Іле Алатауы өзендерінің қалыпты жылдық ағындысын бағалау

КІРІСПЕ
1 ІЛЕ АЛАТУЫНЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ
1.1 Жер бедері және геологиялық құрылымы
1.2 Топырақ және өсімдік жамылғысы
1.3 Климаты
1.3.1 Ауа температурасы
1.3.2 Жел
1.3.3 Атмосфералық жауын.шашын
1.3.4 Қар жамылғысы
1.3.5 Күн радиациясы
1.4 Алаптың гидрографиясы
2 ІЛЕ АЛАТАУЫ ӨЗЕНДЕРІ АҒЫНДЫСЫНЫҢ ГИДРОЛОГИЯЛЫҚ РЕЖИМІ ЖӘНЕ ЗЕРТТЕЛГЕНДІЛІГІ
2.1 Алаптың гидрологиялық зерттелгенділігі
2.2 Зерттеу аймағының гидрологиялық режимінің ерекшеліктері
3 ҚАЛЫПТЫ ЖЫЛДЫҚ АҒЫНДЫНЫ ЕСЕПТЕУ
3.1 Гидрометриялық бақылау деректері жеткілікті болған жағдайда қалыпты жылдық ағындыны бағалау
3.2 Гидрометриялық бақылау деректері жеткіліксіз болған жағдайда қалыпты жылдық ағындыны бағалау
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Қарастырылып отырған аудандағы өзен ағындарының қалыптасуына физико-географиялық кешен, сонымен қатар антропогендік факторлар әсер етеді.
Ағынның қалыптасуының басты табиғи факторларына жер бедері, ауданның геологиялық құрылымы, климат, топырақ және өсімдік, өзендердің су режимі және гидрографиясы жатады. Ағынның қалыптасуына антропогендік (сыртқы) әсерлердің қалыптасуына баға беруде келесілерді ескеру керек: ормандардың қысқаруы, суармалаудың дамуы, автомобиль жолдарының төселуі, елді мекендер ауданының үлкейуі, жаңа құрылыстар, сонымен қатар спортты - туристік орталықтардың салынуы. Бұлардың барлығы топырақ – грунттың эрозия үрдісіне, жер беті ағындарының мөлшеріне, ластаушы заттардың ландшафты өзендік Іле Алатауы өзендері алаптарына жылысуына алып келеді.
Іле Алатауына алғашқы зерттеулер XIX ғасырдың елуінші жылдарында жасалған, кейінірек оның геологиясына, жер бедеріне, климатына және топырақ, өсімдік жамылғысына, гидрографиясына, гляциологиясына және т.б. мәселелерге көптеген ғылыми зерттеулер жасалған. Іле Алатауының және оның солтүстік беткейінің барлық физико-географиялық кешендерінің жағдайларына жалпылама анықтама, толық қатарымен [1 – 11] жұмыста берілген.
Төменде берілген жұмысты толық ашу мақсатында Іле Алатауы үшін осы факторлардың қысқаша сипаттамасы берілген.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
География факультеті
Құрлық гидрологиясы кафедрасы
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Іле Алатауы өзендерінің қалыпты ... ... ... курс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ж.
Кафедра меңгерушісі:
г.ғ.к.,доцент ... ... ... ... ... Іле ... өзендерінің қалыпты жылдық
ағындысын бағалау.
Дипломдық жұмыс 38 ... 3 ... 6 ... тұрады.
Негізгі қолданылатын сөздер: су өтімі, су ... ... ... ағынды қабаты, ағынды көлемі, экстраполяциялау, су ... ... су ... ... ... кезең, өзен арнасы, бекет, қамтамасыздық
қисығы, өзен ... ... ... ... ... ... репрезентативтік кезең, орташа квадраттық ауытқу,
ұқсас-өзен, ағынды үлестірімі.
Зерттеу объектісі – Іле ... ... ... | |
|1 |Іле ... ... географиялық сипаттамасы | ... |Жер ... және ... ... | ... ... және ... жамылғысы | ... ... | ... |Ауа ... | ... |Жел | ... ... ... | ... |Қар жамылғысы | ... |Күн ... | ... | ... ... | |
|2 |Іле ... ... ... ... ... және | |
| ... | ... |Алаптың гидрологиялық зерттелгенділігі | ... ... ... гидрологиялық режимінің ерекшеліктері | |
|3 ... ... ... ЕСЕПТЕУ | ... ... ... ... ... ... ... |
| |қалыпты жылдық ағындыны бағалау | ... ... ... ... жеткіліксіз болған | |
| ... ... ... ... ... | |
|4 | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | ... | |
| ... | |
| ... ... | |
1 Іле ... ... ... ... аудандағы өзен ағындарының қалыптасуына физико-
географиялық ... ... ... ... факторлар әсер етеді.
Ағынның қалыптасуының басты табиғи факторларына жер бедері, ауданның
геологиялық құрылымы, климат, топырақ және ... ... су ... ... ... Ағынның қалыптасуына антропогендік (сыртқы)
әсерлердің қалыптасуына баға ... ... ... керек: ормандардың
қысқаруы, суармалаудың дамуы, автомобиль жолдарының төселуі, елді мекендер
ауданының үлкейуі, жаңа ... ... ... ... - туристік
орталықтардың салынуы. Бұлардың барлығы топырақ – грунттың эрозия үрдісіне,
жер беті ағындарының мөлшеріне, ... ... ... ... ... өзендері алаптарына жылысуына алып келеді.
Іле Алатауына алғашқы ... XIX ... ... жылдарында
жасалған, кейінірек оның ... жер ... ... ... өсімдік жамылғысына, гидрографиясына, гляциологиясына және т.б.
мәселелерге көптеген ... ... ... Іле ... және ... ... барлық физико-географиялық кешендерінің жағдайларына
жалпылама анықтама, толық қатарымен [1 – 11] ... ... ... ... ... ашу ... Іле Алатауы үшін осы
факторлардың қысқаша сипаттамасы берілген.
1.1 Жер ... және ... ... ... гидрологиялық элементтердің, ал негізінен ... ... ... ... ... басты фактор жер бедері
болып табылады.
Іле Алатауы Тәңіртау (Тянь-Шань) тау жүйесінің шеткі ... бірі ... ... ... ... (43 0 с.е.) 750 және ... ... созылып жатыр. Іле Алатауының барлық жағында жоталар
байқалмайды. Шелек ... орта ... суы оң жақ ... ... ... таралған Даланшық, Сарытау, Төре – Жайлау жоталарына
таралады. Шелектен ары ... олар ...... тау ... және ... ... жоталары болып жалғасады.
Жотаның шекаралары: шығыста Шарын өзені, батыста ... ... ... және ... ... ... табылады. Жотаның солтүстік
бөліктегі аумағы тауалды жазықтығының жолақтарымен берілген [1]. Анағұрлым
абсолюттік биіктік (4000 – 4500 м. абс. Және одан да ... ... ... талғар тау түйінінде (Шелек - Кемен) ... ... ... ... ... ... құрайды. Жотаның ең үлкен
нүктесі Талғар шыңы, оның биіктігі 4973 ... [11; 12], бұл шың өз ... екі ... - ... және ... бөледі және қазіргі мұз құрсанудың
орталығы болып табылады. Шығысқа сияқты батысқа қарайда ... ... ... ... ... ... 250 – 300 км. алып ... ал
оның анағұрлым жоғары орталық бөлігі 150 км. шамасында.
Іле ... анық ... ... емес ... ... Сонымен,
Талғар таулы түйінінде оңтүстік беткейдің ені шамамен 8 км. құрайды, ал
солтүстік – шамамен 30 ... ... ... ... Шелек өзенінің алабына дейін көршілес
мемлекет Қырғызстанға жатады, сол себепті жұмыста қарастырылмайды.
Іле Алатауының солтүстік беткейі ... ... ... ... батыста Шелек өзенінің су айрығына дейін [1; 2] шығыста ... ие және ... ... ... ... ... И.С. ... [5] картометриялық анықтауы бойынша ... ... ... шамамен 4400 км2 құрайды. Су айрықтан тау ... ... ... м-ге ... биіктіктермен қоса алғанда бар
болғаны 20-30 км-ді құрайды, солтүстікте оның аумағын 500-600 ... ... баяу ... ... ... ... ... жатыр.
Таулы бөлігінде жер бедерінің үш биіктік белдеуі бөлінеді: биік таулы
– мұзды , орта таулы және төмен таулы – тау ... ... баяу тау ... ... ал тау алды ... шектерінде екі белдемге
бөлінеді: ысырынды ... ... және ... ... аккумлятивті
белдемі [1; 4; 11 ].
Биік таулы – мұзды белдеу ( 2800 – 3000 м-ден ... Оның ... ... 40 %-н, ... жотаның осьтік белдемін алып жатыр.
Биік таулы – мұзды белдемнің жер бедерінің сыртқы ... ... ... ... құралған, жазықтық денудациямен, ... ... мұз ... ... ... ... ... 4100 м – ге дейінгі биіктік
аралығында орналасқан. 3000 м. изогипстардан төмен ... ... ... ... Солтүстік жазықтықтағы мұздықтар үшін фирналық сызықтың орта
деңгейі 3800 м абс. изогипс болып табылады.
Іле ... ... ... алаптарының мұз құрсануы әртүрлі.
Қазіргі мұз құрсанудың анағұрлым үлкен аудандары Шелек, ... ... және ... ... ... алаптарында орналасқан. Соңғы
онжылдықтағы бақылау нәтижелері көрсеткендей климаттың ... ... мұз ... ... ... ... Осылардың
әсерінен мұздықтардың санының қысқаруы, олардың ... және ... ... 1 ... [12] ... бойынша Іле Алатауының мұз
құрсануының 1955 және 1990 жылдарда салыстырмалы сипаттамалары ... ... ... ... ... ... Іле
Алатауының мұз құрсануының деградациясы кезіндегі мореналық – ... ... ... ... Е.Н. Вилесованың бағалауы бойынша 2004 жылға дейінгі
кезеңде А 1 кестеде келтірілген. Іле Алатауының ... ... ...... ... 1955 жылы бұл ... мұздықтардың орташа
ауданы 0,94 км2 , 1979 жылы – 0,86 км2 , 1990 жылы – 0,62 км2 ... ... – Іле ... мұз ... ... |Мұзқұрсану|Мұз |(К |( F |( V |
| ... |F, км2 ... ... |(55-90) |
| | | |км3 |90 | | |
| |1955 |1990 |1955 |1990 |1955 |1990 |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 ... ... ... Қарғалы|344 |9,2/2,66 |5,33/1,54|73,1/21,2|4,3/1,25|252,1/73,3 |
| | | | |5 | | ... |139 ... ... |290 ... |
| | | | | |9 | ... |136 ... |
| | | | | |5 | ... |45 ... ... Алматы|288 |21,9/7,60|20,0/6,96|56,7/19,7|20,8/7,2|168,6/58,5 |
| | | | | |4 | ... ... |118 ... |
| | | | | |4 | ... |444 ... |
| | | | | |2 | ... |256 ... |
| | | | | |5 | ... |614 ... |
| | | | |5 |7 | ... |4300 ... |- |- |
| | |4 | | | | ... аудандар ... ... | | | | |83/100 ... Қаскелен | | | | | | ... – |134 | | |2,2/1,6 |4,9/3,6 ... ... | | | | | | ... – |43,2 | | | |3,6/8,3 ... ... Алматы| | | | | | ... ... | | | ... ... Кіші | | | | |4 | ... | | | | | | ... ... |188 | | | ... ... ... | | | | |8 | ... – |248 | | | ... |
|Есік | | | | |3 | ... – |74 | | | |6,9/9,3 ... ... | | | | | | ... |883 | | | ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... өз ... ... ... ... суынан алады. Алаптың ең ірі мұздығы – ... ... ... ... 4380 м. Өзен үш ... тұрады: солтүстік
(батыс) – Шентүрген, орталық – Ортатүрген және оңтүстік – Кіші ... ... ... ... бар. ... ... кездегі жалпы
ауданы 626 км2 , өзен ұзындығы 116 км. Алаптың негізгі ... ... ... ... ... ... ... суармалауға алынады. Өзен
қорегі аралас, оның ... ... ... сулары және қар жамылғысы.
Өзенде көктемдік-жаздық су ... ... ... ... ... – Нарынқолда Түрген өзені «Қарасу» бастауынан қоректенеді, және су аз
жылдары Қапшағай су қоймасына жетпей жатып, қарасу ... ... ... ... – екі ... құйылуынан түседі: солтүстік – Жарсай
және оңтүстік Тескенсу. Биіктіктердегі айдарлардың орташа биіктігі ... м ... ... ... ... ... – Көкбұлақ тобының
мұздықтары жатады. Таудан шыққан кездегі Есік ... ... ... ... ал ... 121 км [3]. ... және ... 8 км төмен, 1788 м
биіктікте Есік өзені биік таулы Есік көліне келіп ... 1963 жылы ... Есік ... сел ... ... ... ... бұзып, ол мүлде
жойылып кетті. Қазіргі уақытта Есік өзені рекреациялық мақсатта ... ғана ... ... кезде өзен суармалауға тартылады, ... ... ... ... ... ... Есік өзені өз суын Қапшағай су
қоймасына дейін жеткізеді.
Талғар өзені екі тармақтың ... Оң және Сол ... ... Оң ... жақындағы тағы бір сол жақ сала Орта
Талғар келіп құяды. Осы тармақ ... Оң ... ... суы мол, бірақ
олардың екеуі де қуаттылығы бойынша Сол ... ... ... көп бөлігі сол Талғар ... ... ал ... ... Оң Талғар өзенінің шыңдарында. Таудан шыққандағы өзен ... 444 км2 , ... 117 км. ... ... Іле ... сол ... ең ірі ... Мұздық ағыс басқа қорек ... ... көп, ... ағыстың (40,5%) бөлігін құрайды. Таудан шыққан кезде
өзен суы толығымен ... ... ... ... ... ... ... өзенінің арнасы қарасу бастауларының арқасында
қалпына келеді, және екіге мүшеленеді. Оң жақ ...... ... ... ... ... ... – батысқа қарай Ават ауылынан
басталады. Одан төменірек Жаңашар ауылынан ол шығысқа қарай кетеді және ... ... ... жаға ... ... Есік ... ... құяды. Ал оң
жақ мүшесі, нақтырақ айтсақ Талғар өзенінің өзі Саз – Талғар деген атаумен
солтүстікке ... ... су ... қатарынан өтіп, Қапшағай су қоймасына
келіп құяды.
Келесі ары ... ... ... ... және Кіші ... ... Қарғалы өз жолында Қазақстан Республикасының ең ... ... ... қиып өтеді. Бұл өз алдына су режиміне, осы өзендердің
ресурстарына және экологиялық жағдайларына ... әсер ... ... ... ... оң жақ саласы. 3500 м биіктікте үш
тармақты болып басталады: Солтүстік Ақсай, Орта Ақсай, ... ... ... ... 566 км2 , өзен ... 70 км, су ... алабының тау
бөлігінің ауданы 136 км2 . Өзен арнасының барлық жағында қойтастар және
галькалар бар.
Қаскелең өзені өз ... ... м ... мұздықтармен
қарлардан алады. Алаптың жалпы ауданы 3620 км2  , өзен ұзындығы 177 км. ... ... 290 км2 , тау ... өзен ... 33 км. Қаскелең
өзенінде географиялық жүйе жақсы дамыған. Қаскелең өзенінің оң жақ ... ... ... ... өзені, ал сол жақ Шамалған өзені болып табылады.
Шамалған өзені Қаскелең ... сол жақ ... ... ... ... ... ұзындығы 88 км, алаптың жалпы ұзындығы 526
км2 , тау бөлігінің ауданы 139 км2 . ... ... тау ... ... 10 км ... салалары көп.
Ұзын Қарғалы өзені өз бастауларын Іле Алатауы батыс мұздықты ... ... ... көптеген бастаулардың қосылуы арқылы басталады,
және Құрты өзеніне келіп құяды. Алаптың тау бөлігінің ауданы 344 км2 , ... ... 1070 ... ... ... ... 128 км. 2000 – 2400 ... белдеміндегі алап ауданы жақсы дамыған.
Құрты өзені Іле өзенінің сол жақ және содан ... ... ... ... ... ... Өзен ... 123 км, су жинау алабының
ауданы 12500 км2 . Өз ... өзен Іле ... ... ... ... және ... ... қалыптастырады. Алапта
мұздықтардың болмауынан өзен ағыны Іле Алатауының басқа ... ... ... ... Іле ... батыс жотасында
қалыптасатын өзен ағындарының шамалары алынды, ал Құрты өзені ... ... қоса ... жылдары жұмыстың авторы Аль-Фараби атындағы КазНУ-дың
гидрология суши кафедрасының жүргізген Шелек, ... ... ... ... жүргізілген экспедициялық гидрографиялық және гидрологияық
зерттеуіне қатысқан. Жұмыстың мақсаты ... су ... ... ... ... ... ... беру, сонымен қатар
Бақайдынтауының сол жақ беткейінде және Қараш жотасында ...... ... ... ... және ... қиып ... кіші өзендерді,
уақытша су ағындарды және сайларды зерттеу болып табылады. Аталып өткен
өзендердің төменгі ... ... ... ... ... А.5-
А.7 суреттерінде А қосымшасында келтірілген.
2. Іле Алатауы өзендері ағындысының гидрологиялық режимі және
гидрологиялық зертелгенділігі
2.1 Алаптың гидрологиялық зертелгенділігі
Іле Алатауының ... ... ең ... рет XX ғасырдың
басында зерттеле бастады. Ең бірінші бекеттер Есік ... ... ... ... төмен) 1915 жылы, және Кіші Алматы өзенінде ( ... қ. ) 1916 ... Өзен ... ... ... ... және басқа гидрологиялық
сипаттамалар жасау ... 30-40 ... ... Өзен ... және ... су ... ... көптеген мекемелер айналысты.
Олар: Казгидромет, КазССр-дің су шаруашылығы және мелиорация ... ... су ... ... МСХ РК), ... гидрологиялық
станция, Мемлекеттік гидрологиялық институт (ГГИ, Ленинград қ.), ... ...... ұйымдары. Анағұрлым сапалы зерттеуді
Казгидрометтің гидробекеттері ... ... ... ... ... ... жүргізіледі. Қалған ведомстволық бекеттердің зерттеу
материалдарының сапасы төмен, үнемі бақыланылмаған, дегенмен ережеге сай
оларда ... ... және ... ... ... отырған ауданда гидрологиялық бекеттердің орналасуы 6 кестеде,
өзен алаптары бойынша 7 кестеде келтірілген. Олардың аудан бойынша ... ... ... Іле ... ... және тау алды ... (450 ... шектеріне дейін), қазіргі уақытта 260 – тан көп ... ... ... [3; 45; ... ... ... алабында ағын анағұрлым жақсы зерттелген.
Алматы қаласындағы Кіші Алматы өзені бекеттері ... 118 км2 су ... ... 5 ... ... және 16 жабық бекеттен келеді. ... 800 м абс. ... ... ... 5 ... ... және 53
жабылып қалған бекеттен келеді.
Ағынның зерттелу дәрежесі бойынша келесі алаптар кетеді: ... (39 ... ... (37 ... ... (29 ... Үлкен алматы Және
Есік (22 бекет). Қалған өзендердің алаптары көп ... ... ... өзендерде бір екі бекеттен бар. Тауалды – жазықтықты белдемде, ... ... ... ... ... және су ... гидрометриялық бекеттері істеген.
Кесте 6 –Ағынды бақылаудың ұзақтылығымен және гидрологиялық
бекеттердің таралуы
|Бақылыу ... саны ... | ... | |
| ... ... ... |
| | | ... |
| |Әрекететуші |Жабығы ... ... | |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... астам |7 |4 |11 |2 |13 ... - 50 |5 |12 |17 |39 |56 ... - 20 |- |7 |7 |70 |77 |
|6 - 10 |- |8 |8 |30 |38 |
|5 ... |- |7 |7 |70 |77 ... |12 |38 |50 |211 |261 ... 7 – Іле ... негізгі өзен алаптары бойынша гидробекеттердің
орналасуы
|Өзен бассейндері |Бекеттер саны |
| ... ... ... |
| | | ... |
| ... ... ... | |
| | | |ы | | |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |1 |4 |5 |32 |37 ... тауы |- |- |- |11 |11 ... ... | | | | | ... ... | | | | ... | | | | | ... ... – | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... |1 |1 |2 |12 |14 ... |- |1 |1 |21 |22 ... |- |2 |2 |37 |39 ... |1 |2 |3 |11 |14 ... |- |- |- |4 |4 ... |- |- |- |10 |10 ... |- |- |- |1 |1 ... Алматы |5 |5 |10 |12 |22 ... ... |4 |21 |25 |33 |58 ... |- |1 |1 |28 |29 ... ... ... Ең ... рет Іле ... ... 1859 жылы Верный (Алматы ... ... ... ... ... өсуі ... ... 30-40 жылдары болған. Әр түрлі кезеңде Іле Алатауының таулы – тау
алды аумағында 20 метеорологиялық ... ... ... ... ... (2004 ... ... мәліметтері бойынша) Іле
Алатауының таулы – ... ... 11 ... ... әстеп
тұрған. Олар 495 м абс-м/ст. Биіктік диапазонында ... ... 3017 м ... ... (8 кесте)
Кесте 8 – Іле Алатау аумағындағы метеорологиялық станциялар ... ... ... ... ... |Әрекететуші |Жалпы |
| |і, | ... ... |м абс | | ... | | ... | |
| | | ... |уақыты | |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... |432 ... |1930 ... |- ... |495 |Іле |1967 ... |
| | | | |а | ... |814 ... |1971 ... |
| | | | |а | ... |608 ... |1933 ... |
| | | | |а | ... ГМО |847 ... ... |1859 ... |
| | | | |а | ... |643 ... |1959 ... |
| | | | |а | ... |1098 ... |1937 ... |
| | | | |а | ... АГРО |1317 ... ... |1961 ... |
| | | | |а | ... |1943 |Кіші Алматы |1936 ... |- ... ... |2272 ... Алматы |1936 |жабық |- |
|Үлкен ... көлі |2516 ... ... |1925 ... |
| | | | |а | ... |3017 ... ... |1935 ... |
| | | | |а | ... |2216 ... |1952 ... |
| | | | |а | ... ... |1007 |Кіші Алматы |1930 |1939 |9 ... |1530 ... ... |1930 |1953 |23 ... |1712 ... ... |1953 | 1964 |11 ... ... | | | | | ... |1137 ... |1930 | 1951 |21 ... |1015 ... |1899 | 1936 |37 ... |- ... |1973 ... |
| | | | |а | ... аталып өткен 3 бекет әр түрлі биіктіктерде Кіші Алматы
алабында орналасқан. Алматыдағы метеорологиялық ... ... ... ұзақ ... табылады, ОГМС ( 1859 – 1884 жылдар ... ... ... 1885 – 1914 ... ... ... ... 1915 -
1920 жылдары Вернендік тіректі метеобекет, 1921 - 1932 ... Алма ... ... ... ... 1933 – 1955 ... Алма – Ата,
Обсерватория, 1956 жылдан бастап – ... ... ГМО, ал ... ... ... ... бақылау кезеңі 11-ден ( Алма – Аталық сел
ағындық бекет) 79 жылға (Үлкен Алматы көлі) ...... ... ...... бақылау метеобекеттерде,
Третьякова О – 1 қондырғысымен жабдықталған ... ... ... Әр ... ... ауданда 33 жаңбыр өлшейтін бекет жұмыс істеп
тұрған (метеобекеттерді қоспағанда). ... ... ... ... 495 м - ден (Қапшағай м/ст) биіктік диапазонында
3017 м (Мыңжылқы м/мс) орналасқан. Қол ... қиын және ... ... ...... зерттеу үшін суммарлық (жалпылай) жауын
өлшегіштер қолданылады. Зерттеліп ... ... ... саны 25-ке ... ... өлшегіштер істейді. Олар 1300 – ден 4190 м ... ... ... ... ... ... ... және қар өлшеуіш құралдарда (үшбұрыштар),
сонымен қатар қар өлшеуіш орындарында жүргізіледі.
Қорыта келетін болсақ:
1. ... ...... жағдайына және физикалық
материалдың үлкен кешеніне талдау жасау негізінде сұйық ағынның
қалыптасуының ... ... және ... ... Бұл талдаулар алдағы зерттеулерде де ескерілді.
2. Дала зерттеулерінің ... ... ... ... Алматы
қаласының су обьектілерінің гидрографиясы ескеріліп, топонегізге
1:2000 және 1:10000 түсірілді. Зерттеулер ... ... ... қала ... ... ... жобалау
нәтижесінде жекелеген өзен арналарының жабылуы, кейбір ... жер асты ... ... ... өткізу қабілеті
төмендеген, қала аумағының гидрографиясында өзгерістер болған.
Бірінші рет қаланың су ... ... ... бұл ... ... су ... ... белгілі
табиғи – қорғау іс – шараларын жүргізуге мүмкіндік береді.
3. Гидрометеорологиялық зерттеулер ... ... ... жылда гидрометеорологиялық жүйелердің қысқаруы, режимдік
мәлімет алуда, оны практикалық және ғылыми қолдануға кері әсерін
тигізді.
2.2. Зерттеу аймағының гидрологиялық режимдерінің ерекшеліктері.
Жоғары ... атап ... ... қалыптасуының негізгі
факторлары болып, жер ... ... ... геологиялық,
гидрогеологиялық және басқа да өзендік алаптардың ... ... ... абсолютті биіктігінің өзгеруіне байланысты климаттық
сипаттамалары және жер бетінің факторларыы да һзгереді, ал ... ... ... ... де өзгереді. Егер биік таулы аумақтарда
өзендердің қоректенуіне мұз басу әсер етсе, орта ... және ... ... маусымдық қар жамылғысымен, жауын – шашынмен және грунт ( жер асты
) суларымен қоректенеді.
Іле Алатауының барлық басты ... ... ... ... ... қалыптасу аймағында, олар әр-түрлі қорек көздеріне ие, себебі олар
өз бастауларын биік таулы гляциологиялық ... ... және ... ... ... ... ... геоморфологиялық және
ландшафтыы белдемдерді кесіп ... ... ... өзендер су режимі бойынша негізгі
төрт бөлімге бөлінеді [3]:
1) жылдың жылы мезгіліндегі ... су тасу мен ... ... ... жылы ... ... су тасумен тасқынды өзендер;
3) жылдың жылы мезгіліндегі ... су тасу мен ... ... ... ... қоректену әсерінен ағын бірқалыпты жүретін өзендер.
Бірінші топқа ағын ... ... және тау алды ... ... ... бірнеше биік белдемді кесіп өтетін және су
жинау алабының орташа биіктігі 2400 м-ден кем емес ... ... ... өзендерде су тасу наурыздың аяғы – сәуірді ңбасында басталады, ал ... ... аяғы – ... ... ... ... ... бітеді. Ең үлкен жылдық ағыстар мамыр-маусымға келеді, кей
кездері наурыз-сәуірге келеді. Бұл ... ... ... ... ... және т.б. ... ... топқа орта таулық белдемдегі өзендер жатады, сонымен қатар
бірнеше биік белдемді ... ... және су ... ... ... биіктігі
2400-3000 м аралығында болатын өзендер жатады. Бұл топтағы өзендер үшін
ұзақ мерзімді су ... ... ( ... - ... ... қоректенуі
жоқ, бұл топтың негізгі өзендерінде, су тасу шілде-тамыз айларында бітеді.
Су тасу кезеңіне жылдық ағынның 63-тен 80%-ы ... ... ... ... ... ... ... ал кей кездері маусымда немесе тамызда.
Анағұрлым аз орта айлық ағын ақпан айына келеді.
Үшінші ... ағын биік ... ... ... ... ... ... қоректенуі бар және әр түрлі биік белдемдерден ағып ... ... Су ... ... ... ... ... 3000 м немесе
одан да жоғары. Су тасу мамыр мен қыркүйек айында жалғасады. Ең үлкен ... ...... ... ... ал ең азы ... – сәуір айларында
байқалады. Бұл ... ... ... ... түсу кезеңінде құрғап қалады.
Су тасу кезеңінде бұл топтың өзендерінде жылдық ағынның 99% ағып өтеді.
Таудан ... ... ... ... ... ... Есік,
Талғар, Үлкен Алматы өзендері үшінші топқа жаздық су тасуға ... ал ... ... ... өзендері екінші топқа жатады. Бұлар: Түрген,
Кіші Алматы, Ақсай, Қаскелең, Шамалған, Ұзын Қарғалы және т.б. ... ... ... ... өзендеріне жабық тұстамаларға ұстамды күздік-
қыстық сабаға түсу сипатты.
Зерттеліп отырған аудандағы тауалды жазықтықты ... ( ... м. ден ... ) ... ... ... ауданнан әлдеқайда
басқаша. Атмосфералық жауын-шашын мөлшерінің қысқаруы, атмосфералық жауын-
шашынды біршама жоғарлататын, буланудың жоғарлауы, жер беті ... ... әсер ... Бұл ... 4 топтың да ... ... ... ... ... ... ... өзендерде
ағын біртекті. Олар 700-800 м биіктіктерде тау алды жаазықтықтарда ... ... ... әсерінен пайда болады. Олардың су
жинау алабыны кішкентай болғандықтан, атмосфералық жауын-шашынмен қоректену
мөлшері аз ғана. Бұл ... ... ... Тереңқара, Ащыбұлақ,
Мойка және т.б. жатады. Ағынның реттелген жүрісі (жылдық ағынның 70-80% -ң
жер асты суларымен ... қоса ... ... ... әр ... ... әр ... қорек көздеріне ие. Бұлар: Кіші Алматы өзені
алабындағы Шыбынсай ... ... ... алабындағы Тасты кілт және т.б.
Аталып өткен топтағы өзендерде су тасу анық көрсетілмеген, дегенмен ... ... ... жоғарлауы байқалады.
Зерттеле қарастырылып отырған аудандағы өзендердің максималды ... ... қар ... ... ... ... қатар нөсер
суларымен қалыптасады. Бірақ олардың аралас болып шығуы жиі ... ... су ... ... су ... жоғарлауына алып келеді, ал бұл өз
алдына өзен алаптарының экологиялық жағдайына үлкен зардап ... Іле ... ... ... ЖЫЛДЫҚ АҒЫНДЫСЫН АНЫҚТАУ
3.1 Жылдық ағындыны анықтау
Жылдық ағынды басты гидрологиялық сиаттамалардың бірі. Жылдық ... ... ... ... ... Ол тек өзен алаптары мен тұтас
аймақтардың су ... ... ... ... Олардың
ылғалдылығының дәрежесін, түрлі аумақтардың су теңдестігі жөнінде түсінік
береді. Жылдық ағындының уақыт және ... ... ... зерттеу
беткі суларды халық шаруашылығында пайдалану: су электростанциялары үшін
бөгендер ... ... ... ... ... ... ішінде қайта
үлестіру мүмкіндігін және орындылығын бағалауға мүмкіндік береді. Жылдық
ағынды математикалық статистика және ... ... ... ... ... да ... әдістерді пайдаланудың негізінде гидрологиялық
есептеулердің жаңа әдістерін әзірлеу кезінде ... ... ... ... ... сипаттамалары, мысалы, қамтамасыздығы әртүрлі
ағындының жылдық шамалары, маусымдық және айлық шамалар жылдық ... ... Өзен ... ... ... ... ... де жылдық ағынды басты сипаттама ретінде қарастырылады.
Қолда өзен ағындысы режимі жөнінде ... ... ... ... қалыпты жылдық ағынды ... үш ... ... ... ... жылдық ағындыны есептеу талаптарын қанағаттандыратындай
бақылау кезеңі ұзақ болған жағдайда есептеу ... ... ... ... оның ... ... гидрологиялық қатардың ұзақтығы 50-
60 жыл немесе оданда артық болса, онда осы қатар толығымен немесе ... ... ... репрезентативті кезең пайдаланылады;
б) Егер бақылау қатары қысқа және репрезентативті емес болса, онда
гидрологиялық ... ... ... ... осы қатарды ұзақ кезеңге
келтіру жүзеге асырылады;
в) Егер ... тым ... ... ... ... ... болмайтын болса (ұқсас-өзендер жоқ) немесе гидрологиялық бақылау
деректері мүлдем жоқ ... онда ... ... ағынды зерттелген
өзендердің негізінде жасалған жинактап қорытулар ... ... ... тендестік тендеуі пайдаланылады.
Егер есептік өзеннің ағындысы ... ... ... арнасында
жүргізілетін шаруашылық іс-әрекеттің ықпалында болса, онда осы ... ... ... ... ағыңды қалпына келтірілуі қажет. Егер табиғи
күйдегі өзенді шаруашылық мақсатында пайдалану ... ... ... ... ... ... түзетулер енгізіледі [8].
3.1.1 Гидрометриялық бақылау деректері жеткілікті ... ... ... ... ... ... ... статистикалық қатардың кез-келген арифметикалық
орташа шамасы ретінде келесі формула бойынша анықталады:
(1)
мұндағы - қалыпты жылдық ағынды, м3/с;
, , …, , - ... ... ... ... орташа арифметикалық шамасы өзгермейтін немесе аз өзгеретін
ұзақ кезең ішіндегі ағындының ... ... ... ... ... бас ... сәйкес келуі
керек, бірақ практикада жылдық ағындыға жүргізілетін бақылау ... ... ... ... бұл шарт орындалмайды. Бақылау
бекеттерінің көбінде жүргізілген бақылау ... ... 20-30 ... ... ... ... ... орташа мәнінен қандайда бір
шамаға ... ... ... - ... ... кезеңіндегі (n жыл) орташа жылдық
ағынды;
- n жыл үшін ... ... ... ... оташа
квадраттық қателігі.
Айырмашылық неғұрлым үлкен болған сайын, қалыпты ағындының дәлдігі
соғұрлым темен болады. Демек, осы шама ... ... ... дөлдігін
сипаттайды [9].
Қателіктер теориясына сәйкес: n (бақылау қатарының саны) жеткілікті
дәрежеде үлкен болғанда салыстырмалы ... ... ... ... ... ... Qо бас ... N орташасының ... ... QN) ... айырым барынша мардымсыз болады, яғни n
- жылдық ... ... ... қателігі n таңдамасының ұлғаюымен
азаяды және келесі формуламен өрнектеледі:
(3)
мұндағы - жылдық ... ... ... Q ... ... ... ... орташа квадраттық ауытқуы. Келесі формуламен
анықталады:
(4)
Ағынды зерттеу және ... ... ... ... ... жиі ... Оның мәні сулылығы әртүрлі өзендердің
қалыпты ағындысын ... ... ... үшін ... ... Q0n -дің ... есебімен өрнектеп, шектелген n жыл қатары бойынша
есептелген қалыпты ағындының салыстырмалы орташа ... ... ... - ... ... бойынша құбылмалылығын көрсетеді және
вариация коэффициентімен (немесе ... ... ... коэффициенті Cv ағындының жылдық ... ... ... ... ... көрсетеді және тікелей қолдағы бақылау қатары
бойынша анықталады.
(5) формула әр ... Сv және ... ... ... мәні ... ... жылдық ағындыны алу үшін қажетті жылдар санын
анықтауға мүмкіндік береді.
(6)
Вариация коэффициентінің мәні неғұрлым үлкен ... ... ... қалыпты ағындыны анықтауға қажетті бақылау қатарының ұзақтығы
соғүрлым ... ... ... Cv = 0,15 -г 0,25 ... ... ... ... ± 5 %
дәлдікпен есептеу үшін қолда 10-15 жыл бақылау қатары болса ... ... = 0,50 /0,60 ... ... ... 100-150 ... тұруы тиіс. Бақылау
қатарындағы жылдар саны 60-тан ... және Cv > 0,70 ... ... ± 5 % ... қол жеткізу мүмкін емес. Айталық, Cv = 0,8/1,0
және п=60 болса, ... ... ... ... % ... Жылдық
ағындысы қатты құбылатын ылғалдылығы жеткіліксіз зоналар үшін (Қазақстанның
құрғақ аудандары) қалыпты жылдық ... ... ... ... ... ... болып табылады. Тұтастай алғанда, Қазақстан аумағының басым
болігі үшін, ... ... ... ... ... немесе ұзартылған
қатар белгілі бір ұзақ уақытта жеткен кезде, ... ... үшін ... деңгейде тұрақты болатын, қателігі ±(5-10) %
аспайтын орташа мәні алынады.
(5) ... ... ... қателік, әрбір есептеу кезінде
жіберілетін нақты ... ... тек қана ... ... В. Г ... ... бойынша, қазіргі ... көп ... ... ... ... шаманы анықтаудың дәлдігін
арттыру үшін циклдік тербелістерді есепке алмай, қатардың ұзақтығын,
қосымша ... қосу ... ... ... ... ... ... қажетті
факторларды есепке алмай ұзарту, кей жағдайларда қалыпты шаманы анықтаудың
дәлдігін ... ... ... Оның ... (5) ... бойынша
анықталатын ап қателігі арифметикалық ортаның қателігі немесе орташа ... ... Ең ... ... ... қателіктен 2-3 есе артық болуы
мүмкін, бірақ мүндай үлкен қателіктердің ықтимаддылығы өте аз. Ең ... ... ... тек қана бір сулылығы көп фазадан немесе бір ғана
сулылығы аз ... ... ... ... Демек қалыпты жылцық
ағындыны анықтаудың қажетті дәлдігіне қол жеткізу үшін (5) ... ... ... ... ... ... ағынды тербелісінің
айналымдылығын зерттеп, тізбектелген жылдардың көпжылдық қатарының ішінен
есептік репрезентативті кезенді тандап алу ... Тек ... ... ... ... ... ғана ... жылдық ағынды қатарды толық есепке алып
есептеледі.
3.1.2 Гидрометриялық бақылау деректері жеткіліксіз болған ... ... ... анықтау
Жылдық қалыпты ағындыны есептеу кезінде қолда бар деректер үнемі
жеткілікті бола ... ... ... ... ... ... тура келеді.
Ағындының жылдық шамасының статистикалық қатары толық айналымдарды
қамтымайтын ... және ... ... ... ... орташа квадраттық
қателігі 5-10 % артық болса қатар репрезентативті емес болып саналады. Бұл
жағдайда қысқа қатар ... ... ... ... ағынды, жылдық ағындының
тербелісі есептік тұстамаға сәйкес ... ... ... ... бақылау қатары ұзын, репрезентативтілік ұғымын қанағаттандыратын
ұқсас өзен бойынша, есептік көпжылдық кезеңге ... Егер ... ... қатарының ұзақтығы есептік тұстаманың қалыпты ағындысының
қажетті дәлдігін қамтамасыз ... ... онда ... ... ағынды
тікелей ұқсас өзеннің қалыпты ағындысы ... ... ... ... өзен үшін интегралдық қисық тұрғызылып, сол қисық бойынша
есептік кезең анықталады. Бұл ... ... ... ... ... барынша төмендетуге мүмкіндік береді.
Зерттелетін өзен немесе есептік тұстама үшін ... ... ... ... ... ... өзен мен ұқсас-өзеннің су жинау
алабтары бір-біріне таяу орналасуы керек, ағынды қалыптастырушы ... ... ... және ... ... ... біртекті,
жамылғы бетінің факторлары: көлділігі, ормандылығы, батпақтылығы, рельефі,
топырақ-грунтының сипаты бойынша ... өте аз ... ... ... өзен ... ... ... тигізетін әсерлерінің
айырмашылығы жоқ болуы керек. Жазықтық өзендер үшін су жинау алаптарының
айырмашылығы 10 еседен ... ... ... ал ... аудандарда су жинау
алабтарының орташа ... ... 300 м ... ... табиғи ағындысын бұзатын факторлар (бөгендер, су алу, су ... тағы ... ... ... ... өзендердің жылдық
ағындыларының тербелісі синхронды болуы керек. Ағынды ... ... ... біріккен қисықтар бойынша тексеріледі.
Есептік өзенде және ұқсас өзенде жылдық ағындыға қатар бақылау
жүргізілген ... ... 10 ... кем болмауы керек, өйткені, әдетте,
осы уақыт ішінде, қарастырылып ... ... ... ... ... үлгереді.
Ұқсас өзеннің дұрыс таңдалғандылығы бірмезгілде қатар ... ... ... ... ... шамаларының арасында тығыз
коррелятивтік байланыстың бар болуымен ... ... ... ... және регрессия коэффициентінің оның орташа
квадраттық қателігіне қатынасымен тексеріледі. Екі қатардың өзара ... r ≥ 0,7 ... және k/σR ≥2 ... ... ұқсас-өзен дұрыс
таңдалған болып есептеледі.
Ұқсас-өзен ретінде жоғарыда аталған талаптарды ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Табиғи объектілермен
жұмыс істейтін болғандықтан ұқсас алаптарға қойылатын талаптарға ... ... ... алапты табу қиынға соғады. Ал бірнеше алап табу одан да
қиын. Берілген бекеттегі жылдық ағындыны көпжылдық кезеңге ... үшін ... ... ұқсас-бекет пайдаланылуы мүмкін. Ұқсас бекеттің көп болуы
толық корреляция коэффициентінің мәнін ... ... ... ... ... көлемі көбейіп, нәтижесі сол қалпында қалады.
Бірнеше ұқсас ... ... ... ... ... ... ... су жинау алаптарының ауырлық центрлерінің
арақашықтығына тәуелділігі ретінде сипатталатын кеңістіктік корреляциялық
функцияны пайдаланған ... ... ... арақашықтығы ұзарған
сайын жұп корреляция коэффициенттерінің мәні төмендейді. Демек, кеңістіктік
корреляция ... ... ... ... ... бөліп
шығуға болады.
Көпжылдық кезеңге келтіру өзендердің ұзын және қысқа жылдық ағынды
қатарларының ... ... ... ... тәуелділіктері
бойынша жүзеге асырылады. Графиктік тәсіл бір ... ... ... ... мен ... ... ... байланыс графигін тұрғызу кезінде бірмезгілде қатар
жүргізілген бақылау ... ... ... ... әдетте, түзу
сызықты болады және координаттар басынан өтеді. Бұл графиктер байланыстың
тығыздығын және ұқсас-өзеннің дұрыс таңдалғандығы жөнінде ... ... ... ... болған жағдайда есептік тұстаманың
қалыпты жылдық ағындысы ... ... ... ... ... ... ... = k анықталады. Бұл теңдеу қажет болған жағдайда
қалыпты ағындының орнына нақты ... ... қою ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Қысқа бақылау қатары бойынша есептелген орташа жылдық ағындыны есептік
көпжылдық қалыпты шамаға келтіру үшін пайдаланылатын ... ... ... жағдайлар кездесуі мүмкін:
1.Байланыс түзу сызықты, координаттар басынан өтеді және келесі теңдеу
бойынша өрнектеледі:
, ... және – ... ... және ... ... ... ... қалыпты шамасы;
а – ұқсас өзен өсіне қатысты түзудің еңістігі бұрышының тангенсі.
Мұндай ... екі ... де ... ... ... ... және ... Cv вариация коэффициенттері бірдей болған жағдайда орын
алады. Бақылау қатары қысқа өзеннің ... ... ... ... тікелей бақылаудың барлық көпжылдық кезеңі немесе белгіленген
есептік кезең үшін ... ... ... қалыпты ағындысы ... ... ... мәнін барлық жылдық мәндерді қалпына келтіріп
есептеудің қажеті жоқ, өйткені бұл қателіктің ұлғаюына әкеліп ... ... алға ... тапсырманы коэффициенттер немесе қатынастар
әдісін пайдаланып аналитикалық түрде де шешуге болады,
, ...... өзен ... ... қысқа бақылау
қатары бойынша орташаланған орташа ... ... ... ағындысына жүргізілген қысқа бақылау кезеңі бойынша
орташаланған орташа жылдық ағынды.
Соңғы формуланы төмендегідей өрнектеуге болады:
, ...... ... коэффициент немесе тең, ұқсас-
өзеннің көпжылдық қалыпты ағындысына қатысты қысқа ... ... ... Байланыс сызығы түзу сызықты, бірақ байланыс сызығы координаттар
басынан ... ... ... бірі қандайда бір b кесігінде кесіп
өтеді. Мұндай байланыс келесі теңдеу бойынша өрнектеледі:
. ... (4) ... ... ... ... ... жылдық
ағындысы ең аз мәнге ие болғанда, басқа ... осы жыл ... ... ... ... жағдайлар Қазақстанның, Еділ бойының
құғақ аудандарында кездеседі. Олар су өте аз жылдары ... ... ... ... иірімдерде (өзеннің біркелкі терең жерлерінде ) ... ... ... ... тоғандар мен бөгеттерде ұсталып қалып,
өзеннің төменгі бөлігінде ағындының мүлде ... ... ... ... ... ағынды тербелісінің біркелкі еместігін және
вариция коэффициенті ... ... ... ... Бұл ... бақылау қатары қысқа өзеннің жылдық ағындысының қалыптық есептік шамасы
тікелей ұқсас-өзеннің жылдық ағындысының көпжылдық қалыпты шамасы ... ... ... ... ... сызығы координаттар басына қатысты ығысқан ... ... ... ±b кесіндісі есепке алынбайтындықтан есептік
қалыпты шаманы есептеу кезінде қателікке ұрындыруы мүмкін. Бұл қателіктің
мәні мен ... ... ... ... ... және ... өзендердің жылдық ағындысының тербелісіне байланысты болады.
Есептік өзен мен ұқсас-өзеннің жылдық ... ... ... ... ... бақылау кезеңінің орташа ағындысымен
көпжылдық қалыпты ағындының ... ... ... бар
болуы есептік өзеннің ағындысын көпжылдық қалыпты шамаға келтіру кезінде
жіберілетін үлкен қателіктердің себебі ретінде қызмет жасауы ... ... ... ... ... вариация
коэффициенттері әртүрлі болған, бірақ қысқа кезеңнің сулылығы ... ... жуық ... ... ғана, коэффициенттер әдісі бойынша
көпжылдық кезеңге келтіру нәтижелері қажетті дәлдікке ие ... ... ... анағұрлым көрнекті және
салыстырмалы түрде жылдам әдісі екендігіне қарамастан, қолдану ... ... ғана ... ... шектеледі және корреляция коэффициентін
және пайдаланылатын сипаттамалардың ... ... ... ... ... ... ... аналитикалық тәсілін ЭВМ-ды пайдалана отырып
қолдану аталған кемшіліктерді болдырмауға ... ... ... ... санымен анықталатын аналитикалық тәуелділіктер ... ... ... ... ... ... тәсілде корреляция коэффициенті және сәйкес регрессия
теңдеулері есептелінеді. ... ... ... болу ... ... > 0.70 (кесте2).
Қарастырылып отырған қатарлар арасындағы байланыс ... ... ... ... ... ... және мынаған тең:
, ... және - ... ... ... және ... қатар жүргізілген бақылау кезеңіндегі ағындының орташа мәндері;
және - қатарлардың сәйкес мәндері.
Бұл коэффициенттің ықтимал қателігі:
,
(6)
мұндағы, n - ... ... ... саны.
Екі айнымалының корреляциялық тәуелділігі ... ... ... x және y – x ... y-ке мән беру ... ... ... жұмыста бекетте гидрологиялық бақылау 1928 ... ... ... ... бар ... 2006 ... ... аралықты
қамтиды.Жылдық ағынды бағаланбаған жылдарды қалпына келтіру ... ... ... ... ... деректері жеткіліксіз жылдардағы ағынды шамалары ... ... ... ... - ... ... ... ... ... есептік бекеттегі қысқа кезең бойынша анықталған орташа
ағынды;
- ... ... ... ... байланыс тығыздығы.
Графиктік тәсілде зерттеліп отырған өзен мен ұқсас-өзеннің орташа
жылдық су ... ... ... ... ... Егер ... болса, онда ұқсас өзеннің нормасы бойынша бақылау ... ... өзен үшін ... ағынды алынады. Бұл жағдайда қажетті шарт:
түзу ... ... ... ... және мәні 0,70-тен артық болуы тиіс. Егер
байланыс қисық сызықты болса, онда ... әр жыл үшін су ... ... алынады да қалыпты ағынды есептелінеді:
, ... n - ... ... ... ағындыны есептеу үшін қабылдаған
репрезентативті кезеңнің жылдар саны.
Зерттеліп отырған Есіл өзені – Петропавл қаласы үшін ... ... ... ... анықталады.
δ% , ...... өзен ... , n – жыл узақтылығымен:
, ... ... ... бақылауындағы (n2) ағынды байласының қателігі:
. ... ... ... ... ... ... мәніне аналитикалық
тәсілімен салыстыруға болады.
Ұқсас-өзендер арқылы қалпына ... ұзын ... ... ... анықтау үшін есептік репрезентативтілік кезеңді анықтау керек.
Анықтау кезінде әртүрлі өзендер ағындысының көпжылдық тербелісін салыстыру
үшін ... ... ... ... келтірілген (кесте 2).
3.2 Есептік кезенді тандау
Бақылау қатарындағы жылдар саны 50-60 жылдан ... ... ... ... кезең белгіленеді. Ол суы мол және суы
аз жылдар тобынан ... ... ... ең көп санынан тұрады.
Тек үлкен аумаққа таралатын және осы ... ... ... қамтитын
негізгі ұзақ айналымдарға ғана назарға ... ... ... ... ... ... (2-4 жыл) есепке алынбайды. Тек
қана суы мол немесе суы аз фазалардан түратын толық емес ... ... ... ... ... ағынды тербелісінің
айналымын зерттеудің ең қарапайым тәсілі. Бірақ ... ... ... бұл ... ... өзендер сулылығының көпжылдық
тербелісі аясында кіші ... бар ... ... ағындының
айналымдылық тербелістері жөнінде толық түсінік бере алмайды. Аталған
кемшіліктерді ... ... ... да бір ... ... үшін ... жылжымалы орташа мәндері графигі (жылжымалы n - жыл ... ... ... жекелеген жылдардың гидрометеорологиялық
процестерімен айқындалатын және ағынды ... ... күрт ... яғни ... ... ... ... айқындалмайтын тербеліс) азайтады. Бүл үшін
ағынды жөніндегі ... ... ... яғни ... ... ... ... деректермен (жылжымалы арифметикалық орташа)
алмастырылады. Топтың құрамы тақ саннан тұрады (әдетте 3-5 жыл). ... Q2-ге ... (Q4 ... Q3 -ке ... және ... ... ... болған жағдайда:
(7)
мұндағы Q - і мүшесінің тегістелген мәні;
Т - тегістеу ... ... ... сулылық тербелісі айналымдарының шекараларының
айқындылығын бәсендетеді. Оның үстіне ағындының уақыт ... ... ... ... аз ... ... айналымдардың ауқымы
кіші болады және оларды бөлу ... ... ... ... ... ... бақылау кезеңіндегі
ағындының жылдық мәндерінің, өздерінің орташа мөнінен ... ... ... ... ... айқындауға мүмкіндік береді.
Айырымдық интеграл қисықтары жекелеген ... ... ... ... ... ... алады. Ол ... ... ... ауытқуын қосу жолымен тұрғызылады, яғни
оның ординатасы z(K-l) ... ... ... К = Qi /Q ... ... қисықтың ординатасы әрбір жылдың соңында К ... ... ... немесе көпжылдық орташа мәннен (К = 1)
ауытқуының қосындысын өсу ... ... ... ... ... тербелісін салыстыру үшін вариация коэффицентімен сипатталатын
ағындының уақыттық ... ... ... жіберу жүзеге асырылады,
ал қисық ордината ... ... ... бойынша тұрғызылады.
(8)
Айырымдық интеграл қисықтары жекелеген кезеңдердің (орташаға қатысты)
сулылығын айқындауға мүмкіндік ... ... ... ... ... пайдаланылады. Ұқсас-өзендер ретінде есептік өзендерге қатысты
ағынды тербелістері ... ... ... ... ғана алынады.
Біріккен графиктер бір масштабта тұрғызылады. Қатарларды ... ... ... ... ұмтылу қажет, өйткені жекелеген суы мол немесе суы
аз жылдар тобын қосу қалыпты шаманың ... ... ... ... ... алып ... мүмкін.
Айырымдық интеграл қисығы келесі қасиеттерге ие. Кез-келген t уақыт
аралығы үшін ... ... ... ... ... ... ... мәнінен бірге тең ауытқуы аралықтың бастапқы және ... ... ... ... ... ... ... тангенсімен
сипатталады және келесі формула бойынша ... және I B ... ... ... ... үшін интеграл қисығының
соңғы және бастапқы ординатасы;
t - аралықтағы жылдар ... ... ... жоғары бағытталған және К-1 шамасының мәні
оң уақыт кезеңі сулылықтың суы мол фазасына ... ... ал ... ... ... және Кор - 1 ... теріс мәнге ие болатын
уақыт кезеңі сулылығы аз фазаға жатады. ... ... ... ... ... 2 ... ... 4 айналымнан тұратын қатар репрезентативті
болып есептеледі, ал осы қатардағы орташа ... ... ... ... ... 3-5 % ... ... отырған аудан өзендерінің жылдық ағындылары бойынша
тұрғызылған ... ... ... 4,5,6 – ... ...

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сарысу өзені алабының зерттелмеген өзендерінің ағындысын есептеу50 бет
Қара Ертіс өзені алабының негізгі өзендерінің жылдық ағынды үлестірімі36 бет
Оңтүстік – Шығыс Қазақстан өзендерінің ең мол ағындысының параметрлерін климаттың өзгерісін және антропогендік факторларды есепке ала отырып бағалау54 бет
"Организмнің әрбір ағзаларының қалыпты микрофлоралары. Олардың маңыздылығы. Дисбактериоз."5 бет
12 жылдық білім беру12 бет
12 жылдық білім беру бағдарламасы22 бет
12 жылдық білім беру жағдайында жаңа тұрпатты тарихшы мұғалім дайындаудың мәселелері24 бет
12 жылдық білім беру жүйесі26 бет
12 жылдық білім беру жүйесінде «қазақ әдебиеті» пәнін оқыту мәселелері5 бет
12 жылдық білім беру жүйесінде мектепалды даярлау114 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь