Түйсік және қабылдауға жалпы сипаттама

Мазмұны

І. Кіріспе . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
ІІ.Негізгі бөлім
2.1 Түйсік және қабылдауға жалпы сипаттама . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
2.2 Түйсіктің және қабылдаудың түрлері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .9
2.3 Қабылдау мен түйсіктің айырмашылықтары мен ұқсастықтары. . . . 17

ІІІ. Қорытынды. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .19

IV.Пайдаланған әдебиеттер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21

V.Глоссарий . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22
Кіріспе
Психологиялық процестер (танымдық процестер) деп – сыртқы дүние заттарымен құбылыстардың миымызда әр түрлі бейнеленуі.Танымдық процестерге: түйсік, қабылдау, ес, ойлау, қиял. Қабылдау – аса көп талдап, біріктіру қызметін керек ететін құрылмды әрі белсенді психикалық әрекет. Бұл күрделілікпен белсенділік келесі жәйттерден көрінеді. Ең алдымен, ақпарат ағымы – бұл сезім мүшелері жәй тітіркенуінің нәтижесінде қозуладың шеткі қабылдаушы мүшелерден миға жетуі ғана емес. Қабылдау қызметіне қозғалыс әрекеттері де қосылады (мәнді тетіктерін байқастыру үшін) заттарды түртіп көру мен көзбен шолып шығу; дауыс ағымындағы мәнді ерекшеліктерді анықтау мақсатында тиісті дыбыстарды әуендеп не күбірлей қайталау. Сондықтан да, психикалық қабылдау процесін субъекттің затты тануға бағытталған тікелей іс-әректі деп қарастырған жөн. Түйсік қарапайым бейнеленудің жеке формаларың шеңберінен шыға алмайды.Ал сыртқы дүниені бейнелеудің шындықтың процесі бұл формалардан анағұрлым бай келеді.Адам бірінен бірі бөлектеніп, дербес оқшауланған түр не түс, дыбыс не иіс сезімдерімен шектелмей, заттар мен формалар, күрделі құрылымдар мен жағдайлар әлемінде жасайды, субъект нендей затты қабылдамасын, оны түйсіктер жиынтығы демей, тұтас бейне (образ) деп таниды. Бұл бейнелерде қабылдауда адам бөлектенген түйсіктер шегінен асып, сезім мүшелерінің бірлікті қызметіне арқа сүйеумен біртұтас күрделі жүйеге өтеді. Егер қабылдау дара затты оның сыртқы сезіммен қабылданататын сипаттарымен бейнелендіру болса, ойлау-дарадағы жалпылықты, кездей соқтықтағы елеуліні бейнелендіру.Қабылдау, яғни сезімдік тану дара заттың бейнесін тек оның өзіне тән сапалары, заттарға ортақ белгілерімен береді. Түйсіктердің қарқындылығы тек қана нақты тітіркендіргіштердің күші мен икемделу мүшелігіне әсер етіп жатқан басқада тітіркендіргіштерге байланысты. Басқа сезу мүшелерін түсіп жатқан әсерлерден түйсік анализаторларыны өзгріске келуі-түйсіктердің өзара ықпалы деп аталады.Сонымен, қабылдау барысындағы іс - әрекет ешқашан да бір сезім қызметінің аймағымен
Пайдаланылған әдебиеттер
1.Қ. Жарықбаев, Ө. Озғанбаев Жантануға кіріспе. Алматы, 2000ж
2.Т. Тәжібаев Жалпы психология. Алматы « Қазақ университеті», 1993ж
3. Қ. Жарықбаев. Жалпы психология. Алматы « Мектеп» 1980ж
4. Қ. Жарықбаев Жантануға кіріспе хрестоматия Алматы « Дарын»
2005ж
5.С. Бап- баба « Жантану негіздері» Алматы , Дәнекери
        
        Мазмұны
І. Кіріспе . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... және ... ... сипаттама . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . ... ... және ... ... . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . ... ... мен түйсіктің айырмашылықтары мен ұқсастықтары. . . . 17
ІІІ. Қорытынды. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... ... деп – ... ... құбылыстардың миымызда әр түрлі бейнеленуі.Танымдық процестерге:
түйсік, қабылдау, ес, ... ... ... – аса көп ... біріктіру
қызметін керек ететін құрылмды әрі ... ... ... ... ... ... жәйттерден көрінеді. Ең алдымен, ақпарат
ағымы – бұл ... ... жәй ... ... ... ... мүшелерден миға жетуі ғана емес. Қабылдау қызметіне қозғалыс
әрекеттері де қосылады (мәнді тетіктерін ... ... ... ... мен ... ... шығу; дауыс ағымындағы мәнді ерекшеліктерді анықтау
мақсатында тиісті дыбыстарды әуендеп не ... ... ... ... ... процесін субъекттің затты тануға бағытталған тікелей іс-
әректі деп қарастырған жөн. Түйсік қарапайым бейнеленудің жеке формаларың
шеңберінен шыға ... ... ... ... ... ... бұл
формалардан анағұрлым бай келеді.Адам бірінен бірі ... ... түр не түс, ... не иіс сезімдерімен шектелмей, заттар мен
формалар, күрделі құрылымдар мен жағдайлар әлемінде жасайды, ... ... ... оны ... ... демей, тұтас бейне (образ) деп
таниды. Бұл бейнелерде қабылдауда адам бөлектенген түйсіктер шегінен ... ... ... ... арқа ... ... күрделі жүйеге
өтеді. Егер қабылдау дара затты оның ... ... ... ... ... ойлау-дарадағы жалпылықты, кездей
соқтықтағы елеуліні бейнелендіру.Қабылдау, яғни сезімдік тану дара заттың
бейнесін тек оның ... тән ... ... ... ... береді.
Түйсіктердің қарқындылығы тек қана нақты тітіркендіргіштердің күші ... ... әсер етіп ... ... ... ... сезу мүшелерін түсіп жатқан ... ... ... ... ... ықпалы деп
аталады.Сонымен, қабылдау ... іс - ... ... да бір ... ... ... ... сезім мүшелерінің жұмысы
нәтижесінде қалыптасады.
2.1.Түйсік және ... ... ... тірі ... жалпы биологиялық қасиеті – сезгіштіктің ең
маңызды көрінісі.Ол, организмнің ... ... ... ... форма болып табылады.Түйсікте психиканың танымдық, эмоциялық және
реттегіштік жақтары ... ... ... ... (филогенез) және баладағы (онтогенез) ... ... ... ... ... түйсік организмнің айнала
қоршаған дүниені бағдарлауының бастапқы ... ... көре ... ... ... өмір ... үшін тікелей маңызы бар жеке
қасиеттерін ғана ... ... ... ... ... ... осындай.Өмірінің алғашқы апталарында ол заттардың жеке қасиеттерін
ғана түсінеді.Бұл жайттар түйсіктің таным әрекетінің ... ... ... сезімдік тану негізінде түйсік жатыр.Түйсіктің өмірлік ... ... ... ... ... ... болатындығымен
байланысты.Түстердің адамға әр түрлі психофизиологиялық әсер ететіні (жасыл
түс жайбарақаттандырады, ... түс ... ... ... қара ... ... ... салмағы бірдей екі жәшіктің – алғашқысы
жеңілірек, екіншісі ауырырақ ... ... ... ... ... ... оның ... реңкін анықтайды.Тіліміздегі сезгіштік
(түйсіктің танымдық қызметінің сипаты айтылып отыр) және сезім ... ... бір ... ... ... және сыртқы әсер түйсіктері бас қосып, тілек ... ... ... ... ... ... бағытталған қимылдар мен
әрекеттер түйсіктер арқылы реттеліп отырады. ... ... ... ең ... элементі. Сөйтіп түйсіктер адамның тіршілік
әрекетімен кең мағыналы байланыста.
Сезімдік және логикалық ... ... ... ... тану ... де диалектикалық құбылыс. Оны сипаттай келе В.И.Ленин: «нақты
пайымдаудан абстракты ойлауға және одан ... көшу ... ... ... ... диалектикалық жолы осындай» - деп жазды.
Түйсік, қабылдау және ... ... ... ... елес ... «нақты пайымдау» деп атаған таным сатысына жатады. Бұл ... ... ... ... ... әсер ... ... болып келетін кезде шындықтың сезімдік бейнелену ... ... өмір ... ... адам ... заттар, олардың қасиеттері,
өз тәні жөнінде алғашқы сезімдік білімдер алып ... ... бұл ... ... ... ... қызметі арқылы қамтамасыз
етіледі. Сондықтан бейнелеудің ... ... адам мен ... ортақ.
Түйсік, қабылдау, елестердің жануарларда да адамдарда да болатынын айта
отырып, сезімдік бейнеленудің бұл ... ... ... ... ... жөн. ... ... еңбек пен сөз адамға тән
түйсік, ... ... ... Олар ... осы ... мазмұны (адам, қоғам өмірінің әлеуметтік жағдайларын, еңбек
процесінде жасалған заттарды және солар ... өзі ... әсер ... ... ... ... ... түйсік,
қабылдау, елестері адамдық бірінші сигналдық жүйеде бейне мен сөздің, өзара
әрекеті үстінде пайда болады) таным ... рөлі ... ... айнала қоршаған дүниеде бағдар анықтаудың жоғарғы формасы, адамда ... ... ... ... өзгеше болып келеді. Танымның екінші
сатысы – абстрактылы теориялық ой адамға ғана тән. Ой ... ... ... ... ... бейнелермен емес, мазмұны адамның
көптеген ұрпақтарының еңбек әрекеті ... ... ... жасайды.
Таным практикалық әрекет үстінде туып, үнемі практика арқылы тексеріліп
отырады: ... ... бір ... екінші бейнені яки ұғымды ақиқат
(объективтік шындыққа сай келетін) немесе ... ... қате ... ... ... (өлшемі, негізі) болып саналады.
Түйсіктің анықтамасы. Түйсіктер ... жеке ... ... ... пайда болады. Заттардың жеке қасиеттері
жөніндегі білім кез-келген сезім мүшелерінің қызметі үстінде пайда болады.
Мәселен зат бір ... ... ... көз алдынан өте шықса, ол жалт еткен
жарықты немесе белгілі бір түстегі таңбаны көрдім деп айта ... ... ... зат екенін дәл айтып бере алмайды.
Түйсік дегеніміз – заттар сезім мүшелеріне тікелей әсер еткенде олардың
жеке қасиеттерінің ... ... ... деп ... ... біз ... жолмен заттың
ешқандай формалары туралы да, қозғалыстың ешқандай формалары туралы да».
Осы қысқа ... ... ... ... рөлін терең ашып берді.
Түйсік дүниенің бейнелеудің жалғыз ғана формасы емес. Сезімдік ... ... ... ... түйсіктердің қосындысы немесе
қисындасуы деп ... ... ... әр ... өзіндік
сапалық ерекшелігі бар, бірақ бейнеленуінің алғашқы формасы болып саналатын
түйсіксіз ешқандай таным әрекетінің өмір сүруі мүмкін емес. ... ... ... өмір ... ... түйсіктің ерекше маңызы бар.
Қазіргі кезде космос пен дүниежүзілік мұхит түбін ... ... ... ... ... немесе жартылай) адамның психикасы
мен организіміне тигізер әсерін анықтайтын көптеген тәжірибелер жасалуда.
Тәжірибелер толық сенсорлық оқшаулану барысында, тәулікке ... ... ... ... ... ... ... тұрып
алатын идеялар туатынын көрсетіп отыр. Сонымен, түйсіктерде жүзеге асатын,
сыртқы ... ... сана ... ... ... болып тұруы,
психиканың дұрыс жұмыс істеуінің қажетті шарты болып ... ... ... ... ... біз ... ... қатысты
түйсіктер арқылы ғана емес, қабылдау арқылы да ... ... ... түрі ... ... тұтас процесінің звенолары болып саналады. Олар
өзара ажырамастай ... ... ... ... тән өзегеше
ерекшеліктері бар. Егер ... ... адам ... жеке ... ... ... суық бір нәрсе жанасты, аяғымнан жылпылдап бір нәрсе
жорғалап өтті, алдымнан бір нәрсе жалт етті) білім алатын болсақ, қабылдау
зат ... ... ... ... ... кең класс, ойнап жүрген сәби)
береді.
Қабылдау дегеніміз – ... мен ... өз ... ... ... ... ... мүшелеріне тікелей әсер ету кезінде
бейнеленуі.
Қабылдау–ақиқат дүниедегі заттар мен құбылыстардың сезім мүшелеріне
тікелей әсер ету, ... ... ... ... ... түйсінулерде
негізделініп құралады.
Қабылдау түйсінуге қарағанда, неғұрлым күрделірек және жоғарырақ сатыда
тұрған психикалық процесс болып табылады. ... ... жай ... ... ол сонымен қатар заттың жеке қасиеттерін тұтас бейнелеуден
пайда болатын ... ... ... адамды алсақ, адам өзінің
мүшелерінің жай ғана қосындысы ... ... ... ... ... адам құралмайды. Адам жоғары сатыға шыққан, дене құрылысы жағынан
да, психикалық әрекеттері жағынан да хайуандардан сапалы айырмашылығы бар,
аса ... ... ... сол ... ... ... жоғарырақ тұрған жан қуатының бірі.
Қабылдауда адам қабылдамайтын заттар мен құбылыстардың жағымды, ия
жағымсыз ... ... ... ... ... ... түйсіктер мен
қабылдаулар пайда болып, біртіндеп еңбек процесінде, қоғамда өмір сүру
арқылы күрделі психикалық ... ... ... ... мен ... болмайынша, дүниедегі заттарда мүмкін емес. Дүние танудың қай
түрін қай формасын алсақ та, олар ... ... ... ... заттарды қабылдай отырып ,оларды ... ... ... ... ... айырмашылығын, олардың жалпы
қасиеттерін ажыратып отырады. Осының нәтижесінде ғана адам ... ... ... ... ... ... ... психикалық процестерге
көшіп отырады.
Хайуаннаттарда да қабылдау бар, бірақ олардың қабылдауы ... Ал ... ... ... мен ... кісі өзінің
қатынасын білгілеп отырады, өйткені оның ... ... ... ... Адам ... ... мен мағынасын біліп, түсініп, оны ой
елегінен өткізіп ... ... адам ... ... ... ... анағұрлым күрделі қабылдау
екенін,олардың арасында жалғыз ғана сана ... ... сапа ... ... бар екенін көреміз.
Қабылдау процесінде адам өзінің ойы мен ақылын бір мақсат ... ... ... ... қабылдайтын затына бағыштайды. Бұл адамның қабылдау
процесінің белсенді екенін көрсетеді. Қабылдау жай ой ... ... ... ... де ... ... заттарды жалпылағанда
кей-кезде адам оларды да бір-біріне қосып, бір әрекет етіп ... ... ... ... ... ... қатысымы барлығын «тап-
таза» көру процесінде де ойдын қатысып отырғандығын, егер көретін заттарға
адам зейінін бұрмаса, ... ... ... ... ... даралап қарамаса, адамның оларды жақсылап көре алмайтындығын
сезе алмайтындығын айтады.
2.2.Түйсіктің және қабылдаудың түрлері
Ежелгі гректердің өздері бес ... ... және ... сәйкес көру,
есту, сипау, иіс және дәм түйсіктерін ... ... ... ... ... ... ... түсінікті едәуір кеңейтті. Қазіргі кезде
сыртқы және ішкі ортаның әсерін рецепторда бейнелендіретін жиырма ... ... ... бар деп есептелінеді. Түйсіктерді жіктеуді бірнеше негіз
бойынша жүргізеді.
Түйсік туғызатын тітіркендіргіш пен ... ... ... немесе болмайтындығына қарай дистанттық және ... ... ... бұл ... ... ... ... жасауды
қамтамасыз етеді.
Дәм, ауырсыну, тактильді ...... ... ... дененің беткі қабатында, бұлшық ет пен сіңірлерде ... ... ... қарай тиісті экстероцепция, пропприоцепция және
интероцепция түрлерін бөліп шығарады.
Жіктеу үшін ұсынылған ... ... ... ... ... олардың байланысы мен өзара тәуелділігін елестетуге мүмкіндік ... ... Көру ... ... табылатын көз – анатомиялық
құрылысы күрделі сезім мүшесі. Заттарға ... ... ... ... ... сынады да, тор қабықта кескін түрінде ... ... ... жатады, өйткені ол ... ... ... ... ... мен сыртқы дүниеде болып жатқан құбылыстар жөнінде
білім береді.
Көздің тор қабығы жарық толқыны әсерімен қозу ... ... ... ... мың ... ... тұрады. Көру нерві ұштарының
формалары мен қызметтері түрлі – түрлі болып келеді. Түрі жағынан ... ... ... ... ыңғайланған. Олар тор
қабықтың ортасында орналасқан және күндіз көру аппараты болып есептелінеді.
Таяқша ... нерв ... ... ... Олар колбалардың
айналасында тор қабықтың жиегіне тақау орналасады. Бұл – ... ... ... ... колбалық көру сау қалады және керісінше
де болады.
Айтылып өткен жайттан көру ... екі ... ... сұр ... ... ... қараға ауысып бейнелендіретін ахроматикалық
түйсіктерді және көптеген реңтегі түрлі түс ... ... бір ... ... бейнелендіретін хроматикалық түйсіктерді ажыратып айтуға
болатындығы түсінікті.
Түстерді бейнелендіру адамның танымдық мүмкіншілігін едәуір байытады.
Адамның ... ... ... ... ... ... ... жасау
бөлмелерін бояуда жиі-жиі ескеріле бастады.
Көру талдағышының түрлі түс ашықтығын айыра білу қабілеті затты ... ... ... Ақ ... қара ... қара ... ақ түс
өте жақсы байқалады. Осы контраст заңы жазықтықта бейнеленетін ақ – қара
кескіндердің бәрін айырудың негізіне алынады. Затқа ... ... ... және зат ... ... алыс болса, тітіркендіргішті қатесіз
ажырату үшін контраст ... ... ... ... Контраст заңы
ахроматикалық, сондай-ақ хроматикалық түрлі түстерге жасалынған ... ... ... ... ... қойылады.
Есту түйсіктері. Дистанттық түйсіктерге есту түйсіктері де жатады. Есту
түйсігін – ... ... және ... деп үш ... ... ... ... естушілік фонематикалық есту деп аталынады. Ол
өмір барысында бала тәрбиеленген тілдік ортаға қарай қалыптасады. Шет ... ... ... жаңа ... ... әкеледі. Шетел
тілдерін оқып үйрену ... ... ... ... естумен
анықталады. Ол сөзді қатесіз жазуға әсерін тигізеді.
Музыкалық естігіштің әлеуметтік қажеттілігі сөзді естігіштіктен кем
емес. ... ... ... алу мүмкіндігі дыбыспен байланысып
жатқан эмоциялық реңтің бойына сіңірілген. Жеке дыбыстың ... ... ... келетіні әркімге жақсы белгілі. Бірақ осы қарапайым эмоциялық
күй мен музыкалық шығармадан ләззат ала білу қабілеті арасында адамзаттық
музыкалық ... ... ... ... ... ... естігіштігі
оның сөзді естіп қабылдауы тәрізді тәрбиеленіп, қалыптасады.
Дыбыстық түйсіктің үшінші түрі шуылдың адам үшін ... және ... Шуыл ... бір ... ... түсіреді., кейде қауіптің хабаршысы
болады. Мектеп ... ... ... ... ... ... ... пайдалы сигналдар – сөздерді ... ... ... нерв ... ... ... Есту түйсігіне діріл сезгіштігі шектеседі, олардың
бейнелендіретін физикалық құбылыстардың табиғаты ортақ. Діріл түйсіктері
серіппелі ортадағы ... ... ... бұл түрін
контактылы есту деп атайды. Адам өмірінде дірілді сезгіштік есту мен көруге
бағынышты. Саңырау және ... ... ... діріл сезгіштігі есту
орнына жүреді. Дені сау адамның организміне қысқа ... ... әсер ... де тым ұзақ әрі ... ... ... ауыртып
тастайды.
Иіс түйсіктері. Иіс түйсігінің рецепторы да дистанттыққа жатады. Иіс
түйсіктерінің туғызатын тітіркендіргіштер мұрын қуысына ауамен бірге ... ... ... ... табылады. Көптеген жануарлар үшін
иіс негізгі дистанттық рецептор, жанурлар иіс бойынша азығын іздеп ... ...... ... иіс ... қоршаған ортаны бағдарлаумен байланысы аз.
Иістің бұл ... көру мен есту ... ... Иіс ... мен тұрақсыздығына тілімізде оларды атайтын арнайы сөздердің
жоқтығы да ... ... өзін ... ... «шөп ... ... алма ... «гүлдің иісі» деп
айтылады.Иіс сезгіштік дәм білумен тығыз байланысты, тағамның ... ... ... үшін ... ауасы бар ортадан
сақтандырады, кейбір ... ... ... ... ... ...... контактылы түйсік, ол сезім мүшесі заттың
өзімен жанасқанда ... ... Дәм ... мүше – тіл. Дәмдік
тітіркендіргіштің негізгі дәмдік сапалары: қышқыл, тәтті, ащы, тұзды ... ... Осы төрт ... ... және ... ... ... қосылуынан сан алуан дәмдік түйсіктер туады.Дәм түйсіктері ... иіс ... ... ... ... ... Дәмді, иісі
жақсы тағам тәбет қоздырады. Ашыққанда дәм сезгіштік артады, ... ... ... дәм сезгіштік әлсірейді.
Тері түйсіктері. Тері қабықтарында тактиль, температура, ауырғанды
түйсіну тәрізді ... ... ... жүйе ... Тері ... түрі де ... ... жатады. Тактиль сезгіштігі бүкіл ... ... ... ... ... өте күшті шоғырланған
жерлері – алақан, саусақ ұштары және ерін.
Қолдың тактильдік түйсіктері ... ет ... ... бірге
келе, қолдың еңбек процесінде қалыптасқан, танымдық қызметінің адамға ... ...... ... ... ... ... заттың сапасын
жайын білдіреді. Ауырсыну түйсіктері организмге тітіркендіргіштен ... ... ... ... ... ... және олардың эмоциялық реңкі
жағымсыз.Тері ... ... түрі – жылы мен ... ... ... Температуралық сезгіштік организм мен қоршаған
орта арасындағы жылылық алмасуын реттеп отырады. ... ... пен ... ... ... ... Жота ... көбірек сезінеді төс
аз сезінеді.
Қабылдау бейнелеу әрекетіндегі талдағыштың ... ... тағы ... ... байланысты түрлер бойынша ... ... ... көріп, қарау), естіп
қабылдау(әңгіме,ән немесе аспаптық концерт ... ... ... ... ... ... бейнеленуі) туралы айтуға болады.
Кез-келген қабылдау перцептивтік жүйенің,яғни біреу ... ... ... анықталады. Олардың мәні біркелкі бола бермейді,
талдағыштардың кейбіреуі жетекші болып табылады, енді ... зат ... ... ... Мәселен, мұғалімді тыңдау кезінде есту
талдағышы жетекші ... ... ... оқушы мұғалімді көріп
отырады, оның класс тақтасындағы ... ... ... ... ой ... ... ... оқулықтағы
қажет схемаларға зер салады. Есту талдағышы жетекшілік рөл атқарған бұл
жағдайда көру, қимыл – ... тері ... және ... ... ... да психикалық әрекет негізінен есту
қабылдау түрінде болады. Әрекет үшін түрлі, бірнеше ... ... ... ... ... ... ... шығуы
байқалады. Мәселен. Телевизиялық сабақ ... ... оқу ... ... ... ... ... болады. Денешынықтыру
сабақтарындағы жаттығуларды орындау үстінде көру-қозғалыстық ... жиі ... ... ... этюдтарды жаттап үйрену есту-қозғалыс
қабылдаулары қалыптасуының алғы шарты.
Қабылдаудың күрделі түрлерінде ең маңызды рөл қимыл – қозғалыс үлесіне
тиеді. ... ... ... ... көз көп ... ... сипап
қабылдауда қол қимылдауы жетекшілік етеді.Қабылдауда қабылдайтын объектіге
байланысты да түр –түрге бөлінеді. ... ... ... ... ... ... ... қабылдауы жайлы сөз қозғалады.
Кеңістік пен уақыт- объективтік категория. ... ... ... ... орын ... ... ... өзгеріп дамып отырады.
Дүниедегі заттар мен құбылыстар қалай объективттік түрде өмір ... пен ... ... ... өмір ... ... ... процес тек адамның нақтылы тәжірбиесі
арқылы ғана ... ... ... ... ... ... барлық түйсінулері, әсресе көру түйсінулерімен бірге ақыл – ... ... орын ... Адам ... ... ... ... не бізден қашықтығын, заттардың бет алысы,
олардың үлкендігі ... мен ... ... ... ғана
кеңістікті дұрыс болжай алады. Кеңістіктің тереңдігін ондағы заттардың
жағдайын ... ... ... ... зор. Тек ... көру ... ғана тереңдікті дұрыс ... ... ... көру, яғни монокульярлық ... ... ... дәл ... ... ... қарай, я басқа заттарға ... тура бет ... - ... торына сәулеленуімен және ... ... ... ... ... бет ... тік ... я отырып олардың
горизанталь кеңістіктегі жағдайы арқылы сынау ... ... ... ... жерінен айрықша бір белгілі затты нысана етіп, басқа
заттардың бет алысын сол ... ... ... ... Мысалы, жапан
далада тұрып, бет алдымыздағы заттарды көрсеткенде ... ... ... ... заттарды сол заттың оң жағында не сол ... не ... не бер ... деп ... ... пен бет ... ... байланысты. Көбінесе адамдар бет алысты күнге, жұлдызға,
айға, ағаштың ... ... ... тағы да сол сияқты заттарға
қарай ажырата алады. Әрине бұл жайт байқағыштыққа да ... ... пен ... ... ... ... т.б) кеңістікті
күндіз де, түнде де, я ... ... де ... қабылдай алады.Тұратын
жерінің өзгергеніне қарай да кеңістікті, қашықтықты, бет ... ... ... ... ... халқы өзінің жерінде бет алыс пен қашықтықты
дұрыс болжай ... ... ... ... ... бет ... болжауы
дұрыс болмай шығады. Сондай-ақ таулы жер мен ... ... ... жерінде жер жағдайын, кеңістік мөлшерін ,бет алысын, қашықтықты
дұрыс болжай алатын болса, басқа жерге ... ... ... ... ... ... (үлкендігін) қабылдау ... ... ... ... мен ... олардың
қашықтығына қай жағының (үстінің, астының жанының) көрінуіне қарай өзгеріп
отырады. Сонда да біз бұрынғы ... ... ... ... ... көрсетіп, заттың қашықтығын оның мөлшеріне қарай, оның
мөлшерінің ... ... да бөле ... ... ... қашықтығын олардың біріне бірінің қашықтығындағы қатынасын дұрыс
болжау адам тұрмысында ... ... ... ... ... дәл ... шығарытын жұмыскерлерге) маңызы өте ... ... ... ... ... түсімен
көлемділігімен, не бір бетті ... және оның қай ... ... Бірақ бұдан біздің тәжірибиемізде болған таныс заттар, қандай
жағдайда болса да ... ... ... ... көз ... ... жиырылуы мен жазылуынан пайда
болатын бұлшық еттік – қозғалыстың ... ... аз ... ... жақындату, көз бұлшық еттерінің тартылуының нәтижесі
болатын прориоцептивтік ... көз ... ... ... ... құбылысы) бұлшық еттерден және көз
бұршағының шапыраштануын ... ... ... ... ... ... кеңістікті қабылдауда заттардың орналасуына
қарай туатын жарық пен ... ... ... ... ... болады.
Адам мұндай ерекшеліктерді байқайды да заттың ... ... ... ... ... –ақ ... анықтап беруді үйренеді.Кеңістікті қабылдауда,
оның ішінде қашықтықты бағалауда, иіс және есту ... ... ... ... ... ... жақы маңайда асхананың бар екнін анықтауға
, аяқ дыбысына ... ... келе ... адамның сізден қанша қашықтықта
екендігін топшылауға болады.
Заттардың кеңістік қасиеттерін ... ... ... ... ... қате ... ... Қателер
(иллюзиялар) әр түрлі ... ... ... ... ішінен көру иллюзиялары көбірек белгілі. Мәселен, ақ көйлекті
әйел қоңырқай киімдіге қарағанда толықтау сияқты көрінеді.Көлденең жолақты
мата мүсінді ... ... тік ... ... етіп ... ... ... үлкейтіп, кеңдік иллюзиясын туғызады.
Иллюзиялардың алуан түрлі себептері бар, олар: өмір тәжірибесінде
қалыптасқан көріп қабылдау ... көру ... ... ... ... ... бейнелеп болжау, көрудегі әр түрлі
кемістіктер.
Адамды адамның қабылдауы.
Қарым – ... ... әр адам ... ... ... ... ... сақталатын жас, жыныс, дене ... ... ... жеке адам индивид ... ... ... ... ... ... ... – қатынас ... ...... ... жеке адамның әр
ерекшеліктерінің мәні әр ... ... және ... ... мүмкін.
Байланыс (коммуникативті) қатынас процесінде адамдардың сыртқы келбет
ерекшеліктері олардың қылығы, әдеттері, ... ... жай- ... т.б ... ... ... ... танып білуге арналған
зерттеулер, эмоциялық күйді танып ажыратуда бет- әлпет өзгерісінің аса ... ... ... ... Жеке адам ... ... ... бағыт алуына қарай қабылдауды ойластырған (ықтиярлы) және
ойластырылмаған (ықтиярсыз) деп ... ... ... ... ... ... реттілігінен,тамашалығынан), сол сияқты осы заттардың жеке адам
мүдделеріне сайлығынан тууы мүмкін. Көшеде келе жатып сіз ... ... ... естисіз, жарқыраған витриналарды көресіз, түрлі иістерді
жән көптеген басқа жайттарды қабылдайсыз. ... ... ... ... ... ... ... ерік белсенділігі де жоқ.
Ойластырып қабылдауда адам алдына мақсат қояды, ойлаған ниетін ... ... үшін ... ... ерік ... ... қабылдау
объектілерін ықтиярлы түрде таңдап алады. Мұндай қабылдау болып, ...... ... жаңа ... ... ... шығу,
баяндама тыңдау немесе тақырыптық кітап көрмесін көру ... ... тану ... ... байқауға ауыса алады.
2.3. Қабылдау мен түйсіктің айырмашылықтары мен ұқсас
тығы
Түйсік пен қабылдау өзара тығыз байланысқан жан құбылыстары. Бұлардың
екеуі де ... ... ... жасап, түйсік ... ... ... ... сезімдік бейнесі. Бұл тараптан
түйсік пен қабылдау өзара жақын ... ... ... затты немесе құбылысты сезімдік тануға
негізделеді, ... біз көз ... ... ... толы ... ... әлемін көтереміз және олардың бәрінің де өзара күрделі,
әрқилы қатынастарға түскенін байқап, білеміз.Осы қатынастар ... ... ... өзіміз болған мәнді де маңызды жағдайлар түзіледі.
Ал, түйсік болса қоршаған орта әсерінен болатын бірақ толық жетілмеген,
нақты заттық кейіпке келмеген жеке ... ... ... Бұл
тұрғыдан түйсік пен қабылдау сананың екі әртүрлі формалары немесе заттық
дүниеге деген екі бір ... ... ... ... ... пен қабылдау өзара бірлікте де, сондай –ақ ... ... Олар ... ... ... – қабылдау деңгейін құрайды.
|Түйсіктің қасиеттері |Қабылдаудың қасиеттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... негізгі белгілері |
|Қабылдау сезім мүшелеріне тікелей әсер|1. Түйсік тікелей әсер ететін ... мида ... ... заттың |сыртқы факторладың мида бейнеленуі.|
|бейнесі. ... ... ... алу- ... ... ... |дың алғашқы кезі. ... ... ... барынша анық |3. Адамның түйсіне алу қабілеті ... ... ... сол ... ... |4. Түйсіктердің дамуы адамның тыныс|
|тұрақты сол қалпында бейнеленеді. |– ... ... ... ... ... және заттардың тұтас бейнесі.| ... ... ... жекелеген қарапайым түйсінулері дамып, біртіндеп
олар қабылдауға ... Бұл ... ... ... ... өтуіне
байланысты. Түрлі байқауларға қарағанда дененің сізімін дәм ... ... ... әрекет ете бастады. Алты айлық бала түрлі түстерді аңғарып,
түрлі дыбыстарды ... ... Бала ... кеңістіктиі меңгерген сайын
оның қабылдауы да өсе ... ... ... ... өздеріне таныс
заттардың формасын апжыра білгенімен геометриялық формаларды әлі дұрыс
түсінбейді екен.Уақыт ... ... ... , оны ... ... көзбен көріп, құлақпен естіп, денемен сезе алмайтын болғандықтан,
оны дұрыс қабылжау балаларға қиын болады. Мектеп жасындағы ... күн ... және ... төрт ... ... ... алсада,күн мезгілдерін ,уақыт
өлшемдерін білуде қиналады. Тіптен олар бүгінді, ертенді, кешені де ... ... ... бірін шатастырып отырады. Әсіресе ұзақ мерзімді келер
шақпен өткен шақты түсіну қиын ... ... бала ... ... пәндерін оқумен байланысты, оның уаьқытты қабылдауы да
дамып , түсінігі тереңдей береді.
Мектепке дейінгі бала дүниедегі ... мен ... шын ... ... да ... аша алмайды. Қабылдауы дараланып
жетіспегендіктен, заттардың жеке ... ... ... қарым-қатынасын бүтіннен бөлшекті айыру, бөлшектерді ... ... ... бүтінге дұрыс енгізу, талдау мен топтастырп
қабылданатын заттардың айрықша маңызды жақтарын ... ... ... ... мен ішкі ... дұрыс аша алмағандықтан бала
көбінесе заттардың сыртқы көрінісімен құрылысына қарай ... ... ... Бұл ... , әсіресе балалардың ... ... ... ... Өсе келе оқу мен ... нәтижесінде
баланың ақыл-ойымен дамуымен байланыста олардың ... да ... ... ... ... ... ... байқағыштық қасиеті
дамиды. Қабылдаудың оқу процесі маңызы өте зор. ... ... ... дамытып отыру тәлімгерлер үшін өте қажетті мәселе
. Қабылдау дұрыс, толық және оның ... ... болу үшін әр ... ... ... ... отырған жөн. Оқушылардың істейтін
жұмыстарын жақсылап түсіндіріп, ... ... я ... ... ... ... аудартып отыру өте қажет. Бастауыш
класстарда ... ... ... ... ... жас ... ... өзін, не болмаса олардың моделдерін, суреттерін,
схемаларын, түрлі таблицалар мен диаграммаларды көрсетіп отырған ... ... ... анық болуы керек. Заттарды ... ... ... ... ... , ... ... талдау жасау , ол бөлшектерді біріне-бірін қосып, топтастырып ,
индукция мен дедукциялық ой қорытындылап ... ... ... ... ... оған ... ... жүргізіп , толық қабылдауға жеткілікті уақыт
беріліп, ... жаңа ... ... ... ... жөн.
Балалардың қабылдауы белсенді болу үшін олар өз қабылдағанын мұғалімге
айтып беру, түсінбеген жерлерін сұрап алғаны ... ... ... ... ... мүшелерінің сау болуының, олардың жақсы әрекет етуінің
маңызы зор. Қабылдау процесінде сезім мүшелері ұқаншама көп ... ... да ... көп ... ... ... ... ауруға ,
шалдықтырмай таза ұстаған жөн. Оқу тәрбие процсінде бала дұорыс қабылдауы
үшін ... ... ... де, олқу ... ... ... болуының да маңызы зор.
Пайдаланылған әдебиеттер
1.Қ. Жарықбаев, Ө. Озғанбаев Жантануға кіріспе. Алматы, ... ... ... ... Алматы « Қазақ университеті», 1993ж
3. Қ. Жарықбаев. ... ... ... « ... 1980ж
4. Қ. Жарықбаев Жантануға кіріспе хрестоматия Алматы « Дарын»
2005ж
5.С. Бап- баба « Жантану ... ... , ... ... Бап- ... Жалпы психология Алматы ,Дарын 2005ж
Глоссарий.
Қабылдау- восприятие ( сыртқы дүниенің заттары мен ... ... зат ... ... ... ( адамның жиған- терген білімін, тәжірибесін сақтауды
қамтамасыз ететін жан ... ( ... ... мен ... жеке қасиеттерін
мида бейнелендіретін процесс)
Бейнелеу – организмді сыртқы ... ... мен ... мида
бейнелей алу қабілеті.
Тері түйсігі – жылыны, салқынды, ауырғанды, сүйкеністі, дуылды ... ...... ... ... қате қабылдау.
Сенсибилизация – сезім мүшелерінің өзара байланысының ... ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Түйсік пен қабылдаудың патологиясы."3 бет
Түйсік пен қабылдау17 бет
Түйсік пен қабылдаудың патологиясы3 бет
Түйсік пен қабылдаудың патологиясы жайлы3 бет
Түйсік пен қабылдаудың патологиясы жайлы мәлімет4 бет
Түйсік пен қабылдаудың патологиясы туралы3 бет
Түйсік пен қабылдаудың патологиясы туралы ақпарат6 бет
Түйсік пен қабылдаудың патологиясы туралы мәлімет4 бет
Түйсік пен қабылдаудың патологиясы түсінігі4 бет
Түйсіну мен қабылдаудың психологиялық табиғаты14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь