, толғаныстар, топшылаулар). – Алматы: Ғылым, 1987.
37. З. Тұрарбеков. Аударма туралы.
38. С. Мухашова. М.О. Ауезов – переводчик русской советской драматической классики. – А., 1977.
39. А. Сатыбалдиев. Развитие культуры художественного перевода в казахской литературе: Автореферат диссертации канд. фил. наук. – А., 1964.
40. Қазақ совет энциклопедиясы. 343-344 бб.
41. Абай. Шығармалар. Екі томдық. – А., 1957.
42. Актуальные проблемы художественного перевода. 1 том. – М., 1967.
43. М. Әуезов. Әр жылдар ойлары. – A., 1959.
44. М. Қаратаев. Туған әдебиет туралы ойлар. – A., 1958.
45. Көркем аударманың кейбір мәселелері. – A., 1957.
46. З. Қабдолов. Биік өнер. Көркем аударма жөнінде // Кітапта: З. Қабдолов. Әдеби толғаныстар мен талдаулар. – A., 1977.
47. Ә. Сатыбалдиев. Алғашқы аударма үлгілері // Аударманың лексико-стилистикалық мәселелері. A., 1987.
48. З. Ахметов. О своеобразии казахского литературного процесса начала ХХ в. // Известия АН КазССР. Серия филологическая, 1990, №2.
49. С. Мұқанов. Көркем әдебиет туралы қорытынды пікірім // Қызыл Қазақстан, 1927, №1.
50. А. Алимов. Проблемы художественного перевода в Казахстане 1920-1930 годов. Ф.ғ.д. кандидаттық диссертациясы. – А., 1994
51. Ш. Құрманбайұлы. Терминолог. «Егемен Қазақстан» газеті. – Астана, 2007
52. А.С. Пушкин. Полное собрание сочинений. – М.; Л.: Изд­во АН СССР, 1937-1959
53. Толстой Л.Н. Хажы Мұрат: художественная лит-ра / Толстой Л.Н. – Алматы: Қазмемкөркемәдеббас, 1950.
54. Крылов И.А. Полное собрание сочинений. Том 3. Басни, стихотворения, письма. Государственное издательство художественной литературы, 1946.
55. У. Шекспир. Гамлет. Сонеттер / У. Шекспир. – Астана: Аударма, 2004.
56. Shakespeare W. Hamlet Princе of Denmark/Shakespeare W., – 1985 http://lib.ru/SHAKESPEARE/hamlet2.txt
57. У. Шекспир. Гамлет (пер. А. Кроненберга). www.biblion.ru
58. Лермонтов М. Ю. Таңдамалы. 1-том. – Алматы: Жазушы, 1977


Қосымша әдебиеттер

59. Б. Мейлах. Художественное восприятие как научная проблема // Художественное восприятие. – Л., 1971.
60. Б. Микушевич. К вопросу о романтическом переводе. // Актуальные проблемы теории перевода. Т. I. – М., 1967.
61. Литературные связи и литературный процесс. – М., 1986.
62. ХХ ғасырдың басындағы аударма. http://www.stud.kz/1760
63. Н. Есенжолов. ХХ ғасырдың алғашқы ширегіндегі қазақ элитасының қалыптасуы және қоғамдық­саяси қызметі. www.sgpi.kz
64. С. Абдрахманов. Өлең аудармасының теориясы мен поэтикасы. Ф.ғ.д. кандидаттық диссертациясының авторефераты. – A., 2007
65. http://www.abai.kz веб­сайтының материалдары
66. Б. Қойшыбаев. Жазықсыз жазаланған журналистер. http://www.anatili.kz
        
        Кіріспе
«Аударма қазіргі кездегі көлденең адамның
кәсіпшілік ететін ермегі емес, мемлекет ісінің
бірі, ұлттық мәдениетті жасаудың құралы»
С. Талжанов
ХХ ғасырдың басындағы әдеби процесс, әсіресе 20-30 ... ... ең ... сол кездері логикалық аспектілері мен даму ... және ... ... ... жаңа эстетикалық
жүйенің қалыптасуымен қызығушылық танытады. Кеңес одағында қалыптасқан
қоғамдық ... ... ... ... оның ... ... еді.
Әдеби мазмұнның өзгерістерін, әдебиет эволюциясының заңдылықтарын
көркем аударманың дамуы негізінде де зерттеуге болады.
Зерттеу әдебиеттерінде «аударма мен ... ойы өзі ... ... ... ... ... тығыз байланысты» [30; 106] деген
тұжырымдар кең таралған. ... ... ... ... ... процесі түпнұсқа дамуының негізгі ерекшеліктерін ... ... ... түрі ... ХХ ... ... ... сияқты көптеген өзгерістерге ұшырады. Бірақ қазіргі таңда ХХ
ғасырдың басындағы аударма мәселелерін, қазақ аудармасының ... ... ... ... ... ... еңбектер жоқ немесе аз
деп тура айтуға болады. Қарастырылып ... ... ... ... ... ... З. ... еңбектерінде көрініс тапты,
бірақ оларда тек жеке мәселелер, автордың белгілі зерттеушілік талғамдары
ғана ... ... да ... ... ... эволюциясының көп
тұғырлы насихатталуы қажет болып отыр, ... ... ... ... ... аударманың онтологиялық мағынасын да ... ХХ ... ... шет тілдегі әдебиет шығармаларын ұғыну
жолына тұрған қазақ аудармасының негізі ... және ... ... теориясы қалыптаса бастайды.
Осы себептен осы бітіру жұмысының негізгі мақсаты – ХХ ғасыр басындағы
қазақ әдебиетінде көркем аударманың даму жолы, ... мен ... ... ... ... ... ... жұмысының міндеті – қазақ көркем ... ХХ ... ... ... сол ... ... ... анықтау,
аударма тұжырымдамалары мен принциптерінің өзгеруін айқындау.
Сол ... ... ... жаңа ... ие ... аз уақыт ішінде
әлем әдебиеті дамуының негізгі деңгейлеріне ие бола ... да, онда ... ... мен ... шекаралары нақты көрінбеді, олардың қызмет
етуі өте тез бітіп, белгілі бір кең таралуға ие бола ... – өз ... өз ... өзі өмір ... ... ... ... адамдар, қауымдар, тайпалар, халықтар, ұлттар
арасындағы әлеуметтік, экономикалық, рухани, ғылыми ... ... ... құралы. Аударма – елтану ... ... ... ... ... ... адамдардың көп
замандарға созылған ұзақ тарихында тілі өзге ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасаудың делдалы, дәнекері болған.
Аударма халықты рухани жағынан дамытудың күшті құралы, себебі, ол – ... ... ... ... ашатын кілт, ғылым мен білімнің
қайнар бұлағы, тіл ұстарту мектебі.
Батыс ... ... шет елді ... ... деген пайымдау бар. Шынымен, аударма ... өзі ... орта мен ... ... ... ... қауымның басқа
ел туралы, оның мәдениеті жөніндегі ойын байытады. Лексикалық қатарда ол
шетелдік ономастика, топонимика, шет ... ... ... ... ... ... ... этнография және т.б. ғылымдар бір алыс ел
туралы нақты мағлұмат берсе, онда әдеби көркем ... ... сол ... ... ... ... ... мәдениеттанулық мәселелеріне не ... ... ... ... Ол ... ... аударманың мәдени феномен екендігі де,
оның адамзат мәдениетімен ... ... да шүбә ... айғақтар
екендігін еске сала кеткіміз келеді. Әрине, аударма – мәдени құбылыс.
Өйткені, ... ... ... етуші де, жасаушы да адам. Ал адам мен
мәдениетті бөліп-жарып қарастыра алмайсыз, себебі мәдениет – ... ... ... ... ... – мәдениетаралық байланысты ... ... ... ... ықпал ететін құбылыс.
Осыдан, былайша айтқанда, аударма болып  есептелмейтін «аударманың»
екі ... бар ... ... тұр. ... ... ... басқа
сөзбен жеткізеді: тілішілік аударма немесе басқа атау ... ... ... де ... ... есептелмейтін семиотикааралық аударма
немесе трансмутация. Бұл екі жағдайда да сөз “аударманың” аудармасы, 
интерпретациясы ... ... тұр. ... тура өз ... ... ... жанама мағынадағы аударма бар деп айтуға болатын ... ... тар және кең ... бар. Тар ... ... бір тілдің ауызекі немесе жазулы ақпаратын (мәтінін) ... бір ... етіп ... ... Тар ... ... жалпы аударма
ұғымының көпке үйреншікті, дағдылы түсінігін білдіреді. Расында да, аударма
дегенде ана тілімізден басқа тілде ... ... ... ... ... да ... болып тұрған ақпарат, хабарлама және т.б.-ны
өзімізге түсінікті түрде өз ... ... ... көз ... [23; ... ... аударма деп қандай да болмасын мәдени ақпарат түрін,
мәдени мәтінді өзінің үйреншікті арнасынан басқа түрге ауыстыру, оны ... ... ... ... ... (бұл ... тіл ... тар
лингвистикалық мағынада қолданылып тұрған жоқ) ... бір ... ... бұзбай жеткізуді айтады. Мысалы, айтулы ... ... ... мәдени салалар: көркемсурет, музыка, би және т.с.с. ... ... ... келе ... ... біз ... идеясын,
музыканың рухын, бидің қимыл-қозғалыстарының мәнін тілге сала аламыз, яғни
тіл арқылы «сөйлете» аламыз. «Тілсіз тілдер» ... ... ... ...... ... түсінік туындайды.
Көркем аударма – халықтың рухани мәдениетінің қазынасы. Суреткерлер
жасаған көркем ... ... ... ғасырлар бойы жасаған рухани
мәдениетіне тән ортақ заңдылықтар, ... ... ... Әрбір
халықтың қалыптасу, даму тарихындағы ... кең ... ... ... ... ... ... суреткердің
жинақтаушылық талғам шеберлігі белсенді қызмет атқарады. Дүние жүзіндегі
халықтардың көркем әдебиетіндегі көрнекті ... ... да ... ... ... тануға ұмтылады. Суреткердің
шығармашылық әлемі – ... ... ... ... ... ... ... З. Ахметов былай дейді: «Әдебиет алдымен
ұлттық негізде пайда болып, дәстүрлі түрде одан әрі ... [21; ... ... ... ой ... әрбір халықтың өзіндік
көзқарастары ... ... айта ... ... ешбір
халықтың әдебиеті томаға – ... ... ... ... оқшау
дамымайды. Басқа халықтардың әдебиеті мен мәдениетінен сусындап, өмір
қажеттілігіне орай, олардың жетістіктерін, ... ... өз ... отырады» дейді [21; 240]. Демек, әлем халықтарының ... ... ... ... ... да, келе-келе көркемдік
сапасына қарай, жұртшылықтың қабылдау ... орай ... ... ... ... ... ... классикалық шығармалары әрі ұлттық, әрі
жалпы адамзаттық рухани құндылықтар ... ... ... ... шығармалардың бір арнасы аударма туындылар болғандықтан оларға,
әсіресе Еуропа әдебиеттерінің ... ... ... ... ... ... аударылуы ұлттық өнерінің көркемдік сипатына
елеулі ықпал етті. Қазақ әдебиетінің төл туындыларымен қатар, Азия, Америка
құрлықтары ақын ... ... ... ХХ ... өн ... ... ... оқырмандарға танымал болды. Сервантестің, Шекспирдің,
Гетенің, Гейненің, Шиллердің, Байронның, Дюманың, Мицкевичтің, Золяның,
Твеннің, Драйзердің, ... және т.б. ... ... ... аударылды [1; 128].
ХХ ғасырдың басы – қазақ халқының тарихында бүкіл қоғамдық ой-пікірдің
өрлеуіне мүмкіндік ... ... ... ... тұмшалаған ой-сананың ояну
дәуіріне жол ашқан кезең. Еңдеше ұлттық ... ең ...... ... көрсеткіші аударманың бұл ... күрт алға ... ... ... Бұл ... ... нақты жалғасы іспетті Шәкәрім ... ... ... ... де, ... ерте ... көрген Мәшһүр Жүсіп
шығармашылығы өзінің кемел шағына жетіп, шырқау биігіне көтерілсе, Ахмет,
Міржақып, Сұлтанмахмұт, ... ... т.б. ... ... ... ... биік көркемдік сипаттағы аудармаларды жариялай бастады.
ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы қазақ ағартушылары мен ақын-жазушылары
аңсаған ... ... ... – ХХ ғасырдың бас кезінде біршама
нәтижесін беріп, ... ... ... ... елді ... ... ... мақсатына жетеледі. Оқыған зиялылар арасынан ел бағытын ақындар
сара жолды жаңылмай ... ... ... алып ... ... ... ... таныла бастады. Сол көш бастаушылардың алдыңғы қатарында
қазақ ақын-жазушылары да болғаны талассыз шындық.
Адамды адам ретінде ерен етіп ... да, оның ... ... ... ... болып тұрған да нағыз адами болмыстың іргетасы – мән-
мағыналық кеңістік, рәміздік кеңістік, ... ... ... ... кеңістік абстрактілі бейнелерден, ұғымдардан, сөздер
мен таңбалардан, ... ... ... тұрады. Фиксацияда,
көшіруде, аударуда – ... ... адам үшін мәні бар ... ... ... қыры да, сыры да ... Ол мәдениеттің
кумулятивтік, жинақтаушылық рухын баяндайды.
Адамзат жазулы тарихта жүргеніне біраз уақыт ... ... ... ... ... түсірілген мәтін ретінде тіршілік етіп
жатқандығы кімге де ... ... Сол мол ... ... бай ... ... одан шығармашылық шабыт алу үшін, алдымен, сол қазынаны
түсінікті ететін амал-тәсіл керектігі даусыз. Ендеше, түрлі тілде ... ... ... өз ... ... іргелі бөлігі деп қарауға
мүмкіндік берер қазақ аударматану ғылымының дамуы ... ... ... ... [7].
Екі тілді терең білген әрі биік ақындық дарынға ие аудармашылар басқа
халықтардың туындылары ішінен ... ... ... ... ... ... мол, ... оятар үлгілі түрлерін, қазақ
топырағында жиі кездесетін жайттарды көрсетуге қолайлы, ... ... ... ... алып ... Олар ... ... түрде қайталамай, оған ұлттық рең бере төл ... ... ... ойдың салмақтылығына, қазақ оқушыларының
жанына жақын да түсінікті, ... ... ... болуына баса назар
аударған. Ақындар аудармаларында сюжет сақталғанымен, еркіндік басым, қазақ
тұрмысына жақын идеялар, заман ... ... жаңа ... айтылады.
Аудармашылардың туындылары да, ондағы сөздері де қарапайым, ұғымға жеңіл,
үгіт-насихат, тәлім-тәрбие түрінде болып келеді. Олар ... ... бір ... ел ... ... ... ... оқу,
ағарту мәселелерін сөз етеді. Терең оймен жазылған төл туындылары оқырманды
жақсылыққа, имандылыққа, ізгілікке, адамгершілікке, ақ ниеттілікке, ... ... ... ... отырған туындының мазмұнын сақтай
отыра, оны қазақ рухына, ... ... ... ... ... өзі ... бір әлем деп айтуға тұрарлық ақындар
аудармаларының тағы бір ... – олар ... ... шеңберге ғана
бағындырмай, адамгершілік, ізгілік ... ... ... қай ақыннан
аударғаны белгісіз А.Байтұрсыновтың «Нәбік аты» өлеңінің негізгі арқауы
кедей мен бай ... ... ... ... ... ... де, байлардың арасында да адамгершілігі мол, аталы ... ... бар ... ... ... ... ... көркем-әдеби, поэтикалық аударманың
әдебиет, поэзия сынды өнер қатарына жататындығы да қисынды. «Прозадағы
аудармашы – құл, ал ... ...... ... ... сөзі ... бекер айтылмаса керек. Ол аударманың өнер ретіндегі
көрінісін танытады.
1937 жылы дарынды аудармашылар ұсталып, ... ... ... ... ... ... ... жылдардың өне
бойында аудармаларын жариялауға рұқсат етілмеді. Мысалы, Ахмет ... ... ... ... 1928 ... ... ... аталмай
келді. Осы аса көрнекті қайраткерлердің аудармалары ... ... ... бастап мерзімді баспасөз беттерінде жарық көре бастады.
Осы зерттеу атау болып ... ... ... ... елі мен әлем ... ... ... байланысты болғандықтан, аударма ісін мәдени байланыстар мен өзара
ықпалдастықты, аударматану ғылымының ... ... ... ... ... ... қарастыруға мүмкіндік береді. Жұмыста ХХ ғасырдың
басында өмір сүрген айтулы ... ... ... мен
аударма саласына қосқан үлесі қарастырылады.
ХХ ғасырдың басындағы қазақ ... ұлы ... ... ... ... ... отаршылдыққа қарсы күрес пен
тәуелсiздiктi аңсау идеясын ашық және батыл ... ... ... Дулатов, Ілияс Жансүгіров, Жүсіпбек Аймауытов ... ... ... ... ... ... ... қараңғылықта отырған
күйiн суреттеп, елдi өнер-бiлiмге үгiттедi. Сол кездерден ... ... ... да дами ... ... Ұлы Абай ... жолын қуған
қазақ жазушылары да көптеген шетелдік еңбектерді қазақшалап, қазақ халқына
Еуропа мен Азия елдерінің әдебиетімен таныстырды.
Бітіру ... ХХ ... ... ... ... – әрі
ойшыл–ғалымдар, әрі аудармашылар – қазақ жазушыларының аударматану ... ... ... ... ... ... саласының сол
кездегі ахуалы мен дамуы жөнінде де сөз ... Алаш ... ... ... ... дейінгі және одан кейінгі
аудармалары зерттеліп, олардың қазіргі аударматану ғылымы саласына косқан
үлесі туралы ... ... ... ... ... ... әдебиеті және
аударма саласының дамуы мен зерттелуі
«Тек дәл аудару үлкен жазушының тіл, стиль,
сөйлем ерекшеліктерін бере алатын болады,
бұл жөніндегі дәл аудару ... мен ... орай етіп ... деп ... ...... бір елден екінші елге тасымалдап
жеткізетін пошта ... ... ... ... екен ... Расында да солай. Аударма ісі дәл өзінің танымал мағынасында,
яғни тіларалық көркем ... ... ... ... ХІХ ... ... – ХХ ... басында басталды. Бұл – орыс әдебиетінің
алдыңғы қатарлы шығармаларын аудару ... еді. Осы ... ... Ы. ... А. ... ... ... арқасында
қарапайым халық арасында ғылым-білімге, сауаттылыққа деген ынталылықты
туындатқан, «білім дегеніміз күш», «білекті ... ... ... ... ... ... ... басталды десек қателеспейміз.
Аударма қай уақытта болмасын мәдениетте зор маңызға ие болған, бүгінгі
таңда ие болып отыр және ... ... ... да бір ... ... ... күннің өзінде де маңызынан айырылмайтын қажетті мәдени-тілдік
әрекет. ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ісі бұрынғыдан да гөрі қажеттірек бола ... ... ... ... және мәдениет тарихы тұрғысынан болсын,
психология мен философияда ... ... ... ... жандана
түсті.
Орыстың ұлы ойшыл сыншысы В.Г. Белинский 1844 жылы бір мақаласында
көркем аудармаға тоқтала ... ... бір ... ... ... түпнұсқаны оқырмандарға және оқуға ... ... ... ең ... бір ... әдеби тіліндегі шығармаларды екінші
халықтың ... ... ... халықтардың өзара таныстығы, ... ауыс – ... ... ... ... ... және ақыл – ... дамуы негізделеді» [2; 58].
Халқымыздың ұлы жазушысы М.О. Әуезов 1959 жылғы 15-19 ... ... ... ... ... ... әдебиеттің дамуы
туралы былай дейді: «... Сол ... ... ... ірі ... ... ... төрт ... айқын аңғарылады. Ол әдебиет ең ... ... ...... үшінші – революцияшылдық, төртінші ... ... ие ... ... Бұл әдебиеттің осы аңғарын ойлай
отыра қазақ әдебиетін шолсақ, әрине, бұнда Октябрь ... ... ... ... көре алмаймыз. Әсіресе, ХХ ғасырдың
басындағы біздің әдебиет, Б. ... ... ... ... да көтеріле алмаған. Бұл ретте Абайдан кейінгі дәуірдегі даму­өрлеу
Шоқан, Ыбырай, Абай ... ... ... ... ... ... ... болады» [18; 151].
ХХ ғасыр басында қазақ ақын-жазушылары томаға-тұйық күйде қалмай,
жазба ... ... ... ... ... ... тәжірибесіне көз
салып, әдеби байланысқа түсе бастады. Әсіресе, орыс ... ... ... ... ... шығара алмаймыз. Оның ең бір жанды көрінісі аударма
шығармалардың көптеп пайда бастауы ... ... ... бір ... қарастырғанда, көркем аударманың өрісіне көз жібермей өту мүмкін
емес. Өйткені, аударма – жазба әдебиеттің биік ... ... әсер ... ... игі ықпалын тигізіп отырады. Аударма төл ... ... ... да бірінің жетістігі мен кемшілігіне екіншісі ортақ,
екеуінің тағдыры үнемі тығыз байланыста болып ... ... ... ... ақын-жазушылары өздерінің ұлы
өзгерістер дәуіріндегі ең ... ... ... ... сол ... өміріндегі күрделі мәселелерді қозғады, оны еңбекші бұқараның
мүддесі тұрғысынан сөз ... ... ... ... ... Абай ... Ыбырай Алтынсарин сияқты, орыс халқының классикалық
әдебиетінен үйренді, одан бірқатар шығармаларды қазақ тіліне аударды (мыс:
«Үлгілі ... ... ... «Жиған-терген», «Шивон тұтқыны» т. б.).
Сонымен қатар, олар өздерінің ... Абай және ... ... ... ХХ ғасырдың басындағы қазақ ... ... ... ... ... ... ... әдісімен жазды:
шындық өмірді көрсетті; оның жақсысын, жаңасын, өршілін ... ... ... ... Бектік, феодалдық қоғам ... ... ... ... қанауды даттады, оқуды,
өнерді, еңбекті мадақтады, еркіндікті, бақытты өмірді аңсады [7; 44].
Бұл ақын-жазушылардың біразы шығармаларының ... ... ... бектік-феодалдық, капиталистік, отарлық қанауда езіліп,
еңсесі түсіп жүрген қазақ кедейі, жалшысы, жұмысшысы, ... ... ... ... тұрмысын, ой-сезімін, мұң-арманын жырлады,
солар үшін шындық, әділдік ... ... ... ХХ ... ... бірқатар ақын-жазушылары қаналушылар — кедейлер мен
жұмысшылар ... ... ... ... ... ... ... дүниесін күйретіп, қоғамдық тұрмысты қайта құруға, жақсы
әділетті қоғам орнатуға болады деген ... ... ... ... ... ... ... тарихындағы XX ғасырдың
алғашқы ширегін ... ... мен ... ... ... деп ... әбден
болады. Бұл кезеңде саяси күрес сахнасына Ресейдің аса үлкен ғылыми, саяси
орталықтарында білім алған, сол ... ... ... ... ... бағдарларынан әбден хабардар, экономика, құқық ... мен ... ... ... ... ... озық ойлы тобы ... Олардың
басым көпшілігі ғылымға емес – утопияға, демократияға емес – авториторизмге
негізделген болшевизм идеясын қабылдамай, баррикаданың арғы ... ... ... өз ... отырып азап шеккен қазақ халқының ... ... ... Алаш ... ұйымдастырды. Ел алдындағы ұлы
мақсаттарды жүзеге асыратын атқарушы билік органы – ... ... ... ... ... ... ... талпыныс жасады. Қазақ халқының ұлттық, саяси ... ең биік ... ... XX ... ... осы бір ... ... қатарлы тобының саяси қызметі де, кұқықтық көзқарастары
да, тіпті ғылыми, ... ... да ұзақ ... бойы ... тақырып саналып,
зерделі зерттеулерге объект бола алмады. Оларсыз қазақ ... – тұл, ... – күл еді. ... партиясынсыз саяси күрес тарихын, «Алашорда»
үкіметінсіз экономикалық ілімдер мен ... ... ... ... ... ... Алаш ... ұлт тарихын жасау, мемлекеттік тіліміздің тарихын қалыптастыру
мүмкін емес [29].
ХХ ғасырдың бас кезіндегі жазба әдебиетіміз бен ... ... ... ... ... ... да, көркемдік тұрғыдан да жетіле түскен тұста
әдебиетке деген талғам мен ... жаңа бір ... ... ... Өскелең елдердің өркениетті әдебиетінің өкшесін басып, өзіндік
бетін айқындай бастаған әдебиетіміздегі ... ... ... ... мерзімі өзінен-өзі келіп туындаған-ды. Сөйтіп ... ... зор ... ... ... қазақ баспасөзінің орны ерекше
болғанын ешкім жоққа шығара алмаса керек. Онда ... ... ... насихаттық қалыпта қалып қоймай, әдебиетімізге қатысты
күрделі мәселелерді көтерген көлемді мақалалар түрінде де ... ... ... ... ... ... ... салалана түсті.
Қазақ баспасөзі жоғарыда ... ... ... келелі
мәселелерін сөз ете отырып, жаңа ... ... ... жас ... ... ... ... бекітті. Алғашқы кездегі
жарнама сын, аннотациялар ауыз ... ... ... ... ... сын ... айналды.
Жазба әдеби сынымыздың қалыптасып, дамуы «Айқап» журналы мен «Қазақ»
газетімен тығыз байланысты. Сын тарихын жете ... ... ... ғалым Т. Кәкішев «Айқап» пен «Қазақтың» әдеби ... ... орны ... ... әдебиетінің сол дәуіріндегі
шығармашылық проблемаларын мүмкін ... ... ... ... талап-талғамын қалыптастыруға алғаш қадам жасаған «Айқап»
журналы мен «Қазақ» ... ... ... ... әдебиет сынын
тудырудағы орны ерекше», - деп жазды.
Орыстың классикалық әдебиетінің туындылары да ... ... ... ... ... ... ... қалыптасырды.
В.Белинскийдің, А. Блоктың, Л. ... А. ... Н. ... И. ... А. ... Ф. Достоевскийдің,
И.Крыловтың, М. Лермонтовтың, А. Пушкиннің, А. ... ... т.б. ... туындылары орыс және қазақ әдебиеттерінің дамуына
көркемдік ықпал жасауда ... ... ... ... ... тақырып,
идея, композиция, сюжет, образдылық, көркемдік жинақтау және ... ... ... ... ... ... әдебиеті аса ықпалды қызмет атқарғандығын жадымызда ұстаймыз.
Орыстың классикалық әдебиетінің мұралары қазақ оқырмандарына ... ... ... оның ... ... жұртшылыққа мәлім. Бірақ,
қазақтың ұлттық әдебиетінің ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ... ... ... ... классикалық әдебиетінің ықпал етуі мол болды.
Ұлы ақындарымыз Абай, Шәкәрім, Мағжанның, ... ... ... ... ... ... ... нәр алды. Ал, суреткерлік
шеберлікке жетудегі орыстың классикалық әдеби дәстүрлерінің пайдалы ықпалы
болғандығы ақиқат.
Қазақ сөз өнеріндегі ... ... ... ... роман жанрының
қалыптасуы мен дамуында орыстың ... ... ... ... И.А. ... Ф.М. ... И.С. Тургеневтің
шығармашылық ықпалы анық болды. Әсіресе, Ж.Аймауытовтың, М. Әуезовтің және
кейінгі толқын қазақ ... ... ... ... ... орыстың классикалық әдебиетінің әсері болғандығы анық. ... сол ... ... ... ... қазақшаға аударуда да
қаламгерлердің түпнұсқа авторларымен деңгейлес көркемдік ... ... ... ... Б. Шалабаев «Қазақ романының тууы мен қалыптасу тарихы» атты
монографиясында фольклор мен ... ... көш ... екендігін
негізге ала отырып, қазақ әдебиетінің жаңашылдықпен ... ... ... ... игі ... баға берді: «Қазақтың ағартушы
жазушылары орыстың сыншыл реализмін шығармашылықпен қабылдай ... ... ... ... ... тұрған міндеттерге сәйкестендіріп, нақтылай
білді. Бұл жәйт қазақ әдебиетінің идеялық, көркемдік және жанрлық тұрғыдан
баюына көмектесті, оның одан әрі ... ... ... ... [5].
Әрине, ХХ ғасырдағы әлем әдебиеттеріндегі роман жанрының өрісінде Т. Манн,
Р, ... Э. ... Р. ... М. ... Ж. ... М, ... ... Ғ.Мұстафин сынды көрнекті романистерді айта аламыз.
Қазақ тілінде тамаша, көркемдік дәрежесі ... ... ... дәл сол ХХ ғасырдың басында ерекше ... ... Сол ... ... ... ... ... толқынның осы бір тәржімашылық қырын
дамытып, төл әдебиетіміздің туын ... ... ... ... ... мәңгі тот шалмас асыл қазыналарын, тамаша туындыларын туған
халқына жеткізуге ұмтылды. Олар ... ... пен ... ... қазақ сахарасына асқан шеберлікпен таратты. А. Пушкин «Әдебиеттің
ең бір ауыры, ең бір жақты атақ әпермейтін түрі» деп ... ... ... ... ... ... қауымы еселі еңбек етті. Бұл ... сөз ... ... шығарған «Қырық мысал» (1909), «Үлгілі
тәржіме» (1910), «Үлгі бала» (1912), «Жиған-терген» (1914), ... ... мен ... ... асыл ... қосылған асыл інжу-
маржандары екенін айтуға тиістіміз.
Бұл тұстағы, мәдени-әлеуметтік дамудың бір көрінісі қазақша кітаптардың
көптеп шығып, ел арасына ... ... ... ... ... ... тарихына арналған еңбектерде ХХ ... бас ... ... ... жағынан да, сандық ... да күрт өсуі ... ... ... Ә. ... 400 ... ... 180 басылымды
атаса, Ү. Суханбердина, Д. Сейфуллиналар 480 кітап атауы мен 720 басылымды
көрсетеді. Ал татар ғалымы А. ... 1917 ... қоса ... ... 509 ... 2 млн. 201 мың 105 дана ... ... деген пікір
айтады. ХХ ғасырдың басындағы ... ... ... Б. ... ... 1900-1917 жылдар аралығында 200 кітап жарық көрген [1; ... ... ... ... ... туындылар да болғаны сөзсіз.
Аударма әдебиеті – төл әдебиеттің егіз ... ... ... ... өседі.
Орыс әдебиетінің тарихы да, қазақ әдебиетінің тарихы да осыған айғақ бола
алады.
Ілгеріде көршілес отырғандықтан, орыс ... мен ... ... ... жеке ... ... әдеби әңгімелер ауысып келді де,
қазақ әдебиетінде орыс ... ... ... ХІХ ... ... ... бастады. Бұл дәуір орыс ... ... ұлы ... ... ... еді. Замана сай аударманың өсу
жолын дәлелдеуге мысал ... ... ұлы ... А.С. ... қызын» 1903 жылы Молданияз Бекимов аударды. Осы шығарманы 1936
жылы Қадыр Тайшықов, ал 1949 жылы ... ... ... ... ... бұрыңғы төл әдебиетіміздің мешеу кезіндегі Молданияз Бекимов
берген үлгіден көш ... ... ... [2; ... ... қызының» аудармасы зерттеу әдебиетінде бірталай
бағаларға ие болды. Мысалы, С. Талжанов М. Бекімовтың аудармасын «жартылай
орысша, ... ... ... ... жүзеге асырылған деп атаса [2;
205-206], М. Фетисов пен Б. Кенжебаев «аудармашы пушкиндік ... ... ... (...) ... мазмұны мен стиліне қарай өте жеңіл болып
шықты». Бірақ бұндай ... ... ... ... ... ... 1887 ... «халықтық оқуға» арналған адаптацияланған
басылымнан жасалғандығын ескермей айтылған.
ХХ ғасырдың ... ... ... ұлы Абайдың ағартушылық,
демократиялық дәстүрiн жалғастыра отырып, отаршылдыққа қарсы ... ... ... ... ашық және ... ... ... Байтұрсынов,
Мiржақып Дулатов қазақ халқының тарихи-мәдени дамудан ... ... ... ... суреттеп, елдi өнер-бiлiмге үгiттедi. Жаңалыққа
енжар, ұйқыда жатқан қазақты бiрi ... боп ... ... бiрi ... деп, бар ... жар салды. Ғасыр басында әдебиетке келген ақын-
жазушылардың барлығы да осы дүбiрмен оянғандар едi. ... ... ... ... ... ... жаңа жырлардың
туып, жетiлуiне үлес қосты. Оның ... ... «Кiм ... атты
романдары, «Адасқан өмiр», «Кедей», «Таныстыру», ... ... мен ... ... поэмалары, лирикалық өлеңдерi, публицистикалық мақалалары
ақынның әр ... ... ... ... ... ... ... идеяны көркем сөз арқылы өрiстетуге Сәбит ... ... ... ... ... Өтетiлеуов, Тұрмағамбет
Iзтiлеуов, Ғұмар Қараш, Нарманбет Орманбетұлы, Бернияз Күлеев, т.б. елеулi
еңбек ... Олар ... ... әр ... ... ... шағын,
сюжеттi өлеңдер мен мысал жанрында өнiмдi еңбек етсе, Бернияз заман
шындығын ... ... ... ... Ауыл ... ... ... мен Бекет еңбектерi ... ... ... байланысты едi. Көбеев «Қалың мал» атты роман жазды.
«Айқап» журналын ... ... ... ... ... ... ... («Гүлқашима», «Топжарған») басылды.
Отаршылдық қанауды, ел билеу жүйесiндегi саясатты, қазақ қоғамының ... ... ... мен ... ... ... ... табысқа жеттi.
Бұл дәуiрдегi ... ... ... жолы мен ... бағыт-бағдары жағынан бiркелкi емес едi. Олардың iшiнде ... ... ... ... шығыс әдебиетiнен хабары бар ақындар
тобы ... Олар да ел iшiн ... ... ел ... патшаның отаршылдық саясатын ... ... ... ... ... ... дәуiр шындығын ашып
көрсеттi. ХХ ғасырдың басындағы әдебиеттi толықтыруда «Исатай-Махамбет»
дастанының ... ... ... де, ... ... ... ... әншi-ақындар легiнде (Майра, Иманжүсiп, Мәди, Кенен, Үкiлi Ыбырай)
атап айтуға ... 1916 ... ... ... ... ... т.б. туралы жырлар туды. Көтерiлiске байланысты туған
халық поэзиясы ғасыр басындағы әдебиеттiң демокрияшыл-халықтық ... оны жаңа ... ... ... 1916 ... ... ... қатысқан, соны
көзімен көріп жырлаған ақындар мен ... ... ... ... топқа, барлық қанаудың, тәртіпсіздік пен әділетсіздіктің
негізі болған патша ... ... ... ескі ... ... ... еркі, бостандығы, бақыты жолындағы күресін жырлады.
Орыс халқының ХІХ ... ... ... ... ... ... ХХ ... басындағы қазақ демократ ақын-
жазушыларының бірқатары ... ... ... ... деп санады,
әдебиет халықтың өмірін бейнелеуге, ... ... ... ... ... ... болуға тиіс деп білді.
Абай мен Ыбырай орыстың ... ... ... ... ... қатар прозалық шығармалар да жазғаны, ... ... ... мысал, нақыл, өсиет, ғақлия секілді түрлерінің
негізін салғаны мәлім. ХХ ғасырдың басындағы қазақ демократ ақын-жазушылары
осы игі бастамаларды, ... ... ... ... алға ... ... қазақ әдебиетінде әлі әлсіз болса да көркем ... ... ... түрі ... ... ... ... драмалық
шығармалар да пайда болды.
Сол кезеңдегі ағартушы-демократ ақын-жазушылар шығармаларын ... ... ... ... нағыз әдеби тілінде жазды. Олар қазақтың
әдеби тілін заманына лайық, саяси, шаруашылық, ... ... ... ... ... сәйкес байытты, ілгері дамытты. Қай жанрда
жазса да ... ... ... білді. Шығыстың және орыстың
классикалық әдебиеттерінің жақсы үлгі-өнегелерінен үйреніп, ... ... ... ... ... ... бар, ... ақын-жазушылар
атанды.
ХХ ғасырдың бас кезеңіне дейінгі аралықта жазба әдебиетте ... ...... ... ғана болмаса, негізінен поэтикалық туындылар
арқылы биіктіктен көрінеді. Бұған ... ... ... мен ... жылы ... ... ... ұшқырлығымен жинақтылығы болса керек.
Ұлттық аударма саласын қалыптастыру ісіне Шәкәрім Құдайбердиев, Ахмет
Байтұрсынов, Жүсіпбек ... ... ... ... ... ... ат салысты.
Атап айтар бір жағдай, қазақ аудармашылары көбіне мысал ... ден ... ... өлеңмен аударушылар да (А. ... және т.б.), қара ... ... да (Ә. ... С.
Көбеев, С.Дөнентаев) болған. Өлеңмен аударудың хас шебері – ... рет ... ... ... ісін ... ... А. Байтұрсынов
орыс классигі И.А. Крылов мысалдарының бір тобын қазақ тіліне аударып,
«Қырық ... ... ... жеке ... етіп ... Сонымен қатар «Маса»
жинағының алғашқы басылымына Пушкиннен аударылған «Ат», ... ... ... ... мен ... ... ... ертегілері енгізілді.
Шәкәрімнің бізге белгілі аудармалары мыналар: А.С. Пушкиннен аударған
«Дубровкий» әңгімесі, ... Л. ... ... ... ... ... ... бұйрығы», «Үш сауал», «Криз патша»
шығармалары.
Қазір Ж. Аймауытовтың аудармасымен ... ... ... ... «Тас ... ... ... А. Дюманың «Дәмелі»,
Дж.Лондонның «Тілегей теңіз», К. Берковичтің «Өрбике», ... ... ... атты ... ... ... ... басқа У. Шекспирден,
Г.Мопассаннан, Р. Тагордан, М. Горкийден аударған шығармаларын ол ... ... ... ... ... «Орман патшасы» өлеңін, Гейненің «Күннің
батуы», М. Лермонтовтың «Сарғайып келген егін ... ... А. ... ... М. ... ... жыры», «Жұртын сүйген
жүрек», «Ана», «Темірді жұмсартқан ана», «Хан мен ұлы» ... ... ... «Жолығу әңгімелерін, Мамин-Сибиряктың «Ақбоз
ат» әңгімесін қазақшалаған [2; 95].
Жоғарыда аталған аудармаларды талдағанда аудармашылардың ... ... ... ... ... деген шығармаларды іріктеп, белгілі
жүйемен тәржімаланғанына көз жеткіземіз.
Мысалы, Байтұрсынов әрбір мысал соңында өзіндік қорытынды ой ... ... ... ... ... түсінікті болу жағын көздеген
ақын әрбір аудармасының соңынан ойын, айтайын деген өсиетін өз ... ... ... мысалдағы оқиғаларға өз көзқарасын білдірмей, жасырын
ұстаса, А. ... ... ... ... ... оқырманын мысалдан
қорытынды шығаруға итермелейді.
Ал Мағжан Жұмабаев Горкийдің «Сұңқар ... ... ... оның ... мен аяқ ... ... ... Рагиммен таныстыратын тұстарын аудармай
кеткен. Горькийдің «Старуха Изергиль» әңгімесінен Данкоға ... ... ... ... ... деп атын ... ... арқылы әдебиетшілеріміз орыс және әлем әдебиетінің
озық үлгілерімен қазақ оқырманын ... ... ... ... ... де ашуға тырысты. ХХ ғасыр басында жасалған тәржімалар
әдебиетті кең ... ... өз ... ... жол ... ... ... тереңдік, суреткерлікке баса мән беріліп, өлеңдердегі ... ... ... ... ... ... поэзияның көркемдік
құралдары жетілдіріліп, ... ... ... әдістер мен
тәсілдердің әлем әдебиеті жеткен өресіне бағыт ұстау қазақ әдебиетін жаңа
бір белеске шығарғандай ... ... ... әдебиетшілеріміз орыс өлеңінің үлгісімен
қазақ оқырманын таныстыра отырып, қазақ тілінің мол мүмкіндіктерін де ашуға
тырысты. ХХ ... ... ... тәржімалар әдебиетті кең өріске шығарып,
өз бетімен ізденуге жол ашты. Өлеңдегі әуезділік, ... ... ... ... тәрізді поэзияның көркемдік құралдары жетілдіріп,
суреткерлікке баса мән ... ... ... айқындайтын
әдіс­тәсілдердің әлем әдебиеті жеткен ... ... ... ... ... бір белеске шығарғандай еді.
Адамзат қоғамы бір ұлттан ғана құралмай, жүздеген, ... ... ... ... аян. ... ... ... жолында көркем
аударма елеулі қызмет атқарды.
Көркем аудармамен айналыспаған, аударма ... ... ... ... ... ... ... кем. Соның дәлелі іспеттес Мұхтар
Әуезовтың мына бір пікірі ... ... ... «Аудармашылардың жетістік
жайларын көрмеу, немесе, оны бағаламау ... ... ... игі ... ... ... келтіреді... тек кемістіктер мен кіналарды
теріп айтылған пікірдің өркендеген әдебиет қозғалысына ... ... ... [15; ... ... ... мен теориясын зерттеу жұмысы ғылыми
әдебиетте аударма жайында алғаш ... ... ... ... ... ... Ол 1914 жылы ... журналында М.Есенгельдиннің аудармасымен
басылып шыққан «Манап» драмасына сын пікірін жазады. Ол ... ... тағы бір ... оны ... ... ... сөз аударады.
Соның салдарынан сөздердің тәртібі нағыз қазақша ... ... ... ... «Отыр, отыр, әже, маған әлденеге көңілсіз көрінесіз»,
ал ... ... ...... ... Әй, ... әй, ... Әй, неге тағдыр менімен күледі?» деп берген. Әуелі қазақ ... ... орыс ... ... ... ... ... кемшілік»
дейді.
Бұл – қазақ топырағында көркем аударма ... ... ең ... да ... пікір. Демек, Сәкен Сейфуллин көркем аудармада қазақ
тілінің өз заңдылығына нұқсан ... ... ... ... ... ... ... еткен. Яғни, көркем аударманы екі тілдің ... ... ... ... ... ... жасағаны жөн. Көркем
аударманы тіл заңдылығына бағындырмау керек. ... ... ... ... ... керек деп түсіну қажет. «Аударма бізге неғұрлым
аударма болып көрінбей, төл тума ... ... ... онда оның ... деп ... айтқан И. Тургенев. Осы пікірді құптай отырып,
Белинский: «Аударма автордың өзі орысша ... ... ... ... ... ондай етіп аудару үшін суретші болып туу керек» деп ... ... ... мен ... ... ғылыми-зерттеу
еңбектері де үлкен септігін тигізді. Атап айтқанда: С. Нұрышевтің “Абайдың
аударма жөніндегі тәжірибесінен”, С. Талжановтың “Көркем ... ... ... ... ... М. Әлімбаевтың “Өрнекті сөз – ... және т.б. ... ... ... ... ... ... талқыланды.
Спандияр Көбеевтің “Үлгілі тәржімасы”, Молданияз Өтетілеуовтың “Жиған-
тергені” және басқа авторлардың жарияланған аударма ... ... ... өнерін өркендетуге айрықша қызмет атқарды.
Мұның бәрі сол кезең үшін ... мәні ... ... Соны ... жете ... ... жаза ... шын мәніндегі үлкен
прогресшілдік табыс еді. Халыққа қызмет етуде аса үлес ... ... ...... Ол – ... және әдеби газет. 1913 жылы 2 ... ... ... бір рет, 1915 жылы ... екі рет шығып тұрған.
Тиражы 3000, кейбір мағлұматтарда 8000-ға жуық жеткен. ... ... ... ... ... қайраткері Ахмет Байтұрсынов, екінші редакторы
... ... ... Міржақып Дулатов, бастырушысы – «Азамат»
серіктігі Хусаинов-Каримов баспаханасында басылып тұрған. Газеттің ... ... ... ... Жәнібеков. Барлығы 265 нөмері ... ХХ ... ... ... ... саяси-әлеуметтік өмірінің
ең түйінді мәселелеріне, шаруашылық ... жер ... ... ... ... бала тәрбиесіне, әдебиет ... ... ... ... пен ... арналған
Ә.Бөкейхановтың, Ш.Құдайбердиевтің, М.Жұмабаев пен С.Дөнентаев, ... ... ... ... ... ... әдебиетіміздің дамуына үлесін қосқан ардақты ағаларымыздың ғылыми
шығармалары, ... ... ... ... туралы сын мақалалармен
қатар Л.Толстойдан, А.Чеховтан, М.Лермонтовтан, В.Короленкодан, Ш.Крыловтан
алғашқы аудармалар ... ... ... ... ... ... ... озық интеллигенциясының
өкілдері көркем аударма проблемасына ерекше ... ... ... «Аударма туралы» мақаласында аударудың принциптері
туралы сөз қозғайды. Ол көркем әдебиетті аударғанда ... ... ... ... ... мәдениетті жұрттың үлгісін, сөз ... ... ... бере білу қажеттігіне назар аударады. «Сөзге сөз
тауып, дәл аудару ... ... ... ... ... ... өз
тіліне, өзгешелігіне қарай аудару керек. Осының қайсысы дұрыс дей ... ... қашу ... ... ... жедім, роль ойнадым сықылды
күлкі болып шығады. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... басынан аяғына дейін сөзге сөз келтіріп,
бұлжытпай дәл ... ... оны ... ... деп қою керек.
Оқушының әденінен жүріп, кейде ауа жайлы қысылмай аударылған ... ... ... ... ... ... ... дегендей, бір сөз қою керек»
дейді Жүсіпбек Аймауытов.
«Газет тілі қалай ... атты ... ... ... ... ... ұсынады. «газетте ел хабарларды жақсы
түсінікті, өз ... ... ... әркімнің сөздері де ұғымды. Ал,
орысшадан аударылған, орысшаға жалғасқан сөздерге қарасаң томармен ... ... ... ... ... зырқылдата жөнеледі. өай жерде
мүдіріп, қай жерде сүрініп ... деп, қып − қып ... ... ... ... ... ... қайдан білсін?» − деп оқырманның
аударманы оқығанымен, ұға алмай ... ... ... ... ынтасы
кемитінін өз заманының баспасөз аудармасының мысалымен айқын дәлелдеген.
Публицистикалық аударманың кім көрінгенге тапсырылмайтынын, жуналистің бәрі
де ... ... ... де ... ... ... төселмеген
жігіттерге, әрине, салғаннан мырсыңдай қып жазу қиын тиеді. Бірақ олардың
аудармасын білетіндер қарап түзетіп отыруы ... ... ... өз
алдына, бір сөзді әркім ... ... ... − деп ... ... ... − семантикалық сапасын жақсартып,
оқырман оңай қабылдайтын дәрежеге жеткізетінін тағы да атап ... ... ... басында Алаш азаматтары қазақ жастарының білім алуының
қамын жеді. Басым көбі тіл біле бермейтін ... ... ... ... ойлы ... ... беру ... жүзеге асыру керек екенін
мойындады. Осыған ... ... пән ... ... көрді. Мәселен,
физика – Ф.Әлімжанов, география – Ә.Бөкейханов, киргизская история – М.
Жұмабаев, история – Х. ... ... – Е. ... ... – М.
Жұмабаев, дидактика – Ж. Аймауытовтар мен тағы ... ... ... Ол ... Жүсіпбек Аймауытұлы: «Орыс тілінде жазылған
кітаптарды қазақшаға аударушылардың есіне салатын бір сөз бар. Осы ... пән ... уақ ... ... ... ... жүр. ... жақсы, кейбірі жаман делініп, сын тексеру жазылып ... ... шарт ... ... ... аударма дұрыс болады дей
келіп, сөзге сөз тауып, орысшасынан бұлжытпай дәл ... ... ... қатар, Жүсіпбек Аймауытұлы «Пән сөздері қалай табылады» деген
мақаласында қазақ тілінде қалай реттеу, сұрыптау ... пән ... ... қолға алу керек дегендей мәселелер қозғайды: «Менің ойымша,
пән сөздерін мекемеде отырып ... ... ... ... ... деймін» дей келе, себептерін атап өтеді: «Сөздер пән мамандары,
кітап мамандары шығарсың. Жаңадан сөз қосушылар ... ... ... ... ... ... ... сөздер баспасөзде сыналып, жазбалар
ұсынылсың. Жаңа шыққан сөздерді жинастырып «Лұғат» кітап ... ... ... ... ... ... ... Байтұрсынұлының «Тіл
құралы» атты кітабы жарыққа шыққан.
1920 жылы шығып тұрған жаңа мектеп журналы «Еңбекші қазақ» ... пән ... ... па ... ... қозғаған «Пән сөздері» атты
мақалалар ... ... ... Онда ... ... барысында тілге енген
жаңа сөздер мен терминдердің тізімі беріліп, сарапталып, оқырман қауымына
пікір алынып отырған ... ... ... 1925 жылы ... ... ... ... орысша тілмаш, 1927 жылы Н.
Қаратышқанұлының «Пән ... деп ... ... ... ... Сонымен
қатар, 1920 жылдардың соңына ... ... ... ... бастап
қазақ зиялыларының еңбектері баспадан авторсыз шығарылып, кейіннен ... ... ... да ... ... 1927 жылы Қызылордадан «Орысша-
қазақша әскери сөздік», 1931 жылы ... ... ... ... ... ... Шәкәрім былай дейді: «Ақын-жазушы өзінің жазған
тума ... ... ... қажеттігі сөзсіз. Ал өте жауапты нәрсе
– біреудің шығармасын аудару. ... өте ... ... ... ... адам сол ... барлық мазмұнын түсінумен қатар, жазушының
нәзік сезімін, шеберлігін, шығарманың ... ... ... ... ... білу ... ... аудармашы сол аударманың авторынан ой-санасы,
сезімі төмен болса, онда аударма дәл болып ... ... ... айырылып қалса, онда аудармашының жазушыға қиянат істегені болады»
[16;20].
Әдебиетшілер аудармаға неге көп ... ... ... М.О. Әуезовтің
Абай аудармашылығы жайлы айта келіп: «Барлығын да өз жүрегіне ... ... ... ... ... ... тап келетін, қиялына
үйлесетін ерекше бір ... ... ... Аудармалар ақынның өз
жүрегіне толқып шыққан қайғылы шердің айнасы, толас-тынысы сияқты болады»,
- деген сөздері жауап ... ... ... ... ... ... озық ойлы ... толғандырған заманының залалды мәселелері
әлемдік әдебиет қайраткерлерінің де мұң-арманымен астасып жатты. ... олар ... ... озық үлгілі шығармаларға назар салып, өз
көкейіндегі көп сұраққа жауапты сол ... ... Сол ... ... ... асқан шеберлікпен жазылған шығармалардағы
азатшыл ойды, күрескерлік қабілетті, рухани жан ... өз ... үшін ... ... ... ... ... әдебиет пен ... ... ... ... ... [1; ... ... басындағы жазушыларымыздың аударма ісі жөнінде ұстанған
басты принциптері, яғни бұлжымас қағидалары болды. Ол мәселе ... ... ... ... ... ... ... туралы» деген
мақаласында «Абай мен ... ... ... ... барысында еркін
аударма тәсіліне салып, нәтижесінде аударма мен түпнұсқа ... ... ... дей келеді де, «Енді Пушкиннен аударма жасап жүрген қазақ
ақындарына келсек, Ілияс, Тайыр, Ғали ... де бір ... ... тұрған
жақсы өзгешелік – жаңағы, жоғарыда айтылған қазақыландыру машық жоқ. Бұлар
өз шығармаларын орыс ... ... ... ... ... ... ... келтір» дейтін шарттарын Пушкиннен өздері жасаған
аудармада да естен шығармайды. Олар поэзия ... ... ... ... ... ғана ... болсын теңеулермен «болды, бітті» деп есептемейді.
Қайта ... ... ... ... ... не басқа ілгері­соңғы өзге
тілдерге жазған ірі ақындар болсын бәрінің де ... өз ... ... жаңа ... тілінің орамдылық, көріктілік жағын байыта
түсуге тырысады» – деп жоғары бағалайды.
Аталған ... М. ... осы ... ... ... ... ... «Ілияс аударғандар: «Жебырайылнама»,
«Чаадаев», «Сібірге ... ... ... ... ... ... ... және уәдесіне жетсе – «Мыс салт аттыны» аудармақ. Бұл
соңғы аталған үш нәрсе мен «Жабырайылнама» - Пушкиннің көлемі үлкен, ... деп ... Дәл ... ... ... қосымша боп Ғали
жазған: «Ескерткіш», «Қабырымның қақпағында» деген аудармалар ... ... ... ... ... ... ... «Дворян ұясы» секілді
классикалық шығармаларын қазақ тіліне көркем тілге аударған түпнұсқадағы
сөйлемнің көшірмесін беру ... деп ... ... емес. Әуезов: «Тек дәл
аудару ғана үлкен жазушының тіл, стиль, сөйлем ерекшеліктерін бере ... – деп ашып ... Осы ... ... ... ... ... М. Әуезов пікірлеріне сүйеніп келеміз. Әсіресе оның аудармада
автордың стилін бұзбай жеткізу жөніндегі ұстанған ... ... ... [2; ... Әуезовтың аударма теориясына байланысты жазылған мақалалары:
«Ревизордың аудармасы туралы» («Қазақ әдебиеті», 1936, №37), ... ... ... не ... ... әдебиеті», 1937, №9),
«Евгений Онегиннің қазақшасы туралы» («Социалды Қазақстан», 1937, №6), ... на ... ... ... ... 1937, №5). ... сахнасындағы аударма пьесалар» деген мақала жазып, көркем аударманың
ұлттық театр өнерінде ... ... және ... былай тигізе беретін
игілікті әсерін сөз етті.
Пушкин шығармаларының ішінен І. ... ... ең ... ... Аталмыш шығарманы бұған дейін де ақындардың аударуға
ниеттенгені белгілі. Осы ... ... ... және ... өз ... ... ... тұжырымдарына тоқталар болсақ,
І. Жансүгіров былай деген ... ... ... ... ... ала ... біз мұны ... тіліне аудардық. Аударғандағы алған жолымыз
– мүмкіндігі болғанша Пушкиннің өз үлгісіне жақындату. ... ... ... ... рухын сақтап аудару [12; 48].
Бұл күнге шейін қазақ тілінде шығып жүрген ... ... ... ... ... келмейді. Бұл аудармаларда Пушкиннің
тек сарыны ғана бар. Бұл ең арзан, ең оңай жол. Біз бұл ... ... бұл ... аударма мәселесіне қойылатын қатаң талап
аңғарылады. Аудармашының осы бір ... ... М. ... ... аса ... еді. М. ... ... теориясы мәселесі туралы ойлары ... мына ... ... ... ... ... ... жоғарыда ұстаған жолымыз бойынша Пушкиннің өз образын,
идеясын, рухын, тарихқа, тұрмысқа байланысты сөз ... ... ... өлең ... сөз ... өлең ... да өз ... беруге
талпындық. Қазақ тілінің өз қасиетін сақтай ... ... ... ... ... сөз ... өлең ... жатысын да өзіне
жақындаттық. Өлең өлшеуі қазақ құлағына жат естілмеуін еске алып Пушкиннің
сөзіне сөз ... ... ... ұзын ... де, ... ... сидырмайтын
қысқа өлшеуден де қаштық» – дейді «Евгений Онегин» атты ... ... [20; ... ... ... ... аудармалар Мағжан Жұмабаев
қаламынан да туған. Жүсіпбек ... ... ... ... ... ... ... ақын, Еліктеу – ақынға мін емес, қандай
көрнекті ақындар да алдыңғы ақындарға ... жаза ... ... ... орыс ... еліктеп жазса, бұл алдағандық, не
адасқандық емес, іздену соқпағына ... ... сан ... ... ... поэзиясына әкелу әрекеттерінің басы еді. Орыс ... ... әр ... ... ... жақсы бағдарлап, қазақ поэзиясына
енгізілген...» деп жазады. Мағжан аудармалары тек өлеңмен ғана ... Ол М. ... ... ... ... ... жүрек», «Ана»,
«Темірді жұмсартқан ана», «Хан мен ұлы» атты ... ... ... ... ... жаңалығы аз емес, орыстың
символизмін (бейнешілдігін) қазаққа аударды, өлеңді ... ... ... ... ... жаға ... шығарды. Романтизмді
күшейтті, тіпті ұстартты» – деп, ... ... ... төл шығармалары, аудармалары қазақта бұрыннан бар ... ... ... ... ... элементтерін енгізіп,
европалық әшекейімен безендіре түсті [12;28].
Кез келген ғылымды оқып білу, меңгеру ... оны ... ... ... ... ... ұғым ... мүмкін емес. Қазақ тіл
білімінің негізін қалаушы ғалым ... ... ... осы ... ... ... және ... өзара байланысын анықтап, яғни
қазақ тілінің табиғатын көрсететін ұғымдар жүйесін ... ... ... ... ... да ... ... ұғымдарға атау беру үлкен талғампаздықты, тілді шебер пайдалана
білуді қажет ететін шығармашылық үдеріс. Онымен ... ... ... ... ... ол ... өзіндік ерекшеліктерін міндетті түрде ескеру қажет.
Атаудың ықшам болуы, бір ... және ұғым ... ... тағы ... ... ... ... қиындығы терминдерді ана тілінде
жасаудан гөрі көп ... оны ... ... ... ескере
отырып жасалған өзге тілдерден дайын қалпында ала салуға, ... ... ... ... ... ұлт ... қазақ тілін термин шығармашылығында
пайдаланудың жарқын үлгісін көрсете білді. Ахмет Байтұрсынұлының 1912 ... ... ... “Оқу құралының” (қазақша әліппе) өзінен буын, дыбыс,
нүкте, дауысты дыбыстар, жарты дауысты дыбыс, дәйекші, ... ... ... ... ... ... ... Ал 1914-1915 және ... 1928 ... ... ... ... ... тұрған “Тіл – құрал”
оқулықтарында (қазақ тілінің сарфы) әбден қалыптасып, бүгінгі күнге дейін
қолданылып ... зат ... сын ... сан ... есімдік, етістік, үстеу,
қосымша, жалғау, жұрнақ сияқты көптеген терминдер ... ... ... ... ... беретіндігін дәлелдеп жату артық,
өйткені олар кезінде арнайы ... ... ... ... ... ... дәрежеге жетті.
Мұнда ең басты атап айтатын нәрсе – ... ... бір ... ғана ... ... бір ... саласындағы арнаулы ұғымдардың
атаулар жиынтығын, дәлірек айтқанда, терминдер жүйесін жасаған. Ғылымның
дамуына орай ... ... ... ... табиғи құбылыс. Ахаң
қалыптастырған терминдер жүйесі де ... тіл ... ... ... ... ... түсуде.
Ахмет Байтұрсынұлының қазақ тіл білімінің ғана емес ... да ... ... екендігі өткен ғасыр басында-ақ мойындалды.
1923 жылы ғалымның мерейтойына арналған баяндамасында Мұхтар Әуезов: ... келе ... ... ... ... ... басшысы деп санайды”, – деп
көрсетеді.
Сонымен, қазақ әдебиеттану ғылымының негізін салған, ... ... ... ... осы ... ... ... терминологиясын да жасап,
солайша аударматану ғылымына да өз үлесін қосқан.
Бұдан ғалымның өзі зерттеп отырған ғылым саласындағы ұғымдар жүйесінің
ішкі байланысы мен ... ... ... ... ... таңбалауда тілді
өте шебер пайдалана алғандығы анық ... тұр. ... ... ... әлі де ... ... ... болады.
Сондай-ақ, Ахмет Байтұрсынұлы тіл білімі, аударматану, әдебиеттану
ғылымдарының ғылыми терминологиясын ... ... ... ... ... ... да ... терминдерге  де жол салғандардың қатарына
әдіс, әдісқой, сауаттау әдісі, жалқылау әдісі, жалпылау ... ... әдіс ... ... ... ... Бұлармен қоса Ахаң
тарих, этнография терминдерін де жасаған. Олай дейтініміз, Мұхтар ... жылы ... ... ... атты ... жазып бітіргенін айтқан
еді.
Сонымен, үшіншіден, жоғарыда атап көрсеткеніміздей, Ахмет ... тіл ... ... ... жеке ... ... ғылыми
терминологиясының негізін қалаумен бірге аударматану, әдістеме, тарих және
этнографияға, жалпы мәдениетке қатысты  көптеген терминдер жасаған ғалым.
Ендігі бір ... атап ... ... ... мәселе – Ахаңның
терминжасамның тәсілдері мен жолдарын анықтап бергендігі. ... ... ... тілінің сөзжасам тәсілдерін анықтап, оларды өзінің
терминжасам тәжірибесінде кеңінен пайдаланған ғалым.
Ахмет Байтұрсынұлы жекелеген ғылым ... ғана ... ... ... қалыптасуына тікелей әсер еткен айрықша тұлға. Ғалымның
терминжасам тәсілдерін көрсетіп, оларды пайдалана ... тіл ... ... ғылымдарының терминологиясын, өзге арнаулы салаларға
қатысты терминдер жасауы – ... ... өзге ... ... бойынша
оқулықтар мен түрлі ғылыми еңбектер жазған авторларға таптырмайтын үлгі
болды. ... ... әр ... ғылым салалары бойынша еңбектер жазған қазақ
зиялыларының жасаған терминдері оған ... ... бола ... Байтұрсынұлы XX ғасырдың ... ... ... мен ... бағыт-бағдарын айқындаушы.
«Еңбекші қазақ» газетінің 1926 жылғы 12 ... ... ... оқу ... ... ... ... әңгіме”
деп берілген “Қазақ тілін байытамыз” атты шағын сұхбатта сол кезеңде термин
жасаумен кімдер айналысқандығы және өзге ... ... ... ... ... ... осы істі жүзеге асырудағы Ахаңның рөлі атап
көрсетіледі. «1922 жылы ... жат ... пән ... ... ... Кемесиенің құрылғаннан бергі жұмысы аз
емес. Мың-мыңдаған ... ... ... ... иә ... ... ... тілі байытылды. Кемесиеде қазақ тіліне жетік 5-6 қазақ
қызметкерлері жұмыс істейді. Оның үстіне кемесиенің жұмысына түрлі білімнің
басын ... ... ... ... ... ... ... әсіресе
тіл заңына жетік оқымысты данышпаны Байтұрсынұлы Ақымет. Кемесиенің негізгі
мақсаты – қазақ ... ... ... мәдениетті тіл қылу” [51].
“Кемесиенің негізгі ...... ... ... бейім
мәдениетті тіл   қылу” дегеніне келсек, Ахаң басқарған комиссия мақсатына
адал ... қана ... жоқ, ... ... білім-ғылым тілі ету жолында қыруар
іс тындырды. “Байтұрсынұлы кезеңінде” ... ... ... ... мен, оқу құралдары, сөздіктер соның дәлелі бола алады. Оның бәрі
азғантай ғана қазақ зиялыларының ... ... ісі, ... ... ... жұмыстарының нәтижесі. Сонымен, Ахаң қазақ оқығандары
жасап, ... ... ... ... бүкіл түркі халықтарына
ұсына отырып, түбі бір туыстас тілдердің терминологиялық қорының ортақтық
сипатын арттыруды көздеген кең ... ... ... ... ... жасаған терминдердің өміршеңдік танытуының сыры
неде?” деген сұраққа жауап іздесек, ол ең алдымен ұғымға атау беруге ұлттық
таным ... ... ... оны қазақ қауымы алғашқыда аздап
жатсынғанмен, тез ... ... ... ... ... сол ... зиялылар арасындағы зор беделі мен тіл ... ... ... ретінде мойындалуы да оның жасаған терминдерінің шығармашыл қауым
тарапынан талқысыз қабылдануына себеп болды. Онымен ... ... ... ... таластырып, өз терминдерін ұсына қоятын тіл мамандары
қалыптаса ... еді. Оның ... тіл ... ... ... ... Н.Төреқұлұлы сынды Алаш арыстарының да ғалым
пікіріне құрметпен қарағаны байқалады.
Ахаң еңбегінің өміршеңдігін көрнекті тілші ғалым ... ... ... Ол ... деп жазады: “Тіл — құрал” кезінде “алашордашылардың,
ұлтшылдардың” кітабы болғандықтан, оны ... ... ... жаңа
грамматика авторы да “халық жауы” атанып, кітабы қолданудан қалып қойды.
Енді қайту керек? Тірі қалғандарымыз ... ... ... үшін ... ... ... ... қалай атаймыз деген
проблема туды. Біз ... ... ... ... ... ... ... айтылған бұрынғы сөздері деп танып, солай атай ... ... жазу ... емес, әдеби нормаға айналып, қалыптасып кеткен
еді. Ахмет Байтұрсынов шығарған терминдер екенін білсек те, қазақ ... ... деп ... ...... ... аңдағанынша, қиялдың меңзеуін
меңзегенінше, көңілдің түюін түйгенінше айтуға жарау. Мұның ... ... ... ... тіл шама ... жарайды. Бірақ тілді жұмсай
білетін адам табылуы қиын... Сондықтан сөзден ... сөз ... ... ... келе бермейді және шығарғандардың да сөздері бәрі ... бола ... – деп ... ... ... ... оны термин
шығармашылығында асқан шеберлікпен, үлкен жауапкершілікпен ... ... ... ... ... ... ... еңбегі ұшан-
теңіз.
Орыстың ғылым тілінің даму ... ... ... ... ... ... ... терминологиясының атасы”
дейтін болса, Қазақстан ғылымының тарихындағы ондай орынды ... ... ... Алаштың аяулы ұлы, аса көрнекті тілші ... ... ... ... ... отырғанымыздай, қазақ зиялылары тек ғана аударма жасаумен
қатар, сондай­ақ, түрлі сөздіктер құрастырып, терминжасам ғылымын дамытып,
қазақ аудармалары ... ... ... ... және ... қазақ
оқырмандарына қалдырып кеткен. Осылайша, аударматану ғылымын өзінше ілгері
дамытып, ... ... ашты деп ... ... ... қазақ әдебиетi аса күрделi жағдайларда дамыды. Бiр
жағынан кеңес билiгi мен компартия өзiнiң саяси болмысында ... және ... ... ... ... ... ұмыттырып, сыңаржақты
әлеуметтiк бағытты ұстанды. Екiншi жағынан, атап айтқанда, сол ... ... ... мен ... ... зор ықпал жасады. Қазақ
әдебиетiндегi социалистiк реализмге қарсы болғандар кейiннен буржуазиялық
ұлтшылдар деп ... ... ғана ... Ал шын ... ... әртүрлi
шығармашылық бағыттарды, көбiне сыншыл реализмдi жақтаушылар болатын. 30-
жылдардағы көптеген ... ... ... ... ... ... алшақтығы Сейфуллин, Майлин,
Жансүгiров, Әуезовтардың шығармашылық трагизмiн неғұрлым ... ... ...... ... ... дарын – саясат
мәселесiндегi сауатсыздыққа, батыл жаңашылдық – социалистiк ... ... ... ... бәрi жаңа ... қоғамды көзсiз мақтауға,
көсемдердi күнге теңеп көтермелеуге, қоғам дамуын, жалпы әлем тұтастығының
суретiн керi бейнелеуге әкеп ... ... ... ... ... салып, бiр ғана жүйемен шектедi, тақырыптар мен образдар
жұтаңданды, көркемдiк құралдары кедейлiкке ұшырады ... ... ... ... қоғамдық-саяси өмірінде болып
жатқан ірі-ірі оқиғалар мен саяси өзгерістер әдебиетімізде де таппай қала
алмады. Қазақ ... ... мен ... деп екі ... өз ... әдебиетіміздің де екіге жарылып, екі айрық жолға
түсуіне итермеледі. ... 1905 ... ... ... ... идеялық
тұрғыдан ұлт-азатшыл, М. Әуезовше айтқанда «елшілдік» (А. Байтұрсынов, М.
Дулатов, М. Жұмабаев, т.б.), ... (М. ... ... С.Торайғыров т.б.) бағыттар белең алды. Бұрыннан әдебиетімізде
бар діни-ағартушылық бағытты (М.Ж. ... М. ... Ш. ... осы ... ... үш ... өркен жайды. Міне сондықтан
қашанда, қандай ... ... ... ... ондағы сан алуан
процестерді қоғамдық-саяси, тарихи-әлеуметтік жағдайлардан тыс ... ... сөз етіп ... ... ... ... санаткерлері
ағартушылық қызметтерімен бірге көркем әдебиетті де мейлінше ... ... ... бесенеден белгілі. Олардың сан-салалы істердің басын
біріктіріп, бірдей атқарып жүруі ерекше ... ... ... бейімделе білгенін де танытады [1; 38-39].
Еңдеше, ХХ ғасырдың басындағы зиялыларымыздың ... ... ... ... әртүрлі бағыттарда көрініс табу негізінде
олардың шығармаларының тақырып, ... ... ... әсер ... ... жеке шығармаларынан және аудармаларынан да көрініс ...... бір ... ... ... ... Мұқанов «Көркем әдебиет туралы қорытынды ойым» атты мақаласында
(«Қызыл Қазақстан», 1927, №1) сол ... ... ... үш ... 1) ... ... 2) ... қарсы бағыт, және Мұқановтың
стилистикасына сай 3) «шөре-шөре». Бұл үлкен бөліну өз ... ... ... ... «садуақасшылдық», ... ... ... және ... ... ... ... күресуге арналған. Мұқановтың
өзі жазушылық шеберхана өкілдерін саяси көзқарастарына қарай біреулерін
«ұлтшылдар», ... ... ...... – «оң», бесіншілерін – «сол ... деп ... ... ... мысал ретінде Нәзір Төреқұловтың
«Темірқазық» журналындағы (1923, №1) «Айдалмаған тұлпар» атты ... ... ... ... ... Сейфуллиннің өлеңдер жинағын қарастыра
отырып, оған өте қатты сын айтады: махаббат туралы жолдарын ... ... ... ... ... деп ... ... Төреқұлов бір
жағынан, порнография жазатын, екінші ... ... ... ... басындағы ботқаны барлығына жеткізіп, өзінің ... деп ... ... біз ... деп ата алмаймыз
дейді [50; 62].
Сол кездері кеңес үкіметін қабылдамай «Алаш ... ... ... аса ... ... С. ... Ғ. ... Е. Бекенов,
С.Үсеновтердің мақалаларында А. Байтұрсынов, Ә. Бөкейханов, Х.Досмұхамедов,
М. Дулатов, Ж. Аймауытов, М. Жұмабаев, М. ... ... ... ... ... үшін әдебиетпен айналысатын» «ұлтшылдар», ... ... ... ... (С. ... ... әдебиет», 1928, №3),
олардың қызметі «қазақ жұмысшыларының интернационалдық шараларын бұзу,
соцализмді құруды ... ... деп ... [22; ... ... ... революциядан кейінгі өзіншілдік ... ... ... ... Баспада олардың аттары саяси
дефинициялармен бірге берілді: «Әуезов бұрын (1917-ден 1931 жж.) ... ... еді» [32; 11]; ... ... идеологы мен үлкен
саяси қайраткер» болып А. ... ... [34; 47], ... ... ... ... ... табылады», «кеңес үкіметінің қарсыласы –
буржуазиялық ақын Мағжан Жұмабаев» [34; 54-55], оны тағы да «ең ... ... деп ... [33; 8], ал ... ... ...... қозғалыстың үлкен
қайраткерлері» дейді [33; 4].
Бұнда саяси өнердің жаңа ... ... ... ... ... еркін дамуы үшін күрескен жазушылардың, Ташкентте
«Шолпан» журналы мен «Ақжол» газеті ... ... ... жөн.
Бұл топқа Ж. Аймауытов, М. Жұмабаев, М. Әуезов, Д. Ысқақов, Қ. ... ... О. ... А. ... қырғыз ақыны А. Токомбаев және
т.б. кірді. «Әдеби дискуссия барысында олар ... ... ... Газет
редакциясының дұрыс емес позициясын большевиктер партиясының баспа ... ... ... жыл – «ұлы ... ... - әдеби процесс плюрализміне жол
жауып, саяси, қоғамдық, идеологиялық және ... ... ... Сол кезеңде тікелей өнерді басқарған партия талаптарын орындауды
талап етіп, әдебиетті басқарылатын ... ... ... жағдайлар мен әдеби процестің заңды құбылысы ретінде орныға
бастаған қазақ әдебиетінің ХХ ... ... ... ... ... таман оның унитарлы эстетикалық жүйеге енуімен аламасады.
Көркем аударманың даму процесі әдеби процесс ... ... да, ... ... ... ... болып көрсетіледі. Осы орайда,
ХХ ғасыр басындағы әдеби процесс ... ... ... идеологиялық факторлар көбінесе көркем аударманың бағыттарын анықтады:
«Аударманың сол уақыт әдебиетіндегі мәні мен функцияларын ұғыну тек ... ... ... ... ... ... ... зерттелуі кезінде
ғана анықтауға болады» [35, 500].
Қазақстандағы ... ... ... ... бағыт сияқты, аударматану
қызметінің негізгі бағыттарын анықтаған саяси және идеологиялық тапсырмалар
негізінде дамып келе жатты.
Сол тұста «ең көп ... орыс ... А. С. ... еді. ... «Пушкин бостандық жалауын жоғары көтеріп тұрғанынан социалистік
қоғам үшін өте ... ... (С. ... ... ... 11 ... жыл). Қазақ тіліне жиі аударылатын ақындардың тағы бірі «бостандық
әнін салуда» Пушкинге ... ... ... М.Ю. ... ... ... шығармаларды таңдау қазақ оқырманы үшін орыс әдебиетінің басқа да
тұстарымен, қыр-сырларымен танысуға мүмкіндік бере ... ... ... 20-30 ... ... үшін ... ... негізінде көбінесе
М. Горький, Д. Бедный, В. ... А. ... пен т.б. ... ... басымдылық берілді.
Әрине, шығармашылығы нормативтік эстетика шеңберіне енбеген авторлар
аударылмады. Мәселен, ХХ ... ... М. ... ... ... Б. Пильняк, С. Есенин, А. Платонов, И. Мандельштам және басқа ... ... өмір ... еңбектегендердің шығармалары аударылмай қалды.
Керісінше, жүйенің идеологиялық ... ... ... мен ... олар: М. Алексеев («Большевиктер» ... Х. ... 1932 ж.), В. ... ... ... ... ұлымын» повесі А.
Құлыбековтың аудармасында, 1939 ж.), А.Безымянский, И. Уткин, А. Жаров, Н.
Тихонов, Вс. ... ... жаңа ... ... ... ... ... құндылығын ескермей, мәдени байланыстар немесе мәдени­саяси
жағдайлар негізінде жүзеге асырылды. Басқа ... ... ... ... әдебиетінің эстетикалық мұқтажына қарай емес, тоталитарлық
көзқарас бойынша ... ... ... ... ... ... тек белгілі бір
мерейтойлармен ғана байланысты болды. Мәселен, 1934 жылға дейін Байронның
Қалижан Бекхожин тәржімалаған тек бір ғана ... «Я ... ... ­ ... ... ... ... («Әдебиет майданы», 1934 ж.,
№1). Осыдан кейін ағылшын ақынының шығармашылығына қазақ әдебиеті тек ... ... ... ... ... 1938 ... 4 ақпандағы «Қазақ
әдебиеті» газетінің кезекті санында ақын Т. Жароковтың «Поэзияның ұлы алыбы
(Байрон туралы)» атты ... ... ... Байронның өмірі мен
шығармашылығына шолу ... Т. ... ... ... ... («Романс», «Испания», «Жылап тұрған қызға»).
Атақты ақын Шеллидің шығармашылығына оның ... ... 115 ... байланысты назар аударылды. 1936 жылғы 13 ... ... Қ. ... ... атты ... ... ... 145
жылдық мерейтойына орай «Әдебиет майданында» К. ... ... мен ... ... ... жарияланады. Дегенмен бұл тұста
Шеллидің шығармашылығымен аударма ... ... ... ... ... ғасырда қазақ әдебиетін ... ... ... айқын көрінеді.
Шетел жазушыларына ерекеше назар аталған прагматикалық жақтан ... ... ... ... Анри ... да ... Сондықтан да француз
жазушысының 1935 жылғы өлімі баспада кең үндеу алды: Қ.Бекхожин ... ... ... ... ... сол ... М. Дәулетбаев «Ол
қайтыс болды деп ... бола ма» ... ... ... ... ... ... атты мақаласын ... А. ... ... ... ... ... аудартқан болатын.
Мәселен, 1929 жылы А. Елшібеков «Майлы күйе» ... ... 1932 ... Тайшықов «Я обвиняю» атты Барбюстың мақаласын тәржімалайды. Кейіннен де
француз жазушысының шығармашылығы 30 жылдардағы қазақ ... ... ... Қазақстан» газетінде «Күрескер­жазушы» редакциялық
мақаласы басылып, С. ... ... ... ... атты ...... ... жанрын жасаушы, белгілі жазушы ... ... ... да ХХ ғасырда қазақшаланып, "Қазақ ... ... ... ... ... ... ... басылды.
Шетел жазушыларының туындыларына ... ... ... ... мәселелері, тіпті қазірде де көп уақыт М. Дәулетбаевтың
мақаласы ... ... ие еді. Жюль ... "Капитан Гранттың балалары"
романын қазақ оқырмандары ана тіліміздегі оқыды [50; 68].
Абайдың ... ... ... тұрғыдан танытуда революционер –
демократтардың пікіріне сүйене отырып, 30 – шы жылдардың ортасында ... ... ... ақын ... ... ... ... көтерген әдебиет
сыншысы Мұқаметжан Қаратаев еді. ... А. С. ... ... ... ... ... тапқан халықтық, сатира,
көркемдік деген үш ... ... ... да ... ... да, ... ... адамның тілегі көрініп тұрады», - деп
Абайды халықтық мүдденің жыршысы ... ... Осы ... ... ақ Абайдың әдеби мұрасын танып бағалауда елеулі кедергіге ... ... ... ... (С. ... І. Жансүгіров, Ғ. Тоғжанов, І.
Қабылов т.б.) тұрпайы социологиялық көзқарастары ... рет ... ... ... сынның әлі күнге дейін жетіліп кетпеуіне негізгі себеп –
осы вульгарлық әдіс» - ... ... ... пікір сеңінің бұзыла
бастаған қалпын көрсетті.
Ыбырай Алтынсариннің «Қырғыз хрестоматиясы» еңбегінде басылған аударма
шығармалар белгілі бір оқырмандар тобына ... ... ... ... ... Л.Н. ... ... кофейня»
әңгімесінің аудармасын талдай келе («Дала уалаятының газеті», 1900 ж., №10,
11 санында басылған), Ә. ... ... кей ... ... әсерін алып, жалпы мотивтерді беруді, автордың ... ... ... көрсетіп, автор стиліне біршама көңіл
аудармай, аударылатын ... ... ... нақты айқындамай
қалдырады [31;56]. Дегенмен зерттеуші қазақ тілі мен әдебиетінің даму
деңгейіне ... ... ... ... аса ауытқушылықтар жоқ
болып сәтті шыққан деп ... ... ... ... ... ... ... жеткізу үшін жасалмай, керісінше мәтіннің ... ... ... ... ниет білдіргенін айқын көруге болады. Мысал
ретінде, аудармада сөздердің инверсиялық сөз тәртібіне әкелген түпнұсқаның
синтаксистік құрылымдарын калькадан өткізуін ... ... ... ... ... да ... ол сол ... сатылы
аударманың кеңінен қолданылуы болып табылады. ... ... ... орыс ... ... оның дәнекер болуы
негізінде қазақ әдебиетінде де айқындала түсті.
Ұлттық әдеби қордағы аударма ... ... ... орыс ... аударылған. Басқа сөзбен айтсақ, орыс әдебиетінің шетел ... ... ... да ... ... ... әдебиеттердің
әдеби байланыстарын реттеп отырды. Осылайша өнердің заңды қадағалауы орыс
совет ... ... ... ... ... айтатын болсақ, ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі
шетел шығармалары тек олардың орыс тіліндегі ... ... ... ... ... ... әдебитінің аксиологиясын, оның
қозғалыстары мен бағыттарын анықтайтын орыс ... ... ғана ... ... ... ... ... болып саналатын батыс
еуропалық әдебиет бейнелеген әдеби жүйеге енуі оның әлем ... ... ... ұйғарды. Сондықтан да ХХ ғасырдың 20-30
жылдарында батысеуропалық ... ... ... ... ... бастамасы 20 жылдарда, Дж. Лондонның «Сказание о Кише» (Т.Абаев
аудармасы), «Признание» және ... (М. ... ... ... «Мировое поветрие» (А. Елшібеков аудармасында), ... ... ... ... ағылшын жазушысы Фердинанд Дюшенді
аударуларынан бой алады.
Дегенмен, шынымен де қазақ оқырманы батысеуропалық ... ... ... түрде 30 жылдардың ортасынан ғана таныса бастайды. Осы ... ... ең ... жазушыларының туындылары қазақ тіліне ... ... ... Дж. ... ... Ғ.Себепов
аудармаларында), Ги де ... (Ғ. ... ... Р. ... М. Макашев), А. Конан­Дойлдардың әңгімелері (аудармашы
М.Дәулетбаев), Г. ... ... І. ... Ә. Тәжібаев), Байрон
(Қ.Бекхожин, Т. ... Гете мен Гюго ... (І. ... ... ... ... (аудармашы Х. Үзденбаев), Э. Ремарктың
«Батыс ... ... жоқ» (М. ... ... ... ... М. ... «Том Сойердің ... (М. ... ... ... (А. ... М. Әуезовтың аудармасындағы
Шекспирдің «Отелло» трагедиясы, Сервантестің «Дон Кихот» (А.Құлыбеков),
Свифттің «Гулливердің саяхаттары» ... Ғ. ... Р. ... Брюньон» (Ғ. Оспанов аудармасында) романдарынан үзінділер және ... ... мен ... алуандылығына, түпнұсқамен
сәйкестілігіне қарай, бұл ... ... ... ... орыс
тіліндегі аудармадан жасалғандығы оларды ортақ етеді.
Эволюцияның дифференциалдық принципінің ХХ ... ... ... ... насихаттауда аудармаға ... ... ... ... ... сөзбе-сөз аударма тәсіліне
көшумен айқындалатын ... ... ... ... ... сөзбен
айтқанда, ХХ ғасырдағы көркем аударманың дамуы «еркін аударма – сөзбе-сөз
аударма» схемасы негізінде жүзеге асырылған деп ... ... ... ... ... ... шетел әдебиеттерінің рецепция
үдерісі алғашқы және жүйелі кезеңдерін бөліп мәтінді жалпылама ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдың соңы – ХХ ... ... орыс ... даму ... ... туралы
сөз қозғалмайды, себебі 20-30 жылдардағы қазақ ... ... ... ... ... ... деп аталатын басқа идеологиялық және
эстетикалық жүйеге енді. Бірақ, сол ... ... ... ... ... еркін болып сәйкестендірілсе, одан кейінгі кезеңде аударма
шығармасына ... ... ... түрде берілді. Сондықтан да сол
кездегі қазақ аударма үдерісі еркіндіктен ... ... ... ... ... ... ... принциптерінің болуы тікелей емес, жанама
түрде болса да көптеген зерттеушілер еңбектерінде көрініс тапты.
З. Тұрарбеков «Аударма туралы» кітабында 20 ... ... ... ... деп ... оны ... аудармашыларының аударма
материалдарын түсінбей, олардың дайындығының жеткіліксіздігі мен мәдени
деңгейінің ... ... ... [37; ... ... ... ... туралы осындай ойды С.Мақашев та
айтады. «М.О. ... – орыс ... ... драматургиясын аударушы» атты
монографиясында зерттеуші «жазушының көркем аударма ... ... ... ... эволюциясын көруге болады. М.Әуезовтың
20-30 жылдардағы ертеректегі аудармалары, біршама «еркін» болды, оларда
мәтіннен ауытқушылықтар байқалды. Н. ... ... Л. ... бала», А. Чеховтың «Белолобый» шығармаларының қазақ тіліндегі
кейінгі ... ... ... ... ... деп ... [38; ... аудармасының атақты теоретигі Ә. Сатыбалдиев ХХ ғасырдың ... ... ... ... екі ... ... түріндегі еркін және сөзбе-сөз бар болғандығын тура жазады.
Аударма сапасы мен оның онтологиясын анықтауда тарихи жағдаймен, ... ... ... ... ... жалпы жағдайымен сәйкес келуін
ескеру керектігі сөзсіз. ... да ... оның ... ... ... емес деп ойлаймыз.
ХХ ғасырдың басында қазақ аударматануында түпнұсқаға байланысты
біршама еркіндік ... ... ... ... ... мазмұны мен
сапасы емес, формасына көңіл аударылды. Аударма шетел ... әлі ... ... ... бірдей берілді, бұл тұста
түпнұсқаның «экзотикасы» көрсетіліп, мәтіннің аударма екендігін ... ... ... ... ... ... функциясы ақпараттық еді. 1926 жылы
«Еңбекші қазақ» газетінде аударманың кейбір ... ... үшін ... ... ... ... ... «қазақ
тіліне аударма жасау кезінде барлық орыс тіліндегі сөздерді аудару керек
емес, кейбіреулерін тастап кетуге де болады» деп ... ... ... 1926, 28 сәуір), себебі «аудармадағы ең ...... ... ... ... ... 1926, 29 сәуір). Осы ... ... ... ... ой ... үшін ... ... төл әдебиетке енуі, ассимиляция мен
бейімделу деңгейі аударманың ... ... ... ... ... А. С. Пушкиннің «Скупой рыцарь» мен «Каменный гость» аудармаларын
талдай келе (аудармашы Ә.Тәжібаев), Е. ... ... ... әдебиеті
шығармаларымен сәйкестендіріле қарастырып, ... ... ... ... ... ... ... ойлар
Б.Кенжебаевтың «Өлі жандардың» қазақ тілінде шығуы жөнінде бірер сөз» атты
мақаласын ... Онда ... ... ... ... тұжырымдамасы, аударманың қабылдаушы жақ пен дәстүрлердің сәйкес
келуі туралы тұжырымдарымен алмасады. Б. Кенжебаевтың ойынша, мұндағы ...... ... баяндалып, аталған шығарманы кеңінен насихаттау
болып табылады.
Сонымен қатар, Қ. Тайшықовтың 1930 жылы ... 1932 жылы ... ... ... ... қарасты еркін қатынаспен
ерекшеленеді. С. Талжановтың ойынша, біріншіден, «Қ. ... орыс ... ... ... қателіктер жібереді», екіншіден, «сол
кезде қазақ әдебиетінде салыстыру үшін үлгі болмағандықтан» [6; 38]. ... ... ... мен ... ... ... ... тіліне былай аударылды: Собакевич – Итбаев, Ноздрев
– Тұмсықов, Коробочка – Қобди келіні, Свиньин – ... және т.б. ... ... орыс тілін меңгеру деңгейіне қалыпты болды. Дегенмен,
орыс әдебиеті рецепциясының ... мен ... орыс ... ... бұл ... ... болып есептелді. Сондықтан да Тайшықов
аударманың ... ... ... ... ... ... туралы ол: «Сатирикалық аттар ... ... ... ... ... сандағы фамилияларды аудармау себебім –
Гогольдың қойған аттарын ... ... ... ... ... ... (Қ. ... Аударма туралы. – «Қазақ әдебиеті»,
1936, 15 ... ... ... ... ... ... ... проблемаларын
атағанда совет әдебиетінің дәуірін зерттеу өте зор, ең қадірлі ғылымдық
міндет ... баса айту ... ... ... ... ... ... пьесаларын, поэмаларын тереңдеп, кең түрде зерттеуге
арналуы керек».
ХХ ғасыр басындағы әдебиет пен аударма қазіргі кездері де ... ... ... ... ... туралы деректер аз болып, олар
жүйелі түрде түрде берілмей келеді. Тек 1994 жылы ... ... ... ... художественного перевода в 1920-1930 годы» атты
кандидаттық диссертациясы біршама осы тақырыпқа сай келеді. ... ол ... ... ... ... А.Ж. Зекенованың «ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиетінің
зерттелуі және Т. ... ... Б. Б. ... ... ХІХ ... ІІ ... және ХХ ғасырдың басындағы ақындардың
шығармашылығы», Т.Б. Қабышевтың «ХХ ғасырдың басындағы ... ... ... ... ... ... «ХХ ... І
жартысындағы қазақ әдеби тілі», С.К.Сүтжановтың «ХХ ғасырдың ширекгіндегі
қазақ және түркі ... ... ... сипаттамасы»
тақырыптарындағы диссертациялар қорғалған. ... ... ... барлығы әдебиетке байланысты жазылған, ал ХХ ғасырдың басында
аударманың дамуына байланысты ... ... өте аз, ... ... деп айтуға болады. Сондықтан да, бұл ... ... ... ... ғалымдардың алдында тұрған аса өзекті мәселе болып
табылады.
ІІ тарау.
ХХ ... ... ... ... ... үшін түпнұсқаның мағынасын сақтап,
тілді дұрыс қолдану, тіл тазалығын бере білу –
бұл аз, ... үшін ... ... бере білу ... ... ... ... ағартушы-демократ, қазақ ақын-жазушылары
өздерінің ұлы өзгерістер дәуіріндегі ең тәуір ... ... ... замандағы әлеуметтік өміріндегі күрделі мәселелерді қозғады, ... ... ... ... сөз ... ... ... үміт-
мақсатын жырлады. Олар Абай Құнанбаев, Ыбырай Алтынсарин сияқты, орыс
халқының классикалық ... ... одан ... ... қазақ
тіліне аударды.
Сонымен қатар, олар өздерінің шығармаларында Абай және Ыбырай үлгісін
ұстанды. Яғни, ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... сыншыл реализм әдісімен жазды:
шындық өмірді көрсетті; оның жақсысын, жаңасын, өршілін дәріптеп, жаманын,
ескісін, ... ... ... ... қоғам қалдықтарын,
капитализмді қоғамдағы теңсіздікті, зұлымдық, қанауды даттады, ... ... ... еркіндікті, бақытты өмірді аңсады [7; 44-45].
Қазақ халқының ең алғаш нәр алғаны – шығыс мәдениеті, батыс жұртына,
орыс халқына ... ... ... ... ... ... Орыс
халқымен араласудың тіліміздегі, ... ізі ... ... ... өте ... ... кезеңі ХІХ ғасырдың орта шеңі,
оның артынша революциядан кейінгі дәуірде ... ... ... ... ... тигізгені де, мәдениетіміздің шеңбері де осы кезде күшейгені
белгілі.
Шығыс әдебиетінен ... ... ... бірі ... ... дастаны. «Шахнаме» дастаны тек шығыс қана емес, дүние
жүзі әдебиетінің тамаша мұрасы. Оны тұңғыш рет қазақ тіліне ... ... ... ... Ол ... ... ... лайықтап жасауға тырысқан.
Ораз молла аудармасы жөнінде кезінде М. Сералин, К. Жүргенов, С.Мұқанов, ... және т.б. ... ... айтқан.
М. Сералиннің «Рүстем – Зораб» поэмасы 1914-1915 жылдары ... ... ... ... тікелей Фердоусиден аударған жоқ.
Орыстың белгілі ақыны, аудармашысы В. Жуковскийдің аудармасын пайдаланды.
Аударма толық емес. ... ... ... ... тырысады да,
сюжеттік арқауын сақтайды. Бірақ, еркіндікке жол береді. Сондай-ақ, 1935-
1936 жылдары Қ. Әбдіқадыров, М. ... ... де ... ... ... ... поэзия туын тұңғыш рет көтерген қазақ совет
әдебиетінің атасы Сәкен Сейфуллин түрі ... ... ... заманына
сай жаңа әдебиет жасауға белсене кірісті. Сәкен бастаған топ бірте-бірте
шоғырлана берді. Осы ... ... ... мен ... ... ... ... көтермелеп отырды.
Сәкен 1913-1916 жылдарда Омбының мұғалімдер ... оқып ... ... орыс ... және ... жақсы
көрген, жақсы білген жас ақын еді. Оның шығармашылығының алғашқы жылдарында
орыс классиктерінің әсері мол тиді.
1919 жылы Колчак ... ... ... өлім ... ... ... екі жақтап қысқанда да, мойымай орыс әдебиетінің классигі, жалынды
демократ ... Н. ... ... ... ... ... ... боя
Мне жаль не друга, не жены,
Мне жаль не самого героя...
Увы! Утешиться жена,
И дргуа лучший друг забудет:
Но где-то есть душа одна ... до ... ... ... ... ... ... всякой пошлости и прозы
Одни я в мире подсмотрел
Святые, искренние слезы –
То слезы бедных ... не ... ... ... на кровавой ниве.
Как не поднять плакучей иве
Своих поникнувших ветвей, –
деген өлеңін қазақ ... ... сол ... ... ... ... алып, өзінің аштығын ұмытқан революционер ақын [2; 220].
С. Сейфуллин бұл ... ... ... ... ... деп аударды. Онда:
Дүниеде ер жігіттің өлгені – арман,
Қадірсіз айдалаға көмгені – арман.
Михнатты, қайғы-қасірет, былғанышты –
Бәрінен сұм ... ...... ... ақ ... ... тезек, қара жерге көмгенінде,
Жалғыз-ақ сорлы ананы аяймын мен,
Ойға алып, жақындарын тергенімде.
Тыншығар, біраз жылап, сүйген жары,
Ұмытар жақын деген ... ... ... ... ... ана, ... ... қайғы­зары!
Аяныш емес ердің қара басы,
Аяныш емес және жан жолдасы.
Дүниеде ең аяныш естен кетпес,
Тамшылап сорлы ананың аққан жасы, – [11; ... ... ... ... ... ырғағын берді. Сырттай қарағанда дәл
емес те көрінер, бірақ Н.А. ... ... ... ... ... ана
мейірбандығына тіреледі. Міне осы ойды Сәкен де бұлжытпай берген.
Бұл ... ... ... тілін нашар білетін, құр мазмұнын
айтып қана ... олақ ... ... ... ... алып қарасақ,
түпнұсқаның тілін жетік түсіне отырып, әрбір ... ... ... ... ... етегінен ұстап, қыр соңынан қалмай қоятын, соның салдарынан өз
ана тілінің табиғи заңдылықтарына зақым ... ... ... ... А.С. ... ... А.М. ... мен В.В. Маяковскийге
дейінгі орыс ойшылдарының озат үлгілерін жан­жақты пайдаланып, ... ... өз ... да ... дамытты. Сондықтан да ол ... ... ... ... ... соны ... ұсынып,
эстетикалық жоғарғы сатыға шақырып жар ... Ол жаңа ... сай ... ... ... бет алып, жаңа ырғақ, жаңа ұйқас тудырды.
1917 жылы С. ... ... ... ... бақша») атты
поэмасынан бір өлең аударды:
Ән мен күйге түйе де,
Шаттанар, хайуан десек те.
Сезбейтін оны адамды
Салпаң құлақ есек те! –
деп ... бұл ... не ... в пляс ... ... ... песне он внимает?
Верблюда, знать, в восторг напев привел...
А тот, кто глух, хуже чем осел! –
делінеді.
Алғашқы аудармасында да, ... ... да ... ... ... елінің ұлы классиктері А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, В.А.Жуковский т.б.
салған аударма ... ... ... Түпнұсқаның ұлттық колоритін,
негізгі ойын бұлжытпай беруге ұмтылады [2; 225].
Абайдың тікелей ... ... ... көтеріліп қалған қазақ-
орыс әдеби байланысының одан әрмен ... зор үлес ... алаш ... ... Құдайбердіұлы болатын. Ол Пушкин, Лермонтов, Некрасов, Толстой
сынды ... өмір ... ... ... ... ... ... қуатымен зерделей келіп, аттары аталған ойшылдардың ту етіп
көтерген эстетикалық-философиялық концепциялары ... ... ... ... ... ... мүддесіне ортақ қызмет ететін бірегей
рухани байлық деп таныды. Туған халқының осындай озық кәусардан барынша ... ... іс деп ... ... ... жүзі, орыс классиктерінің
таңдаулы деген шығармаларын ана тілінде ... ... ... ... бірі – А.С.Пушкиннің "Дубровский" романы [19].
Түпнұсқа мен Шәкәрімнің "Дубровскийін" өзара салыстырып ... ... ... ... бүкіл бітім-болмысын мейлінше толық
шығаруға күш салғанын байқаймыз. Пушкин ... ... ... сыртқы
нобайы ғана емес, ішкі иірімдері де, ... су ... ... да ... жоғалтпаған. Кейіпкерлердің мінез-құлқын, олардың
әрқайсысының даралық сипаттарын өрнектеудегі түпнұсқа ... ... қоса ... суреткерлікпен жүзеге асқан. Дегенмен,
Шәкәрімнің Пушкин соқпағынан ... ... ... ... азды-көпті кейбір еркіндіктерге бару арқылы шығарманың
жұртшылыққа түсініктірек болуы жағын негізгі ... ... атап ... Мұны ... ескерткен Шәкәрімнің өзі. Аударманың кіріспесіндегі:
Жазбаймын дәл өзінше Пушкин сөзін,
Қазақтың шағылдырар надан көзін.
Ғылымнан көзілдірік кимеген ел,
Туралап көре алмас күннің ... де кете ... ... ... ... шын ... ... айтып отыр демей,
Жүрекке тыңдағайсың ақылдасып, –
деген жолдар соның дәлелі.
Пушкинде романның сюжеті ... ... лет тому ... в ... ... ... жил старинный русский барин, Кирилл Петрович Троекуров" ... деп ... ... ... 124 ... тұратын прологтан
кейін барып желі тартады. Пушкиннің ой-өрісін, қалам ... ... ... ... та терең зерделей білген дала ақыны әр ... ... ... шола ... жеке мен ... жеке мен ... үйлестіктің не қайшылықтың әрқилы себептерге байланысты бір
қалыпта тұрмайтынын ... тиек ... ... ... ... жоқ ... достың ертең жауласып шыға келуінің әлеуметтік, ... ... ... Түптеп келгенде бұл – романда айтылатын ойдың
негізгі қазығын, идеялық нысанасын ... жоқ ... мұны ... ... ... ... бермек үшін.
Қиянатшыл, зорлықшыл, парақордың,
Мінезінің суретін көрмек үшін.
Осындай толғаныстан кейін барып біз ... ... ... ... ... оқысақ:
Жер айналмай тұрмайды дүние жай,
Келер, кетер адамзат із қалдырмай.
Сол өткен көп заманның бір кезінде,
Болыпты Троекуров ... бір ... ... ... екі ... ... Пушкиннен алынған
үзіндіде жоқ, аудармашының өз тарапынан берілген прологтағы айтылатын ойдың
қайталамасы. Ал оның есесіне түпнұсқадағы "старинный русский ... ... ... ... ... ... ... әрмен қарай танысу
барысында Троекуровтың ата-бабасынан бері ... ... ... көз ... ... бұл - қалдырылып кеткен ол тіркестің орны
жоқталмайды деген ... ... ... ... қатал тойтарыс берудің орнына,
дарақылана мәз ... ... ... ... ренжігені, сөйтіп,
аңға шығудан осы жолы көпе-көрнеу бас тартқаны, оның бұл ... ... ... алпауыттың думанды сайранға өзге үзеңгілестерін
ертіп кете барғаны, бірақ қырсық ... ... күн тек бір ... ... ... имениесіне көңілсіз оралғаны баяндалатын елеулі эпизодты
Шәкәрімнің сол бастапқы өңін жоғалтпай ... ... күш ... ... ... ... ... соңғы тұсы қазақшасында аздап
өзгертілген. Яғни, Кирилл ... "на ... ... со всею ... нарочно поехал полями Дубровского" [52; 132] деген жолдар:
Андрейдің егінін таптап-таптап,
Кешке ... ... ... ... ... ... Бұл ауытқуда үлкен мән бар. Айталық, ол кездегі өлшеніп,
пішілген және онысы мұқият ... ... ... еткен орыс
жұртындай емес, кең сахараға бытырай қоныстанған көшпелілер үшін ауылдың не
жайлаудың үстінен салт аттылардың өтіп ... жан ... ... ... қоймайды. Ал егінді ... ... ... ... бүліншілікпен пара-пар қимыл. Шығармада өрнектелетін
тартыстың қандай ... ... ... ... қалай асқынғанын
молырақ аңғарту орайында аудармашы әлгіндей еркіндікке әдейі барған.
Пушкиндегі Троекуров пен Дубровскийдің ара қатынасы ... ... ... ... ауыр сырқатқа ұшырағаны, төсек тартып ... оның ... ... ... ... ... ... тек
Егоровнаның күтіп-баққаны, соның қолынан ғана аздап дәм ... ... ... ... тартымды, әрі жатық сөйлете білген. Тек
түпнұсқадағы: "Она смотрела за ним, как за ... ... ему ... пищи и сна, ... его, ... спать" [52; 39] - деген жолдар
қазақшасында:
Уақытымен жатқызар төсек салып,
Стақанмен шәй берер қолына алып.
"Тамақ ішер мезгілің болды ғой", ... ... ... ... ... ... өзгеріп шыққан. Бұл – аудармашының ... дала ... ... ... ... туған еркіндік. Түпнұсқаға тигізер
қиянаты, залалы жоқ толықтырма.
Пушкиннің ... ... ... ... ... ... асығыс үйіне оралып келе жатқан Владимирді ... ... ... ... ... күтіп алғаны, жолда бала
Дубровскийдің әкесінің жай-күйін сұрағаны, қызметшінің нендей ... ... бір ... мәлімет бар. Бұл эпизод Шәкәрімде жоқ. Мұның
мәнісі төмендегідей. Оқырмандар ... ... ... ... кәрі ... дертке ұшырап, қатты науқастанып қалғаны
туралы бұрыннан толық таныс болатын. Екі ... не ... ... ... ... беттерінде там-тұмдап әртүрлі жағдаяттарға орай
қайталанып отырылады. ... ... ... ... өткен оқиғаны
жұрттың есіне тағы да бір сала кетуді артық деп ... ... ... ... ... ... бір ... қайыра жаңғыртулар
жасауға бола береді. Ал поэзияның ... ... ... жараса
қоймайды. Аудармашы мұнда міне, осы ұстанымда қалған сияқты.
Пушкинде жас Дубровскийдің жәмшік Антоннан ... ... ... ... ... ... ... дейін өзімен-өзі болғаны
қысқаша баяндалса, қазақ ақыны оның сол ... мұң мен ... толы ... ... ... ... деп санаған. Мұны дастанның бойындағы ең бір
тартымды жолдар деп ... ... ... ... божы ... ... ... ат, шеткі ат шапты.
Өткенін қанша уақыт пайым етпей,
Владимир тым ... ой ... ... арба ... ... ағаш ... қалып, қақты бұлдыр.
Бұлардан Владимир түк сезбейді,
Әкетпес әлдеқайда көңіл құрғыр.
 
Түпсіз ой, түпсіз қиял неше ... ... бірі сүйт деп ... ... ... ... ... біліп болмас не дайындап.
 
Қайрайды, кейде ыза боп, жауға тісін,
Ойлайды кейде реттеп, қылмақ ісін.
Ашық көзі жұмулы ... ... де ... түктің түсін.
 
Осындай ұйқылы-ояу бір ой басты,
Қайғы, үміт, қайрат, ыза ... ... ... ... дауысымен көзін ашты [16; 232].
Осы келтірілген үзінді аудармашының сөзбен келісті өрнек сала білетін
үздік талант иесі, майталман психолог екенін, ... ... ... жетік түсінгенін айнытпай айғақтайды. Нағыз өнер сайысы осындай
болмақ. Арбаға жегілген ... ... ... ... да ... ... дүниеге келген жолдар. Төл еңбегі.
Пушкинде кәрі Дубровскийдің ауыр сырқаттан дүние салған ... ... в ... на ... ... его ... первая рука его висела на
полу, половина опущена была на ... - не было уже и ... ... всем
теле, еще не охладело, но уже обезображенном ... [52; 145] ... ... ... сол ... ... тұра ма адам фәні,
Мұзға айналып қалыпты ыстық тәні.
Басы иіліп кетіпті кеудесіне,
Ашулы оң қолының ... имек - ... ... ... ... ... - ... ашылған ишараты -
"Несін алдым, мен ақтан өлдім" - демек, –
деген өлең ... ... ... қажы ... ... отырып жер басып жүргендердің бәріне қатысты ой түйеді. Кім болсаң
ол бол, тіршіліктегі көрген ... пен ... бәрі көз ... ... ... ... ... қасиетін, береке-бұйыруын бас аман, ден
сауда бағалай біл. О дүниеге қора-қора мал ... ... ақша ... ... жоқ. Ең ақырғы алар еншің - қол созым қараңғы қуыс пен ... ... ... ... ... ... бәрі хабардар. Бірақ жұрттың
бәрі жер үстінде ... ... ... ... ... ете ... ... құнына татитындай нәрсе болса бір сәрі, кейде ... ... ... ... үшін жанжалдасып, сойылдасып жатқаны.
Өмірде талай-талай қақтығыс-тартыстың куәсі болған ғұлама ақынның
орыстың сонау кезден ... ... ... ... екі ... ... нілдей бұзылып, бір-біріне көр қазуға дейін барғанын зерделеу
үстінде ой тұңғиығына тағы бір терең ... ... Адам ... мен солын шындықта болған немесе болуы мүмкін оқиғаны ... ... ... ... ... ... өзара сыйластыққа,
мейірімділікке, бірлікке үндеген, шынайы сезімнің қарапайым ... қона ... ... ... ... ... ... жай аударушысы
ғана емес, ол оның бірегей пікірлесі, әріптесі екенін дәлелдейді [19].
Шәкәрім 1908 – 1909 ... ... ... да ... қара ... ... ... тәжірибесі бізде бұрыннан бар
болатын. Оның алғашқы талпынысы 1903 жылы ... Осы ... ... ... ... Бекімов А.С. Пушкиннің «Капитан
қызы» повесін 1901 жылғы басылымнан аударып, Қазандағы ... ... ... өз ... ... Петр ... пен ... арасындағы махаббат хикаясын арқау етіп, оған Пугачев қозғалысын
қосып ықшамдап аударған. Сөйтіп 48-беттік шағын шығарма етіп шығарған.
Кейбір ... бұл ... ... ... тыс ... нәрсе
деп біледі. 1901 жылғы «Капитан қызы» өзі осылай ... ... ... бұл ... ... әрі нақты, әрі түпнұсқаға жақын етіп беруге
тырысқан және онда Пушкиннің негізгі мақсаты – бостандық сүйгіш рух ... ... сол ... ... ... ... қарапайым да
көркем тілмен аударылған.
Аударма тарихын зерттеуші З. Тұрарбеков: «Ол (Молданияз Бекімов) орыс
әдебиетінің тарихы және ... мәні ... ... шығармасын
қазақ даласында сөйлету арқылы мұндай азаткерлік ... ... ... ... із ... - деп, ... ойды алға ... мән-
мағынаны ашады. Бір сөзбен айтқанда М. Бекімовтың бұл аудармасын өз
кезегінде ... ... зор ... Ол өзінен кейінгі Пушкин
шығармашылығына қызығушылықтың бастау кезінде тұрды [1; 96].
Жалпы Қазақстан ... ... сөз ... ... ... академик Мұхтар Омарханұлы Әуезов туралы сөз қозғамау мүмкiн
емес. ХХ ғасырдағы жалпы ... ... ... Әуезовтың алатын орны ерекше.
Абай қазақ әдебиетiнiң ХIХ ғасырдағы шыңы болса, Әуезов ХХ ... ... Орыс ... ... ... ... айтқанда, «Мұхтар Әуезов -
шалқар шабытты және аса ... ... Ол ... ... ... ... қомақты табысқа қол жеткiзген, ... ... ... ... ... жазушы».
Жазушы өзінің шығармашылық жолында талай жанрға, тақырыпқа із салып,
қыруар, ... ... ... ... ... ... жасаған, әдеби
сынға, әдебиет тарихын зерттеу жұмысына белсене ат ... ... ... жариялаған, баяндамалар жасаған, оқулықтар құраған,
жоғары оқу орындарында ... ... ... ... ... ... ... дарын өзінің шығармашылық асқарына апаратын Абай
тақырыбына қалам тартады. Үлкен жұмыстың ... ... ... ... әні» ... ... ... аударма теориясына байланысты пікірлер айтумен қатар
шетел және орыс классиктерінің шығармаларын қазақ тіліне аударуға көп ... ... үшін ... өзі ... ... мектебі болғандығын
көреміз. Абайдың Пушкинді, Лермонтовты және Крыловты аудару арқылы ... ... ... заманының мәнін түсінгені сияқты, Мұхтар ... ... мен ... ... мен ... ... және т.б. ... шеберлік жолында сатылап қрге басты деп анық айтуға болады. Ол
көркем ... ... ... қатар бүкіл стилін де дәл келтіру
керек деген ... ... Оның ... ... ... сол ... ... баспасөз беттерінде үзбей жарияланып
отырды.
1918 жылы Әуезовтың аудармасымен Толстойдың «Будда» ... ... ... Бұл – ... ... ... ... бірі болып
саналады.
М. Әуезов Гогольдың «Ревизорын», Тургеневтың «Дворян ұясы» ... ... ... ... ... тілге аударған түпнұсқадағы
сөйлемнің көшірмесін беру керек деп талап қойған емес. ... «Тек ... ғана ... ... тіл, стиль, сөйлем ерекшеліктерін бере алатын
болады», – деп ашып ... Осы ... ... ... ... ... М. Әуезов пікірлеріне сүйеніп келеміз. Әсіресе оның аудармада
атвордың стилін бұзбай жеткізу ... ... ... ... ... [2; ... ... М. Қаратаев Мұхтар Әуезовтың аудармашы ретіндегі рөліне
мынандай баға беріп еді: «Без ... и ... ... Ауезов, вероятно, не стал бы тем, чем он стал для советской
литературы». («Мастерство перевода», 1963 г.)
Бүгінгі күні ... ... ... ... ... де орыс
халқының әсері – адам айтқысыз. Н. Погодин: «Бізге Мұхтар ... ... ал ... үшін ол ... Абай ... – деп ... де, сөз саптауы жағынан Мұхтар Л.Н. Толстой мен И.С.Тургеневке
жақын, ... ... ... де жат ... айта берсең, Мұхтар Алигиере
Данте мен Вольфганг Гетені де ... ... жылы ... ... ... «Мастерство перевода» атты кітаптың
Мұхтар Әуезовке арналғандығы осының куәсі іспеттес.
ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... өнімді
еңбек еткен қаламгерлердің қатарында ақын әрі ... ... ... сыншы әрі публицист Жүсіпбек Аймауытовтың есімі айрықша орын
алады. Әдебиеттің әр ... ... ... ... жүріп, ол қазақ
әдебиетінің жаңа өріске шығуына мол еңбек сіңірді.
Әдебиеттің көптеген жанрларында өнімді ... ... ... ... ... жөнінен 20 жылдары әдебиетке араласқан қаламгерлердің ... ... озық тұр. ... ... ... Садуақасұлы
Ж.Аймауытұлына «ол еуропалық жазушыларды еркін әрі ... ... ... ... баға ... екен [16;7]. ... ... Ж.
Аймауытовтың ұлы Гогольдың шығармаларымен бірге оның актер ... ... ... ... ... пьесаға жазған авторлық
түсіндірмеден көрініп тұр. Ол ... ... ... ... оның пластикалық шешімінің эскизін тайға таңба басқандай сызып беріп
отыр. Әр ... ... ... ... ... ... ... тлмен айтқанда, мизансценаларына
дейін анықтап берген.
Француз жазушысы Фердинанд Дюшенің «Тамилла» атты романын Ж.Аймауытов
өңдеп, өзгертіп, өзінше ... емес ... ... ... аударған. Ол
роман кейіпкері Тамилланы Дәмелі деп алып, оның ... ... деп ... Аймауытов — өз дәуірінің келелі мәселелерін көтерген ... ... ... ... ... ... басқа да басылымдарда
жарияланған мақалаларында ол аласапыран өзгерістер ... ... ... ... ... ... ... төңірегіндегі
мәселелерді қозғап, бірқатар ... ... ... 1918 жылы М.
Әуезовпен бірігіп жазған "Абайдан соңғы ... 1923 жылы ... ... ... 1925 жылы жазылған "Сұңқар жыры", ... атты ... ... ол ... ... ретінде танылды. Оларда
Жүсіпбектің әдеби шығарманы жазушы өмір сүрген дәуірмен, тарихи ... ... ... ... ... ... ... Аймауытов аударған А.С. Пушкиннің, Н.В. Гогольдің, А.Дюманың,
Дж. Лондонның, Г. Мопассанның, В. Шекспирдің, К. Берковичтің, С. ... жаңа ... келе ... ... аударма өнерінің өрісін
қаншалықты кеңейтсе, жазушының әлем ... ... ... ... аударудағы тамаша аудармашылық талантын да соншалықты айқын танытты.
Аудармада аударылмайтындардың бірі жалқы есімдер екендігі белгілі.
Джек Лондонның ... ... ... адам ... ... есім
ретінде келеді. Аймауытов «Длиннобородый» деген есімге «Теке сақал» деген
қазақ тіліндегі ... сөз ... ... етіп ... ... ... ... деп аударған. Жалпы, аударма түпнұсқадан ... ... сол ... ... ... ... оқырманына
түсініктірек етіп берген. Аудармашы лексикалық әрі ... ... ... ... барысында аудармашы стиліне
көбінесе «конкретизация» нақтылай түсу тән келетінін байқаймыз. Ж.Аймауытов
көркем аударма міндетін, оған ... ... ... ... ... ... ... қарапайым адамға ұғымды ету мақсатын ғана көздемей,
мәдениетті жұрттың үлгісін, сөз қолданысын бар ... ... ... ... ... ... Ж. ... баға жетпес аудармалары
кейінгі ұрпаққа үлгі болып қала береді.
Қазақтың атақты ... ... ... Ахмет Байтұрсынов
поэзиясының үлкен бір арнасы – оның аудармашылық ... ... ... ... 1922 жылы ... ... шықты. Мұнда басылған «Нәбік
аты» өлеңі «Тәржіма» деп жазылғанымен, осы күнге дейін ... ... ... төл ... оқылады. М.Ю.Лермонтовтың «Мцыри», А.С. Пушкиннің
«Балықшы мен балық»», ... ... пен үкі» ... гөрі ... ... ... ... өлеңдері секілді. Бұл да ХХ ... ... үшін ... бастап берген жаңа бір беталыс еді. Бұл
арада А. Байтұрсынов неге И.Крылов мысалдарын аударды екен ... ... Ол осы ... ... ... жазған «Замандастарыма» деген
өлеңінде:
Орыстың тәржіме еттім мысалдарын,
Әзірге қолдан келген осы барым.
Қанағат азға деген, жоққа сабыр,
Қомсынып, ... ... жоқ ... мен бір ... ... ... шығар топты жарып.
Ат тұрмас аяғында желі болса,
Дүрсілдеп шапса біреу қиқу салып.
Бар болса ... ... ... ... құлағына дүбір барып,
Әйтпесе арық шауып ондыра ма,
Жүргенде қамыт басып, қажып-талып, [3; 5]
- деп халқына басқа елдердің шығармаларындағы ... үлгі ... ... ... Тұспалдап, меңзей, ишарат арқылы сөйлеудің қазақ
мінезіне үйлесімді екенін жақсы ұққан ақын осы еңбегі ... ... ... ... ... Ақын аудармаларын талдау барысында
А.Байтұрсыновтың өз мысалдарында ... ... ... ... ... білмеген әлек», «Халық айтса, қалып айтпайды», «Не
ексең, соны орарсың», ... ... ... «Көз ...... ... тек тұрмайды», «Алланың адамы басы добы», «Боларсың дұшпан
түгіл досқа күлкі», «Аузыңды құрғақ қасық ... ... ...... ... ... «Жақсылықты басыңа қыл, басыңнан асса, - деген,
досқа істеңіз» және тағы басқалары [3; ... ... ... ... жай, сай емес есімдер
қазақшаланған. Ол орыс халқының Полкан, Барбос атты ... ... ... ... ауыстырды. Ал Васька, Степан, Демьян, Трофим,
Клим ... ... ... ... ... ... ... Құрамыс, Көпбергенбей, Қисықбастарға айналды. Сонымен қатар,
мысалдардағы кейіпкерлер қазақи мінезімен, ... ... ... ... ... ... мазмұнын Крыловтан алды да, уытты қаруды өз ... ана ... ішкі ... ... және ... дәл
баспы табады. Түпнұсқа мазмұнынан ауытқымай, соны өз ... ... ақын ... көркемдік бөлшектерді түсіріп алмай, соншалықты
ұқыпты беруге ұмтылған.
Крылов әр ... ... ... ... әр ... тәптіштеп,
егжей-тегжейлі баяндау машығын ұсынады.
Бірсыпыра мысалдарды аударғанда жалпы мазмұнын жадына түйіп алады да,
соны оқиғалы қара өлеңге айналдырып, өз сөзімен ... ... ... негізгі өзегі өзгермесе де, көлемі өсіңкіреп отырады.
А. Байтұрсынов аудармаларының тағы бір ...... ... ... ... ... А. Байтұрсыновта өлең соңында қорытындыланады.
Ахмет қазақ өміріне қатысты ... де ... ... ... ой ... ... ... желіні дамытып, немесе жаңғыртып, өз
заманына сай мысалдың өткірлігін арттыра түсуді мақсат ететінін ... ... Ал жеке ... ... түрлі жағдайларға, адам бойындағы
жаман әдеттерді көрсететін, одан арылуға уағыздауда ұлы ... ... ... ... ол ... ... ... ұлтына, қоғамдық
қатынастарға тәуелді емес. Адамзат баласының кейбірінің бойында бар ортақ
дерттер.
"Шымшық пен көгершінде" ... ... ... отырған шымшыққа көмек
берудің орнына, жығылған үстіне жүдырық деп, ... оны ... ... "Не қара ... ... түсініп? Тал түсте торды көрмей, соқыр ... ... ... жок, ... [3; 105].
Осылайша ақылгөйсіп отырып, өзі торға түсіп қалады. Крыловта бұл мысал
- тоғыз-ақ жол, ... 32 ... ... ... ... Ахаң түп
нұсқадағы оқиғаны өз ойына тиек етіп кана алып, оқиғаны қара өлең үлгісіне
түсіріп, әсерлі ... ... ... ... бұл ... ... ... "Торғай мен Қоян" ("Воробей и заяц") мысалынан алған.
Крылов ... ... ... ... Чижа захлупнула злодейка-западня;
Бедняжка в ней и рвался, и метался, А ... ... над ним же ... ... ль, - говорит, - средь бела дня Попался!
Не провели бы так ... За это я ... ... Ан ... тут же ... в ... Дело! Впредь чужей беде не смейся, Голубок [54; 102 ].
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... үлес қосқан тарихи қайраткерлердің бірі – Спандияр Көбеев.
И. А. Крылов мысалдарын кезінде Абай мен Ыбырай, одан ... ... пен оның ... А. ... пен Б. Өтетілеуов те аударған.
Солардың бәрінің Крылов мысалдарына жүгінуі кездейсок емес еді. ... орыс ... мен ... ... ... әлеуметтік
теңсіздіктің, зорлық пен әділетсіздіктін ұксас жақтары да аз ... ... ... ... мысалдарында суреттелетін арыстан, ... ... ... ... ... өгіз ... ... жануарларға
жасаған зорлығынан ел ... ... ... оны ... ... ... ... шалғайда, қараңғылықтың қаймағы бұзылмаған заманда Ыбырай
байдың ауылы сияқты жерлерде Көбеев те осы ... ... ... жас ... ақын ... үлгісімен сынауға тырысты. Мұның бәрі заманның
талабы еді.
Зорлық пен әділетсіздікті ғана ... ... пен ... пен ... әлін ... қолдан келмес іске ұмтылушылық
сықылды өрескел қылықтарды да Көбеев Крылов мысалдарын аудару арқылы сынға
алған. ... ол ... мен ... атты мысалда біреудің айтуымен
көзілдірік алып, оны іске жарата алмаған маймылды ... ... ... идеясы
— әр затты өз орнына пайдалану, оның қадірін, ... ... ... ... ... алауыздықты сынау арқылы қазақ халқына бірліктің, ынтымақтын
керектігін ескертеді.
«Көлбақа мен Юпитер» атты мысалында Крылов әлін ... ... ... өз ... оңға ... ... кінәлайтын тоғышар адамдарды
сынаған еді. Онда батпақты, сулы жерді тастап, тау басына ... ... жер ... ... мекеніне жете алмай, тәңірден топан су ағызуды
тілейді. Тілегі ... соң ... тіл ... ... оған ... ... ... төмен түс дейді. Мысалды Спандияр:
«Көбі-ақ бұл кездегі адамзаттың ... ... үшбу ... ... ... ... ... Тілегі бір басына акымақтың»— деп қорытады.
Крылов мысалдарын оқу, ... ... ... ... ... зор әсер етті. «Қойлар» мен «қасқырлардың»,
әлділер мен әлсіздердің, момындар мен ... ... ... ол ... ... ... ... жақтайды, оған зорлық жасамауды
уағыздайды.
«Үлгілі тәржімәнің» шығуы ... ... ... ... ... «Осы жинақ шыққаннан кейін мен жазушылыққа бет бұрдым,— дейді
ол. «Орындалған арманда».— ... жазу ... ... ... іс сияқты
болып көрінді. Бірақ ол кезде ең алдымен мектеп балалары үшін қазақ тілінде
оқу құралдары ... еді. ... мен ең ... оқу ... жазып, кітап
етіп бастырып шығаруға талаптандым».
Кітап 1910 жылы Қазан қаласында ағайынды ... ... ... С. ... ... мен шығармашылық қызметін зерттеген
филология ғылымдарының докторы Серік Қирабаев ... ... ... бұл ... И. ... 37 ... аудармасы енгенін айтады
да, олардың толық тізімін келтіреді. Сонымен ... Л. ... ... ... ... ... өлеңмен жасалған аудармасы ... ... ... ... ит», ... мен кісі», «Жалғандық»,
«Хауіпті достар» деген әңгімелерін халықтың арасынан кең тараған ... ... ... ... ... Және олардың түп тамыры
ескі ... ... ... сияқты. Мәселен, «Қомағай ит» деген
әңгіменің мазмұны ... ... ... ... ... тілдері арқылы күллі
дүние жүзіне тараған. Ол 1963 жылы жазушы С.Талжановтың аудармасымен ... ... ... «Кәлила мен Димнаның» бір хикаясына да ұқсайды.
1912 жылы Қазандағы ағайынды ... ... тағы ... ... «Үлгілі бала» дейтін хрестоматиясы шықты. Мұнда
И.Крыловтың, Л. Толстойдың, К. ... ... бар. ... ... ... өзім ... ... кіргіздім, орыс
классиктерінің балаларға арнап жазған қысқа әңгімелерін өзімшелеп, қазақ
тұрмысына лайықтап жаздым, сол ... ... бай ауыз ... сұрыптап
пайдаландым», - дейді автор [4;59].
Мысал үлгісіндегі ... ... ... ... ... Л. ... мен көгершін», «Ат пен есек», «Атасы мен немересі», «Қоян мен
көлбақалар», «Екі ... т. б.) мен ... ... ... «Түлкі мен
теке», «Сауыскан мен қарға» т. б.) кітаптарынан алған. Бұл ... ... үшін ... мәні бар ... ... мен көгершінде» қиын жағдайда екеуінің біріне-бірінің көмектесуін
айта отырып, адамды адамға жақсылық жасауға ... «Ат пен ... ... ... ... ... ... өзі бейнет көргенін сынайды.
«Сауысқан мен қарғада» мылжындықты шенесе, «Екі ... ... ... ... айтылған еңбегінде С. ... ... Л. ... он төрт ... ... ... ... де Толстойдың «Азбука» және «Новая азбука» деген кітаптарынан алынған.
Әңгімелерді аударуда Көбеев, негізінен, Алтынсариннің үлгісін ... ең ... ... ... келеді де, аударманың
сол кездегі ... ... ... ... түсінікті болу жағын көздейді.
Оның аудармашылық қызметі жайында С. ... ... ... ... ... нұсқаларын салыстыру арқылы тиісінше
қорытындылар шығарған [4;60].
Міржақып Дулатов – ХХ ... ... ... ... ... бірі. Оның өлеңдері мен аудармалары бірнеше жинақ ... ... біз ... шеберлігі жетілген, өлең өнерін мейлінше меңгерген,
ой айтудың астарлы сырын ұстанған ақынды ... "Оян, ... ... ... ... ... ... сыршыл сезімін ашар лирикалық
сипаттың бой көрсетуі көзге тұседі. Кеше ғана "оян, ... деп ... "ащы ... ... ... ... жыр жыр жазып, өз оқырманын
поэзияның терең ... ... ... ... ... ... өлең өрнегінен тың теңеулерді, бейнелі образдарды көреміз,
сыршыл суреткерлікті байқаймыз. Дегенмен, Міржақып өзі ... ... ... ... ... ... ешбір шегінбей, батыл айту - оның
поэзиясының алтын қазығы.
Ақылын жанашырдың алмаушы едің,
Сөзіне сірә құлақ ... ... ... кызып, етке тойсаң,
Пайдасыз құрғақ дауға талмаушы едің.
Жаз жимай қыс азығын жатушы едің,
Арзанға қымбатыңды сатушы едің.
Ермекпен табар пайдаң болмаған ... ... ... едің.
Осы сияқты жинақтағы қатқыл үнді, қатал сындар кейде сырлы да мұңлы,
сезімге толы лирикалық өлендермен алмасып ... ... ... өлеңдер енгізіліп, Пушкин, Лермонтовтардан
өнеге алған ақын сол ... орыс ... ... қатты
көңіл аударып, поэзияның соны сипатты үлгілерін қазақ жұртшылығына молырақ
жеткізуді ... ... ... ... ... орыс поэзиясының озық
үлгілерімен таныстыру, олардың ой-санасына жаңа тәсіл, соны үрдіспен әсер
ету арқылы ақын ... ... ... жаңа ... байқатты.
Бұның бір белгісі ұлы Пушкиннен аударған «Гүл» ... ... ... ... ұмыт ... кепкен гүлді көзім шалған,
- деп басталатын аударма қазақ ұғымына дәлме-дәл келіп, құйылып түскен.
Пушкин ... мәні мен ... өлең ... ... ... айтар ой
ажары айшықты берілген.
Қайда өстің, қай ... ... ... Кескен кім, көгердің сен. Көп,
пе аз ба?
Пушкиндегі сұрақтар дәл түпнұсқадағыдай қуатпен келісім тауып, ... ... ол ақын ... ... хақ.
Ақынның "Сұлу қызға" деген төл туындысы ... ... ... өнегенің шарапаты екенін жоққа шығара алмаймыз. Әдемі төгіліп ... ... ... ... ... ... алғы сөзінде Міржақып: "Бұл өлеңдер мұнан алты-
жеті жыл бұрын ... ... ... жоқ ... ... еді. ... оқып жүрген жастарға арналып, оларды ояту, білім-ғылымға ұндеп,
сол рухта жазылған. Бұрыңғы күйінен артық өзгертпедім", - ... ... ... ұнатпайтын, өзін "ойпаңға өскен аласаға"
теңей беретін ақын алғашқы балаң жырларымен-ақ ел ... ... ... өте келе ... ... ... ... көңілге қонымды-ақ.
Ақылы кәміл жігіттер, Заманның көз сал иалына. Халқының ойлап ... үшін ... ... ... өскен бас асау, Айтқанға қайтып көнеді.
Көңіл батыр, тіл қорқақ, Айтатын сөзім көп ... ... ... ... ... тізген шұрайлы сөздер кестесі
емес пе?! Көкірегін жарып шыққан асыл сөздерін бір кезде жазылып еді ... ... ... ... ... пен "Термеге" енген - өлендерінің кейбірі
алғаш "Қазақ" газетінде жарияланғанын еске алсақ, Міржақыптың жоғарғы ... ... ... Ол ... ... жазылған өлеңдеріне кейін
түзету енгізбеген. Міржақыптың "Қиял", "Шәкірт", "Сағыну", ... ... ... ... ... едің" т.б. өлең жырлары алғаш
қазақта" жарияланып, қалың елге ... ... ... Ахметке ілесе
келген Міржақып туған халқынын, адал ұлы, ... ... ... ... ... ... өзінің шыншыл шырайымен, өзекті тақырыптарды ... ... ерен ... ... елді жаңа ... бастады. Қос жинаққа
енген, "Қазақта" жарияланған Міржақып өлеңдерінің тақырып ауқымы ... ... ... ... ... ... ... діңгектерінің
бірі ғана емес, бірегейі - Мағжан ... ... ... адам ... ... боп өмір сүру билігі өзіне тимей, ... бойы ... ... ... ... қырық бес жасында түрмеде атып
өлтірілген Мағжанның мүрдесі қайда қалғаны ... ... ... ... ... жарты ғасыр сарғая сағынған халқына ... ... алар ... ғана әрең ... ... ақын ... Жүмабаевтың аударма саласындағы еңбегі де жан­жақты,
алуан түрлі. Ол Лермонтов, Дмитриев, Мятлов т.б. ... ... ... М. Горький, Вс. Иванов, П. ... ... ... ... ... қазақшалады.
«Мағжанның ақындығы туралы» деген қысқа да болса нұсқа зерттеуінде
Жүсіпбек ... ... ... ... берген:
       - Абайдан соңғы әдебиетке жаңа түр кіргізіп, ... ... ... ашқан күшті ақын, ол - түрікшіл, санашыл, дарашыл, уайымшыл, өзімшіл
ақын... Мағжан ... ... ... ... ... Ұлт ... «Сарғайып келген егін толқынданса» деген өлеңін аударған
жас Мағжан табиғат пен адам жарастығын жыр ... Орыс ... ... ... ... бояу ... ақынының жырынан сол күйі бұзылмаған қалпы
берілген.
М. Ю. Лермонтовтың «Тұтқын» өлеңінің аудармасы – ... ... ... нәзік ілтипатына жетіктігі үстіне, қазақ ұғымында мәдениет
биігіндегі озық тілден кем ... ... сөз таба ... ... Лермонтов сынды сөз патшасын қазақ шайыры сырлайды, бірақ ... ... ... түсуге жасқанбайды. Сөзбе-сөзділікке ұрыну ... Мұны ... ... қазақ ақыны Лермонтовты тағынан түсірмей,
құдіретті тілімен қазақша жырлатады. Орыс ... ... ... ... ... ... ... көз алдына сол қалпына орнай
қалады. Абақтыдан құтылып, қара жал, ... ат ... қара көз ... ... ... жүрекке,
Қысып әуелі сүйейін.
Сонан соң ырғып жүйрікке,
Желдей ұшып гулейін, ­
деп ... ... ... «На коня ... ... В ... как ... - депті. Салыстырып көрсек, орыс ақынының кестесі еш ... ... ... ... ... ... – «гулейін» деген етістік.
Тұлпардың көзден жас ағызып, құлақ шуылдататын шабысын сезгендей боласыз.
Келесідей шумақты салыстырып ... ... конь в ... ... ... ... в ... весел и игрив,
Хвост по ветру распустив [58; 256].
Қазақшасы:
Жайқалған жасыл жағада,
Жүргенсіз жүр жүрегім.
Ойнақ салып сағада,
Сүзіп жалын, құйрығын [9;320].
Мұқият қарайтын болсақ, Мағжан ... ... ... ... сөз ... және ... ... әр сөзінің поэтикалық
ырғағынан туындайтын тіл жеткізгісіз сұлулуығын айнытпай ... ... ... ... ... отыра, кейде үш ... ... ... и ... бір ғана етістік қояды, ойнақ салып, дейді.
Желдей есіп бара ... ... ... ... ғана ... ... да
көзге елестетеді.
Мағжан Всеволод Ивановтың әңгімелерін аударып, ол аудармасы «Төрт
әңгіме» деп ... 1927 жылы ... жеке ... ... ... ... ... «Өз өмірімнен әңгіме» («Рассказы о себе»), «Сай»
(«Лог»), «Темірбай» («Киргиз Темербай»), «Жолығу» («Встреча»).
Мағжанның «Сауатты бол» ... ... оқу ... ... ... жылы ... басылып шықты.
Мағжан халықтың шаруашылық қамын ескеріп, тұрмыс халін жақсартуды
ойлап, пайдалы ... ... да ... ... ... [28;88]
Мағжанның бұл аударма еңбегі туралы жарияланған мақалада былай дейді: «Бұл
кітапта ел ... ... ... ... ... ... ... үшін қарыз серіктігінің ... ... ... егін ... ... ... Бельгия,
Германия, Австриянікінен Ресей егіні ... ... ... ... көрініп тұр. Ал қазақ орыс шаруасын өзінен қандай артық көреді.
Бұдан кейін әр мемлекеттің мал ... ... ... ... ... деген мемлекет бар екендігі, оның бір ... ... ... сүт ... 250 ... кем ... көрінеді. Данияның бір
сиыры біздің 4-5 сиырымызға пара-пар.
Шаруашылықты көңілдегідей көркейту үшін ... - ақша ... ... ақшаны бірігіп қарыз серіктігін ашу арқасында табуға болады. Қазаққа
бұл кітапша пайдакүнемдерге жем ... ... ... ... ашу ... ... қазақ оқығандары, партиядағы ... ... ... ашу ... елге ... ... ... Кітапшаны
казақшаға аударушы жүйрік жазушыларымыздың бірі».
Мағжан туралы бұдан жоғарыда келтірілген мақалада ... ... ... ... жоқ, ... ... ақын», халқының
келешегін, шаруашылық қамын ... ... ... ... ... әуре ... орыс әдебиеті және Европа әдебиеті классиктерінен аударма
еңбектерінің өзі бір төбе. Ол өлең ... ... ... қай ... орыс ... ... ... өнерінің өрен жүйрігі. ... ... төл ... ... ... Мағжанның Гетеден
аударған «Орман патшасы» («Лесной царь») ... ... бала ... ... қайта-қайта оқушы едік, оқып отырғанда үрей туғызып та ... ... ... ... кетпейді.
Мағжанның 1927 жылы «Еңбекші қазақ» газетінің 189-санында «Тоқсанның
тобы» атты көлемді ... ... Ол ... ... ... бар, оған
арналған мақалалар бар. Сол мақалалардың ішінде Шаймарден Тоқжігітовтың екі
мақаласы, ... ... орыс ... ... ... степь»
газетінде жарияланған «Джумабаев и «Девяносто» атты мақаласы ерекше көңіл
аударады [9; 323].
Әлихан ... – ХХ ... ... ... ... бірі.
Әлихан Бөкейхановтың қазақ тарихындағы саяси ... ... оның ... ... аудармашы ретіндегі өзіндік орнын
екінің бірі біле бермеуі мүмкін. Әлиханның кейінгі ұрпаққа қалдырған әдеби
мұрасының ең көлемдісі – ... ... ... ... орыстың
классик жазушылары Л.Н.Толстой, А.П.Чехов, В.Г.Короленко, Д.М. ... ... ... ... ... ... елдерінің
қаламгерлері Ги де Мопассан әңгімелері, сондай-ақ, үнді, түркі тектес
халықтардың ... ... және ... ... ... де
ұшырасады.
Көлемі жағынан әр қилы қысқа мысалдар, әңгімелер, көлемді повестер
оқу­ағарту мен әр ... ... ... ... ... аудармалары да
бар. Оның аудармаларының басым көпшілігін 20-30 ... ... ... ол ... ... ... КСРО ... баспасындағы Қазақ секциясының әдеби қызметкері болып жүргенде
жасаған. 1924 жылы «Кавказ тұтқыны», «Жетіқарақшы», ... ... ... атты ... ... Бұл ... көсбісінің авторы –
Толстой.
Ә. Бөкейхан ақталғаннан бері әлі де әлем көрмеген ... ... көп. Ол ... лақап атпен берген. Әлихан ... «Қыр ... ... Оның ... ... ... мақсатының
үш аспектісі бар. Олардың ішіндегі ең бастысы – әдебиетті, өнерді қоғамның
бір құрамдас бөлшегі ... ... ... ... жеткізер ойды
әдебиет арқылы бере білуінде екенін ... ... ... Л.Н. ... ... орны ... Оның ... Л.Н.Толстойдың «Қажы­Мұрат»
повесі 1924 жылы Мәскеу ... ... һәм ... ... ... 4000 дана тиражбен, араб алфавитімен басылып шықты, көлемі – ... ... ... Л.Н.Толстойдың суреті мен туған, өлген жылдары, 67
бетте Қажы-Мұраттың суреті басылған. Бұл ... ... ... ... қазақ әдебиеті үшін елеулі құбылыс болып табылады. Өйткені,
бұған дейін қазақ әдебиетінде мұндай көлемді ... ... ... Бұл ... ... ... ... саласындағы қызметінде көркем шығарма жазып көрмеген
Әлиханның осындай ірі шығарманы қаймықпай аударуы – сол ... ... үшін ... ерлік болып табыладын. Кейін Жүсіпбек Аймауытов, ... ... ... ... ... ... ... осы
Әлихан ерлігінің дем бергені сөзсіз. Ал оның аударған ... ... ... және т.б. ... жеке ... ... үлесі.
Сондай данышпан Толстойдың сөзімен орысша білмеген қазақ баласы
«Қажы­Мұратты» оқудан ... ... ­ дей ... ... ... ... ... туралы былай дейді: «Роман жалпы айтқанда жақсы
аударылған. Дәлме­дәл, көп ... ... ... ... ... ... қазақ сөздерінен тапқан кейбір салыстыру мәтелдер, өлеңдер жақсы­ақ!
«Гүлдің сабағы дәл тарамыс», «Асық тілі тілсіз ... ... ... ... ... ... Алатаудың иығындай», «Көгендегі қозыдай», «Айылын
қатты тартқан буаз бие ... ... ... ... ... ... ... «Дауысы домбыраның босаған ішегіндей қалтырап». Мұның бәрі
аудармашының ... ... ... ... ... ... ... болады. Орыс
тілінде жазылған таулықтардың өлеңі де қазақшаға жатық аударылған.
Хат білетін адам «Қажы­Мұратты» ... ... ... ... ... мақаласын қорытады.
Аударма біршама еркін жасалған. Сонда да болса, мұны еркін аударма деп
шартты түрде ғана атауға ... ... ... ... ... ... ... саны түпнұсқадағыдай, әрі олар қалай басталып,
қалай аяқталса, аудармада да тура ... ... ... ... ... бірі де ... Диалогтар да сол қалпында. Кейіпкер
бейнесіне, характеріне де ... ... ... ... суреттемелерге өз жанынан сөз қосып, қазақы бояулармен айшықтау
және автор стилін сақтамауы. Бұл ... ... ... ... ... ... ендігі бір ерекшелігі – түпнұсқадағы француз
сөздері, кейіпкерлердің ... ... алып ... ... ... ... нұсқасын аударған. Аудармашының бұл жердегі
мақсаты – ... ... ... ... ... ... болып
табылады.
Ә. Бөкейхан аударма теориясы қалыптаспаған кездің өзінде де оқыманнның
ой-санасын ескере отырып, әдебиеттің қалыптаса бастаған кезеңінде көркем ... ... ... ... аламыз. Бұл аударма – Ә. Бөкейхановтың
аса талантты әдебиет ... ... ... да ... ... танытады.
М.О. Әуезов «Пушкинді қазақшаға аудару тәжірибелері туралы» ... ... ... ... ... өздерінің салт­саналық,
ұлтшылдық сарыны бойынша, европа ... ... ... ... ... Мұның мысалы, Бөкейхановта өте көп.
Бөкейхановтың Ленин еңбектерін аударғанда салт­саналық қаскөйлігінен басқа,
оның сол кездерде Толстойды аударған ... де ... ... ... ... ... еді. ... аударма жазушының айтамын дегеніне
тілмаш болып, қазаққа өзімше түсіндірем деп, ойға келген зорлығын ... ... ... ... тың ... есебінде айтқан сөздерін,
өрнегін қазақтың көпке мәлім болған, сонылығынан айырылған ... [18; 272]. ... ... сол ... қазақ аудармашыларының
тек жақсы жақтарын ғана көрсетілмей, өте ... ... да ... ... ... ең көп жасалған аудармалардың ішінде Пушкин
шығармалары ... еді. Бұл ... бір ... ... эволюциясының мысалы ретінде де, сондай-ақ, бір ... ... ... ... сияқты да көрсетуге болады.
Сол кездердегі аса дарынды аудармашы Ілияс ... ... Оның ... аудармалары 1924 жылы жариялана бастады. Ең
алдымен, 18 қыркүйекте «Тілші» газетінде ... ... ... 23 ... күні Д. Бедныйдың «Хозяин», ал 28-де – сол автордың
«Плуг и ... ... ... Дәл сол жылы «Жас қайрат» журналының ... А.С. ... ... ... аудармасы шығады. Сол жылдан бастап
І. ... орыс ... ... ... ... ... ... қатарында А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов,
И.А. Крылов, Н.А.Некрасов, К. ... ... орыс ... ... ... ... Д. Бедный, И. Уткин, А. Сорокин, А. Жаров, Д.
Фурманов, ... С. ... Ф. ... Н. ... А.
Безименский, Н.Тихонов, Вс. Рождественский, Кеңес Одағының ұлттық әдебиет
өкілдері (П.Тычин, Г. ... Янко ... ... ... ... ... авторлары В. Гюго, Г. Гейне, Ш. Петефи шығармалары, А. Барбюстың
«Сталин» ... Э. ... ... және т.б. Э. ... ... ... аудармасы 191 жылы Ж. Аймауытовың ату жазасына ... ... ... тапсырыс негізінде аударылды.
Сондықтан да, қазақ әдебиетіндегі аударма мәселесіне орасан зор үлес
қосқан ақындардың қатарына Ілияс Жансүгіровты да ... ... ... сөз ... І. Жансүгіров өзінің қысқа ... ... ... ... гүлденуі үшін орасан зор еңбек еткендігі
автордың баға ... ... ... ... Оның ... ... ... драмалық шығармаларымен қатар аудармалары да өз оқырмандарын
тарта білетіндігімен құнды. Аудармашы орыс, неміс классикалық ... ... ... ... А.С. ... М.Ю. ... ... Некрасов, А.М. Горький, В.В. Маяковский, В. Гюго, Г. Гейне ... ... ... еңбектерін ана тіліне аудару арқылы туған
халқын батыстық мәдениетпен сусындатты десек ағат айтқандық болмас.
Жансүгіровтың ... ... ... ... оның ... басқа тілге аударған кезде аудармашыларға ақыл­кеңес беріп,
мұқият бақылап ... ... ... ... ... ... екі ... біліп қана емес, сол халықтың тарихы мен
мәдениетін, ... ... ... ... ... ... түсініп,
жүрегімен сезінуі қажет екендігін аңғартқандай. ... осы ... ... ... ... ... ... ұстанатын басты
қағидасы, әдебиет алдындағы қасиетті парызы болып ... ... ... ... ... ... М.Ю. ... атты өлеңін А. Құнанбаев та, ол да аударған екен. Бұл аудармаларды
түпнұсқамен салыстыра келе Абай аудармаларында бір ... ... ... ... еніп ... ... ... үш нұсқада да буын
сандары сәйкес келеді. Ал енді аударманың түнпұсқамен сәйкестігіне келсек:
Лермонтов: ... ... ... мой ... грозный бой точил черкес свободный, – дегенді
Абай: ... ... ... ... жайнап,
немесе
Ер шеркес соғыс үшін алған қайрат.
Жансүгіров: ... ... ... ... ... қайрағын тілеп жанжал, – деп аударады.
Келтірілген нұсқалардың мағыналық ... ... ... ... жоқ. ... те, Абай ... еркін аударма тәсілімен аударылған
деуге болады. Ал, Ілияс нұсқасы түпнұсқаға етене ... ... Г. ... өз ... «Что по всем ... ... по точности лексики по
порядку словосочитаний перевод ... все ... к ...... ... ... 1864 жылы жазылған «Железная дорога» деп аталатын
диалогқа құрылған өлеңін аудару ... ... тағы да ... ... таныта біледі.
Пушкиннің «Евгений Онегин» атты шығармасын Абайдан кейін аударған І.
Жансүгіров еді. Бұл ... М. ... ... ... «Евгений Онегинді»
алсақ оның зор ынта бейілмен ... ақын боп ... ... Романның
өзін, түсіндіргіштігін, бұрыңғы зерттеушілерін оқып аудару ... ... ай ... ... іздену арқылы ол Пушкин материалын ... ... ... ... ... осы ... әр кезеңін көргендіктен мен қазір
Пушкин романының ішінде ол түсінбеген бір де бір сөз жоқ деп айта ... аса ... ... ... «Евгений Онегин» атты шығармасын еркін
аударма тәсілін қолданады. Сондай­ақ, Абай ... ... ... ... ... Онегинге жазған хаты», «Онегиннің Татьянаға
жауабы», «Онегин ... деп ... ... ғана ... ... ... ... аяқ толық аударып шығады. ... ... ... ... ... ... өлеңінің ырғақ, буын, тармақ
санын қазақша нұсқасында қатаң сақтап отырған.
Пушкин: ... я ... ... ... ... ... я ... вас: и что же?
Что в сердце вашем я нашла? [52] – ... ... ... жар едің ... ете алмай кетіп ең,
Ол кезімде бала едім мен,
Аямасқа бекіп ең – деп аударса,
Ілияс: ... мен онда жас ... ... ... тым,
Сізді сүйгем қайтейін мен?
Көңіліңізден мен не таптым? [12;49]
І. Жансүгіров қазақ әдебиетіндегі аударма ... ... зор ... Ол, ... өзі ... ... ұстанған қағидалары мен
тәжірибелерін кейінгі ізбасарларына үлгі етсе, екіншіден: ақын өз ... ... ... ... ... ... әр ұлттың өзіне ғана ... ... ... ... бар екендігін айта келе,
аудармашы осы қасиеттерді жүрегімен сезіне білмей ол ұлттық ... ... ... бере ... ... ... І. Жансүгіров өз шығармашылық
жолындағы тәжірибесін жинақтай келіп, аударма теориясын жасауға ат салысты.
Ұлы ағылшынның драматург ... У. ... ... ... ең
алғаш рет қазақшаға ... ... ... Оның ... берік незгідерімен бағаланады. Мәжит Дәулетбаев қазақ кеңес
әдебиетінің қалана бастаған шағына өзінің ... ... ... бірі.
Ол – ақын, жазушы, драматург, сыншы, аудармашы. Оның көптеген өлеңдері ... ... мен ... ... ... романы, пьесалары
мен фельетондары, очерктері шындықты айқын суреттеген шығармалар болды
[8;232].
Мәжит Дәулетбаев дүние ... ... ... ... ... алғаш аударған. Ол Мәскеуде оқып жүрген 1922-1923 жылдары әлем
әдебиетінің ... ... ... ... өлең ... аударған.
Бұл туралы М. Қаратаев былай дейді: «Ұлттық әдебиетімізге жаңа ... ... өз ... ... барлық жанрларын бірдей
қамтуға ұмтылды. ... ... ... ... даму кезінде барлық
сұрауларына жауап бергілері келді. ... ... ... ... жаға
бастаушылар прозаик, драматург, ақын, сыншы және аудармашы ретінде де
көріне ... [26; ... ... ... ... осы ... аударуы туралы былай деп
жазады: «Мен шынымен де «Гамлетті» Москвада оқып ... ... ... ... аударып едім. Ол кезде мұны аударуға ... ... ... ... еді. Мен оны өте ... әрі ... ... едім. 1925 жылы халық театры артистерінің арасында жүрген кезімде
менің бұл «батырлығымды» біліп, Казнаркопрос ... ... ... жақсылап аудар – қоямыз» дегендіктен «Гамлетті» қолыма қайта ... ... ... ... ... ... нұсқадағы аудармаларын салыстыра
отырып, оның Полевойда көп нәрселердің түсіп ... ... ... емес еді. ... ... ... көрген ол, аудармасын
түпнұсқаға жақындату ниетімен кей жерлерде ағылшын ... ... ... ... ... басқа аудармашылардан алып көп ... ... ... «to be or not to be» Н. ... ... ... деп аударуын дұрыс емес деп біліп, ол Враченконың ... или ... деп ... ... көрді де, өз аудармасында да «болсын ба ... деп ... [6; 96]. ... ... what are they that would speak with ... Sailors, sir. They say have letters for you.
Hor: let them rome in­
I do not know from what part of the ... should be ... not from lord Hamlet ... ... Горацио:
Кто хочет говроить со мной? Слуга: мотросы. У них есть письма для вас.
Горацио: Впусти их. Не знаю кто б во ... мне ... ... не Гамлет [57].
М. Дәулетбаев былай аударады:
Горацио: Мені кім сұрап тұр...
Мотростар сізге хат әкеліпті.
Горацио: Жібер оларды. ... ... ... кім ... айта ... екен Гамлет болмаса [55; 452].
М. Дәулетбаев түпнұсқаның ерекшелігін барынша сақтауға талпынған.
Аударма мәтінді сахна тіліне ... Әр ... ... өз ... ... Мәжит Дәулетбаев аудармасы сол заманда ерекше орны бар аудармалардың
бірі. Себебі қазақ қоғамы үшін Шекспир ... ... орны ... бұл ... ... ... ... шығармашылығына деген
қызығушылығын оятқан алғашқы туындылардың бірі.
«Гамлеттің» аудармасы жөнінде Р. Нұрғалиев «Гамлет» – ... ... ... ... атты ... М. Дәулетбаев аудармасындағы
сәтті жақтары мен кемшіліктерін көрсетті, сол ... ... ... ... ... ... көркем аударманың сапасымен
үйлестіріп қарастырған. Дегенмен, Р. Нұрғалиев М. Дәулетбаевтың аудармасын
сөзбе-сөз де ... ... де емес деп ... да, ... ... тікелей
еркіндік жерлерін көрсетеді. Мысалы, трагедияның ... ... ... мен басты рөлдегілердің ... ... ... ... ... ... – хан, королева – ханша, принц ... ...... ... ...... ... гофмейтер, вельможа лауазымдары ханның тақ маңайындағы
ақылшылар деп біріктіріліп аударылған. Р. ... бұл ... ... 30 ... ... ... ... құбылыс ретінде
сәйкестендіреді.
Р. Нұрғалиев аударма көзі болып табылатын 1828 жылғы ... ... ... да ... М. ... ... Вронченко
аудармасынан жасалғандығын көрсеткен) кейбір ... ... Ол ... үшін ... ... ие ... эталон ретінде қарастырылмаған
еді.
ХХ ғасырдың басында қазақтың «қызыл ... ... ... ... тілінің кеңсеге кірмейінше көсегесінің көгермейтіндігін» айтқан
болатын. Ал қазақ тілін кеңсеге кіргізуге ... ... ... деп ... ... ... ... білдірген. Байқап
қарасаңыз өткен ғасырда, өзге қоғамдық ... ... ... ақын
сөзі, егемен ел болған бүгінгі таңда да түйіні шешілмеген өзекті мәселе
болып ... ... ... бір жай бұл ... «ұлтжанды» болу мен
«ұлтшыл» болудың бір емес ... ... бұл ... ... өзге ұлт ... ... «ұлтшыл» болып көрінбес үшін ана тілін
дәріптеуден тартынатын шығар. Ондайларға ... ... ... ... ұлттан, қазақ тілі ешбір тілден кем емес. ... ... ... ... ... ... сөйлесуге намыстануға болмайды. Керісінше,
М.Дулатовтың өлеңінің ... ... ... ... ... «… Болғанда
әкем – қазақ, шешем – қазақ», қазақ ... ... ... ... ... ... керек.
Қазіргі уақыттағы аудармашылық белсенділіктің артуына мемлекеттік
“Мәдени мұра” бағдарламасының әсері зор дей ... ... ... ... ойлы ... өз саласының дүлдүлдері болып есептелетін ойшылдар,
ғалымдардың шығармашылығын қазақ ... ... ... ... ... ... ... бұрындары тек көркем әдебиетпен шектеліп келген
аудармашылық жұмысты ... ... ... ... бар. Сол ... ... жету жолында біраз тер төгіп, үлкен жауапкершілік
арқалау ... ... ... ... «Аудармадағы ала-
құлалық алаңдатады» ... ... ... ... ... ... бойынша және көркемдік шығармашылық тұрғысынан)
қалыптаса қойған жоқ. Аудармадағы кәсіби дәстүр де, ... де ... ... 43]. Осы ... ХХ ... басында өмір сүрген ... үлгі ... ... ... ... ... құрметтей
білуіміз қажет.
Қорытынды
«Аударғанда әрбір сөзге жармаса бермей,
автордың ойын жеткізумен шұғылданған жөн»
Н. Гоголь
Қазақстан ... ... ... ... ... ... көзін ашып, бар-жоғын түгендеп, өркениетті әлемнің  ... нәр ... ... күн ... сай ... ... мақсат қойып
отыр. Бүгінгі күрделі де қиын әлемнің замана талабына сай болу ... ... ... «сахнасында» өздігіңді және өзіңдегіңді жоғалтып
алмау үшін өзгенікін де біліп, саралап отыру керек. Ғаламдық ... ... ... ... ... ... ... түскен заманда мәдени
бірегейлік тағдыры толғантқан ұлттық мәдениет «ұлы ... ... ... ... жөн. Ол үшін ұлттық мәдениет өзінің өміршеңдігін ұзартатын
жалғыз жол – өркениеттер арасындағы мәдени ... ... ғана ... алуы
тиіс. Мәдени сұхбат үрдісі ... ... ... ... ... ... мол мұраны жатсынбай, сіңіре білу қабілетіне барып
тіреледі. Бұл ... ... ... ... ... ... аса алады.
Аударма қай уақытта болмасын мәдениетте зор маңызға ие болған, бүгінгі
таңда ие болып отыр және ... ... ... да бір ... ортақ тіл
тапқан күннің өзінде де маңызынан айырылмайтын қажетті ... ... ... ... ... оны ғылыми нысанға
айналдыру ХХ ғасырдың еншісіне тигені белгілі. «Аударма теориясы ... ... ... әлі жетілмегендігін, әлі төл ... әрі ... есею ... ... ... ... М. ... атап өткен
болатын [40; 343]. Ғұлама жазушының аударма ... ... ... ... жоқ. Өйткені аударманы қай тұрғыдан зерттеу керек ... осы ... ... ... ... екі ... ... болды.
ХХ ғасырдың басында, халықаралық қатынастардың ауқымының ұлғаюына
байланысты, аударма ісі ... да гөрі ... бола ... ... ... әдебиет және мәдениет тарихы тұрғысынан ... мен ... ... ... ... зерттеулер жандана
түсті.
Теориялық әдебиетте көркем аударма ... ... ... ... ... ... екендігі туралы тұжырымдар бар.
Аудармашылық бағыттың идеясы бүкіл тарихи­әдеби ... ... ... қандай да бір түсінудің әрекетіне сәйкес өз ... ... ... Бұл ... шетелдік шығарманың төл әдебиет канондарымен
қатынасудан олардан шеттелген қабылдауға дейінгі ... ... ... ... ... ... шетелдік тілдегі шығарманы қабылдау
өзіне таныс болып ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылатын құбылысты айқындауға дейін кең
жайылады.
Әрбір ұлттық аудармада ... ... ... ... ... Олар көркем қабылдау процесінің типологиялық тұрғыдан
анықталатын заңдылықтарынан көрінеді. Бұндай ... ... ... әдебиетін қабылдаудан айқын аңғарылады. Орыс әдебиетіне деген алғашқы
қатынас төл әдебиет дәстүрлері мен ... ... ... ... ... ... ... шығарманы барынша түрін өзгертуге
асығатын бейімделген деп атауға болмайды. Шығарманың ... ... ... ... элементтері ғана бейімделуге ұшыраған.
Орыс әдебиетіне үндеу поэзияның екі жақты бағытта белгіленгені қазақ
әдебиетіндегі синтетикалық процеске бастама болды. ... ... ... мен орыс ... ... жөнін тапқан еді. Екі ... ... ХХ ... басындағы қазақ әдебиетінің дамуына арқау
болды. Қазақ әдебиеті өз ... ... ... ... ... ... кеткен жолдан өте аз уақытта ғана сәтті ... ... ... ... оның әлемдік әдебиет құрылымына енуіне мүмкіндік жасады. Бұл
жағдай оның ... ... ... жасады.
Мәдени қақтығыстың бұндай мәселесі жиырмасыншы жылдары қайталанады.
Дегенмен ХХ ғасырдың ... ... ... ... айтарлықтай
өзгерістер белгілі бір әдеби себептермен ... ... ... ... ... ... ... болатын.
Сол уақытта алғашқы диффузиялық қабылдау кезеңі біршама қайталанады,
ал бұл жағдайда тек ... ... жаңа ... ... ғана ... ғана жаза ... оқырман қауымның жаңа елестерімен айқындалады.
Шетелдік мәдениетті қабылдаудың екі ... ... Ю. ... ... эволюцияның негізгі ұғымы» болып табылатын сол бір
мазмұндық жүйелер болып ... ... ... өз ... әмбебап жанрлық моделі
аясында сипатталмай, төл әдебиет ... мен ... ... шет ... ... болып көрсетіледі. Сәйкесінше ... ... ... ... Аударылатын шығарма өзінің
ерекшелігін сақтайтын негіздік тұрғыдағы шеттелген шынайылық ... ... ... ... бөлудің стратегиясы» аударманың негізгі
ережесі болып өзгереді.
Аталған аудармашылық стратегия ... ... ... ... когнитивті дайындығымен ғана емес, әлемдік әдебиет эстетикасына
бағытталған қазақ әдебиітінің ... ... ... де
айқындалған [50; 163-164].
Түпнұсқа мазмұнын барынша дәл жеткізу аударманы сөзбе­сөз тәсілге
дейін жеткізді, ... сол ... ... ... стилдік,
функционалдық ерекшеліктерін жеткізбей, мәтін мазмұнын ғана дәл жеткізу
мақсат етілді. ... ... ... болуы аударма жасаудың
негізгі принципі ретінде сезіледі.
Қазақ әдебитінің шетелдік ... ... ... орыс ... ... асқандығын атап өту жөн. Бағыттың өзгеруі басқа да ұлттық
әдебиеттерге эволюцияның жолдары мен ... ... ... ... ... ... айқындалған болатын. Бұндай жағдай орыс
әдебиеті туындыларына деген «сезімталдық» қатынасты анықтап, оларды ... өте ... әрі ... ... ... ... еуропалық, сонымен қатар, кеңес әдебиеттерімен ... ... ... ... орыс ... негізіде жүзеге асырылды. Бұнда партиямен
қойылған талаптарға сай идеологиялық цензура да өз орнын таба ... ... ... ... әдебиет туындыларының сапасын да нашарлатты, бірақ,
бұл кездері аталған ... ... ... ... әдебиеттермен байланыс
нығайтудың негізгі құралы ғана болды. Елдер арасындағы ... ... ... ... ... олардың географиялық алшақтығы мен
белгілі бір ... ... ... ... орын ... ... деген арбау ықпалы қазақ әдебиетінің үлкен тарихы бар
шығыс поэзиясына бет бұруымен ... «Мың бір түн» ... ... мен ... ... мен рубаилары орыс аудармалары арқылы
тәржімеленді.
Аудармашылық тәсілдердің «еркін аударма – сөзбе­сөз ... ... ... ... ... заңдылығы болып табылады. Дегенмен
жүйелердің бұндай өзгерісі көркем аударма процесінің регрессиялық ... ... ... ... ... адекватты аударма
нормаларына әкелетін жоғары және сапалы кезеңі болып табылады. Бұл өзгеріс
қазақ әдебиетінің ... ... ... және ... өзгерістер
енгізді. А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтовтардың барлық шығармалары, Н.В. Гоголь,
Ф.М. Достоевский, Н.А. Некрасов, А.П. Чехов пен басқа да орыс және ... ... ... ... ... ... ... сапалық жағынан әр түрлі болса да, ... ... ... Бұл ... ... ... көптеген мағлұматтар жиналып, олардың
шығармашылық жолдары да жұртшылыққа таныс ... ... ... ... біз үшін ... ... қайталанатын кезеңдері болып көрінеді. Аударманың алғашқы
кезеңіндегідей, ХХ ғасырдың ... ... ... ... ағымдағы
рецептативтік тәжірибенің жүйелі түрде жалпылама етуі ... ... ... ... ... негізінде айқындалды. Аударма теориясы
аударма сынынан бастау алды. Теориялық тұжырымдардың негізгі ... сын ... ... мен ... ... ... ... стилі көрсетіліп, аударманың тәжірибелік принциптері туралы
жазылды [50; 165].
Аударманың даму ... қай ... ... оның ... ... беріліп отырады. Әсіресе, аударманың ХХ ғасырдағы тарихы ерекше назар
аудартады.
ХХ ғасырдың бас ... ... ... ... ... ... ... тіліне аудару әдісіне тәжірибе жинақталған еді.
Сонау Абай мен ... ... ... ... ... ... ... газет­журналдардағы аударма
шығармаларымен толыға түскен. Енді бір топ ... ... ... М. ... және т.б. ... пен ... ... әдебиеттер
үлгілерінің орыс классиктерінің шығармаларын қазақ тіліне аударып, көркем
қазынаның бұл саласын байытуға көп ... ... ... ... бір ... М. Әуезов айтқандай, жақсы,
үлгілі аударма тәжірибелерін жеткіліксіз, ... зер ... ... ... ... ... Ал ... ондай аудармаларды бүкіл егжей­тегжейіне
жете, жан­жақты талдау аса ... ... ... ... ... аударманың бойына қалай сіңіргендігін
образдылығын, ... ... ... ... ... ... ... авторларының сөз өнеріндегі өзіне тән ерекшелігін,
тарихи нышандарын беруде аударма ... ... ... ... ... ... ... әбден керектігі міндет. Бұл байқаулар мен
қорытындыларды кеңес әдебиетіндегі ... ... ең ... ... ... болар еді.
Аудармалар жөніндегі сын­пікірлердің екінші бір арқауы – тәуір
аудармалардың, тіпті ... ... тек ... ... жақтарын,
сұрқай пішіндерін ғана байқастырудан туады.
Аудармалардың жетістік жайларын көрмеу, немесе оны бағаламау бүкіл
аударма теориясының нәтижелі ... ... ... ... ... тіпті кең ауқымда, қилы­қилы кескіндерін қарастыра қою ... ... бұл ... ... ... ықтималдығын да
ескергеніміз жөн, өйткені әрбір осал ... ... тән осал ... осал ... Ал ылғи тек ... мен ... теріп айтылған
пікірдің өркендеген әдебиет қозғалысына пайдалы ... кем ... ХХ ... ... ... аударма теориясы мен практикасы өз
мағынасы жағынан көптеген өзгерістерге ұшырады, аударманың принциптері мен
міндеттері туралы алғашқы ... ... ... ... ... беру
деңгейіне дейінгі жолдан өтті. Бұл ... ... ... ... ... мән ... контекстінде болып, әлемдік
әдебиет контекстінде нақты бір орынға тұрды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Ө. Әбдиманұлы. ХХ ... бас ... ... ... А., ... ... C. ... Аударма және қазақ әдебиетінің мәселелері. – А., Қазақ ССР-
нің «Ғылым» баспасы, 1975.
3. А. Байтұрсынов «Қырық ... ... – А., ... Ә. ... «Сөз ... ... (Ә. Сатыбалдиевтың ғылыми
еңбектері. Естеліктер). Құраст.: Қ.Қ. ... Л. Н. ... ... ... ... ... «Қазақ әдебиеті». 18 шілде, №29, 2003.
6. С. Талжанов. Көркем аударма туралы. – А., ... ... ... ... ... Ж. ... ... ала-құлалық алаңдатады // Ақиқат. – 2006. –
№4
8. Ә.Сатыбалдиев. Рухани қазына: Көркем ... ...... ... Ш. Елеукенов. Мағжан. Өмірі мен шығармагерлігі: Алматы – «Санат», 1995
10. Х. Бекхожин. Қазақ ... ... ... / ... ... ... 1981. – 191бет
11. C. Сейфуллин. Өлеңдері мен поэмалары. А., 1957
12. Көркем аударма теориясы мен тарихының ... ... ... ... – А., ... М. ... ... сөз – ортақ қазына. А., 1967.
14. С. Раппопорт. Художественное представление и художественный образ. М.:
Наука, 1985.
15. М. ... ... ... ... ... мәселелері. // Көркем
аударманың мәселелері. Мақалалар жинағы. – Алматы: Қазақ ... ... ... Ш. ... ... Алматы: Жазушы, 1988
17. «Молодой Казахстан» жинағы, М., 1928.
18. М. Әуезов. Уақыт және ... ... Ы. ... – A., ... З. ... ... Пушкиннің “Дубровский” шығармасын қалай аударған
еді. // Егемен Қазақстан, 2006
20. І. Жансүгіров. Шығармалары. 2 том, 392 бет
21. Әдебиеттану ... ... ... З. ... Т. ... «Ана ... 1996
22. И. Кабулов. Боевые вопросы марсистко-ленинской критики в казахской
литературе. Стенография доклада на ... ... ... ... ... – А. – М., ... С. Нұрышев Көркем аударманың кейбір мәселелері (мақалалар ... ... ... ... ... баспасы, 1957.
24. Ә. Бөкейхан. Шығармалары. – Алматы: Қазақстан, 1994
25. Көркем аударма теориясы мен ... ... ... ... ... ... «Қазақ университеті», 2002
26. М. Қаратаев. Эпостан эпопеяға. А., 1970
27. М. Дәулетбаев. Мен қалай жаза бастадым. ... жас, 1933 жыл, ... ... ... ... һәм оның ... пайдасы». Аударушы: Жұмабайұлы
Мағжан. М., 1925
29. М. Құл-Мұхамед. Алаш қайраткерлері саяси-құқықтық көзқарастарының
эволюциясы. ... ... ... ... ... ... в истории перевода // Взаимосвязи и
взаимодействия национальных литератур. – М., 1961
31. Ә. ... ... ... ... // ... мәселелері. ­ Алматы, 1987
32. Казахский сборник. Составили Тогжанов и Джансугуров. – М., 1934
33. М. ... ... ... в борьбе с ... – А., ... М. ... М. ... ... по ... фольклору и казахской
литературе. – А. – М., 1933.
35. Э. Рейсснер. Восприятие и искажение. (Проблема ... ... ... // ... ... ... – Л., 1976
36. С. Талжанов. О ... и ... / ... ... ... мәселелері: (тәжірибелер, толғаныстар, топшылаулар). –
Алматы: Ғылым, 1987.
37. З. ... ... ... С. ... М.О. ...... ... советской драматической
классики. – А., 1977.
39. А. Сатыбалдиев. Развитие культуры художественного перевода в ... ... ... ... фил. ... – А., 1964.
40. Қазақ совет энциклопедиясы. 343-344 бб.
41. Абай. ... Екі ... – А., ... Актуальные проблемы художественного перевода. 1 том. – М., 1967.
43. М. Әуезов. Әр жылдар ойлары. – A., 1959.
44. М. ... ... ... ... ... – A., ... Көркем аударманың кейбір мәселелері. – A., ... З. ... Биік ... ... ... ... // Кітапта: З.
Қабдолов. Әдеби толғаныстар мен талдаулар. – A., ... Ә. ... ... аударма үлгілері // Аударманың ... ... A., ... З. ... О ... ... литературного процесса начала ХХ
в. // Известия АН ... ... ... 1990, ... С. Мұқанов. Көркем әдебиет ... ... ... // ... 1927, №1.
50. А. Алимов. Проблемы художественного перевода в Казахстане 1920-1930
годов. Ф.ғ.д. кандидаттық диссертациясы. – А., ... Ш. ... ... ... ... ... – Астана, 2007
52. А.С. Пушкин. Полное собрание сочинений. – М.; Л.: ... АН ... ... ... Л.Н. Хажы ... ... лит-ра / Толстой Л.Н. – Алматы:
Қазмемкөркемәдеббас, 1950.
54. Крылов И.А. ... ... ... Том 3. ... стихотворения,
письма. Государственное издательство художественной литературы, 1946.
55. У. Шекспир. Гамлет. ... / У. ...... ... ... ... W. Hamlet Princе of ... W., – 1985
http://lib.ru/SHAKESPEARE/hamlet2.txt
57. У. Шекспир. Гамлет (пер. А. Кроненберга). www.biblion.ru
58. Лермонтов М. Ю. ... ...... ... ... әдебиеттер
59. Б. Мейлах. Художественное восприятие как ... ... ... восприятие. – Л., 1971.
60. Б. Микушевич. К вопросу о романтическом переводе. // ... ... ... Т. I. – М., ... ... ... и ... процесс. – М., 1986.
62. ХХ ғасырдың басындағы аударма. http://www.stud.kz/1760
63. Н. Есенжолов. ХХ ... ... ... ... ... және ... ... www.sgpi.kz
64. С. Абдрахманов. Өлең аудармасының теориясы мен ... ... ... ... – A., ... ... веб­сайтының материалдары
66. Б. Қойшыбаев. Жазықсыз жазаланған журналистер. http://www.anatili.kz

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 80 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ресейде тәрбие, мектеп және педагогикалық ой-пікірдің дамуы. (ерте кезден бастап ХҮІІІ ғасырға дейін)7 бет
ХХ ғасырдың бас кезіндегі іс-қағаздар18 бет
Қазақстан, ресей және дүни жүзі елдерінің географиясында халықтардың зерттелуі8 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
19 - 20 ғ. басындағы Қазақстан мәдениеті8 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
Oнoмастика және аударма53 бет
XIX ғасырдың соңы XX ғасырдың басындағы Латын және Солтүстік Америкадағы халықаралық қатынас12 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Қиыр Шығыстығы халықаралық жағдай7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь