Әдебиеттің әліп биі-асылы Ахмет

І. Кіріспе
ІІ.І тарау. Әдебиеттің әліп биі.асылы Ахмет
1.1. Ахмет Байтұрсыновтың алфавит жүйесіндегі маңызы
1.2. Қазақ халқының алфавиті

ІІІ. ІІ тарау. Ахмет Байтұрсынұлының қазақ халқына арналған алфавиті
2.1. Алфавиттің ғылыми ерекшеліктерін сипаттау


ІV. Қорытынды.
V. Пайдаланған әдебиеттер
ХІХ ғасырдың жарқын жұлдыздары – Шоқан, Ыбырай, Абай салған ағартушылық – демократтық бағытты ілгері жалғастырушы, жаңа буынның төл басы, дарынды ақын, ірі ғалым, әрі журналист Ахмет Байтұрсынов 1873 жылы 28 қаңтарда бұрынғы Торғай облысы, Жангелдин ауданы, Сарытүбек деген жерде дүниеге келген. Әкесі Байтұрсын Шошақұлы еліне беделді , намысқор, қайрат иесі болған. Өз тұсындағы әділетсіз ел билеушілердің зорлығына қарсы тұрған. Ел-жұртына қиянат жасаған Торғай уезі Яковлевті соққыға жыққан. Ақыры, іс насырға шауып, Байтұрсын інісі Ақтаспен Сібірге 15-жылға жер аударылады. Бұл оқиға 13 жасар, Ахметтің жүрегіне үлкен жара салған.
Ауыл молдасынан хат таныған Ахмет 1886-1891 жылдары Торғай қаласындағы екі сыныптық мектепте, 1891-1895 жылдары Орынбордағы мұғалімдер даярлайтын мектепте оқиды. Одан әрі оқуды жалғастыруға мүмкіндігі болмайды, өздігінен оқып, білімін жетілдіреді. 1895-1909 жылдар арасында Ахмет Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы уездеріндегі ауылдық, болыстық және екі сыныптық училищеде бала оқытады.
Осы кезде қазақ жеріне орыс шаруаларының көптеген көшіп келуі жергілікті халықтың тілін, мәдениетін елдігін сақтап қалу мәселесін күн тәртібіне қояды. Тіл құрыса, халық та құриды. Ұлт атымыз өшпесін десек, қазақ әдебиеті мен тілін өркендетуді қолға алу керек деп ойлайды Ахмет.Осы ойын іске асыруға кіріседі. Осы жолдағы ізденістерін ол 1896 жылы А. Алекторовқа жолығудан бастайды. Алекторов бұл кезде Омбыда отырып, Ақмола, Семей болыстарының оқу жүйесін басқарып тұратын болатын. Онымен Ахмет қазақ даласында бала оқыту жайы туралы кеңеседі. Ахмет орыс оқымыстыларының миссионерлік мақсатын , олардың қазақтарды орысша оқыту арқылы орыстандыру саясатын көздейтінін түсінеді. Осыдан секем алады.Қазақты өнер-білімге жетектеу өзгелердің емес, өзі тектес оқығандардың парызы деп түйеді. Алекторовтан алған екінші әсері- Ахметтің білім мен өнер жолындағы ой пікірінің кеңейе түсуі еді. Қазақ тарихы мен фольклорынан аса бағалы материал жинап, зерттеген Алекторов Ахметтің көп көмескі түсініктерің айқындап алуына, алдына жаңа мақсаттар қоюына елеулі әсерін тигізеді.
Ағартушылық жолға түсіп, «қайтсем,халқыма пайдамды тигізем, қалай көзім ашам, ұйқысынан қалай оятам» деген мақсат Ахметті әдебиетке алып келеді. Ол әдебиетті халыққа ықпал етер күш санайды. Осы мақсатпен өлеңдер шығарады, И.А. Крылов мысалдарын аударып, сол үлгіде өзі де мысалдар жазады. Оның 1909 жылы Петербургте «Қырық мысал» деген кітабы, 1911 жылы Орынборда «Маса» деген өлендер жинағы басылады. Ахметтің Орынборға келгеннен кейінгі қызметі өте күрделі, әрі өнімді болған. Оның қоғамдық ой-пікірлері 1913 жылы 2-ші ақпанда шыға бастады, өзі ұйымдастырған «Қазақ» газетінде жариялана бастайды. Ол «Қазақ» газетінде патша үкіметі орындарынын құлағына жақпайтын мақалалар да жариялап отырған. Ол үшін талай рет ақшалай айып салынып, Ахмет түрмеге жабылған.
1. Қазақ әдебиеті газеті 1990 жыл
2.Қазақ әдебиеті 11-сынып 2003 жыл
3.Ахаң туралы ақиқат «Қазақстан» «Шапағат» 1992 жыл
        
        Мазмұны
І. Кіріспе
ІІ.І тарау. Әдебиеттің әліп биі-асылы Ахмет
1. Ахмет Байтұрсыновтың алфавит жүйесіндегі маңызы
2. Қазақ халқының алфавиті
ІІІ. ІІ ... ... ... ... халқына арналған алфавиті
2.1. Алфавиттің ғылыми ерекшеліктерін сипаттау
ІV. Қорытынды.
V. Пайдаланған әдебиеттер
Кіріспе
ХІХ ... ... ...... ... Абай ...... бағытты ілгері жалғастырушы, жаңа буынның төл
басы, дарынды ақын, ірі ғалым, әрі ... ... ... 1873 ... ... ... Торғай облысы, Жангелдин ауданы, Сарытүбек деген жерде
дүниеге ... ... ... ... ... ... , намысқор, қайрат
иесі болған. Өз тұсындағы әділетсіз ел билеушілердің ... ... ... ... ... Торғай уезі Яковлевті соққыға жыққан.
Ақыры, іс ... ... ... інісі Ақтаспен Сібірге 15-жылға жер
аударылады. Бұл оқиға 13 жасар, Ахметтің жүрегіне үлкен жара салған.
Ауыл ... хат ... ... 1886-1891 жылдары Торғай
қаласындағы екі сыныптық ... ... ... ... ... ... ... Одан әрі оқуды ... ... ... ... ... жетілдіреді. 1895-1909 жылдар
арасында Ахмет Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы уездеріндегі ауылдық, болыстық
және екі сыныптық училищеде бала оқытады.
Осы ... ... ... орыс ... ... ... ... халықтың тілін, мәдениетін елдігін сақтап қалу мәселесін
күн тәртібіне қояды. Тіл құрыса, халық та құриды. Ұлт атымыз ... ... ... мен ... ... қолға алу керек деп ойлайды Ахмет.Осы
ойын іске асыруға кіріседі. Осы жолдағы ізденістерін ол 1896 жылы ... ... ... Алекторов бұл кезде Омбыда отырып, Ақмола,
Семей болыстарының оқу жүйесін басқарып тұратын болатын. ... ... ... бала ... жайы туралы кеңеседі. ... ... ... ... , ... ... ... оқыту
арқылы орыстандыру саясатын көздейтінін түсінеді. ... ... ... ... өзгелердің емес, өзі ... ... деп ... ... ... ... әсері- Ахметтің
білім мен өнер жолындағы ой пікірінің кеңейе түсуі еді. ... ... ... аса ... ... ... зерттеген Алекторов Ахметтің көп
көмескі түсініктерің айқындап алуына, ... жаңа ... ... ... ... ... түсіп, «қайтсем,халқыма пайдамды тигізем,
қалай көзім ашам, ұйқысынан қалай ... ... ... ... ... ... Ол әдебиетті халыққа ықпал етер күш санайды. Осы ... ... И.А. ... мысалдарын аударып, сол үлгіде өзі ... ... Оның 1909 жылы ... «Қырық мысал» деген кітабы,
1911 жылы ... ... ... ... ... ... ... келгеннен кейінгі қызметі өте күрделі, әрі өнімді болған. Оның
қоғамдық ... 1913 жылы 2-ші ... шыға ... ... ... газетінде жариялана бастайды. Ол «Қазақ» газетінде
патша ... ... ... жақпайтын мақалалар да жариялап отырған.
Ол үшін талай рет ақшалай айып салынып, Ахмет түрмеге жабылған.
1925-1931 ... ... ... ... Ф.И. ... кеңестік өзгерістерден тыс қалған деп санап, онда «Кіші Октябрь»
төнкерісін жүргізу ... ... ... ... пен ... ... жүргізді. Халықты ашаршылыққа ұшыратты. Қазақ ... оны ... жоқ. ... өзіне қарсылық ... деп ... ... ... жоды ... алды. А. Байтұрсынов қара
тізімге ілінген отыз адамның басы болып, 1929 жылы 2 ... ... жер ... ... ... 1934 жылы қазанда ғана оралған
ол 1937 жылы 8 ... күні ... ... 8 желтоқсанда атылды.
Менің мақсатым алдағы уақытта Ахмет Байтұрсынов туралы ... ... ... ... деп ... және оны ... ... оның шығармаларын мұраға қалдыру.
ІІ.І тарау. Әдебиеттің әліп биі-асылы Ахмет
1. ... ... ... жүйесіндегі маңызы
Бұл – алмағайып аласапыран жылдарда алты алаштың айбарына ... ... ... тіл ... ақ ... ... ардақты Азаматтың есімі.
Бұл – тарихи тамырын сон-а-ау сақ дәуірінен бермен қарай тартып жатқан ... ... ... ... ... ... бөлек, рухы биік, жүрегі жомарт
жұрттың өрелі өрісін бірінге жалғаған ойшылдың есімі.
Ахмет Байтұрсынов ... ... ... ... ... қазақ
халқының рухани, мәдени, тарихында үлкен орны бар ... ... 1923 ... Әуезов «...... Қазақтың еңкейген кәрі, еңбектеген жасына ... ... өлім ... ... ... ... қан жүгіртіп,күзгі таңның
салқын желіндей шиырықтырған,етек-жеңін жиғызған «Қазақ»газеті болатын.Ол
газетінің жаны кім еді? ... ... ... екпін кімнің
екпіні еді? Ол екпін ұйықтаған қазақты айқайлап оятуға заман ерік ... ... ... ... ... «оятамын» деп ұзақ бейнетті міндет қылып
алған, ... ... ... - деп ... «Қазақ» газеті 1917 жылдың
шілде айынан «Алаш» ұйымының ресми органына айналды да, көп ... ... ... ... ... ... ... жабылды.. Ревком
жұмыстарының барысы, экономикалық және ағарту ішіндегі қиыншылықтар туралы
мән-жайды хабарлау үшін С.С.Пестовский мен ... ... ... хабарларын зейін қоя тыңдағаннан кейін ұлы
көсем оларға қазақ оймағын басқаруға қатысты ... ... ... оны қазақ тіліне аудару туралы мән – ... ... ... мен ... ... қабылдауында болған. Олардың
хабарларын зейін қоя таңдағаннан кейін ұлы көсем оларға қазақ ... ... ... ... ... және оны ... тіліне аудару
туралы ақыл-кеңес береді.
Ахмет Байтұрсыновтың өмірі мен ... ... бір ... ... ... өсіріп тұрған бір уақиға оның 1920 жылдың 7 сәуірінде РКП(б)-ның
Орынбор комитетіне партия ... ... ... ... арыды.
4 апрель, 1920 жыл
Бұл жеке адамның өтініші қатарына қалмай, совет шындығы ықпал ... ... ... ... ... ... ... аңғартатын документ
ретінде сол кездегі Қырғыз автономдық ... ... ... ... ... 1920 ... 16-шы соңында жарияланды.
Осы санда «Ахмет ... ... ... ... Онда сол кез ... ... ... кіруге берген арызының маңызы атап
көрсетілді.
Алайда, ол ... ... биік ... мен ... терең
түсініп, қызу қызмет ету биігіне көтеріле алмады. Өйткені, 20 – ... ... ... ... ... ... ... ерекше екпін, қиын қопарылыс бой ... ... ... ... ... ... ... мән – мазмұнын, сырқырларын
бірден танып, оған ілегу оңай да емес.
Ахмет Байтұрсыновпен заманы, ... ... ... революцияшыл
ақын С. Сейфуллин оның туғанына 50 жыл, толуына байланыста «Еңбекші қазақ»
газетінде мақала жариялап, онда: ... үшін ... ... ... ... сол қамы үшін ... ... кірді. Әрине, Ахмет
Коммунист партиясында да көп бала ... Көп бала ... ... ... ... ... шіріген жарлылардың айғайшысы емес, олардың
шоқпаршысы емес, бірақ бойын, кедейін айырмай қазақты ғана ... ... ... еді. ... болса да жазушысы аз, әдебиеті нашар ... «оқу һәм тіл ... ... қызметі таңдай», - деп жазды.
Ол юбилярдің көзқарасындағы ... ... ... ... ... ... танып, айырудың әлсіздіктерін де ашып айтты.
Қазақ АССР-і құрылғаннан кейін ... ... 2 жыл бойы ... ... комиссары, Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің, Қазақ
орталық Атқару Комитетінің мүшесі болып жұмыс істеді, одан соң ... ... ... ... «Ақ ... », ... ... жанындағы Қазақстан академиялық орталығында еңбек етті.
Ахмет Байтұрсыновтың ғылыми – творчестволық мұрасын негізінен үш
үлкен ... ... ... ... Олар: автордың ағартушы, ғылыми,
тілтану, әдебиетанудің алғашқы ... ... ... ... ... ... ... совет тюркологы академик А.Н.Кононовтың ... ... ... еске ... оның ... ... ... құралдарын жасау фонетика мен грамматика ... ... ... ... ... ... ... туралы жазуы да тектен-тек емес.
Кейінгі қоғамдық және басшылық қызметтер атқарған кездерінде ... ... ... ... ... ал 1923 жылы ... эпостық жыры «Ер сайынды» алға сөзбен, ғылыми түсініктемелермен
бастырып шығарған.
Ахмет өз ұлтының бостандығы мен ... ... ... ... ... ... ... оятар қаруы - өлең сөз ... ... ... ... бүгінгісі мен ертеңгісі Ахмет поэзиясының
өзегі ... Ол ... ... ... ... идеяларын
халқына поэзия тілімен жеткізуді қалады. Ақын арманы – «адамның ... ... ... ету.
Адамның диханшысы қырға шықтым,
Көгі жоқ, көгалы жоқ – қорға шықтым.
Тұқымын адамдықтың шаштым, ектім,
Көңілін көтеруге құл халықтың.
Ақын ... - ... ... ... ... ... ... себебін
іздестіреді. Өткенге қарасам, хандар халықты ... баға ... ... Бері ... соң шен – ... ... ... сатып алыпты.
Ұлық мақсаты, мәз болыпты. Халықтан алым алыпты деп, ... ... ... түйіп, қаһарын жиып, көкті бұлт торлап тұр. Ел ... ... әлі ... Дос пен ... айырмайды. «Түксиген мұртты обыр
обып, сорып тұр». Қрғадай қарқылдаған, шешенсіген мырзаларжың жолы ... Ол жаңа жол ... ... ... бар ... жоба бар ... деп, ойға жөн» дейді.
Қазағым – елім,
Қайқайып белің,
Сынуға тұр таянып.
Талауда малың,
Қамауда жаның,
Аш көзіңді оянып.
Қанған жоқ па әлі ... бар не ... ...... тілі мен әдебиетін зерттеген
ұлкен ғалым .1929 жылы 1 ... өз ... орыс ... жазған
өмірбаянында: «1901 жылдардан ... бала ... ... ... өз ... білімімді толықтырдым ,әдебиетпен шұғылдандым. Ал
Орынборға келгеннен кейін, ең алдымен ... ... ... ... ... құрылысын зерттеуге ... Одан ... ... ... салып,жеңілдету жолында, қажетсіз сөздерден
арылтуға, синтаксистік құрылысын өзге ... ... ... ... ... ... жасанды кітаби сипаттан, арылтып,
халықтың сөйлеу тәжірибесіне икемдеу үшін, ... ... ... және стильдік өндеу үлгілерін ... ... Бұл ... ... ... ... ... қалай, қан-ай
мақсатпен шұғылданғанын көрсетеді.
Ахмет Байтұрсынов ең әуелі қазақ балаларына ана ... ... ... ... Ол ... «Оқу ... деген атпен алғаш рет
1912 жылы Орынборда басылды. Бұл «Оқу құралы» 1912-1925 жылдар ... рет ... ... ұзақ ... жылы ол әліппенің жаңа түрін жасады. Бұл осы күнгідей
суреттермен жабдықталған ... ... ... ... ... ... ... сауатын ашуға арналған «Әліп – би» де жазады.(1924-1926)
Енді Ахмет мектепке қазақ тілін пән ретінде оқытатын оқулық
жазуға ... Оны «Тіл – ... деп ... ... етіп жазды.Ол
кітаптары 1914-1916 жылдары басылып шықты, 1928жылдарға дейін өнделіп, алты
– жеті рет қайта басылды. «Тіл - құрал» ... ... ... ... ... ... талдап, жүйелеген ғылыми жұмыстың басы
болды.
Тілші ғалымның ... бір ... «Тіл - ... ... ... кітап болып,1928 жылы Қызылорда қаласында басылды.
А.Байтұрсынов 1927-28 жылдары «Жаңа мектеп» журналына ... сөз ... ... мақалаларын жариялады.Ол қазақ тілінің
табиғатын, құрылымдық жүйе ... ... орыс тілі ... ... ... Қазіргі грамматикаларындағы тілдік
терминдерді жасады.
Ахмет ... ... ... ғана ... ... да негізін салушы. Ол халқмыздың бай ауыз әдебиетін, ертегі-
аңыздарын, ... ... ... ... ... жоқтау
өлеңдерін жинап, бірсыпырасын бастырып шығарды.Бұл жұмыспен 1895 ... ... ... ... ... беттерінде бастырған
«Киргизские приметы и пословицы» деген мақаласы куә.
Ахмет 1923 жылы ... ... ... бірі «Ер Сайынды»,
1926 жылы қазақ халқының жоқтау ... (23) ... ... ... ... қазақ халқының рухани дамуы бір жолайрықта тұрған сияқты.
Руханиятымызға ... ... үлгі ... бе? Жоқ ... ... ... етіп ... соны одан ары дамытамыз ба? ... ... ... оның ауыр да, ... талаптарына шартсыз
тізе бүгеміз бе? Жоқ ... ... ... ... әлемдік
қауымдастықтың құрамында дербес рухани құндылығы бар ұлт ... ... бе? ... бәрі ... ... ... аса ... міндеттер.
Осындай шешімін таппаған мәселелердің қатарында алфавит ... ... тұр. Бұл өзі ... тапқан, таңдауы біткен мәселе секілді. Басқа түркі
текті халықтармен бірге латын алфавитіне көшеміз деген пікір жұрт арасында
орнығып үлгерген. ... ... ... алфавитін қолданып келеді, басқа
туысқан жұрттар да ептеп көшіп жатыр. Көптен бөлінбеу, көштен қалмаудың
қамын ... бұл да ... ... болып тұрғандай. «Барар жерді мақтай
бер, қалар жерді таптай бер» дегендей ... ... ... ... ... ... шешен болып алдық. Жұрттың көбі
латын графикасын алу тиімді ... ... ... оның ... ... өзі ... біліп отырғандай тамсана отырып айтады. Олардың тұжырымдары
бойынша түркі халықтарының біразы латын графикасына көшіп жатыр. Түркілік
қауымдастықтан бөлініп қалмас үшін ... ... ... ... ... қалса бұл алфавит экономикалық жақтан ... ... ... ие. Озық ... техникаға жеткізетін жол. Көз алдағы
жағдайларды ескергенде және ... бір ғана ... ... бұл ... орынды жағы да жоқ емес. Дегенмен, біз қандай
алфавитті ... оның ... үшін ... ... бар деген сауалдың
төңірегінде әлі де асықпай ойланып келелі шешім қабылдауымыз ... әрі ... ... ... ... ... ... қалыптастыратын негізгі
факторлардың бірі, ол бір топтың, жекелеген қайраткерлердің ... ... ... ... ... емес.
Екінші алфавит болашақ үшін де тарих үшін де ... ... ... Латын алфавитіне көшу түркі халықтары ортақ тұжырымға келіп барып
қабылданған шешім деп көңілімізді алдарқатамыз. ... бола ... да ... ... ... ... алфавит таңдаудың алғы шарттары мен
себебі толық ғылыми негізде қарастырылып отырған жоқ.
Алфавит таңдауда үш түрлі басты шарт ... ... ...... ... – ғылыми шарт, үшінші – саяси шарт.
Тарихи шарт – ... ... ... ... ... ... ... төлтума алфавит болу керек. Сол алфавитті қолдану халықтың
тарихи жадын сақтауға негіз ... ... шарт – ... ... сол ... ... жүйесіне сәйкес
келетін және дыбыстың даму ... ... ... ... болу
керек.
Саяси шарт – таңдалатын алфавит ұлттың рухани жадын дамытуға, саяси
және рухани дара болмысын ... ... ... ... ... ... ету ... осы үш түрлі шарттың бірі кем болса ол алфавит ұлтқа қызмет ете
алмайды. Сонымен ... ... ... ... ... жауап
беретін артықшылыққа ие болуы да алфавиттің ... ... ... ... және экономикалық тиімділігі, екінші орындағы
шарттар. Жоғарыда ... ... үш ... шарт ... ... ... екі
шартқа лайықты мән беруге болады. Біздің латын алфавитін қабылдауда ... ... ... ... ... ... Өйткені,
экономикалық факторлар өткінші сипатқа ие. Айталық экономикалық әлеуетіміз
бекемделген соң тағы алфавит ... ғой. Ал, ... ... әр ... ... артықшылықтары бар. Бұл
жерде шешуші фактор адам ... ... ... ... ең ... үш ... шартты негізге алғанда бізге ең
тиімдісі көне түркі алфавитін жетілдіріп, пайдалануымыз. Оның себептерін
нақтылап ... ... ... көне ... ... ... ұлттық алфавит
ретінде пайдалану. Көне түркі алфавиті біздің тарихи төлтума алфавитіміз.
Сонымен бірге ... ұлт ... бір ... ... тіл, ... ... ... Бұл тұрғыдан да төлтума алфавитіміздің маңызы зор. 80-жылдарда батыс
социологтары ХХІ ғасырдың соңында дүниеде 5-7 ұлт қана ... Ол ... ... ... ... бар және оны ... ... алған ұлттар деп
болжам жасаған екен. Сондықтан да дүниедегі көптеген ұлттар тіл, ... ... ... ... отыр. Кезінде қытайда латын алфавитін аламыз
ба, Қытайдың таңбалы жазуын сақтап қаламыз ба? ... ... ... ... жүрген еді. Сонда қытай зиялылары ұлттық болмысызды жоғалтып
алмаудың, ұлт ретінде ... ... ... ... бір ... ... ... жазуын сақтап қалу деп шешкен. Бір миллиардтан артық
халқы бар, 5000 ... ... ... бар қытайлар жазуымыздан айырылсақ ұлт
ретінде жойылып кетеміз деп осынша алаңдап отырғанда, біздің ғаламдасудың
қадамына ілесеміз деп ең негізгі ұлттық ... ... ... ... батырлық. Ал, еврейлер ұлт ретіндегі даму ... үшін ... өліп ... көне ... ... тірілтуге жан
салуда. Сонда олар ағылшын тілі мен ... ... ... ... отыр ма? Әлде біздей танымай отыр ма? Жоқ, олар ... ... ... заң ... ... сол ... талабына жүгініп
отыр. Бұл тұрғыдан біз олардың озық тәжірибесін қабылдаудан бас тартпауымыз
керек. Өйткені, біз зайырлы ... ... ... ... ... ... ... дербес жазудың болуы – ... ... ... ... Бұл өз ... ... ... қамтамасыз етудің
де бір кепілі. Қазір біз компьютерде Американың программаларын қолданамыз.
Сондықтан біздің компьютерлеріміздегі құпия деректеріміз сол программаларды
жасаушылар мен оны ... ... үшін ... ... тең. ... компютерлік жүйесін әлемге ашпай құпия ұстауда. Ол құпиялықтың
басты кепілі жапон графикасының даралығы. Бүгінгі күні хаккэрлер емін-еркін
кіре ... ... ... бір жүйе осы жапондықтарға ғана тән.
Біздің ел даму үстінде және даму мүмкіндігі барынша мол ел. Сондықтан
біз бүгінгі ... ... ... үшін ... ... күннің асқақ
мұраттары үшін де жауап бере алатын жол іздеуге тиіспіз. Техникамыз дамиды,
саяси ықпалымыз күшейеді, ... ... ... және ... ... елдер қызығатын болады, сонда өзімізді өзіміз
қорғай алатын, ... бар ... ... ... ... құралға ие болуға тиіспіз. Мұндай техникалық және рухани қорғаныстың
іргетасы алфавиттен басталады.
Үшінші ... төл ... ...... дыбыстық
ерекшеліктерімізді бұзбай таза сақтаудың және оны дамытудың жалғыз ғана
кепілі. Табиғаты жат ... ... ... ... ... ... ... да біздің дыбыстық мүмкіндігімізге сәйкеспейді,
соның салдарынан ұлтымыздың дыбыстық жүйесі бұзылады. Тіл қатынас құралы
ғана емес – ... да ... Тіл ... қабы. Қабы бұзылған ой құтысы
бұзылған аспен тең. Ойдың қабын таза сақтай ... ... ... сөз ... өзі ... Орыс ... ... біздің кейбір
дыбыстарымыз бұзылған. Айталық «ң» дыбысын айта ... мен ... ... ... үштен екісін құрайды. Олар «мың» деген сан
есімді «мын» деп, «мең» деген зат есімді «мен» деп ... «Ң» ... жеке ... ... бар «н» ба, ... жоқ «н» ба деп ... адамдар «і» дыбысының орнына «и» дыбысын, «ө» ... ... ... ... ... Өмірбек деудің орнына «Умирбек» дейді.
Темірді «Тимур»-ға алмастырады. «Ә» дыбысы адам ... ... Оның ... ... «А» ... ... ... Әбдібекті
«Абдыбек» дейміз.
Төртінші ұлттық алфавиттің тарихи жазу ...... ... ... ... ... ... жетілдірудің, отаншылдық
тәрбиені сіңірудің ең тиімді жолы. Тарихымыз тереңде, көне түркілер біздің
ата-бабаларымыз, олардан ... ... ... ... ... ... қанша мәрте естігенмен, жастардың бойында ол тарихтың өзінікі
екеніне сенімі аз. Сенім болмаған соң ... ... ... да ... ... өзі біле ... жат алфавитпен жазылған бөтен мәдениет
ретінде қабылдайды. Біздің жастардың көне ... ... ... ... себебіде осында болса керек. Егерде ол ескерткіштердің
жазуларын таныса, ол алфавитті өздері ... ... ... мұраның
рухын бойларына тез сіңіре алады. Ол мұралардың өздеріне ғана тиесілі
мұра екеніне, онда ... ... өз ... ... ... ақылы
ғана емес жандары сенеді. Сенім ... ... ... ... жады ... ... мақтаныш, ұлттық патриоттық ... ... ... өз ... деген құрмет осыдан қалыптасады.
Бесінші көне түркі алфавитінің техникалық ... ... ... ... оның осы ... ... ... басты назарда ұстайды. Соның ішінде компьютерге ... ... алға ... ... бұл ... шарт емес. Жазудың
қолайсыздығы жағынан дүниеде алдыңғы орында тұратын елдер ... ... ... ... ... ... олар ... санына өздері
әлі жеткен емес, қанша сөз болса сонша иероглиф бар. ... олар ... ... ... деп өздерінің тарихи жазуларынан жерінген
жоқ, ... ... ... ... ... ... жазуын
компьютерде басу үшін алдымен ағылшынша ... ... ... ... қытайшаға айналдырады. Сонда бас-аяғы 30 әріпті компьютерге кіргізе
алмасақ, оны өзіміздің осалдығымыздан көрмей, не ге бар ... ... ... ... Реті келгенде айта кеткен жөн көне түркі
алфавиті солдан оңға, оңнан солға, жоғарыдан төмен, ... ... ... бірдей жазуға қолайлы алфавит. Бұл аса сирек кездесетін артықшылық.
Әсіресе, компьютерлік операцияларды жүзеге асыруда теңдессіз қасиетке ие.
Қазақстан ... Орта Азия ... ... ... ел, оның ... Азия елдерінің саяси одағын құруға бастамашы болып отыр. ... да ... ... болуға мүмкіндігі бар ел. ... ... ... салыстырғанда әлі де жетілдіре түсуді
қажет ... ... ... ... ... ... ... түркі жұртының болашағы үшін
басқалардан артық жауапкершілікті ... ... ... ... рухани
потенциалымыз басқа түркі жұрттарына қарағанда әлдеқайда артық. Тіл байлығы
жағынан біз бәрінің де алдындамыз. Мысалға туыстық атауға келсек ... ... ... ... ары бара ... Ұйғыр, өзбектерде бала
неуере, пәй неуере арғы жағы бұлдыр. Қазақта «ата, бала, немере, шөбере,
шөпшек, немене, ... ... ... ... кете ... Оның
үстіне тіл тазалығы жағынан да қазақ тілі алдыңғы орында. Көне ... ... ... ... ... тіл – ... тілі. Түрік тілінде
ағылшын тілінің элементі басым болса, ұйғыр, өзбек тілдерінде араб, парсы
сөздерінің ара салмағы жоғары. Оның ... ... ... ... ... түрік тіліне сіңіп кеткен. Ол сөздерді қабылдаған кезде де түрік
тілінің ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... парсы сөздері де осындай. Ол сөздердің басқа ұлттың сөзі ... ... Ал, ... ... келсек, біздің лексикамыздағы араб,
парсы сөздері аз. Ал, орыс ... ... ... ... ... ... ... түспеген. Орыс тілінің өз ерекшелігі
бойынша қабылданған. Бұл ... ... шет ... сөз ... ... ... ... басқа халықтардың сөздерін әуелгі
болмысын өзгертпей, өз ... ... ... қабылдай салатын,
өзіміз сол сөздің ... ... ... ... ... шет ... кірген сөздерді оңай ажыратып алуға мүмкіндік
беретін артықшылық тетік болып отыр.
Экономикалық ... да ... ... ... ... текті мемлекет
Қазақстанмен теңдесе алмайды. Біздің ... ... ... ... ... ... талаптарды орындауға мүмкіндік
береді.
Қазіргі ... ... ... ... халықтарының жеке-жеке
мемлекет бола тұра ... ... ... ... ... да аса маңызды.
Н.Назарбаевтың Орта Азия одағын құру ... да ... ... ... ... Ал, түркі халықтарының басын саясат ... ... ... ... ... ұлттардың одақтасуына түрткі
болғанмен, біртұтастыққа жеткізетін жол бола алмайды. Таза тіл ... ... ... ... шеше ... ... әр ... өз тілін сүйеді,
өз тілін сақтап қалғысы келеді. Ал ... ... тіл ... беру ешкімнің де
қолынан келмейді. Түрік халықтарының басын біріктіру деген сөз олардың
басын ... жаңа ұлт ... ... ... түркі тектес халықтардың рухани
тұтастығына қол ... ... ... халықтардың тағдырының ортақ екеніне
әр түркі тектес азаматтардың көзін ... Бұл ... ... ... жолы – ... алфавиттің болуы. Ол ортақ алфавит сөзсіз көне ... ... ... ... ... бұл алфавитке түркі халықтарының
бәрі де құрмет ететін ... Ал онан ары ... ... ... ... ... рухани тұтастықты одан әрі бекемдей түсетіні анық.
ІІІ. ІІ тарау. Ахмет Байтұрсынұлының қазақ халқына арналған алфавиті
2.1. Алфавиттің ғылыми ерекшеліктерін сипаттау
Ахмет Байтұрсынұлы ... ... ел ... қосылып, білім алуына 1896
жылдары көңіл бөле бастады. 1905 ... ... ... үкіметіне» жазылған
петициядан, редакторы болып «Қазақ» ... ... оның ... ... ... ... ана ... сауаттандырып, әрі ана тілінде
оқыту үшін жүргізген күресінен, ең соңғысы сол ана ... ... ... ... ... ... дайындап, жас ... ... ... ... ... ... ... алғашқы онжылдықтарындағы
қазақ қауымы көшінің рухани басшысы етіп танытқан – оның ... ... ... ... қосу үшін ... күресі және сол күресте ұстанған
бір қаруы - ағартушылық идеясы болды.
Оқу-ағарту идеясы – Ахмет Байтұрсынұлының әлеуметтік ... ... ... ... ... ... тіреуі. Бұл
плдтформаны ... ... ... оның ... халқының тағдырын
ойлаған қам- қарекеті.ХХ ғасырдың басындағы қазақ қоғамы жатқан отар ... үшін сол ... ... ... ... ... ... айтқанда, бұл тұстағы қазақ халқы «көгі қараңғы, ... ... жоқ ... ... малы талауда, жаны қамауда» болған «қайран ел,
қайран жұрт» еді. Қазақ халқын әлеуметтік теңдікке, азаматтық ... ... ... ... ... қазақты» сауатты етіп, көзін
ашу, «наландық, ... ата ... ... соң, ... ... үлестен
қағылғанымыз, ордалы жерде орыннан қағылғанымыз, жоралы жерде ... – бәрі ... ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлы қазақ
балаларының әйтеуір көзі ашылып, сауатты болуын, ғана ... тек ана ... ... соң ... өзге ұлт ... ... қол созуды
принципті талап ... 1913 ... ... ол ... ... мінбесін
пайдаланып, қазақ қоғамына оқу- білімнің ... ... ... ... ... дәллдейді. Ахмет бұдан 80 жылдай бұрын
байқап- түйгендері, айтқан ... дәл ... күні ... ... ... келеді. «Қазақ жерінде ... жоқ, ... сол ... ... ... екі- үш есе қымбат түрде сатып
алады. Бұл надандықтан келген кемшілік» деп ... ... ... деп ... - ... білім- ғылымнан қалыс келе ... ... ... ... - ... ... ... аз, сол аз мектептердің
өзінде мұғалімдер жетіспейді, ұлт ... ... ... жоқ ... ... ... ... дегенде, кінә халықта емес, сол қараңғылықтан
ққтқаратын мүмкіндіктердің жоқтығында екендігін «алты ... ... ... ... ... ... деп ... жөн бе!» деп бейнелі түрдегі тілмен
білдіреді.
Ахмет ... ... ... мен ... тілі оқулықтарын жазуды 1910
жылдардан бастап қолға ... ... қоса ... ... ... ... ... негізіне қазақтың мәдени дүниесінде көп
ғасырлық дәстүрі бар, өзге түркі халықтарды да ... ... ... ... бар араб таңбаларын алады. Оны қазақ фонетикасына
икемдейді, ол үшін ... ... жоқ ... ... шығарады,
арабша таңбасы жоқ дыбыстарына таңба қосады, қазақ тілінің ... ... ... сай жазуға ыңғайлы дәйекші белгі жасайды.
Сөйтіп, 24 ... ... өзі ... ... деп, ... ... деп атаған қазақтың ұлттық графикасын түзеді. Одан осы жазуды
үйрететін ... ... ... оқу- ... ... сол ... жаппай мойын бұрды. Әрбір зиялы азамат халқына қара танытып,
сауатын ашуды, ол әрекетті «Әліппе» құралдарын ... ... ... Сол ... жылдары жасалып, Уфа, Орынбор қалаларының баспаха-
наларында жарық көрген. Ахмет Байтұрсынұлының әліппесі «Оқу ... ... ... ... ... 7 рет қайта басылып, оқыту ісінде ұзақ әрі
кең пайдаланылды. 1926 жылы ғалым «Әліп-бидің» жаңа ... ... ... ... ... табиғатын, құрылымын танып-
танытудағы қызметі енді мектепте ... ... пән ... ... ... ... Осы ... оның атақты «Тіл – құрал» атты үш
бөлімнен тұратын, үш шағын кітап болып жарияланған оқулықтар ... тек ... ... басы ... қазақ тілін ана
тілімізде танудың басы болды, ... ... тілі атты ... ... ... ... ... қазақ тіл білімін ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлының «Оқу құралы» мен «Тіл
құралдарының» орны айрықша.
Қазақ тіл ... ана ... ... ... ... тағы ... ... - ғылымының осы саласының терминдерін жасауы. Ғалым қазақ тілі
грамматикасына қатысты категориялардың әрқайсысына қазақша атау ұсынды. ... ... ... зат ... сын ... ... есімдік, одағай, үстеу,
шылау, бастауыш, баяндауыш, жай сөйлем, құрмалас сөйлем, қаратпа сөз деген
сияқты сан ... ... ... ... ... Байтұрсынұлынікі.
Бұлар не бұрынғы қарапайым сөздің мағынасын ... ... не ... сөз ... ... дүниеге келген соны сөздер, сәтті шыққан атаулар
екенің олардың күні бүгінге дейін қолданылып келе жатқандығы.
Ахмет ... 1928 жылы ... ... ... екі бөлімнен
тұратын екі кітапты «Тіл жұмсар» деген еңбегі белгілі.
Ол методика саласында 1910 жылдардан ... ... ... ... материалдар жинаған. Жазу таңбаларын үйрету амалдарын түсіндіретін
«Баяншы» атты кітапшасы 1912 жылы ... ... ... ... ... ... «Әліп-би астары» атты методикалық еңбегінде ... ... ... «Жаңа мектеп» журналында қазақ тілі
методикасына арналған бірнеше ... ... ... ана ... ... зерттеуші Ахмет Байтұрсынұлы өзінің
алдына жүйелі бағдарлама қойғанға ұқсайды:ол әуелі қазақтың ұлттық жазуын
(графикасын) ... ... ... бұл үшін араб ... ... ... ... келген, екінші-сол жазумен сауат аштыруды
ойлаған, бұл үшін «Оқу құралы» атты ... ... ... одан соң ... ... ... ана тілінде талдап беру мақсатын қойған, бұл
үшін «Тіл құралды» жазған.
Ахметтің ... ... ... араб ... кіргізген реформасы, қазақ
тіл білімінің негізгі терминдерін жұртымыздың ... ... ... өз ... тауып, оларға тұңғыш анықтама бергені,
дыбыс жүйесін (фонетика), сөз ... ... ... ... қалыптастырып шығарған ұлы еңбегі өз кезінде де айтылған
болатын. «Ахметтің Октябрь төңкерісіне ... ... ... ояту ... ... ... Қазақ мектебі, қазақ тілі секілді орында оның еңбегі мол...
Әр тілдің айдауында жүрген қазақ балаларына қазақ ... ... ... ... ... ... ... мектебінің іргесін қалаған алғашқы адам
– Ахмет. Ахметтің бұл тарихи еңбегі ... ... ... Бұны
пролетариат та бағалайды»-, деп жазды Сәбит Мұқанов, 1929 жылы 5 мамырда
Ахмет Байтұрсыновтың өз ... ... ... газет және журналдарда
жарияланғаннан басқа ... ... ... ... ... ... архивінде сақталған.
Ғалым бұрын айтқан пікірін тағы келтіріп, үдетіп беру ... ... ... ... ... ... ... зор
ықпал еткен ХХ ғасырдың о жақ, бұ ... ... ... мен ... ұлт аймақтарындағы езгінің күшеюі, сол ... ... ... ... ой ... бастады.
Байтұрсынұлы қазақ балаларын ел қатарына қосылып, білім алуына 1896
жылдары ... бөле ... 1905 ... ... ... ... ... редакторы болып «Қазақ» газетін шығарып, оның бетінде ... ... ... ана тілінде сауаттандырып, әрі ана ... үшін ... ... ең ... сол ана ... ... жазуынан, халық ағарту кадрларын дайындап, жас ... ... ... танылады. Ахмет Байтұрсыновтың қазақша
әліппе жасауы, араб жазуына кіргізген реформасы, қазақ тіл ... ... ... ... ... ... сабақтастырып
өз топырағымыздан тауып, оларға тұңғыш анықтама бергені, дыбыс жүйесін
(грамматика) қалыптастырып шығарған ұлы ... өз ... де ... ... ... ... ... қазақ халқын ояту ретінде көп
еңбегі сіңді. Қазақ ... ... тілі ... ... оның ... Әр тілдің айдауында жүрген қазақ балаларына қазақ тілімен кітап
жазған, қазақ ... ... ... ... мектебінің іргесін қалаған
алғашқы адам – Ахмет. Ахметтің бұл тарихи еңбегі бағаланбай ... ... ... та ... — деп ... Сәбит Мұқанов. Ғаббас Тоқжанов
пікірі де ... ... ... ... сары маса боп ... ... Ахметті
қазақ еңбекшілері де қадірлей біледі, сөзін оқып ... ... ... ... (1929, 8 ... ... Байтұрсынов
былай дейді: “Орынборға келгеннен кейін, біріншіден, қазақ ... ... және ... ... ... қазақ алфавитін (шрифтін емес), орфографиясын жеңілдету ... үшін ... ... ... қазақ жазба тілін лексикалық
шұбарлықтан, басқа тілдердің синтаксистік ықпалынан тазартумен; ақыры, ... ... ... ... ... ... жазба тіл)
тілін кітаби тіл арнасынан стилистикалық ... ... ... термин
жасау арқылы халықтың жады тілінің арнасына көшіру ... ... ... өзім жасаған оқулықтар және өзім редакциялаған ... ... іске ... ... ғалымның өмір бойы жасаған істері тиянақты, жүйелі түрде
айтылған. “Тіл – адамның адамдық белгісінің зоры, жұмсайтын қаруының ... ... ... тілінен айрылып, сөйлеуден ... ... ... түсер еді, осы күнгі адамдар жазудан айрылып, жаза алмайтын күйге
ұшыраса, ондағы күйі де ... ... ... ... еді. ... жазу заманы – жазумен сөйлесу ауызбен сөйлесуден артық дәрежеге
жеткен заман...”, – деп ... ... ... ... ... хат ... мәселелері сөз болады. Қазақ
мектептеріндегі ... ... ... ... ... айта ... ... оқыту әдістерін ұсынады. Жалпы ғылыми мәні бар пікірлерді де айтып
отырады. Мына тұжырымға көңіл бөліп, ой жүгіртіп ... ... тілі ... үшке ... 1) ... ... жалғамалы тіл, 3) қопармалы тіл. Түбіршек тіл түпкі қалыбынан өзгерілмей
жұмсалады, мәселен: қытай, жапон ... ... тіл ... аяғына
жалғау қосылып өзгерілетін тіл, мәселен: түрік, финн тілдері. Қопармалы тіл
сөз түбірімен қопарылып, өзгертілетін тіл, мәселен: орыс ... араб ... ... ... әсер ... бұл ... таңданбасқа шара жоқ.
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ әліппесі мен қазақ тілі ... ... ... ... қолға алады. Онымен қоса қазақ графикасын ... ... ... ... ... ... ... көп
ғасырлық дәстүрі бар, өзге түркі ... да ... ... ... ... бар араб ... алады. Оны қазақ фонетикасына
икемдейді, ол үшін қазақ дыбыстары жоқ ... ... ... ... жоқ ... ... қосады, қазақ тілінің жуанды-жіңішкелі
үндестік заңына сай ... ... ... ... ... ... ... тұратын, өзі «қазақ жазуы» деп, өзгелер «Байтұрсынов ... ... ... ұлттық графикасын түзеді. Одан осы жазуды ... ...... ... ... алты алаштың айбарына айналған
жас ұрпақты қасиетті тіл арқылы ақ жолға бастаған ардақты ... ...... ... сон-а-ау сақ дәуірінен бермен қарай тартып ... ... ... ... ... ... бітімі бөлек, рухы биік, жүрегі жомарт
жұрттың өрелі өрісін бірінге жалғаған ойшылдың есімі.
Ахмет Байтұрсынов басқаруымен шығып тұрған ... ... ... ... ... ... ... орны бар басылым болды. 1923 жылы
Мұхтар Әуезов «...... Қазақтың еңкейген кәрі, еңбектеген жасына ... ... өлім ... ... ... ... қан ... таңның
салқын желіндей шиырықтырған,етек-жеңін жиғызған «Қазақ»газеті болатын.Ол
газетінің жаны кім еді? ... ... ... ... ... еді? Ол екпін ұйықтаған қазақты айқайлап оятуға заман ерік бермеген
соң «Маса» болып ... ... ... деп ұзақ ... ... ... Ахаңның екпіні болатын» - деп жазғанда. «Қазақ» газеті 1917 жылдың
шілде айынан «Алаш» ұйымының ресми органына айналды да, көп ... ... ... ... ... ... шешімімен жабылды.. Ревком
жұмыстарының барысы, экономикалық және ағарту ішіндегі қиыншылықтар туралы
мән-жайды хабарлау үшін ... мен ... ... ... ... зейін қоя тыңдағаннан кейін ұлы
көсем оларға қазақ оймағын ... ... ... ... ... оны қазақ тіліне аудару ... мән – ... ... ... мен ... ... ... болған. Олардың
хабарларын зейін қоя таңдағаннан кейін ұлы көсем ... ... ... ... ... дайындау қажеттігі және оны қазақ тіліне аудару
туралы ... ... ... ... мен ... ... бір ... маңыз беріп,
оны өсіріп тұрған бір уақиға оның 1920 жылдың 7 сәуірінде ... ... ... ... ... ... берген арыды.
4 апрель, 1920 жыл
Бұл жеке адамның өтініші қатарына қалмай, совет шындығы ықпал еткен
сол тәрізді адамдарының саяси санасы ... ... ... документ
ретінде сол кездегі Қырғыз автономдық әскери-рефолюциялық ... ... ... «Известияның» 1920 жылғы 16-шы соңында жарияланды.
Осы санда «Ахмет ... ... ... ... Онда сол кез үшін
Ахмет Байтұрсыновтың ... ... ... ... маңызы атап
көрсетілді.
Алайда, ол Коммунистік партияның биік мақсаттары мен міндеттерін терең
түсініп, қызу ... ету ... ... ... ... 20 – ... ... саяси-рухани, мәдени өмірдегі өзекті өзгеістерді
түсініп, ерекше екпін, қиын қопарылыс бой ... ... ... ... ... ... жаңалықтардың мән – мазмұнын, сырқырларын
бірден танып, оған ... оңай да ... ... ... ... ... ... революцияшыл
ақын С. Сейфуллин оның туғанына 50 жыл, толуына байланыста «Еңбекші қазақ»
газетінде мақала ... ... ... үшін ... ... ... Ахмет сол қамы үшін коммунист партиясына кірді. Әрине, ... ... да көп бала ... Көп бала алмайтыны белгілі еді.
Ахаң байлардың ... ... ... ... ... олардың
шоқпаршысы емес, бірақ бойын, кедейін айырмай ... ғана ... ... ... еді. ... болса да жазушысы аз, әдебиеті ... ... «оқу һәм тіл ... ... ... таңдай», - деп жазды.
Ол юбилярдің көзқарасындағы кейбір үстірттіктерді осалдықтарды, қоғамдық
күрделі топтық мүдделерді ... ... ... де ашып ... ... ... кейін Ахмет Байтұрсынов 2 жыл бойы ... ... ... ... ... Атқару Комитетінің, Қазақ
орталық Атқару Комитетінің мүшесі ... ... ... одан соң Түркістан
Компаниясы Орталық Комитетінің газеті «Ақ ... », ... ... ... ... ... орталығында еңбек етті.
Ахмет Байтұрсыновтың ғылыми – творчестволық мұрасын негізінен үш
үлкен салаға ... ... ... ... ... ... ... әдебиетанудің алғашқы іргесін қалаушы ретіндегі еңбегі, ақындық
және аудармашылық ... ... ... академик А.Н.Кононовтың Ахмет Байтұрсыновты
көрнектітюркологтардың қатарында еске алып, оның ... ... ... құралдарын жасау фонетика мен грамматика саласындағы қазақ мәдениеті
мен әдебиеті туралы зерттеулерінің ... ... ... да ... ... ... және басшылық қызметтер атқарған кездерінде де
Ахмет ғылым ... ... ... ал 1923 жылы ... ... жыры «Ер сайынды» алға сөзбен, ғылыми түсініктемелермен
бастырып шығарған.
Алаш арыстары. ... ... ... Байтұрсынұлының есімі
ерекше аталады. Себебі, бұл тұлға халқымыздың “рухани көсемі”. Ал ... ... ... ұлы ... бәрі ... кететіні белгілі.
Ахмет Байтұрсынұлы – қайраткер. Ғалым. Ұстаз. Қазақ тіл ... ... Біз ... бұлардың бәріне емес, тек соңғысына
тоқталмақпыз.
Жалпы кез келген ғылымды оқып білу, меңгеру ... оны ... сол ... ... ... ұғым ... ... емес. Қазақ
тіл білімінің негізін қалаушы ғалым ретінде Ахаң осы ғылым саласындағы
негізгі ұғымдарды және ... ... ... анықтап, яғни қазақ тілінің
табиғатын көрсететін ұғымдар жүйесін түзумен қатар, сол ғылыми ұғымдардың
атауларын да жасаған жан.
Ғылыми ... атау беру ... ... тілді шебер пайдалана
білуді қажет ететін шығармашылық үдеріс. Онымен қоса, арнаулы ұғымдарға ат
қою кезінде ол жүйенің өзіндік ерекшеліктерін ... ... ... ... ... болуы, бір мағыналылығы және ұғым мазмұнын қамтуы тағы бар.
Осындай талаптарды ... ... ... ... ана ... гөрі көп ... оны ұғымдар жүйесінің ерекшеліктерін ескере
отырып жасалған өзге тілдерден дайын ... ала ... ... ... етеді.
Бұл тұрғыдан келгенде, ұлт ұстазы қазақ тілін ... ... ... ... ... білді. Ахмет Байтұрсынұлының 1912 жылы
Орынборда ... ... ... ... ... әліппе) өзінен буын, дыбыс,
нүкте, дауысты дыбыстар, жарты дауысты дыбыс, ... ... ... ... ... ... ұшыратуға болады. Ал 1914-1915 және ... 1928 ... ... ... ... ... тұрған “Тіл – құрал”
оқулық­тарында (қазақ тілінің сарфы) әбден қалыптасып, бүгінгі күнге дейін
қолданылып ... зат ... сын ... сан ... ... ... үстеу,
қосымша, жалғау, жұрнақ сияқты көптеген терминдер кездеседі. Бұлардың
терминге ... ... ... ... ... жату ... олар ... арнайы шеттетілгендігіне қарамастан, уақыт ... ... ... ... ... ең басты атап айтатын нәрсе – Ахмет Байтұрсынұлы бір топ
терминдерді ғана ... ... бір ... ... арнаулы ұғымдардың
атаулар жиынтығын, дәлірек айтқанда, ... ... ... ... орай ... ... ұлғайып отыруы табиғи құбылыс. Ахаң
қалыптастырған терминдер жүйесі де ... тіл ... ... сайын жаңа
элементтермен толыға түсуде.
Ахмет Байтұрсынұлының қазақ тіл ... ғана емес ... да ... ... екендігі өткен ғасыр басында-ақ мойындалды.
1923 жылы ғалымның мерейтойына арналған баяндамасында Мұхтар Әуезов: ... келе ... ... ... ... ... ... деп санайды”, – деп
көрсетеді.
Сонымен, екіншіден, қазақ әдебиеттану ғылымының негізін салған, тұңғыш
әдебиет теориясын ... ... осы ... ... ... ... ... ұғымдарды дәл білдіретін ондаған әдебиеттану терминдерін
жасай отырып, ғалым олардың ... ... тән ... анықтамасын берген.
Ол дегеніміз – ғылыми ұғымның, өзіне ғана тән ... ... ... ... ... ... орнын да көрсету деген сөз. Мысалы:
“Айшықтың ... ... ... деп ... ... бір ауыз өлең ... ... әр шумақта бірнеше тармақ болады. Тармақ дегеніміз – өлеңнің
әрбір жолы. ... ... ... ... ... ... дегеніміз – өлеңді
айтқанда сезілетін дауыс толқынының соқпа-соқпасының арасы. Бунақ ішінде
буын болады”, – ... ... ... ... ұлт ... ... байқайтынымыз, ғалым біріншіден, өлеңнің құрылым-
құрылысын анықтаған, екіншіден, әрбір ... ... ... ... ... өзге ... айырмасын көрсететін анықтама берген.
Яғни, әрбір ұғымның мазмұны мен көлемін бағамдаған; үшіншіден, әр ... ... ... ... ... ... буын) жасаған; төртіншіден,
терминдердің жүйелілік ерекшелігін ескере отырып, жалпы ... ... ... ... ... термин ретінде пайдаланған; бесіншіден,
ғылыми ұғымдардың ... ... ... ... көрсеткен.
Дәлірек айтқанда, айшықтың –шумақтан, шумақтың – тармақтан, тармақтың –
бунақтан, ал ...... ... ... көрсету арқылы
ұғымдардың микрожүйесінің өзіндік табиғатын ашқан.
Бұдан ғалымның өзі зерттеп отырған ғылым саласындағы ұғымдар жүйесінің
ішкі байланысы мен ... ... ... бірге, оларды таңбалауда тілді
өте шебер ... ... анық ... тұр. ... ... ... әлі де ... келтіре беруге болады.
Сондай-ақ, Ахмет Байтұрсынұлы тіл білімі, әдебиеттану ғылымдарының
ғылыми ... ... ... ... ... ... ... да көптеген терминдерге де жол салғандардың қатарына әдіс,
әдісқой, сауаттау ... ... ... ... ... жалқылау-жалпылау
әдіс сияқты терминдерді жатқызуға ... ... қоса Ахаң ... ... де ... Олай дейтініміз, Мұхтар Әуезов 1923 жылы
ғалымның ... ... атты ... жазып бітіргенін айтқан еді.
Сонымен, үшіншіден, жоғарыда атап көрсеткеніміздей, Ахмет Байтұрсынұлы
қазақ тіл ... ... ... жеке ... ... ... ... қалаумен бірге әдістеме, тарих және этнографияға,
жалпы мәдениетке қатысты көптеген терминдер жасаған ғалым.
Ендігі бір айрықша атап ... ... ... ...... ... мен жолдарын анықтап бергендігі. Яғни төртіншіден,
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ тілінің сөзжасам тәсілдерін ... ... ... тәжірибесінде кеңінен пайдаланған ғалым.
Терминжасам тәсілдерінің аражігі ... ... ... іске ... ... ... грамматикасының (сарфы)
жазылуымен тікелей байланыста қарастыруды қажет етеді. Бүгінгі терминжасам
тәсілдерінің өзіндік ерекшеліктері бар ... ... ол ... ... сөзжасам тәсілдерінің құрамына енеді.
Ахмет Байтұрсынұлының қазақ тілінің сөзжасам тәсілдерін ... ол ... ... ... пайдаланудың жарқын үлгісін
көрсеткендігін оның қаламынан туындаған жүздеген терминдері дәлелдейді.
Мәселен, ... ... ... ... ... ... рай, мүше сияқты
терминдері семантикалық тәсілмен, жақша, сызықша, көсемше, есімше, ... ... ... ... ... ... ... әлектеніс, әліптеме, зауықтама, мазмұндама, ермектеме, қорытпа,
ұсынба, сұқтаныс, азаптаныс, жалғаулық, есімдік тәрізді ... ... ... ал ... ... ... дыбыс, қатаң дыбыс, ұяң
дыбыс, түбір сөз, туынды сөз, қос сөз, ... сөз, ... сөз, ... ... пысықтауыш, сын пысықтауыш, тұрлаулы мүше, тұрлаусыз
мүше, салалас сөйлем, сабақтас сөйлем, жалаң сөйлем ... ... ... ... ... ... Байтұрсынұлы “ұлтшылдық”, “пуристік” бағыт ұстады деп,
ол жасаған терминдердің біразы ... ... ... ... Ахаң ... ... ... өміршеңдігін танытып келеді.
Ал арнайы шеттетілген терминдердің арасында бүгінде ... ... да аз ... ... оның қаламынан туындаған ... ... өзі ... ... ... де бар. Ұлы ... жасауда ұстанған бағыты мен оның қаламынан туған басы ... ... ... ... ... ... және ... бүкіл ғылыми ой-сананың қалыптасуына ықпал ете білген жан ... ... ... ... ... ... ғана емес,
бүкіл қазақ терминологиясының ... ... әсер ... айрықша
тұлға.
Ғалымның терминжасам тәсілдерін көрсетіп, оларды пайдалана отырып, тіл
білімі, әдебиет ғылымдарының ... өзге ... ... терминдер жасауы – ғасыр басындағы өзге ғылым салалары ... мен ... ... ... ... ... ... үлгі
болды. Ахаңнан кейін әр түрлі ғылым салалары бойынша еңбектер жазған ... ... ... оған айқын дәлел бола алады. Мысалы, Ахмет
Байтұрсынұлы­ның 1914, 1915 жылдары және одан кейін бірнеше дүркін ... ...... ... ... ... -лық/-лік жұрнақтары
арқылы жасалған сызықша, есімше, көсемше, бастауыш, баяндауыш, ... ... 1927 жылы ... ... ... ... сабақша, тұқымша, қайықша, қаптауыш, ... ал ... жылы ... ... ... ... (геометрия) тікше,
қиықша, өлшеуіш, өлшемдік түрінде жалғасын тапқанын ... ... ... өзі ... тіл ... ... ... тілінде
термин жасаудың үлгісін көрсете отырып, ғасыр басындағы термин жасау ісіне
тікелей ықпал еткен зор тұлға ... анық ... ... ... XX ғасырдың басындағы ... ... мен ... ... ... ... ... 1926 жылғы 12 тамыздағы санында жарияланған
“Қазақстан оқу кемесериетінің орынбасары ... ... ... ... ... тілін байытамыз” атты шағын сұхбатта сол кезеңде термин
жасаумен кімдер айналысқандығы және өзге тілдерден ... ... ... ... ... осы істі ... ... Ахаңның рөлі атап
көрсетіледі. “1922 жылы Қазақстанда жат сөздерді, пән ... ... ... ... құрылғаннан бергі жұмысы аз
емес. Мың-мыңдаған ... ... ... ... иә ... тіліне
үйлестіріліп, қазақ тілі байытылды. Кемесиеде қазақ тіліне жетік 5-6 қазақ
қызметкерлері жұмыс істейді. Оның үстіне кемесиенің жұмысына ... ... ... мамандар қатыстырылады. Кемесиенің ағасы Қазақ елінің әсіресе
тіл заңына ... ... ... Байтұрсынұлы Ақымет. Кемесиенің негізгі
мақсаты – қазақ тілін өнер-білімге бейім мәдениетті тіл ... 5-6 ... ... ... ... іске мұрындық болып, көп
іс тындыра білді. Оқу комиссариатының орынбасары атап ... ... ... ... оның терминологиялық қоры байыды, ғылым ұлт ... ... ... тілі ... ... ... тәжірибесі, дәстүрі қалыптаса бастады. Алаш ... ... ... осы ... ... ... терминологиялық қорын
қалыптастырудың негізін салды, іргетасын ... Бұл ... ... ... ... тіл, ... жайын терең білетін ірі тілші ғалым,
тарихи тұлға А.Байтұрсынұлының жеке ... зор ... ... ... ... ... ... – қазақ тілін өнер-білімге ... тіл ... ... Ахаң басқарған комиссия мақсатына адал
болып қана қойған жоқ, қазақ тілін білім-ғылым тілі ету ... ... ... ... ... қазақ тілінде жазылған көптеген
оқулықтар мен, оқу құралдары, сөздіктер ... ... бола ... Оның бәрі
азғантай ғана қазақ зиялыларының атқарған үлкен ісі, ... ... ... жұмыстарының нәтижесі. 1924 ... ... ... ... ... ... ... болып, онда Е.Омарұлы
баяндамасына негізделген ... ... ... ... ... ... Араға екі жылдай уақыт салып, 1926 жылы Бакуде
өткен “Түркологтардың ... ... ... ... ... ... А.Байтұрсынұлы қатынасушыларға ... ... ... өзге ... де ғылыми терминологияны
қалыптастыруда қазақ білімпаздары жа­саған осы ... ... ... Оның ... ... тарапынан қолдау тауып, құрылтай
қарарына енді.
Сонымен ... Ахаң ... ... ... ресми бекіткен
терминология қағидаттарын бүкіл түркі халықтарына ұсына отырып, түбі бір
туыстас ... ... ... ... сипатын арттыруды
көздеген кең тынысты түрколог ғалым.
“Ахмет Байтұрсынұлы жасаған терминдердің өміршеңдік танытуының ... ... ... ... ... ол ең ... ... атау беруге ұлттық
таным тұрғысынан келген. Сондықтан оны қазақ ... ... ... тез ... ... ... алған. Екіншіден, сол кездегі
Ахаңның зиялылар арасындағы зор беделі мен тіл ... ... ... ... мойындалуы да оның жасаған терминдерінің шығармашыл қауым
тарапынан талқысыз қабылдануына себеп болды. Онымен ... ... ... ... ... өз ... ұсына қоятын тіл мамандары
қалыптаса қоймап еді. Оның маңайындағы тіл ... ... ... ... ... ... Алаш арыстарының да ғалым
пікіріне құрметпен қарағаны байқалады.
Ахаң еңбегінің ... ... ... ... ... ... жақсы
айтқан. Мәкеңнің мысалы мына төмендегі пікірінде шындық бар. Ол ... ... ...... ... ... ұлтшылдардың” кітабы
болғандықтан, оны пайдалануға тыйым салынса, жаңа грамматика ... ... ... ... ... ... қалып қойды. Енді қайту керек? Тірі
қалғандарымыз мектептерді оқулықтармен қамтамасыз ету үшін еңбектенгенде,
алдымен грамматикалық ... ... ... ... ... ... ... үйреншікті болған Ахмет терминдерін қазақ ... ... ... сөздері деп танып, солай атай бердік. Себебі, басқаша жазу
мүмкін емес, әдеби нормаға айналып, ... ... еді. ... ... ... екенін білсек те, қазақ тілінің сөз байлығы
деп танығанбыз”.
“Тілдің міндеті – ... ... ... ... ... ... ... түйгенінше айтуға жарау. Мұның бәріне жұмсай
білетін адамы табылса, тіл шама ... ... ... ... жұмсай
білетін адам табылуы қиын... Сондықтан сөзден жасап сөз ... ... ... келе ... және ... да ... бәрі бірдей
жақсы бола бермейді”, – деп тілдің міндетін терең ... оны ... ... ... үлкен жауапкершілікпен жұмсай білген
ұлы тұлғаның қазақтың ғылыми терминологиясын қалыптастырудағы еңбегі ұшан-
теңіз.
Орыстың ғылым ... даму ... ... ... бірауыздан
энциклопедист-ғалым М.В.Ломоносовты “орыс ғылыми ... ... ... ... ... тарихындағы ондай орынды ұлтымыздың
бағына туған перзенті, Алаштың аяулы ұлы, аса ... ... ... ... ... ... ... Байтұрсынов – қазақ әдебиетінде өзіндік орны бар дарынды ақын,
өз бетін танытқан мысалшы, қазақ тілінің әліппесі мен ... ... ... Араб ... негізделген қазақ жазуын
жаңартушы. Ахмет Байтұрсынов шығармашылығы ХХ ғасырдың бас кезіндегі
қазақ әдебиетінің даму ... биік ... ... қала ... ... ... нағыз күрескер – демократтық поэзияның негізін қалап,
азаттыққа ұмтылған азаматтық жыр үлгісін жасады.
2. Алмастай көп ... ... ... иесі ... ... ... – И.А.Крыловтан аударып құрастырған 1909 жылы ... ... ... ... ... атты еңбегі. Ахаң әрбір
аудармасының соңынан өзінің негізгі ... ... ... ... ... ... отырған. Ақынның бұл қосымшасын халқымыздың
сол кезегі тұрмыс-тірлігін, мінезін, психологиясын анық ... ... ... ... ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ
әдебиетінің даму тарихындағы биік белес болып қала ... Ол ... ... ...... поэзияның қазақ
әдебиетіндегі негізін қалап, қалақ өлеңіне ... ... жер ... алып ... ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ
халқының «рухани көсемі» өнер мен ғылымның сан-саласын жете меңберген,
елінің ... ... ... мен ... жолындағы күресте қатыгез
тағдырға қайыспай ... ... нар ... ... ... ... ... көмегімен ілесіп, болашаққа жарық сәулесін
төге бермек.
Пайдаланған әдебиеттер
1. Қазақ әдебиеті газеті 1990 жыл
2.Қазақ әдебиеті ... 2003 ... ... ақиқат «Қазақстан» «Шапағат» 1992 жыл

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ахмет Байтұрсынұлы (1873-1938 жыл)26 бет
Ғалым, ағартушы, тілші ахмет14 бет
Қазақ әдебиеті тарихы пәні4 бет
«Ана тілі» газетіндегі қазақ әліпбиінің жазылуы бітіру жұмысы30 бет
Сауат ашу балалардың жас ерекшелігіне қарай педагогикалық талаптар17 бет
Сауат ашу методикасының ғылыми негіздері19 бет
Сауат ашу сабақтарына қойылатын негізгі педагогикалық талаптар. «Әліппе» оқулығының негізгі ерекшеліктері. «Әліппенің» құрылысы мен мазмұны8 бет
ХХ ғ. басында Қазақстанда латын алфавитіне көшу идеясы56 бет
Қ.жұбановтың әліпби, емле туралы тұжырымдары4 бет
Қосарлы дауыссыз дыбыстар және олардың емлесі5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь