Арал теңізі туралы

Арал теңізін апаттан сақтау үшін көптеген жобалардың ұсынылғаны белгілі. Алайда олардың көпшілігі тенізді толтыруды емес, оны тек бүгінгі деңгейде ұстап қалуды көздейді. Ол ұсыныстар мынандай болатын:
1. Сыр және Амудария өзендерінің суларын тиімлі пайдалану;
2. Оңтүстіктен солтүстікке карай Возрождение аралын пайдаланып дамба салу. Кіші Аралдан тұз өндіріледі, ал Үлкен Арал Сыр және Амудария есебінен сақталады;
3. Жел тұрғанда аспаннан тұз жаумас үшін жағалауларға сексеуіл т.б. жасыл желек ағаштарды отырғызу;
4. Арал аймағын Иран еліндегідей жер асты суларымен камтамасыз ету;
5. Сібір өзендерінің бір бөлігін Аралға бұру.
Бұл шаралардың теңізді бұрынғы қалпына келтіре алмайтыны анық. Әрине Сібір өзендерінің бір бөлігін Аралға тартуға болар еді, бірақ ол біріншіден қымбатқа түседі, екіншіден Ресей оған келісе коймайды.
АҚШ, Жапония, Канада ғалымдарының Арал теңізінің суын бұрынғы деңгейіне жеткізу үшін 200 миллиард доллар қажет дейтін көрінеді. Аралды бұрынғы қалпына келтіру үшін іргелі зерттеу жолымен Каспий-Арал каналының ғылыми-техникалық дәлелдемесі жасалынады. Сол жоба бойынша Арал апатын шешу үшін 300 млн доллар жеткілікті екеніне көз жеткізген.
Каспий теңізінен деңгейі бір кезде көтеріліп, бір кезде төмендеп кететіні, яғни ғасырлық тербелісі бұрыннан белгілі құбылыс. Соңғы көтерілуінде теңіз деңгейі 214 см-ге өсіпті. Каспиймен шекарасы жанасқан мемлекетттердің (Ресей, Казақстан, Иран, Түрікменстан, Әзірбайжан) біраз жағалық жерлері судың астында қалды. Кәзірдің өзінде де бұл елдердің мұнай өндіріп тұрған көптеген кен орындары мен халық орналасқан жерлері су астына кету қаупі бар.
Егер жоғарыда көрсетілген (214 см) судың қабатын Каспий теңізінің акваториясының ауданына (380 000 км2) көбейтсек, ол 800 км текше километр (800 км3) су болады. Бір кызығы, дәл осыншама су көлемі кұры
Қолданған әдебиеттер:
1) "Зерде" республикалық ғылыми-көпшілік журнал.
№9. 2002 ж.
2) "Атамекен" газеті 1 қаңтар 2001 ж.
        
        Арал  теңізін  апаттан  сақтау  үшін  көптеген  жобалардың   ... ... ... ... ... ... емес,  оны  тек  бүгінгі
деңгейде ұстап ... ... Ол ... ... болатын:
1. Сыр және Амудария өзендерінің суларын тиімлі ... ... ... ... Возрождение аралын пайдаланып дамба
салу. Кіші Аралдан тұз өндіріледі, ал Үлкен Арал Сыр және ... ... Жел ... ... тұз ... үшін ... ... т.б.
жасыл желек ағаштарды отырғызу;
4. Арал аймағын Иран еліндегідей жер асты ... ... ... ... ... бір ... Аралға бұру.
Бұл шаралардың теңізді бұрынғы қалпына келтіре алмайтыны ... ... ... бір ... Аралға тартуға болар еді, бірақ ол біріншіден
қымбатқа ... ... ... оған ... ... ... Канада ғалымдарының Арал теңізінің суын бұрынғы деңгейіне
жеткізу үшін 200 миллиард доллар ... ... ... ... ... ... үшін іргелі зерттеу жолымен Каспий-Арал каналының ғылыми-
техникалық дәлелдемесі жасалынады. Сол жоба бойынша Арал ... шешу ... млн ... ... екеніне көз жеткізген.
Каспий теңізінен деңгейі бір кезде көтеріліп, бір кезде төмендеп
кететіні, яғни ... ... ... ... құбылыс. Соңғы
көтерілуінде теңіз деңгейі 214 см-ге өсіпті. Каспиймен шекарасы ... ... ... ... ... ... біраз
жағалық жерлері судың астында қалды. Кәзірдің өзінде де бұл елдердің мұнай
өндіріп ... ... кен ... мен ... ... ... су ... қаупі бар.
Егер жоғарыда көрсетілген (214 см) судың қабатын Каспий теңізінің
акваториясының ауданына (380 000 км2) ... ол 800 км ... ... км3) су ... Бір ... дәл ... су ... кұрып бара жатқаны
Аралға жетпей тұр! Каспий теңізіндегі артық суды шарпып алып ... ... ... де ... ... ... келер еді. Мұны екі теңізді каналмен
косу ... оңай ... ... ... Арал ... 74 метр ... және ... арақашықтығы 500 километрді құрайды. Жоба бойынша
Каспий-Арал каналын салуды 2 кезеңге бөліп жүргізу керек. Алдымен ... ... емес ... бөлігін минерал жыныстың ішінен қазып, одан шыққан
топырақты каналды бойлай жағалауға үйеді. Каналды бетонмен ... ... ... ... (25 км3) су ... етіп іске қосады. Екінші кезеңде,
каналдың жағасында жиналған үйінді топырақты тегістеп жайып, ... ... ... дамба көтереді. Соның нәтижесінде каналдың көлемі кенейіп,
40 текше километр (40 км3) су ... ... Бұл ... ... алынып отырған жоқ. Олар Аралды ... ... ... өте аз ... жұмсап, энергияны үнемді пайдалануға мүмкіндік
береді.
Әрине, аталған жоба бойынша бірінші кезектегі ... ... ... ал ... ... құрылысты асықпай, келесі 15-20 жылдың ... ... еді. ... та, біз ... де ... ... ... бұл
жұмысты ұзақ мерзімге қалдыруға әсте болмайды.
Канал жағалауларынын дамбасын салуды каналды қазу ... ... оны ... 5-6 ... ... болады. Жоғарыда, соңғы 15
жылдың ішінде ... суы 800 ... ... ... ... ол жыл сайын 53
км3 су қосылғанын, немесе теніз ... ... 14 ... көтерілетінін
білдіреді. Егер Каспий теңізінен жылына 40 км3 су ... ... ол ... ... ... ... болмақ. Аралды суға толтыруға кажетті 25
жылдың ішінде су ... ... ... осы ... ... Каспий суының деңгейі 3,5 метрдің орына тек 0,87 метрге ғана
көтеріледі. Сөйтіп 25 ... ... ... 1000 км3 су ... Үстірт шоқысынан өтетін болғандықтан Каспийдің суын насоспен
айдап, оны 150 метрге көтеру ... ... ... мен ... ... 300 млн ... құрайды. Оның 4/3 бөлігі ... ... ... насос станциясы сияқты косымша қондырғыларға жұмсалады.
Судың булану нәтижесінде Каспийдің тұзы Аралдың түбіне жиналып, оның
тұздылығын арттыруы ... Оның ... ... тағы да 100-150 ... ол ... ... ... жояды. Осындай жағдайды болдырмас үшін енді
Аралдан Каспийге қарай ағатын екінші ... салу ... ... ... ... ... ... камтамасыз етсе, екінші Арал - Каспий каналы
теңіздің тұздылану балансын бірқалыпты ұстап ... ... ... салу көп ... талап етпейді. Жоба бойынша ол 30 млн ... тұр. Бұл ... ... ... ... жоқ, ... қазылып суға
жол берілсе болды, ылдиға қарай судың өзі ... ... ... ... ... ... каналға карағанда 2,5 есе қысқа
болмақ.
Екінші каналдың кұрлысын ... ... ... аяғынан тік
тұрып, Аралымыздың арнасы суға толғаннан кейін 25-30 жылдан соң ... ... ... Арал ... ... іске ... соң Арал ... 20 км3 су алумен ғана шектеледі. Каспийдің су ... ... 20 км3 ... ... млн ... ... ... бұл тиімді баға ма, әлде көп пе?
Адамзаттың уайым-қайғысыз, ... өмір ... үшін ... екі ... ... халықты апаттан құтқаруға жұмсалатын 300 млн ... ... ... Бәрі де ... ... айқын болады. Мысалы,
"Стеллс" атты американдық бомбалаушы ұшағының құны 840 млн доллар. ... ... ... ... 80 млрд ... асып ... отырғанымыздай, Аралды құтқарумен асау Каспийге тұсау салуға 300
млн доллар соншалықты қол жетпейтін сома емес. Каспий жағасында ... ... ... ... ... 40 млрд ... (40 млн доллар)
зиян келтіріледі. Оның үстіне әсіресе ... ... ... ... ... тағы көз ... Арал ... планетаның жанды жарасы. №1 экологиялық апат. Орталық
Азия мен Казақстанның және т.б. ... ... Арал ... ... ... байланысты.
2. Каспий теңізін айналдыра дамба салу үшін жұмсалатын қаражат пайда
келтірмейтін өлі капиталмен тең.
Жоғарыда ... тоқ етер ... ... іске ... бар
мемлекеттер бірігіп, керекті 300 млн доллар қаржы жинап, орасан күрделі ... ... ... шешпесе болмайды.
Ол шара Аралдын шипалы суын калпына келтіріп, балығын халыққа үйіп-
төгіп бергеннен соң, ... ... ... Әрі асау ... де ... Орта ... ... екі өзеніне көмектесіп, Аралдың мың жылдық
әсемдігін тағы да 1 000 жылға оздырмақ.
Арал теңізінің 2010 жылы құриды ... ... ... бар: ... па,
дақпырт па? Қазіргі Арал теңізінің экологиялық проблемалары осы ... ... әлі ... ... ... ... бірі ... отыр.
Негізінен, Арал теңізі жайлы ... ... ... ... ... Ол мәліметтер бойынша теңіз көлемі 66 мың ... ... ең ... 424 ... ал ең енді ... 292 ... Орташа тереңдігі 16,1
метр. Теңіздің шығыс бөлігі тайыз деп ... Тек ... 60 ... ... оның ... 10 ... ... Судың тұздылығы 10-11
пайыз. Теңіздің су ... ... өзен ... ... 52 ... 5,3 ... шақырым. Ал, маусымдық су деңгейінің орташа ауытқуы 25
сантиметр деп есептелінген, ал оның көп ... 3 ... ... 1960 жылы
Арал теңізінің абсолютті биіктігі 53,4 метр ... ал 1967 жылы ... ... төмендеген.
І985 жылы Сырдария мен Әмудария өзендері Арал теңізіне құюын мүлдем
тоқтатты. 1967-1985 жылдары Арал теңізі 800 текше ... суды кем ... екі ... Арал ... құйған судың көлемі 1960 жылы 46 текше
шакырым, 1970 жылы 35,6, 1980 жылы 10 және 1985 жылы 5 ... ... ... жылы екі өзеннің ағысы теңізге жете алмай егіс далаларындағы атыздарга
тарап тоқтады.
Демек, 25-30 жылдың ішіңце бір ұрпақтың көз алдында жер ... ... ... ... ... ... 68 метр ... жоғалып кетуі адам
сенбейтін жағдай. Өйткені, теңіздің ... ... ... мөліметтеріне карағаңда, оның бір шаршы шақырым ... 7 мың ... тұз ... ... мен ... ... жаңадан пайда болған шөл дала казір
жай ғана ... ... ... ... жауып тұрған шөбі жоқ, бұрқыраған құмды,
сортаңды шөлге ... ... оның ... ... 3 млн гектарды
құрайды.
Қарақұмның тұсынан "Аққұм" деп аталатын ... ... ... ... ... Оның ... күн ... ұлғаюда. Демек, бұл осы өңірдегі табиғи
өсімдік жамылғысының өсуіне топырақтың күшті ... өз ... ... ... ... ... астауын сақтап келген қысым бірте-бірте азайып, ... ... ... ... бастау алды. Демек бұл процесс ... ... ... ... солтүстікке, шығыстан батысқа қарап бет ала
бастады. Осыған орай кейбір ғалымдарының есептеулері бойынша Арал ... ... ... жылдамдығы жылына 5-7 мм, ал жарты ғасырдан кейін
50-70 сантиметрге жетеді ... ... ... ... ... жыл ... сайын,
оларды айтарлықтай қусырып, қиындатып барады. Сонымен бірге бұл аймақта
жылына 15 рет катты дауыл соғып, ... ... ... ... ... ... тұз ... шаң атмосфераның ағынымен сонау Қиыр Шығыстағы Амур
өзенінің бассейніне жөне ... ... ... ... ... ... деректер өз алдына.
Міне, соған қарағанда бұл құбылыс келешекте жақсы үміт ... ... ... Арал ... оның айналасында жан-жаққа етек ала
жайылып бара жатқан сор ... ... шөл ... ... өлемге өйгілі Сахара шөлі көзге еріксіз елестейді.
Ол аймақ та кезінде егінді, малды, гүлденген өлке ... ... сол ... ... ... табиғаттың заңымен санаспай,
шаруашылықты қалай болса солай ... ... ... кең ... ... ... айналған көрінеді.
Ал, біз болсақ, сол кайғылы төжірибені кайталауға бірте-бірте жакындап
келеміз. Міне, осыған орай ... ... ... оның ... құм, тұз, ... ... ... бір амалын жасаған жөн.
Арал теңізі Каспийден 74 метр биіктікте жатыр, ал ... Қара ... 26 метр ... ... Арал ... ... беті ... мұхит
деңгейінен 48 метр биік болған. Аралдың түбінің ең терең жері мұхит бетінен
20 метр төмен, ал Каспий айдынынан 6 метр ... ... ... ... 944 ... ал Арал ... ең терең
жері небәрі 68 метр ғана. Өкінішке орай, осы уақытқа ... ... ... ... мен ... ғана зерттеген ғылым үшін жер асты суларының
өзара карым-қатынас ағыс иірімдері әлі жұмбақ. Алайда Арал мен ... ... ... ... ... Каспийде су көбейсе, Арал да
азаяды. Ал, Аралда су көбейсе Каспий шегінеді. ... осы екі ... ... ... жоқ па ... ... Қорқыт дәуірінен бері алға тартылып
келеді.
Аралдың кайғылы тағдыры мен ... ... ... ... ... ... әлем биігінен білінуде. Осыдан-ақ теңіздің казіргі жағдайы тым
ауыр, ... тым ... ... түсінуге әбден болады.
Қазір Аралдың кебуі күнмен есептелуде. Демек, бүгінгі таңда кезек
күттірмейтін ... - ... ... ... тұз, ... көбеюін
қалайда бәсеңдету. Ол үшін ... сөз ... сол ... ... кұм, тұз ... жет үсті ... жер асты суымен бастыру, сол
сияқты өсімдік түрлерін егу жұмыстарын айрықша назарға алған жөн. Әлі ... ... ... проблемаларға орай, халыкаралық қорлар мен
ұйымдардың каржылары мен мумкіншіліктерін жұмылдыру қажет-ақ.
Егер де жоғарыда аталған жұмыс ... ... іске ... ... ... ... ауа ... тазарып, сондай-ақ аймақта төтенше
ауру түрлерінің қаңдай түрі болса да таралмауына оң жағдай туар еді.
Қолданған әдебиеттер:
1) ... ... ... ... 2002 ж.
2) "Атамекен" газеті 1 қаңтар 2001 ж.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Арал теңізі9 бет
Арал теңізі мәселесі6 бет
Арал теңізі туралы ғалымдардың түсініктері3 бет
Арал теңізінің жағалық сызығының өзгеруін картографиялау26 бет
Арал теңізінің зерттелу тарихы63 бет
Арал теңізінің зерттелу тарихы, экологиялық жағдайлары15 бет
Арал теңізінің зерттелуі. Арал теңізінің экологиялық мәселелері18 бет
Арал теңізінің тарихы7 бет
Арал теңізінің тартылу себептері6 бет
Арал теңізінің экологиялық ахуалы 20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь