"Ес туралы жалпы ұғым."

Кіріспе 3
1) Ес туралы жалпы ұғым 4
2) Естің түрлері 10
3) Ес процестері 12
Қорытынды 23
Қолданылған әдебиеттер 24
Ес процесінсіз адам баласы мәдениеттің қандай саласы болмасын, қалағанынша меңгере де, жан-жанты жетіле де алмас еді. Егер біздің есімізде ертеректе қабылданған нәрселер сақталмаса, бізге өмірді әркез қайта жасап отыруға тура келер еді, не болмаса өмірдегі заттардың барлығы әр уақытта белгісіз, не жаңа нәрсе болып көрінер еді.
Ес адамның басқа жан құбылыстарымен де (қабылдау, ойлау, қиял т.б.) тығыз байланысып жатады. Ол, әсіресе, ойлау үшін аса қажет. Нәрсе есте дұрыс сақталмаса бұл жайт ойлауға келтіреді. Ж. Аймауытов: «...еске түсіру өнері дегеніміз – ойлау өнері... Байланыстардың мәнісі – ойлау деген сөз»,- дейді.
Баланың жеке басын қалыптастыруда оның есін тәрбиелеу айрықша орын алады. Мектептегі оқу-тәрбие процесінің негізгі мақсаттарының бірі-баланың есін үздіксіз дамытып отыру. Әр жастағы оқушылардың есінің қалайша дамып отыратындығы сихологиялық зерттеулерде жақсы көрсетілген, олардың біразы заңдылықтар ретінде дәлелденген. Осы заңдарға сүйеніп, баланың оқу материалдарын ұмытпай, есте сақтауына қолайлы жағдайлар жасау – мұғалімнің міндеті.
1. Жаранбаев Қ. «Жантану»
2. Жұмабаев М. «Педагогика», А.92ж
3. Дружинин В.Н. «Психология для тех. ВУЗ», М.2000
4. Алдамұратов Ә. «Жалпы психология», А.96
5. К.Д.Ушинский. Балаларды тәрбиелеу және оқыту жөніндегі пікірлері
        
        ЖОСПАР
Кіріспе 3
1) Ес туралы жалпы ұғым 4
2) Естің түрлері 10
3) Ес процестері 12
Қорытынды 23
Қолданылған әдебиеттер 24
Кіріспе
Ес процесінсіз адам ... ... ... ... ... ... де, ... жетіле де алмас еді. Егер біздің есімізде
ертеректе қабылданған нәрселер сақталмаса, бізге өмірді әркез қайта ... тура ... еді, не ... ... ... барлығы әр уақытта
белгісіз, не жаңа нәрсе болып көрінер еді.
Ес адамның басқа жан құбылыстарымен де (қабылдау, ... қиял ... ... ... Ол, әсіресе, ойлау үшін аса қажет. Нәрсе ... ... бұл жайт ... ... Ж. ... ... ... дегеніміз – ойлау өнері... Байланыстардың мәнісі – ойлау деген сөз»,-
дейді.
Баланың жеке басын қалыптастыруда оның есін ... ... ... Мектептегі оқу-тәрбие процесінің негізгі мақсаттарының бірі-баланың
есін үздіксіз дамытып отыру. Әр жастағы оқушылардың есінің ... ... ... зерттеулерде жақсы көрсетілген, олардың біразы
заңдылықтар ретінде дәлелденген. Осы заңдарға ... ... ... ... есте сақтауына қолайлы жағдайлар жасау – мұғалімнің
міндеті.
Ес туралы жалпы ұғым
Ес дегеніміз сыртқы ... ... мен ... адам ... ... жаңғырылып, танылып, ұмытылуын бейнелейтін процесс.
Ес – күрделі психикалық процестердің бірі. Ес есте ... ... ... ... ... ... тұрады.
Естің физиологиялық негіздерін бір ... И. П. ... ... ... ... туралы ілімімен түсіндіретін. Жүйке жүйесінің
пластикалылығы дегеніміз түрлі қозулардан қалған әсерлердің қайтадан
уақытқа ... түсе алу ... ... ... ... әсер ... ... да мида жасалынуы ойда бұрынғы
байланыстардан із қалып отыратындығын көрсетеді. Бірақ бұл ... ... адам ... мимен қалайша байланысты екендігі жөнінде ғылымда әлі
нақтылы деректер жоқ. Мәселен, ес ... ... ... бір тобы оны мидағы электр құбылыстарымен байланыстырса ... ... ... ... ... бір ... есті мидың
нейрохимиясына қарай түсіндіргісі келеді. Соңғы бағыттың өкілдері ... ... ... бір ... ... ... нуклеинді
қышқылдар комплекісінің табылуы) естің бүкіл ми массасынан алтын орнын ... ... ... нәрсені еске сақтау – оны байланыстыру деген сөз. Ес ... ... ... ... ... ... деп ... бұрын бірнеше объектіні бір мезгілде немесе бірінен соң ... не ... ... ... ... ... ... Кейін
объектінің біреуін ғана елестетсек миымызда оның қалған бөлегін тудыруға
себап болады. Ассоциациялық принципті алғаш рет ... ... ... ... ... (б.э.д. 384-322) болды. Аристотель ассоциацияларды тек
тікелей елестетумен байланыстырып, психикалық әрекеттің қалған ... ... ерік т.б.) ... бұл ... ... ... рет ассоциация ілімін шартты рефлекс ... ... ... ... ... ... табиғатын түсінуге болатындығын
көрсеткен ұлы ғалымы И.П. ... ... И.П. ... ... деп ... құбылыс ми қабығында екі қозу процесінің
қабаттасып келуіне байланысты пайда болып, сан рет ... ... ... ... ... екенін түсіндірді. Ұлы ғалым бұл туралы
былай деп жазды: «Уақытша ... ... ... ... де,
біздің өзімізде де байқалатын жан –жақты физиологиялық құбылыс».
Сонымен қатар, ол түрлі әрекеттерден, ... ... да ... ... сөз, әлде ... құрылса да психикалық құбылыс болып табылады, оны
психологтар ассоциация деп ... ... ... заманынан
белгілі үш түрі бар. Олар: іргелестік, ұқсастық және қарама-қарсылық
ассоциациялар. Бұл ... ... И. П. ... былай дейді: «Шартты
байланыс... бұл, сірә, біздің бірмезгілдік ... ... ... Шартты байланыстардың генерализациясы ... ... ... ... ... (ассоциациялық)анализі мен синтезі,
сайып келгенде ой әрекетінің негізгі процестерімен мәні бірдей ... ... ... ... ... ... түсінуге
болады: 1) Іргелестік ассоциациясы бойынша бір зат жөніндегі елес ... оған ... бар ... ... қоса ... ... ... ұғымы
Қызыл алаң ұғымын, көктем туралы ұғым шөп туралы ұғымды туғызуы ... ... ... ... ... өздеріне ұқсас
обрздарды еске түсіреді, яғни бір зат жөніндегі елес сол ... ... ... ... бар ... ... елестетеді (Мәселен, толқынның шуы адамдардың
самбырлаған сөзін, жапырақтың сыбдыры адамның жайлап ... т.б.). ...... ... ... туралы елес оған қарама-қарсы
екінші затты не құбылысты еске ... (Ақ пен ... биік пен ... шу мен ... ... ... ... өзінің өмірде көріп-естіп білгендерін, басынан кешіргендерін,
түрлі ойлары мен сезімдерін, әрқилы іс-әрекеттерін ... ... ... сақталады, қажеткезінде қайта жаңғыртылады.
Сонымен, адамның бұрын қабылдаған нәрселері мен құбылыс бейнелерінің,
көңіл- күйлерінің ойда ... ... ... жаңғырту процесі ес деп
аталады.
Жүйке процесінің уақытша байланыстары негізінде бұрынғы қабылдағандар
еске түседі. Естің бұл күйі ... ... ... ... тану мен еске ... қызметі бірін – бірі толықтырып
отырады. Қабылданған нәрселердің есте қалғаны естің материалы ... ... ... ... ... ... ... болып саналады. Адам өзінің
басқалардың ойы мен бастан ... ... іс - ... сөз ... жаңғыртады.
Есте қалдыру, қайта жаңғырту, тану ес процестеріболып сналады. Ес адам
тіршілігінде маңызды орын ... Есте ... ... өмір ... Адамның есі үнемі дамып, жетіліп отырмаса, онда ол жаңа туған
дәрежесінде қалып қояр еді. Өмір ... ... ... бәрінің ес
процесінсіз болуы мүмкін емес. Ес осы заманғы психология ... ... ... ... бірі ... саналуымен қатар, техникалық ғылымдар
саласында да ерекшемаңызды. Есті осы психология ғылымы тұрғысынан зерттеуде
негізгі әр ... ... ... – есте ... механизімі туралы
мәселелер.
Қазіргі кезде ес ... ... ... мен ... ... бар.
Алайда, тұрақты түрде тұжырымдалып,бір жүйеге түскен теория жоқ. Бұл ... ... осы ... ... ... қызу зерттелгендігін, ол ... ... ... мен ... және әр қилы модельдер
барекендігін көрсетеді. Соңғы жылдары ес ... ... ... салалары
арқылы да қарастырылуда. Осы орайда, бүгінде естің механизімі мен ... ... ... ... және ... ... ... үшінші бағыт- биохимиялық тұрғыдан іздестіру
қосылып отыр. Сондай-ақ, есті ... ... ... ... ... де едәуір қалыптасқан жүйелер бар.
Естің психологиялық теориясы ес механизімін ... ең ... ... ... де, осы ... ... мен ... бағыттарға және теорияларға тарамдалады. Осындай тарамдалудың
негізі ретінде естің ... ... ... ... алынады. Ал ес
жайындағы бірсыпыра теориялар (бұлар өзгелерінен гөрі ... ... етіп ... ... ... ... «таза» сананың
белсенділігін (субъектіні) алады. Бұл бағыт адам іс- әрекетінің ... жоқ деп ... ... ... ... ... пікірді
білдіретіндігі анық.
Психологиялық тұрғыдағы көзқарастар тобы – ассоциациялық (байланысты)
бағыт делінсе де, оның негізгі ... ... ... – ассоциациялық
байланыстар. Осы байланыстар психикалық міндеттітүрде жасалу принпипі болып
саналады. Сөйтіп, екі түрлі елес пен ... ... бір ... ... ... орай есте әр ... ... жағдайларға байланысты пайда
болып отыратын әсерлер мынадай үш типке бөлінеді: а) ... ... пен ... орай ... ... ә) ... ұқсастығы; б) бір-
бірінен айырмашылығы мен қарама қарсылығы. Сыртқы дүние құбыластарының
өзара қатынасынан ... ... үш түрі ... 1) Аралас не
іргелес ассоциациялар (мысалы: түс (реңк) – ... 2) ... ... ... 3) ... ... (ақ-
қара; ұзын-қысқа т.б.). мұндай ассоциациялық ... ... ... оларды тұжырымдаған –ертедегі грек философы Аристотель (б.з.д. 384-
322жж.). атақты физиолог ... И.П. ... ... ... ... ... ми қабығындағы екі қозу процесінің ... ... ... сан рет ... ... ... ... уақытша
байланыстар деп анықтады. Бұл ілім естің физиологиялық теориясы деп
аталады. Аталмыш ... ... ... теориясы да жатады. Ол бойынша
жүйкелік импульстер нейрон ... ... ... ізін ... ... модель теориясы деп аталады. Осы заманғы нейропсихологиялық
зерттеулер нейрондар мен ... ... ... қызметінің
механизмдеріне естің сақталуы мен беку жағдайына терең мән ... ... ... ... да ... ... ... не өзі орналасқан клетка денесіне қайта оралады. ... ... ... ... ... ... болып
күрделілігі жөнінен түрліше қозғаулар ... ... ... ... ... жандануы іске асады. Кейбір ... ... ... ... ... қалу ... ... деп есептейді. Мұнда сақталатын іздерқысқа мерзімді
есте сақтаудан ұзақ мерзімді есте сақтау ға ... ... ... осындай есте сақтаудың негізінде біріңғай механизмдар болады
десе, ал екінші біреу лері мұнда әр ... ... екі ... ... деп ... ... ... биохимиялық зерттеулел
арқылы ғана дәлелдннбек.
Естің биохимиялық теориясы. Ес механизіміннейрофизиологиялық дәрежеде
зерттеу мәселелері осы кездегі биохимиямен ұштасады. Осы ... ... есте ... екі ... ... ... ... жорамал жасайды.
Бұл жорамал бйынша алғашқы сатыда тітіркендіргіштер ... әсер ... мида ... қысқа реакциялар пайда болып, олар клеткаларда
физиологиялық өзгерістерге ұшырайды. Екінші ... ... ... биохимиялық реакция пайда болып,жаңадан протейндер дейтін ... ... ... саты тек ... ... ... ... мерзімді физиологиялық механизімі. Ал екінші сатыда клеткаларда
өзгерістерге ұшырайтын заттар ұзақ мерзімді есте ... ... ... ... шындығын анықтау мақсатыменсабауқұйрық тышқандарға
арнайы тәжірибе жүргізілген. Адам есінен уақытша ... ... ... ... білгендерін ұмытып қалатыны мәлім. Бұл жайт
адамдарға қысқа ... әсер ... ... ... ... өзгерістерге жетпей, басылып қалатындығын
көрсетеді.
Естің химиялық ... ... есте ... физиологиялық
негізі клеткалардағы нуклеин дейтін қышқыл ... ... деп ... бұл ... ... нәсіл қуалау арқылы беріліп
отырады деп есептеледі. Ал онтогенетикалық не дара адамның есі ... ... (РНК) ... ... ... ... түсіну үшін
мынадай бір мысал келтірейік. ... ... ... ... ... ... ... кетеді. Машина сағатына50 км жол жүреді. Сол машина 95 км
жол жүргенде апатқа ұшырап, ... ... ... ... соң одан ... кімнің кінәлі екендігін сұрағанда, ол 70-75 км-ге
дейінгі көргендері мен кезднстіргендерін айта ... ... 75 ... 95 ... ... ... болған оқиғаларды айта ... Оның ... ... ... ... ... ... есінде
қалмағандығы.
Швеция биохимигі ... ... ... РНК ... ... ұзақ ... бойы химиялық
іздер қалдыратынын анықтаған. РНК өте өзгергіш; оның өзіндік өзгеруі 1015-
1020-ға дейінгі сандар ... ... ... Осындай биохимиялық
зерттеулер арқылы табылған жаңа малұматтар болашақта ... ес ... ... ... ... ... ... ес процесі - өте
күрделі және ... ... орай ... ... ... ... ... – организмнен мүшеге, одан клеткаға және керісінше ... ... ... ... ... әр ... дәрежеде анықтаған
зерттеу нәтижелері бір-бірін толықтырып отырады.
Естің түрлері
Ойда қалдырылатын не қайта ... ... ... ... ... бөлінеді. Олар: қозғалыс, образдық, сөз-логикалық және эмоциялық
есептер.
1) Қозғалыс (немесе ... есі деп ... ... ... туып ... қимыл қозғалыстарды еске қалдыру мен
қайта ... ... ... ... осы түрі ... ... ... тебу, жазу, оқу, машинкада қағаз
басу, самолет жүргізу, т.б. ) қалыптастырудың негізі болып
табылады. ... әріп ... ... үйренген кезде бала
жазуға қатысатын қолының қозғалыстарын есінде сақтайды.
2) Заттар мен ... ... ... ... ойда
қалдыруда, қайта жаңғыртуда көрініп отыруын образдық ес деп
атайды. ... мен ... ... ... есі ... нақты, көренкті болып келеді. Мұндай
адам оқып шыққан кітабының мазмұнын есіне түсіргенде ондағы
ұсақ ... ... көз ... жақсы келтіре алады.
Мәселен, француздың белгілі карикатуршысы Гаварни бір көрген
адамын бет-ажарынан тани қоюда ... ... ... Ол ... ... ... ... жолдасын: «Қарашы, мынау
адам есіңізде ме?» деп сұрайды екен. Танысы: «Жоқ, білмеймін»
десе, ... ... ... 20 жыл ... ... ... жоқ па ... - дейді екен.
3) Адам ойының түрлі формаларын, (ұғым, пікір, ой қорытындылары)
еске қалдыра алу ... ... ес деп ... ... есте ...... ... байланысты. Естің осы түрі
көбінесе философтар мен математиктерде жиі кездеседі. Сөз-
логткалық естің оқу ... ... аса зор. ... есте ... оны ... ... есі ... адамға қиынға соғады.
4) Сезімдерді еске қалдырып отыруды эмоциялық ес деп атайды.
Мәселен, жас ... ... ... ... сол кезде бізге
ерекше әсер қалдырған нәрселерді бәрі оп-оңай есімізге түседі.
өткендегі оқиға бір қуанышқа байланысты ... ол өмір ... ... ... ... ... Ұлы Отан Соғысының
жеңісін тойлаған күн – 9 ... ... Ю.А. ... ... жол ... күні – 12 ... жыл ... Наурыз-тойын еш уақытта ұмытпаймыз.
Адам сондай-ақ бір бір нәрседен қатты ... да, ... ... ... ... ... кешірсе, мұндайды еш уақыт ұмытпайды. Эмоциялық ес
туралы орыс ... ... К.С. ... (1863-1938) жақсы айтқан:
« Егер сіз бастан кешіргеніңізді есіңізге түсіргенде бозарып және қызаратын
болсаңыз, сіз ертеде басыңыздан ... ... ... ... ...... ... есі немесе эмоциялық естің болғаны».
Естің жоғарыда атлған түрлері екі сигнал жүйелерінің мидағы қызметімен
түсіндіріледі. ... ... ... ... ... есте ... рөль ... болса, онда естің образдық түрі болғаны, ал ... ... ... ... ... асатын болса, онда сөз-логикалық түрі
болып табылады.
Соңғы ... ... ... ... ... ... да түрлері
болатындығын көрсетіп отыр. Мәселен, адамның ... ... ... ... ... ес қысқа және ұзақ уақыттық болып ... ... ... ... ... ... орындауға байланысты
көрінетін түрін оперативтік ес деп атайды. Мәселен, оқушы тексті көшіріп
жазғанда, мұны ... ... ... ... ... сөздер, сөз
тіркестерін көшіру)орындайтын болса, бұл оның ... есі ... ... өт ... ... оның өзі біренше жеке процестерден тұрады.
Бұлардың негізгілері: есте қалдыру, қайта жаңғырту, ұмыту.
Ол арнайы есте ... және ... есте ... ... ... ... қалдыру
Еріксіз есте қалдыруда адам ... ... ... ... ... арнаулы тәсілдерін пайдаланбайды. Айналадағы өмірдің ... сол ... ... ... есте қалып отырады. Ал есте қалдыру
арнайы тәсілдерді қажет етеді, оны тудыратын тиіст імотивтер болады. Қандай
объектіні болмасын әдейілеп есте ... үшін мына ... ... ... ... Есте ... ... мақсат қойып отыру зор маңызды. Оқу
материалын жақсы меңгеру үшін, оған ... ... қою ... үшін алға айқын, анық мақсат қою қажет. Мәселен, ... ... ... оны ... ... ... ... балалардың
біразы әңгіменің негізгі бөлімдерін қайта жаңғырта алмай қалады.
Ал енді осы оқушыларға ... бір ... ... үш-төрт күннен
кейін қайтып айтып бересіңдер ... ... ... ... біразы жадында ұстай алады. Бұл екі тәжірибенің
арасындағы ... ... ... есте ... ... ... ... ал бірінші жағдайда мұндай анық мақсат қойылмаған
еді.
2) Есте ... ... ... мәні ... ... де
байланысты болады. Мәселен, оқушылар қандай бір шығарманы
оқымасын, бір қажетіме керек болар деп ... ... оны ... ... ... ... шығарманы жоспарлай алу – есте қалдыруға көп ... ... ... ... анық, айқын, дәл болуы керек.
Қалай болса солай құрыла салған жоспар есте берік сақтауға негіз
бола алмайды. Оқитын шығарманың ... еске ... ... ... оны ... ... ... бөлшектерге
бөлу, бөлшектің әрқасысының мағынасына лайықты ат ойлап табу –
еске қалдыруды нәтижелі етеді.
4) Мағыналы есте ... ...... ... түсіну.
Мондықтан мағыналы түсіну ойлау процесімен тығыз байланысты.
Материалды ... ... ... ... мағыналы байлаыстар
жасау, маңызды белгілері анықтай алу – оны ... ... ... ... керек етеді.
5) Оқып отырған шығарманың байланысын, жүйелерін елестеуге, ... ... ... ... ... чертеж, таблицалармен
қатар, арнаулы шартты белгілер қолданылып ... ... ... арта ... ... қандай болмасын бір
кітапты оқығанда, әсіресе, Маркс пен Энгельстің еңбектерін оқып
үйренгенде кітапқа, (кітап тек ... ... ... ... ... ... арнаулы белгілер қойып отыратын болған.
Мәселен, ол кітаптың не дәптердің жиектеріне «өте нәзік ... ... ... «әсем айтылған», «тамаша», «өте дұрыс»,
«тапқырлық», «сөз болғаны», «шатастырып отыр», ... - ... сөз ... ... ... өте ... кітаптарды оқуға бірнеше рет оралатынғ, сонымен
бірге, өзінің сол ... ... ... жақсартып, толықтырып,
редакциялап та отырған. Мұндайда ол: ... ... ... ... ... ... ... екен. Сондай-ақ оқып отырған нәрсесіне арнаулы белгілер қоюға
үлкен мән ... ... аса ... , ... ... да ұмытпайтын
данышпан адам бола тұра, оқығанын есіне берік сақтау үшін осындай қосалқы
әдістерді көп ... Есте ... тиіс ... адам ... өз ... ... ... бергені абзал. Егер бала мұғалімнің ... ... ... ... сөзбе-сөз айтып беретін болса, мұндай ... есте ... ... ... ... ... ... есте сақтау адамның өзін-өзі тәрбиелей
алуына да ... ... оның ... жақсы ұйымдасқан болса, есте
қалдыру дәрежесі де жоғары ... ... ... мән бермейтін, өзін
көлденеңнен кез келген нәрселер билеп кететін ... есте ... ... ... Ондайлар Абай айтқандай, «ой кесклдеріне»
қарсы тұруға шамасы жетпейді. Абайдың түсінігінше, ой ... ... болу – ... уайымсыз салғырттық, ойыншы, күлкішілдік не бір қайғыға
салыну) естіген ... ... ... ... ... Есте қалдырудың сапасы бұрыс қайталай алуға да ... ... ... бір ... оқып ... ... ... Аз уақыт ішінде жиі-
жиі қайталап жаттаудың да ... жоқ. ... ... ... ... ... тез ұмытылады, сондықтан оны бірнеше уақытқа бөліп жаттау ... ... ... тым ұзақ ... Тек ... шағын шығарманы тұтас
күйінде жаттауға болады. Егер шығарма көлемді болса, оны бөлшектеу қажет.
Бірақ ... ... ... ... логикалық ой сақталатындай етіп бөлген
пайдалы. Мұндайда қайталаудың саны азырақ болады және ол есте ұзақ ... ... ... ұмытылып кеткен соң қайталау пайдасыз, оны
ұмытапай тұрып қайталау керек, өйткені «... қайталауды ескеріп, құлап ... үйді ... үшін ... үйді ... нығайта отырып, үстіне екінші
қабатын салу үшін жасайды. әрбір ... ... адым ... ... ... ... ... Қайталауды түрлендіріп отырудың, оны
уақыт жөніне дұрыс құрудың маңызы жөнінде К.Д.Ушинский былай дейді: ... ... ... сол ... ... ... берудің ешбір
қажеттілігі жоқ... ал, кездейсоқ кездескенді, жаттап ... ... ... ... ... ... сөзбен қайталап айтып беру әлдеқайда пайдалы».
Жаттаудың мнемоникалық әдісінің бірі ... есте ... ... есте ... ... құбылыстардың ішкі мәніне, олардың ... ... ... ... ... механикалық есте қалдыруда заттар
жай, сыртқы байланысқа түседі. Мұның басты шарты – қайталау. ... ... кей ... іске ... ... ... ... Шетел сөздерінің
жазылуы мен айтылуын, қиын сөздер мен атауларды, хронологиялық даталарды,
көше, жер, су ... ... ... есте ... ... болған кезде
механикалық еске қалдырып жаттаған дұрыс. Есте ... ... ... ассоциациялар арқылы мнемоникалық әдіспен жүзеге асып ... ... ... ата-бабаларымыз жыл қайыру тәсілін оңайлату
мақсатында төрт жол ... ... бұл ... тек ... ... ... ... мағыналы есте
қалдыруды дамытқанымыз пайдалы. Мағыналы есте ... ... ... ... ... көп. ... бір зерттеуде 4-ші
сыныптағы «Ана тіл» ... ... ... және оның ... түсінудегі
оқушылар есінің салыстырмалы ерекшелігі мынадай болған: текст ... бір ... ... шығарманың 72 пайызы, он күннен кейін – ... бір ... ... – 51 ... екі ... соң – 48 ... ... материалдың негізгі мағынасын есте бір күннен кейін 100 пайызы, төрт
күннен ... – 99 ... он күн ... ... – 95 пайызы, бір айдан соң
– 92 пайызы, екі айдан кейін – 92 ... ... ... ... цифрлар
мағыналы түрде есте қалдырудың тиімділігін көрсетіп отыр.
Қайта жаңғырту және тану
Қайта жаңғырту еріксіз және арнайы қайта жаңғырту деп ... ... ... ... адам ... ... қоймайды. Мұны іс-әрекеттің
барысы туғызып отырады. Қайта жаңғыртудың осы түрі көбінесе ... ... ... мазмұндас болады. Мәселен, музыкант ... ... ... жаңғырта береді. Еріксіз қайта жаңғырту кездейсоқ туып
отырғанмен, ол белгілі жүйеде жүріп ... ... ... жаңа ... ... балаға бұрын өткен шығармаларды көбірек беретін
болса, мұндайда оқушының ... ... ... қайта жаңғырып, ол
білгеннің үстіне біле түседі.
Арнайы қайта жаңғырту мақсат ... ерік ... ... ... Тәсілдер қолданумен жүзеге асады. Арнйы қайта ... - ... ... ... ... ... өте белсенді процесс. Қайта
жаңғыртудың да ... ... бар. ... ... мына
төмендегідей:
1) Көлемі үлкен шығармаларды қайта жаңғырту үшін жазбаша ... оның ... ... ... ... ... жасаудың өзі
қажетті шығарманы жинақты, белгілі арнаға жүйелейді. Мұның өзі
қайта жаңғыртудың сапалы болуына көп ... ... ... ... ... ... қабылданған объектілерді бір-
біріменн салыстырып отыру да аса пайдалы. Мұндайда нәрселердің
бір-бірінен ұқсастықтары мен айырмашылықтары тез ... адам өз ... ... ... ... оның дене бітіміндегі ұқсастықтарымен қатар
айырмашылықтарын да ... ... ... ... ол ... жаңғыратын болады.
3) Қайта жаңғыртуда ассоциацияларды, ... ... ... жөн. Мұндайда адам бір мағыналы
нәрсені қызық қылып, ұмытқанын соның ... ... ... қалай болса солай кездейсоқ нәрсемен байланыстыра отырып,
қайта жаңғырту ... ... ... ... ... ... аттас фамилия» әңгімесінде Овсов ... ... ... ... жылқымен байланысы бар» деп
ойынан ... ... ... бір ... ... тамаша
көрсетеді.
4) Оқыған нәрсеге жауапкершілікпен қарауу, мұнда табандылық,
тұрақты қызығудың болуы да ... ... ... ... шарты болып есептелінеді.
Қайта жаңғыртудан тану процесін ажырату керек.
Тану – ... ... ... ... Тану – ... ... және
қайтадан кезіккенде көрінетін ес процесі. Тану ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, біреу
бір нәрсені қиналмай, тез және толық таниды, екінші біреу мұны мүлдем тани
алмайды, үшінші ... шала ... ал ... ... қате танитын болады.
Объектіні дұрыс тану үшін адамның көзі төселіп ... өмір ... ... ... ... Ес ... болатын қателердің көбі дәл, жетік
тани алмаудан, ал дұрыс тани алмаудың өзі ... зер ... ... ... ... ... адам алғашқы рет бір жерге келгенде
(бұрын көрмесе де) оған көп ... ... өзі ... ... ... ... ол ертеде ұшырасқан нақты бір жағдайда қазіргі кездескен
жағдайға ұқсатады.
Елестеу және оның ерекшеліктері
Қайта жаңғырту процесі елеспен тығыз ... ... ... ... ... ... ... жарыққа шығып отырады.
Елесті түйсікпен қабылдаудан ойлауға өтердегі көпір деуге болады. Елес
арқылы адам заттар мен құбылыстарды аз да ... ... ... алуға
мүмкіндік алады. И.М.Сеченов оны «Заттық ойлау» деп өте дұрыс атаған.
Елес – заттардың бейнелерін есте сақтауға, сол заттардың типтік, ... ... ... ... ... ... оның ... танып, білуге көмектеседі. Демек, белгілі бір ... ... ... ... оның ерекшелігін, не үшін қажеттігін тезірек
ұғынамыз да, еске жақсы сақтай аламыз.
Елестердің түрлері де ... мен ... ... ... адам ... ... пішінін, көлемін көру елестері арқылы;
музыкалық шығармаларды, таныс адамның даусын, иттің үргенін есту ... ал ... ... ... иіс елестері арқылы; мақпалды, тасты,
тікенек шөпті сипай сезім ... ... ... ...... ... нтижесі. Елестер жалпылау дәрежесінің әр түрлі
болатындығына қарай жалпы, жеке болып ... ... Көп ... ... ... дейді. Мәселен, адамның өзен туралы елесі – жалпы
елес. Сырдария өзені – жеке елес.
Оқу процесінде балалардың ... ... ... мән ... баланы оқуға, жазуға үйрету анық, дәл елестерсіз мүмкін емес. Егер
оқушыда әріптердің жазылуы жөнінде анық елес болмаса, ол ... ... Көру ... ... сабағында аса қажет. Баланың зат жөніндегі
елестері анық ... ... ол ... ... ... етіп сала ... қабылдаудың негізінде қалыптасып отырады. ... ... ... ... ғана ... де ... болады. Оқушы өзі байқап
отырған нәрсенің кейін қажет болатынын сезінетін ... оның ... ... ... ... ... дамытуда арнаулы жаттығулар жасау
қажет.
Төменгі сынып оқушыларының өмір ... аз, ... ... затты жалпылай алу қабілеті нашар болады. Мұғалім осы
жағдайды ескере отырып, балада ... ... ... ойластыруы тиіс.
Мұнсыз жоғары сыныпқа барғанда балаға оқу ... ... ... Мектепке түскен балалардың елес қорының түрліше болып келуі оның
отбасынан алған тәлім-тәрбиесіне де ... Егер үйде ... ... ... ... ... бөлінген болса, мұндай баланың әр нәрседен
хабары бар болып келеді де, ... ... ... Мектеп жасына дейінгі
балалардың елестерін ... ... ... оқу ... ... бір элементі екендігі ата-аналардың естерінде болуы тиіс.
Ұмыту және оның түрлері
Ұмыту процесі – есте қалдыру процесіне қарама-қарсы процесс. ... емес ... ... отыру – адамның рухани дамуына көп ... Егер адам ... ... ... есте ... ... болса,
онда кез келген ұсақ-түйектер ... ... ... ... еді.
Экперименттік тексерулерге қарағанда қайта жаңғыртылған материалдардың ... ... өте ... ... ... қайтадан құрастыру кезінде оның
көлемі кемиді, оның маңызы жоқ ұсақ жерлері шығып қалады да, ... ... ғана ... есте ... ... ... тірмілік
қажетімізге жарайтындары ғана көбіне ұмытылмайды. Ал біздің тіршілігімізге
тікелей байланысы ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Бірде ұмыту объектіні әдейілеп еске түсіруге,
не тануға мүмкіншіліктің жоқтығынан пайда ... енді ... ... ... не ... еске ... ... болады. Материалды оқыған бойда
бірден қайта жаңғырту қиынға түсіп, мазмұны толық ... ... ... ... ... екі-үш күннен кейін тым тәуір қайта жаңғыртылуы мүмкін.
Осындай кешігіп еске ... ... ... ... деп
атайды. Кешігіп еске түсіру, көбінесе, мектепке дейінгі ... мен ... ... жиі ... ... олар көлемі үлкен, күрделі
материалдарды ... ... ... ... шамалары келмейді де, ойларына
келген жерін айта береді. Ой-әрекетінің біртіндеп күрделенуіне және ... ... ... ... ... ... ... көп кездеспейді.
Ұмыту процесінде байқалатын екінші бір ... ... ... материалға ұқсас екінші бір материал оқылса, бұл қайта
жаңғыртудың сапасының төмендеуіне әсер етеді. Бұл ... ... деп ... ... есте ... ... екіншісіне бөгет жасауы
проактивтік тежелу деп аталады.
Айтылған құбылыстардың табиғатын білудің үлкен педагогикалық мәні бар.
Өткен шығармадан көлемді, ... ... ... ... ... басы
мен аяғы есте жақсы сақталып, орта жерге тежелуге ұшырайтындығы ... ... ... ... оқушыларда болдырмауы үшін, сабақ
кестесінде ұқсас пәндердің тұрмауын қадағалап, әр жастағы ... ... ... ... ... оқу әрекетін үнемі түрлендіріп
отырулары керек.
Ес саласындағы дара айырмашылықтар. Есті ... ... ... екі ... табу қиын. Бәреу өлеңді жылдам жаттаса,
екінші біреу – санды жақсы жаттайды, үшінші біреу – ... ... ... есте ... ... т.б. Адамдар, сондай-ақ, сеінің дәлдігі
жөнінен бір бірінен ажыратылады. Естің дәлдігі – ... ... ... ... ... ... айта білу ... Мәселен, орыс
композиторы Балакиревтің есі дәл осындай ... ... ... ... бір ... ... ... де, екі жылдан кейін осы
симфонияны жаңылмай орындап береді.
Есі дәл адамдар ... ... ... жылдамдығы жөнінде де алдына
қара салмайды. Жұрт бұларды зейінді, зерек адам дейді. Ал басқа біреулер,
керісінше, қайта-қайта ... да ... ... ... әуре болады. Адамдар
еске ... ... де ... Мұны ... естің
беріктігі деп те атайды. Мәселен, бір нәрсені жаттап алса, оны ұзақ ... ... ... ... оны тез ... жақсы сапаларының бірі – даярлығы. Естің қорынан кез ... ... ... ... ала білуді естің даярлығы дейді. ... көп ... тоқи ... ... ... кең ... да ... Біреулер
көзбен көргенді, енді біреулер құлағымен естігенді ... ... ... ерекшеліктер балалар арасында да жиі кездеседі. Оларды
төмендегінше жіктеуге болады:
1) Есте қалдыруы шапшаң, қайта жаңғыртуы ... еске ... ... ... ... Есте баяу қалдырғанмен, ұмытпайтын оқушылар.
3) Есінде қалдыруы тез болғанмен, тез ұмытатын оқушылар.
4) Есіне қиналып түсретін және тез ұмытатын оқушылар.
Бала есінің ... ... ... ... ... ... Есте
қалдыруы нашар балалар сабақтан көп қалады, үй тапсырмаларын жүйелі орындап
отырмайды, ... ... ... ... ... Есте ... ... сабақты сабақты дұры тыңдамауынан, ... ... ... ... ... мұғалімнің бақылауында болуы
тиіс. Енді бір балалар ауру-сырқаулы ... тез ... ... көңілмен тыңдайды. Мұғалім осындай балалармен де жеке жұмыс жүргізуі
тиіс. Мәселен, оларға қосымша сабақ ұйымдастыру, ол ... ... ... қадағалау т.б. балалардың ес қабілетін арттыруға
себепші ... есі ... ... қарай дами бастайды. Мәселен, төрт-бес айлық
бала стақандағы ыстық суды ... оған ... ... оған қолын
күйдіріп алған. Жарты жастағы бала өзінің шешесін бірер жеті ... ... ... Бұл – балада тану процесінің өте ... ... ... ... ... ... ... көлемі арта түседі.
Бір жасар бала көрген нәрсесін бір-екі апта есінде сақтайды, үш жасар ... бір ... ... ... Бала ... ... жүру,
айналасындағылармен қарым-қатынас жасауға талпыну, ойын әрекеті елеулі ... ... ... баланың есте қалдыруындағы негізгі ерекшелік –
жаттайтын материалдың сыртқы түрлеріне көңіл ... ... ... ... Төрт ... ... балада еріксіс ес ... ... бала ... қара ... ... ... болса солай, тез жаттап
алғанымен, оның ... ... Бес ... ... ... ... естің
жоғары түрлері көрінеді.
Мектепке түсу балалардың логикалық есін дамытуда үлкен роль атқарады.
Оқушылардың есін ... де ... ... жас және ... ... ... ... жұмыс жүргізеді. Төменгі сынып
оқушылары оқу тәсілін өз бетімен таңдап ала ... ... ... ... ... қалай оқу керектігін балаларға ұдайы ескертуі
керек. Бұл жөнінде оқулықтардың бәрінде мәтінді қалай оқу, тапсырманы қалай
оқу ... ... ... ... ... ... ... жөнді түсе
қоймайды. Мұғалім мұны қатты ескергені жөн.
Төменгі ... ... ... ... сөзбе-сөз жаттап алады.
Олар материалды есте қалғанша оқи береді. «Оқулықтағыдай ... ... ... Бұлайша есте қалдыруға материалдың қысқалығы және жинақылығы
себеп болады. Балалардың сөздік қорының ... да өз ... ... ... ... ... бір жағынан, баланың сөздік қорын
дамыта отырып, екінші жағынан, материалды өз бетінше айтуға үйретуі ... ... ... ... ... алуы – оның ... өз ... білуі болып табылады. Осылайша , есте қалдыру үшін оқитын материалды
бірнеше мағыналы ... ... оның ... ... ... екендігі
алдында айтылып кеткен. Төменгі сынып оқушылары бұл жөнінде өте шорқақ
екенін де, психологиялық зерттеулер ... ... ... бала ... ... ... мәтінді жеке бөліктерге бөлгенмен, оның ... ... ... ... ... жеке бөліктеріне ат беріп, басты
жерлерін ... ... ... ... ... қояды. Бұл әдіс оған оңай
болып көрінеді. Егер мәтін ұсақ ... ... ... ... ... мен ... ... тақырыпша етеді де, мәтін үлкен бөліктерге
бөлінсе, бұлардың тақырыпшасы шамадан тыс, шығарманың ... ... ... ... қарай бөліктерге бөлуге төменгі сынып ... ... ... ... ... оқылатын мәтіннің сипаты және
балалардың жас ерекшеліктері ескерілуі тиіс. Шығарманың ең ... ... оған өз ... ат ... ... ... ... оқушыларында жаап-жақсы
дамитындығы көрінеді. Бұл әдісті балаларға ... ғана ... ... жаңа ... ... ... байланыстыра ьілуге
машықтандыру, оқу материалдарын неғұрлым ұзақ есте сақтауға бағыт беру ... есті ... ... ... ... ... сондай-ақ,
балалардың еске қалдыру, қайта жаңғырту мүмкіндіктерін өздері қадағалай
алуына үнемі ... ... ... ... ... ... қалыптасуы бала кезінде үйінде алған тәрбиесі
мен мектепте алған біліміне байланысты болады. Бала ... ... ... ... ... әсіресе психологиялық дайындығына байланысты.
Алдымен мұғалім есте қалдыру мен ... ... ... ... тиіс. Сонда ғана ол балаларды сондай әдістерге ... ... ... есін ... ... жас және дара ... Мұндайда бағдарламалық материалдардың ішінен аса ... ... жаңа ... ... ... ... ... байланыстырады, баланы алаңдататын факторларды болдырмау
жағын қарастырады, оқушылардың шамасы келмейтін ... ... ... есінде жақсы қалдыру үшін, мұғалім баланың білуге тиісті
нәрсені үнемі көзге көрсетіп, дұрыс ... ... ... зер салу ... үшін қолымен ұстатқызып, суретін салдырып отырғызғаны дұрыс. «Алғашқы
образдың есте берік және барлық ... ... ... ерекше мәні бар,
- дейді К.Д.Ушинский, - өйткені балалардың есінде оқыту арқылы ... ... ... орын алатын болса, соғұрлым келешекті
образдар баланың есінде оп-оңай және ... ... ... есін ... ... ісін оның ... ... адамгершілік
тәрбиесімен қосақтастыра жүргізген жөн. Оқушылардың оқу мен ... ... мен ... ... мен ... ... тәрбиелеу олардың оқу есін де ... ... көп ... ... ... Қ. ... ... М. «Педагогика», А.92ж
3. Дружинин В.Н. «Психология для тех. ... ... ... Ә. ... ... ... К.Д.Ушинский. Балаларды тәрбиелеу және оқыту жөніндегі пікірлері

Пән: Валеология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тұлға туралы жалпы ұғым10 бет
Қиял туралы жалпы ұғым14 бет
Қуаңшылық және оған төзімділік туралы жалпы ұғымдар13 бет
Өндірістік санитария және адам тіршілік әрекетіндегі химиялық және биологиялық қауіпсіздік туралы жалпы ұғымдар8 бет
"Тіл және ұлттық мінез."16 бет
«Мемлекеттік қызметтегі мемлекеттік саясат»96 бет
Авторлық құқық. Сабақтас құқық туралы жалпы түсінік28 бет
Авторлық құқықты реттеу15 бет
Азаматтық істер бойынша міндеттемелерді орындау негіздері53 бет
Азаматтық құқықтарды қорғау19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь