Қазақстан тарихының орта мектепте пән ретінде оқытылуы: теориялық және методикалық негіздер (1958ж. - қазіргі кезеңге дейін)

Кіріспе


І Қазақстан тарихының мектепте оқытылуының тарихнамалық, методологиялық, деректік негіздері

1.1 Мәселенің зерттелу деңгейі
1.2 Мектепте Қазақстан тарихының оқытылуының методологиялық және деректік негіздері


ІІ Қазақстан тарихының КСРО тарихының құрамында оқытылуы (1958.1989 ж.ж.)

2.1 Қазақстан тарихын мектепте оқытудың басталуы
2.2 Қазақстан тарихының пән ретінде қалыптасуы мен даму кезеңдері
2.3 Қазақстан тарихының базалық негізін теориялық.әдістемелік талдау


ІІІ Қазақстан тарихы.дербес оқу пәні

3.1 Қазақстан тарихы пәнінің құрылымы
3.2 Дербес оқыту әдістемесі ретіндегі Қазақстан тарихы пәнінің мазмұны


Қорытынды


Қолданылған әдебиеттердің тізімі
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Жаңа даму жолына түскен бүгінгі Қазақстанның халықаралық және ішкі қоғамдық-саяси жағдайларында үлкен өзгерістер болып жатыр. Осыған орай, «Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады; оның ең қымбат қазынасы - адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары.
Республика қызметінің түбегейлі принциптері: қоғамдық татулық; бүкіл халықтың игілігін көздейтін экономикалық даму; Қазақстандық патриотизм; мемлекет өмірінің аса маңызды мәселелерін демократиялық әдістермен ... шешу» [1].
Қазақстанның ата заңындағы осы мұраттар жалпы білім беретін мектептерде оқытылатын пәндердің білім мазмұнын, оларды оқыту әдістемесін тезірек жаңартуды, жетілдіруді күн тәртібіне қойып отыр. «... біздің мәдениет органдарының адамдардың бойына асқақ ой-ниет нәрін сіңіруге, жас ұрпақты халықтың, бүкіл әлемдік өркениеттің сан ғасырлық рухани және мәдени мұрасының қазыналарынан сусындата білуге қабілетті болуының маңызы ерекше зор ...» [2]. Қазіргі уақытта қоғамдық – гуманитарлық пәндерді оқытудың білімділік, тәрбиелік, дамытушылық маңызы бұрынғыдан да арта түсуде. Оларға «Білім туралы Заң», «Қазақстан Республикасында гуманитарлық білім беру тұжырымдамасы», «Қазақстан Республикасында тарихи сана қалыптастыру тұжырымдамасы», «Қазақстан Республикасындағы этникалық-мәдени білім беру тұжырымдамасы» сияқты мемлекеттік құжаттарда да айырықша көңіл бөлінген. Осы пәндердің ішінде Қазақстан тарихын оқытудың орны ерекше. Өйткені өзінің туып-өскен өлкесінің, аймағының, елінің және оның халықтарының тарихын жақсы білмеген оқушы өз халқын да, басқа халықтарды да лайықты құрметтеуі мүмкін емес. Ондай жастардан болашақ қоғамның белсенді мүшелерін, қоғам, халық Отан үшін бар күш-жігерін сарқа жұмсамайтын, жан-жақты білімді азаматтарды тәрбиелеп шығара алмасымыз да ақиқат.
Қазақстанның қазіргі халықаралық жағдайы, оның дүниежүзілік қауымдастықтағы белгілі мемлекеттердің қатарына қосылуы, дүние жүзінің көптеген елдерімен түрлі салада байланыстар жасауы да оның әрбір азаматына өз елінің тарихын білуді міндеттейді. Өз елінің, халқының тарихын жетік білмейтін адам өз елінде де, одан тыс жерлерде де оның мүддесін ойдағыдай қорғай алмайды. Осы және басқа да жағдайлар Қазақстан тарихын алдымен мектепте, сондай-ақ қадірлі мамандық беретін басқа да орта оқу орындарында оқытуды ғылыми-әдістемелік жағынан мүлде жаңа деңгейге көтеруді қажет етеді. Мұны осы пәннің мектептегі қазіргі жағдайы да талап етіп отыр. Бұл тақырыпты зерттеу осы күнгі мектептегі оқу-тәрбие жұмысын жетілдірудің маңызды да өзекті мәселесінің біріне айналуы да содан.
Қазақстан тарихының материалдары жалпы білім беретін мектептерде ресми түрде 1958/59 оқу жылынан бастап оқытылып келеді. КСРО құрамындағы одақтас республикалардың бірі саналған Қазақстанның тарихына болмашы ғана сағат бөлініп, сабақтары КСРО тарихы құрамында үзік-үзік оқытылғандықтан оны оқытуда көптеген қайшылықтар орын алды.
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы, «Қазақстан», 1995.
2. Қазақстан Республикасында гуманитарлық білім беру тұжырымдамасы. «Егемен Қазақстан», 1994, 25 тамыз.
3. Из опыта изучения истории союзной республики. Москва, «Педагогика», 1979.
4. Изучения в школе документов КПСС и Советского государства. Москва, «Педагогика», 1981.
5. Обучение и воспитание в средней общеобразовательной школе. Москва, «Педагогика», 1970.
6. Қазақ Советтік Социалистік Республикасының Мемлекеттік егемендігі туралы Декларация. «Социалистік Қазақстан», 1990, 28 қазан.
7. Кадирбеков И. Отбор наглядных пособий по истории Казахской ССР и система их использования в процессе преподавания. Ташкент, 1968.
8. Қадырбеков И. «Қазақ ССР тарихы» оқулығының иллюстрацияларын сабақта пайдалану.//Қазақстан мектебі, 1966, №11
9. Аманжолова К. Қазақ ССР тарихын оқытуда көркем әдебиетті пайдалану. Алматы, «Мектеп», 1989.
10. Аманжолова К. А. Методика использования историко-художественной литературы в процессе преподавания истории Казахской ССР в школе. Фрунзе, 1974.
11.Каменир К.М. Қазақ ССР тарихын оқыту тәжірибиесінен.//Қазақстан мектебі, 1974, №3
12. Каменир К.М. Изучение вопросов истории культуры в курсе истории Казахской ССР. Автореф., Москва, 1976.
13. Жевако Е. В. Қазақ ССР тарихын оқытуда графикалық көрнекі құралдарды пайдалану.//Қазақстан мектебі, 1975, №12.
14.Жевако Е.В.Қазақ ССР тарихын оқытуда тарихи ұғымдарды қалыптастыру.//Қазақстан мектебі, 1978, № 6.
15. Зарифова М. Жүйелі білім берудің алғашқы баспалдағы.//Қазақ тарихы, 1996,№2.
16. Зарифова М.А. Методические основы учебника истории союзной республики, (13.00.02). Автореф., Москва, 1985.
17. Әбдіғұлова Б. Қ. 4 класс оқушыларына тарих сабағында коммунистік тәрбие беру. Алматы, «Мектеп», 1987.
18. Әбдіғұлова Б. Қ. Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеу//Қазақстан мектебі, 1987, №12.
19. Абдугулова Б. К. Формирование знаний о дружбе народов при изучении начального курса истории Казахстана (13.00.02). Алматы, 1994.
20. Алтаев М. Воспитание учащихся в духе дружбы народов и пролетарского интернационализма в процессе изучения истории Киргизии в курсе истории СССР. (13.00.02). Фрунзе, 1967.
21. Асланов Г.М. Внеурочная работа по истории союзной Республики в курсе истории СССР (на материалах изучения истории Азербайджана в школах Азербайджанской ССР). (13.00.02). Автореф. Москва, 1980.
22. Муратгельдыев Т. Вопросы методики обучения истории Туркменской ССР в школах республики. Автореф., Ашхабад, 1971.
23. Ремеев Н. М. Отбор содержания и эффективных приемов обучения истории СССР. Автореф., Москва, 1982.
24. Исмаилова Н. А. Изучение национальной культуры Туркменского народа при изучения истории Туркменистана в школе. (13.00.02). Автореф., Чардже, 1994.
25. Пилкаускас З. Ю. Преподавание основных вопросов истории Литовской ССР. Вильнюс, 1964.
26. Рывкин М. С. Из опыта краеведческой работы по истории. Изд. АПН РСФСР, Москва, 1961.
27. Колосков А.Г. Становление и совершенствование школьного исторического образования в СССР. Автореф., ДД., Москва, 1984.
28. Дайри Н.Г. Обучение истории в старших классах. Москва, «Просвещение», 1966.
29. Колосков А.Г. Содержание, структура, основные черты школьного исторического образования. В кн. «Актуальные вопросы методики обучения истории». Москва. «Просвещение», 1984.
30. Сегіз жылдық және орта мектеп программалары. Тарих. Алматы, «Мектеп», 1967.
31. Абузяров Р.А. Педагогические основы языковой подготовки учащихся национальных школ к службе в Советской Армии: пособие для учителей. Алма-Ата, «Мектеп», 1986.
32. Қазақ. Алматы, «Білім», 1994.
33. Философия образования для ХХІ века. Москва, ИЦ ПУКПС, 1992.
34. Асылбеков С. Тарих-басты оқулық.//Жалын,1989, №2.
35. Шадриков В.Д. Философия образования и образовательные политики. Москва, ИЦ ПКПС.1993.
36. Қозыбаев М.Қ. Ақтаңдақтар ақиқаты. Алматы, «Қазақ университеті», 1992.
37. Алтынсарин И. Таңдамалы шығармалар. Құрастырып, баспаға дайындаған Б.С. Сүлейменов. Алматы, Қазақ ССР ғылым академиясының баспасы, 1957.
38. Гершунский Б.С. Философия образования: научный статус и задачи.//Советская педагогика, 1991, №4.
39. Лооне Э. Н. Современная философия истории. Таллин. «Ээсти раамат», 1980.
40. Ракитов А.И. Историческое познание: системно-гносологический подход. Москва. Изд-во полит. литературы, 1982.
41. Кубесов А. Педагогические наследия Аль-Фараби. Алма-Ата, «Рауан», 1989.
42. Мұқанов М.С. Қазақ жерінің тарихы. Алматы, «Атамұра», 1994.
43. Гершунский Б.С. Философия образования: научный статус и задачи.//Советская педагогика, 1991, №4.
44. Тарақты Ақселеу. Көшпенділер тарихы. Алматы, «Атамұра-Қазақстан», 1995.
45. Нысанбаев А. О разработке методологии социально-политического исследования. «Методы научного познания» жинағында. Алматы, «Ғылым», 1996.
46.История Казахской ССР с древнейших времен до наших дней. Под ред. М. Абдыкалыкова и А. Панкратовой. Алма-Ата, КазОГНЗ, 1943.
47. Козыбаев И.М. Историческая наука Казахстана. Алма-Ата, «Қазақ университеті», 1992.
48. Маргулан А. Х. Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана. Алма-Ата, «Наука», 1979.
49. Маргулан Д. А. Методологические проблемы исторической науки и научное творчество А. Х. Маргулана. «Методы научного познания» жинағында. Алматы, «Ғылым», 1996.
50. Кругляк М. И. Ушинский К. Д. О преподавании истории.//ПИШ, 1974, №1.
51. Ушинский К. Д. Избранные педагогические сочинения в двух томах. Том 1,2. Москва, «Просвещение», 1974.
52. Қазақтың тәлімдік ой-пікір антологиясы. Құрастырушылар: Қ.Жарықбаев, С.Қалиев, Алматы, «Рауан», 1994.
53. Алтынсариннің таңдамалы педагогикалық мұралары. Құрастырғандар: С.Қалиев т.б. Алматы, «Рауан», 1991.
54. Абай. Шығармаларының екі томдық жинағы. Алматы, «Жазушы», 1995.
55. Абай. Қара сөз. Поэмалар. Алматы, «Ел», 1993.
56. Құдиярова А. Шәкәрім – педагог, ғалым, ағартушы. Қазақстан мектебі, 1993, №6.
57. Байтұрсынов А. Шығармалары. Алматы, «Жазушы», 1991.
58. Жұмабаев М. Педагогика. Алматы. «Ана тілі», 1992.
59. Беспалько В. П. Теория учебника. Москва, «Педагогика», 1988.
60. Мектептерде тарихты оқытудағы кейбір өзгерістер. КОКП Орталық Комитеті мен КСРО Министрлер Кеңесінің қаулысы.//Халық мұғалімі, 1958, №11.
61. Маданов Х., Мусин Ч. Ұлы дала тарихы. Алматы, «Санат», 1994.
62. Занков Л. В. Избранные педагогические труды. Москва, «Педагогика», 1990.
63. Протоколы коллегии Киргиского Народного Комиссариата просвещения // ПА РК. Ф. 139; Оп. 1, д.891, Л. 314.
64. Библиография // Советская Киргизия.- 1924. - №8 - 9. -С. 167-170.
65. Тынышбаев М. Отзыв о труде А.П. Чулошникова по истории казах-киргиского народа//Таңдамалы. Избранное.-А.: «Арыс» баспасы, 2001. -290б.
66. Протоколы коллегии Киргиского Народного Комиссариата просвещения // ПА РК. Ф. 139; Оп. 1, д.891, Л. 314.
67. Учебные программы для педагогических высших учебных заведений и объяснительные записки к ним на 1932-1933 учебный год // ЦГА РК. Ф.81; Оп. 3, д. 156, Л.251.
68. Учебные программы для педагогических институтов по истории, педагогики, эксперименталъной физике и объяснительные записки к ним // ЦГА РК. Ф. 81; Оп. 3, д. 402, Л. 123.
69. Учебные программы по курсу истории, педагогики, физике для педагогических институтов республики // ЦГА РК. Ф. 81; Оп. 3, д. 404, Л. 98.
70. Учебные программы по курсам истории, литературы, анатомии, геологии для педагогических институтов // ЦГА РК. Ф. 81; Оп. 3, д. 405, Л. 66.
71. Учебные программы для кружков по изучению марксизма-ленинизма на 1933-1934 гг. // ЦГА РК. Ф. 81; Оп. 3, д. 254, Л. 22.
72. Протоколы заседаний Коллегий Наркомпроса КазАССР и Политпросвета при Наркомпросе // ЦГА РК. Ф. 81; Оп. 2, д. 17 «а» Л. 254.
73. Конспект для учебника по истории Казахстана для средних школ // ЦГА РК. Ф. 81. Оп. 3 д. 800, Л. 108.
74. Аспандияров С. Қазақстан тарихының программы.//Қазақ тарихы, 1993, №2.
75. Бекмаханов Е. ҚазақстанXIXг. 20-40жж. -А.; Санат, 1994. -337 б.
76. Юшков С.В. Основные задачи исторической науки в Казахстане., Айдарова Х. Г. Ңационалистические извращения в вопросах истории Казахстана // Известия Акедемии наук Казахской ССР. Серия историческая, выпуск 4.-Алма-Ата, 1948. -№49.-С. 30.
77. Шарипов К. По-марксистски освещать историю Казахстана (0 книге Е. Бекмаханова «Казахстан в 20-40-е годы ХІХвека») // Вестник Академии наук Казахской ССР. - 1949. - №8(53). - С. 13-22.
78. Бекмаханов Е. Справедливая критика // Вестник Академии наук Казахской ССР. – 1949. -№9 (54).- С.108-109.
79. Шестаков А. В. СССР тарихын жаңа оқу кітабы бойынша қалай оқыту керек? //Ауыл мұғалімі, 1938, №1.
80. Оқу (қазіргі Білім, мәдениет және денсаулық сақтау) министрлігінің, оның Мектептер Бас басқармасының ағымдағы құжаттары (1960-1997 жж.).
81. Народное образование в СССР. Сборник документов. 1917-1973. Москва, «Педагогика», 1974.
82. Ы. Алтынсарин атындағы педагогикалық ғылымдар ғылыми-зерттеу институтының (қазіргі Ы. Алтынсариннің атындағы ҚБПИ), оның тарих пен географияны оқыту секторының, қазіргі қоғамдық пәндерді оқыту лабораториясының ағымдағы құжаттары (1960-1997 жж.)
83. Тұрлығұлов Т. Қазақ ССР тарихынан әңгімелер. 4-класқа арналған оқу құралы. Алматы, «Мектеп», 1962; Т. Тұрлығұлов. Қазақ КСР тарихын оқыту методикасы. Алматы, «Мектеп», 1979; Т. Тұрлығұлов. Тарих сабақтарын жетілдіру жолдары. Алматы, «Мектеп», 1984; Т. Тұрлығұлов. «Отан тану» курсының бағдарламасы. «Отан тану» курсын оқыту туралы методикалық нұсқаулар. Алматы, РБК, 1992; Т. Тұрлығұлов. Қазақ ССР тарихынан әңгімелер. 5-кл. арналған оқулық. Алматы, «Рауан», 1991; Т. Тұрлығұлов. Қазақ елінің қысқаша тарихы. 5-кл. арналған оқулық. Алматы, «Рауан», 1995, 256-б., 16б. т.; Т. Тұрлығұлов. IV класта Қазақ ССР тарихы материалдарын оқыту. Алматы, «Мектеп», 1970; Т. Тұрлығұлов. VІІ-VІІІ кл. Қазақ ССР тарихын оқыту. Алматы, «Мектеп», 1971; Т. Тұрлығұлов. ІХ-Х кластарда Қазақ ССР тарихын оқыту. Алматы, «Мектеп», 1973; Т. Тұрлығұлов. Тарих пәнін жаңа программамен оқытудың жайы. Қазақстан мектебі, 1971, №11.; Т. Тұрлығұлов. Қазақ ССР тарихын жетілдірілген программалармен оқытудың ерекшеліктері.//Қазақстан мектебі, 1984, №9; Т. Тұрлығұлов. Оқу бағдарламаларын жасаудағы жаңа бағыттар.//Қазақ тарихы, №3; Т. Тұрлығұлов. «Қазақстан тарихын оқыту әдістемесі пәнінің» мәселелері.//Қазақстан жоғары мектебі, 1996, №4, т. б.
84. Колосков А. Г. Становление и совершенствование школьного исторического образования в СССР. Автореф., ДД., Москва, 1984.
85. Краевский В. В. Соотношение педагогической науки и педагогической практики. Москва, «Педагогика», 1977.
86. Храпченков Г. М. Проблемы содержания и методов обучения в школах Казахстана. Алма-Ата, «Мектеп», 1983.
87. Сембаев А. И. и Храпченков Г. М. Очерки по истории школ Казахстана (1900-1917). Алма-Ата, «Мектеп», 1972.
88. Қазақ ССР Оқу министрлігінің 1989 жылғы 14 шілдедегі №547 бұйрығы.
89. Маликов Т. К. Семиозер бастауыш мектебіндегі тарих сабағы.//Ауыл мұғалімі, 1938, №1, 2.
90. Жалпы білім беретін мектептерде 1992/93 оқу жылында тарих пәнін оқыту туралы. Құрастырушылар: Р. Құсайынова, Т. Тұрлығұлов, т.б. (әдістемелік ұсыныстар). Алматы, Республикалық баспа кабинеті, 1992.
91. Жалпы білім беретін орта мектеп бағдарламалары. Тарих (V-ХІ кластар). Алматы, «Рауан», 1992.
92. Қазақстан Республикасының жалпы білім беретін мектептерінде тарих пәнін оқыту тұжырымдамасы. Жалпы білім беретін негізгі мектепке арналған тарих пәнінің бағдарламасы. Алматы, Республикалық баспа кабинеті. 1997.
93. Бущик Л. П. Очерк развития школьного исторического образования в СССР. Москва, Изд-во АПН СССР. 1961.
94. Адырбекова Б., Көпекбаева Ә. Үнемі жетілдірілсе.//Қазақ тарихы, 1994, №1.
95. Жалпы білім беретін мектептердің 4-кластары үшін «Қазақ ССР тарихы бойынша әңгімелер», 7-8 және 9-10 кластар үшін «Қазақ ССР тарихы» оқулықтарына конкурс өткізудің Ережесі туралы. «Қазақстан мұғалімі» газеті, 19 июнь 1987ж.
96. Хусаинов И. Методические разработки уроков по истории Казахской ССР на тему «Казахстан в период Великой Отечественной войны Советского Союза (1941-1945 гг.) Под ред. Э. А. Тер-Погосяна. Алма-Ата, «Мектеп», 1974.
97. Живопись на уроках истории. Алма-Ата, «Мектеп»,1964.
98. Қазақ ССР тарихын жаңа программамен оқыту (авторлар ұжымы). Алматы, Республикалық оқу-методика кабинеті, 1990.
99. Кунаева Р. И. Воспитательная работа на уроках истории. Алма-Ата, «Мектеп», 1975.
100. Нысанбаева Б./Қазақ ССР тарихы бойынша кластан тыс жұмыстардың кейбір мәселелері. Алматы, «Мектеп», 1973.
101. Жалпы білім беретін негізгі орта мектеп бағдарламалары. Тарих (V-ХІ кластар). Алматы, «Рауан», 1993.
102. Еркебаев Ә. Енді қандай бағдарламамен оқытамыз.//Қазақ тарихы, 1993, №1.
103. Мағзұмова М. Жаңа бағдарламалар көңілден шықты ма?//Қазақ тарихы, 1992, №2.
104. Жүкешев Қ. Құрылымына өзгеріс енгізілсе.//Қазақ тарихы, 1994, №3.
105. Бабаев Д. Қазақ ССР тарихы. 8-класқа арналған оқу құралы. Алматы, ″Рауан″, 1990; Бабаев Д. Қазақстан тарихы (XV-XVII ғғ.) II бөлім, 8-сыныпқа арналған оқулық. Алматы, ″Рауан″, 1994.
106. Қасымбаев Ж. Қ. Қазақ тарихы. 9. Алматы, ″Рауан″, 1990.
107. Қасымбаев Ж. Қ. Қазақстан тарихы. (XVIII ғ.-1914 ж.). Алматы, ″Рауан″, 1993.
108. Қозыбаев М. Қ., Бекмаханова Н. Е. Қазақ ССР тарихы. Алматы, ″Рауан″, 1991.
109. Нұрпейісов К., Аяғанов Б., Жақсылықов Н. Қазақстан тарихы. Орта мектептің 11 кл. арналған оқулық. Алматы, «Рауан», 1993, 1-басылуы; 1997, 3-басылуы.
110. Байпақов К.М. Ежелгі Қазақстан тарихы. 6. Алматы, «Рауан», 1994.
111. Өтежанов С. Оқулықтағы олқылықтар.//Қазақ тарихы, 1996, №3.
112. Боголюбов Л. Н. К вопросу о методологических основах методики обучения истории.//Советская педагогика, 1975, №12.
113. Педагогическая энциклопедия. Москва, 1965, т. 2.
114. Концепция общего среднего образования в Республике Казахстан. (Руководитель Р. Башаров. Авторы: А. Нысанбаев и др.) Алматы, 1994.
115.Экономикалық теория және экономика (Я. Әубәкіров, А. Қошанов, Е. Арынов, т. б.).//Ақиқат, 1995, №12, 3-17 беттер.
116. Жалпы білім беретін мектептің оқу бағдарламалары. Бастауыш саты (1-4 кластар). Алматы, Республикалық баспа кабинеті, 1995.
        
        АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКА УНИВЕРСИТЕТІ
МАГИСТРАТУРА ЖӘНЕ PhD ДОКТОРАНТУРА ИНСТИТУТЫ
ӘОЖ 373.016: 94(574)
Қолжазба құқығында
БАЙСАРИНОВА АСЕЛЬ ЖАНГЕЛЬДЫЕВНА
Қазақстан тарихының орта мектепте пән ... ... ... ... ... (1958ж. - ... кезеңге дейін)
6N 0203 – Тарих
Тарих магистрі
академиялық дәрежесін алу үшін ... ... ... ... ғ. к., ... ... ... семинарының № __ хаттамасы « ___ » ______ 2010 ж.
Кафедра меңгерушісі, профессор ... ... ... ... ... ... ... мектепте оқытылуының тарихнамалық, методологиялық,
деректік негіздері
1.1 Мәселенің зерттелу деңгейі
1.2 Мектепте Қазақстан тарихының оқытылуының методологиялық және ... ... ... КСРО тарихының құрамында оқытылуы (1958-1989 ж.ж.)
2.1 Қазақстан ... ... ... ... ... тарихының пән ретінде қалыптасуы мен даму кезеңдері
2.3 Қазақстан тарихының базалық негізін теориялық-әдістемелік талдау
ІІІ Қазақстан тарихы-дербес оқу пәні
3.1 Қазақстан тарихы ... ... ... ... ... ... ... тарихы пәнінің мазмұны
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттердің тізімі
Кіріспе
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Жаңа даму ... ... ... ... және ішкі ... ... үлкен
өзгерістер болып жатыр. Осыған орай, «Қазақстан ... ... ... ... және ... мемлекет ретінде
орнықтырады; оның ең қымбат ... - адам және ... ... ... ... қызметінің түбегейлі принциптері: қоғамдық ... ... ... ... ... даму; Қазақстандық патриотизм;
мемлекет өмірінің аса маңызды мәселелерін ... ... ... ... ата ... осы ... жалпы білім беретін мектептерде
оқытылатын пәндердің білім ... ... ... ... ... ... күн тәртібіне қойып отыр. «... біздің мәдениет
органдарының адамдардың бойына асқақ ой-ниет ... ... жас ... ... ... ... сан ғасырлық рухани және мәдени
мұрасының қазыналарынан сусындата білуге қабілетті болуының ... ... ...» [2]. ... уақытта қоғамдық – гуманитарлық пәндерді ... ... ... ... бұрынғыдан да арта түсуде. Оларға
«Білім туралы Заң», «Қазақстан Республикасында гуманитарлық білім ... ... ... ... сана қалыптастыру
тұжырымдамасы», «Қазақстан ... ... ... ... ... мемлекеттік құжаттарда да айырықша көңіл бөлінген.
Осы пәндердің ішінде Қазақстан тарихын оқытудың орны ... ... ... ... аймағының, елінің және оның халықтарының тарихын
жақсы білмеген оқушы өз халқын да, ... ... да ... ... ... Ондай жастардан болашақ қоғамның белсенді мүшелерін, қоғам,
халық Отан үшін бар ... ... ... жан-жақты білімді
азаматтарды тәрбиелеп шығара алмасымыз да ақиқат.
Қазақстанның қазіргі ... ... оның ... белгілі мемлекеттердің қатарына қосылуы, ... ... ... түрлі салада байланыстар жасауы да оның әрбір азаматына
өз елінің тарихын білуді міндеттейді. Өз ... ... ... ... адам өз ... де, одан тыс ... де оның ... ойдағыдай
қорғай алмайды. Осы және басқа да жағдайлар ... ... ... ... ... ... беретін басқа да орта оқу орындарында
оқытуды ғылыми-әдістемелік жағынан мүлде жаңа ... ... ... Мұны осы ... ... қазіргі жағдайы да талап етіп отыр. Бұл
тақырыпты зерттеу осы күнгі ... ... ... ... да ... ... ... айналуы да содан.
Қазақстан тарихының материалдары жалпы білім беретін мектептерде ресми
түрде 1958/59 оқу жылынан бастап оқытылып ... КСРО ... ... бірі саналған Қазақстанның тарихына болмашы ғана сағат
бөлініп, сабақтары КСРО ... ... ... ... ... ... қайшылықтар орын алды. Олар: тарих пәнінің мазмұны мен
Коммунистік партияның, Кеңес үкіметінің оны ... ... ... ... мен ... білім мазмұнының көлемі, оның ... мен ... ... жас ... ... ... ... мен оларды жүзеге асыруға жасалған қажетті жағдайлар,
оқыту әдістемесі талаптары мен ... ... жайы және ... ... ... ... базасына қойылатын талаптар мен
оның іс жүзіндегі мүмкіндіктері арасындағы және басқа да ... болу үшін ... ... тоқталайық. Тарих пәнінің білім
мазмұнын анықтауда ... ... ... ... ... ... ... басшылыққа алу міндетті
екеніне қарамастан ол кездегі Қазақ КСР тарихы курсының ... ... ... де ... ал ... мен оқиғаларды талдап баяндауда тарихилық,
обьективтілік ұстанымдар бұзылды. Немесе курсты оқытуға ... ... ... ... ... ... жағдайлар арасындағы қайшылықтарды
қарастырайық. Мектептегі оқу пәні, не оқу курсы ... сай ... ... ... кешені жасалуы қажет, ал Қазақстан тарихынан ... ... ... ... мен ... басқа құралдар
дайындалған емес. Мұның өзі ... ... ... ... орын
алуына соқтырды.
Осыған қарамастан мектепте Қазақстан тарихын ... ... ... Соңғы отыз жылда оны оқытудың жеке мәселелері ғана ... ... ... ... және ... тарихын оқыту әдістемесі″ (К. Каменир), ″Тарихи-көркем әдебиетті
пайдалану″ (К. Аманжолова), ″Тарихи ұғымдарды қалыптастыру ... ... ... ... ... (М. ... ... оқушыларында халықтар достығы туралы білімдерді ... (Б. ... ... тарихты оқыту әдістемесіне″
(Т.Тұрлығұлов) арналған еңбектер жарық ... Оның аса ... яғни ... ... ... ... әдістемесін тұтас
қамтитын, немесе оны жетілдіріп қалыптастыруға ... ... жоқ. ... ... ... ... бастап, қандай
ретпен оқытылғанын, курстың қалыптасып даму үрдісін, оның ... ... ... мен ... анықтап, талдап саралайтын да еңбектер
жарияланған емес.
Кеңес мемлекетіндегі одақтас ұлт республикалар ... ... ... ... жеке ... да ... әдістемелік
тұрғыда зерттелді. Қазақ халқына тілі, тарихы, әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі,
діні ортақ түркі тілдес республикаларда педагогика ... ... ... қорғалған диссертацияларда ( М. Алтаев, Г. Асланов, А.
Артыков, Т. ... Н. ... И. ... т.б. ) осы ... мен ... КСРО ... ... оқытудың әдістемелік
жолдары, патриоттық және ... ... ... ... ... ... және мектептен тыс жұмыстар сияқты жеке проблемалары
қарастырылып, олардың КСРО мектептерінде ұлт республикалар ... ... ... ... ... ... Бірақ, аталған зерттеулер
негізінен 1980 жылдарға дейін жүргізілді, ал одан бері ... ... ... көп өзгерістер болды.
1970-1985 жылдары Мәскеудегі орталық педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... шықты. [ 3, 4, 5]. Бірақ, орталықта да, жеке ... ... ... ... ... ... тұтас қамтитын монография
әлі жарияланған емес. Соңғы ... ... ... еңбек әзірге ТМД
елдерінің ешқайсысында ... ... жоқ. ... салдарынан
Қазақстан тарихы мектеп курсының білім мазмұны мен оны ... ... ... ... беру ... арасындағы қайшылықтар ұзақ
уақыт шешілмей проблема күйінде қалып келеді.
Қазақ халқының ғасырлар ... ... ... 1990 жылы ... ... ССР ... ... «Қазақ Советтік Социалистік
Республикасының Мемлекеттік егемендігі туралы декларация» қабылдады. ... ... жаңа даму ... ... ... ... мемлекетті құруға бел байлауды негізге алатыны айтыла келіп:
«Қазақ ... және ... ... ... да ... ... ... тілін қайта түлету мен дамыту және олардың ... ... ... ССР мемлекеттігінің аса маңызды міндеттерінің
бірі болып табылады» [6] деп көрсетілді. Содан бері ... ... ... ... соның ішінде халыққа білім беруде де ... ... ... ... ... беретін мектептердегі маңызды
өзгерістің бірі – Қазақстан ... оқу ... ... пән ... оны толық, жүйелі оқытуға қажетті сағаттың ... ... үш ... да ( алғашқы басқышында дайындық, қалғандарында
жүйелі) білім берудің көзделуі. Осы жағдайлар мектепте ″Қазақстан ... ... жаңа ... көтеруді талап етіп отыр. Демек, бұл ... ... ... ... өзгертуден бастап, бүкіл оқу-әдістемелік
жүйесін жаңарту күн тәртібіндегі маңызды мәселе екені түсінікті. ... ... ... ... ... ... оның курс болып
қалыптасып-жетілуін, соны қалыптастыруда ... ... бел ... бәрі оқу ... ... ... ... көрініс
тапты, оқытуда байқалған проблемалар қандай еді? ... ... ғана ... ... ... Сонымен қатар мектептер мен
мұғалімдердің талайдан жинақтаған ... ... ... жақтарын
ғылыми ой елегінен өткізу де келелі мәселелердің бірі. Осыдан кейін ... жаңа пән - ... ... әдістемесінің қалыптасуы″ деген маңызды
ғылыми проблеманы шешуге болар.
Зерттелу обьектісі. ... ... ... ... ... ... ... пәні. 1958 жылдан қазірге дейінгі Қазақстан ... ... және ... негіздері.
Зерттеудің мақсаты. Қазақстан тарихын мектепте оқытудың теориялық және
әдістемелік негіздерін көрсету.
Зерттеудің міндеттері
1. Қазақстан тарихын ... ... ... ... ... талдау,
тенденциялары мен проблемаларын анықтау.
2. Пәнді мектепте оқытудың ... мен ... ... мазмұнын, оны
оқытудың ұйымдастыру ... ... және ... ... ... жолдарын іздестіру.
3. Қазақстан тарихын оқыту әдістемесін жаңарту, жетілдіру ... ... үшін ... әдістемелік ұсыныстар мен
нұсқауларды жарияланған әдебиеттерге талдау жасау жолымен зерттеу.
4. Зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... Ғылыми зерттеулерді саралау барысында мектептегі Қазақстан тарихы
курсының қалыптасуына сипаттама берілді, оның негізгі кезеңдері анықталды.
2. 1958-2010 жылдар ... ... ... тарихын оқытуда,
оның оқытылу реті мен білім мазмұнын ... орын ... ... мен ... ... ... ... Курсты оқытудың белгілі кезеңдерінде болған әдістемелік өзгерістер
анықталып сараланды, пәннің ... ... ... ... ... ... ... берілді.
4. 90-жылдардың орта кезінен бастап пәннің білім мазмұнының ... ... ... ... оны ... ... көрсетілді.
5. Мектепте тарих пәнін , қазақстан тарихын оқыту ... ... ... ... ... көрсетіліп, оларды келешекте арнайы
зерттеудің қажеттігі дәлелденді.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар
1. 1980-жылдардың соңына дейін ... ... ... ... ... ... Оның басты себебі - Коммунистік партияның ұстаған
ұлыдержавалық идеологиясы еді. Осы арқылы Кеңес ... жеке ... ... ұлттық құндылықтарынан сусындауына жол бермеу,
оларды өз ұлтының қадір-қасиетінен айырып, бірте-бірте елдегі бүкіл
халықты орыстандыру ... ... ... заманынан бері қарай қазақтың бірқатар ғалымдары, жеке
орыс ғалымдары: А.М. Панкратова, А. В. Шестаков, Ж. Аймауытов,
С. Аспандияров, М. Акынжанов, Е. ... ... ... КСР
тарихын оқыту мәселесін көтерген.
3. Мектепте Қазақстан тарихын оқытудың мақсат-міндеттері ... ... ... ... яғни олар ... ... адамгершілік тәжірибиелерді баяндайтын тарихи білімдер негізін
оқытып үйрету — ең ... ... ... ... келе ... ... ... мен құбылыстарды шындық тұрғыдан баяндау, оқушыларды
жоғары саналылыққа, адамгершілікке, еңбек сүйгіштікке, отаншылдыққа,
ұқыптылыққа, ... ... ... ... ... ... сондай-ақ оларды
шовинизмге, ұлтшылдыққа, нәсілшілдікке, ... ... ... ... ... ... міндеттері келіп шығады.
4. Оқытудың мақсат-міндеттерінің өзгеруіне байланысты білім мазмұны да,
демек алдымен, оны анықтайтын ұстанымдар да ... Олар ... ... ... саласында болып жатқан жаңалықтарды, өзгерістерді
ескеру, құндылықтар мен мәдениет жетістіктерін оқып, үйренуді ... ... ... ... ... ... пен ... арылту; функционалдық толықтық;
дәстүрлілік, қайшылық пен баламалылық ұстанымдарын жүзеге асыру және
де педагогика теориясының ... ... ... ... ... ... Қазақстан тарихын оқыту әдістемесі" пәнінің даму эволюциясы
: құрамында Қазақстан 1959—1989 ... ... ... ... ... ... ... өзіндік: КСРО және Қазақ КСР
тарихы материалдарын қатар ... яғни ... ... екі ... ... ... ... курсішілік
байланыстардың әдістемелік жолдары, қорытып-қайталау сабақтарының жаңа
типтері, өз ... ... ... сабақтан және мектептен тыс
жұмыстарды байланыстыру сияқты оқыту формалары мен ... ... ... ... әдістемесі біраз жетіліп,
«Мектепте Қазақстан тарихын оқыту әдістемесі» пән болып қалыптасуда.
6. Мектептегі Қазақстан тарихының ... ... ... ... ... әрі нақтырақ ашып көрсетуді қажет етеді.
I. Қазақстан тарихының ... ... ... деректік негіздері
I. 1. Мәселенің зерттелу деңгейі.
Қазақстан тарихы мектепте ... ... ... 1958/59 оқу ... ... ... ... көмек көрсету
мақсатында мерзімді педагогикалық ... ... ... ... ... "Қазақстан мұғалімі" мен "Учитель
Казахстана" газеттерінде және 1960—1965-жылдар ... ... ... Е. Бекмахановтың бірнеше мақаласы жарық көрді. Ал, 1961-
1965-жылдары мектепте Қазақстан тарихын оқыту әдістемесі ... ... ... ... шыға ... И. Қадырбековтың 60-жылдары ... ... ... тарихын мектепте оқытудың өзекті мәселесінің бірі – ... ... ... Енді ғана ... ... бұл ... ... құралдар өте сирек қолданылатын. Оның басты себебі -
дайын құралдардың жоқтығы. И. Қадырбековтің ... [7] осы ... ... ... ... оларды жүйеге келтіру және сабақта
пайдалану мәселелері қатар қамтылып, шешімін тапқан. Онда ... ... ... ... ... ... ... 1. Тарихи
карталар.
2. Схемалық көрнекі құралдар.
3. Бояулы суреттер.
4. ... ... ... және карикатура.
6. Құжаттардың фотосуреттері.
7. Техникалық құралдар.
8. Сабақта пайдалануға ұсынылатын жергілікті көрнекі материалдар.
Автор өз ... [8] ... ... ... ... әдістемелік
жолдарына жеке-жеке тоқталады.
Тарихшы К. А. Аманжолованың зерттеулері Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... тарихындағы белгілі оқиғаларға қатысты тарихи-көркем әдебиеттің
көп екені белгілі. Бірақ та ... ... және ... ... сол мол ... ... тарих сабақтарында жөнді қолданылмады.
Өйткені қатардағы мұғалімге сонша әдебиетті оқып ... ... ... таңдап алу және оларды пайдаланудың тиімді әдіс-тәсілдерін
анықтауы қиын еді. Автордың осы ... ... ... ... ... және баспа арқылы әдістемелік құрал шығарумен
аяқталды [9, 10]. ... ... ... ... ... сабақтарында
тарихи-көркем әдебиетті пайдалануды методологиялық, ғылыми-әдістемелік
жағынан негіздеген, сабақтарда әдебиеттерді пайдалануға ... ... ... осы ... ... байланысты одан ... ... ... ... үзінділерді іріктеп, оларды пайдаланудың
әдіс, тәсілдерін анықтаған. Әдеби ... ... ... ... ... және оларды мектептерде эксперимент жолымен
тексеріп байқаған.
Мектепте тарих пәнін оқытуда қиындық ... ... ... аз
зерттелген әдістемелік проблеманың бірі мәдениет тарихын оқыту. Қазақстан
тарихының өзіндік ерекшелігіне байланысты бұл ... ... ... оқытуда одан әрі күрделене түседі. К. М. ... ... мен ... еңбектері осы көкейтесті проблемаға ... 12]. ... ... курстың мәдениет тарихына қатысты
материалдары іріктеліп алынып, ... ... ... ... ... ... және қажеттігіне қарай қосымша фактілермен
толықтырылған. Мәдениет мәселелерінің ғылыми негізі болып ... ... ... келтіріліп, оларды толық ашып көрсететін ... ... ... ... ... ... ... тарихының мәдениет тақырыбына қатысты ... ... КСРО ... сондай-ақ, курстың өзінің өзге
материалдарымен тиімді байланыстыру жолдары қарастырылған. ... ... ... ... әдіс-тәсілдері анықталып, оларды тәжірибиеде
жүзеге асырудың жолдары көрсетілген.
Е. В. ... ... [13, 14] ... ... оқыту
әдістемесінің күрделі проблемалардың бірі — ... ... ... ... қарастырылған. Автор курстың мазмұнында кездесетін
ұғымдарды іріктеп, жүйеге ... оқу ... мен ... ... ... ... ұсыныстар берген ... ... ... ... анықтап, олардың тиімділігін
эксперимент арқылы зерттеген. Бұл ұсыныстарды тек Қазақстан тарихында ғана
емес, тарихтың басқа курстарын оқытқанда да пайдалануға ... ... А. ... ... Кеңес еліндегі одақтас республикалар тарихының
мектеп оқулықтарын жасау проблемасын зерттеген. Оның ... ... ... ССР тарихының орыс ... ... ... ... ... арналған [15, 16]. Оларда тарихи
білімдерді іріктеуге ... ... ... ... ... ... материалдарды орналастыру жүйесі, тапсырмалар мен сұрақтарды
жетілдіру жолдары қарастырылған. Сонымен қатар ... ... да ... бөліктерін дайындау мәселесін де зерттеп Қазақстан
тарихынан мектепке арналған хрестоматия, оқу ... ... ... және оны жасаудың тиімді жолдары іздестірілген.
1961-1962 оқу ... ... ... ... Т. ... ... арналған ″Қазақ ССР тарыхынан эпизодтық әңгімелер″ атты оқу құралы
жарық көрді. Ол көптеген ғылыми еңбектер мен ... ... ... ... мен ... ... ... тарихын
мектепте оқыту проблемалары бойынша алғашқы ғылыми-зерттеу жұмысын бастаған
Т. Т. ... күні ... ... ... ... осы көшті бастап
келеді. Б. Қ. Әбдіғұлованың ғылыми-әдістемелік ... ... ... әңгімелер курсын оқыту мәселелеріне арналған [17, 18, 19]. Осы
кластардағы Қазақстан тарихын оқытудың автор тереңірек зерттеген проблемасы
оқушыларда халықтар достығы ... ... ... ... Ол ... қатар өз еңбектерінде Қазақстан тарихы ... ... ... ... ұйымдастырудың әдіс,
тәсілдеріне, оқушылардың алған білімі мен ... ... ... ... ... авторлардың еңбектері кезінде мектепте Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... Ал, жарияланған еңбектер Қазақстан ... ... ... оқыту әдістемесінің қалыптасып, одан әрі ... ... ... ... ... бойынша авторлар жасаған ... ... мен ... ... тарихтың басқа курстарын, әсіресе
70—80-жылдары ... ... ... ұлттық-одақтық республикалардың
тарихын мектептерде оқыту проблемаларын зерттеп-шешуге игілікті әсер ... ... ... тарихын оқытуды жетілдіре түсуге,
оларды ... ... ... ... ... сол
республикаларда жүргізілген зерттеу жұмыстары бойынша жарияланған еңбектер
де пайдасын тигізді. Әсіресе, ... ... ... ... ортақ
түркі тілдес халықтар атымен аталып келген бұрынғы Кеңестік одақтас
республикаларда көрген ... ... ... болды.
М. Алтаевтың қырғыз тарихын оқытуда оқушыларды халықтар рухында
тәрбиелеу [20], Г. М. ... ... ... ... ... жүргізу [21], Т. Мұратгельдыевтің ... ... ... негізгі мәселелері [22], Н. Ремеевтің Өзбекстан тарихының 7-8-
сыныптардағы мектеп курсының білім ... ... [23], Н. ... мектептерінде Түрікмен халқының ... ... ... [24] ... ... ... еңбектері біз зерттеуге ... ... ... оған ... еліндегі барлық одақтас
республикалар тарихына ортақ ұстанымдар тұрғысынан қарауымызға әсер етті.
Сондықтан ... ... ... ... ... проблемаларды
анықтауға және зерттеу барысында олардың жаңадан туындайтындарына назар
аударып отыруға тура ... ... ... ... ... еңбектер, ондағы мектептерде өз республикасы тарихының ... ... ... әдістемесінің қандай мәселелері
зерттеліп, олар бойынша қандай ... ... бұл ... тағы нендей мәселелердің зерттелетіндігімен танысуға мүмкіндік
берді. ... ... ... ... ... ... үлес
қосқан осындай авторлар қатарына латыштың белгілі әдіскер-ғалымы 3. ... [25] пен ... ... М. С. Рывкинді [26] қосуға
болады.
Дидактикада, әсіресе жеке пәндерді ... ... ... ... ... ... тың ... оны оқытуда шешуін
таппаған қайшылықтар мен ... ... ... қарамастан, Кеңес
елінде бұл проблема бойынша қорғалған докторлық диссертация жоқ. ... ... ... ... ... ... ... елінде небары,
онда да соңғы жиырма жылда төрт докторлық диссертация ... ... А.Г. ... ... [27] мен Н. Г. Дайридің диссертация
есебінде қорғалған монографиясы [28] біз ... ... ... ... ... және ... тиімді жүргізуге ықпал жасады.
А. Г. Колосковтың КСРО мектептеріндегі тарихи ... ... және ... ... ... ... жүзеге асыру
жолдары, тарихи білім-оқушыларды тәрбиелеудің ... ... ... ... ... (1931-1940 ж.ж.) және Ұлы Отан соғысы жылдарындағы
мектептік тарих білімі [29] деген еңбектері біздің зерттеу ... ... ... ... ... ... әдіскер-ғалым Н. Г. Дайридің
еңбектерін, әсіресе оның соңғы ... ... ... тарихын зерттеуін, зерттеудің мақсаты мен міндеттерін анықтауын,
әсіресе тарихты оқыту барысында оқушылардың ... ... ... тәсілдері туралы жасаған тұжырымдарын біз өз жұмысымызда пайдаландық
[28]. Оқулықтардың өздік жұмыстарын ... ... ... ... бағытталған: проблемалы баяндау және талдатып пікір
айтқызу; логикалық сұрақтар қоя отырып баяндау; конспект, тезис ... ... ... ... ... ... пайдалана отырып
оқыту; өткен тарихты қазіргі кезеңмен ... әр ... ... оқушылар пікірін тыңдау сияқты әдіс, тәсілдерді ... әрі ... ... ... ... ... белсендігі едәуір
артатынын өзіміз талдаған ғалымдар жұмысында байқадық.
1.2.Мектепте Қазақстан тарихының оқытылуының методологиялық және деректік
негіздері.
Кеңес елінде 80-жылдардың соңына ... ... ... ... ... және ... ... олардың категориялары
мен зерттеу әдістерін объективті пайдалануға жол бермеді. Осының салдарынан
басқа қоғамдық ғылымдар сияқты педагогика ... да көп ... ... ... ... әсіресе тарих ғылымында, мектепте тарих
пәнін оқытуда ... ... ... ... ... ... ... арналған тарих бағдарламаларында "Орта мектепте ... ... ... - ... қоғам дамуының зандылығын ғылыми ... ... ... ... құриды, коммунизм жеңеді деген сенімді
қалыптастыру" - деп керсетілген [30, 31]. Бұған 90-жылдарға дейін ... ... ... етіп ... ... пен ... ... тарихты оқытуда қаншалықты қателіктер мен ... ... қиын ... ... ... салдарынан мектепте тарих
пәнін оқытудың мақсаты мен міндеттері дұрыс ... ... ... жастардың бірнеше ұрпағында "тарихи зерделіліктің" қалыптасуы
орнына ... етек ... ... ... ... - әрбір жеке
адамға, тұтас ... ... ... ... ... ... ... шыққан тегін, өлкесін, халқын, нәсілін, жалпы адамзаттың тегін, ... түп ... ... ... жолын танып білуге ұмтылып, сана-
сезімінің оянуы. Бұл - ... ... ... ... ... ... Ал оған қарама-қарсы ұғым "мәңгүрттік". Оның теріс
мағыналы ... мәні бар. ... жеке ... оның ... ... тарихи маңызынан қашықтатуды, құлпырмалы күнделілік, коньюктуралық
мақсаттарға абсолюттік мән беруді, өзгермелі күнделікті моданы ... ... ... ... ... Мұндай жағдай қазақ жастарының едәуір
бөлігінде әсіресе 70-80-жылдары айқын байқалды. Сондықтан да ... ... ... ... өмір ... ... жолын танып-білуге деген
құштарлығы жай емес. Себебі біздерді көп ... бойы ... ... Отаршылдық саясат, өктемдік тәртіп, Голощекиндік ... ... ес жиып етек ... ... ... [32].
Тарих пәнін оқытуда ондаған жылдар бойы орын алып ... ... ... мен кемшіліктер: коммунистік идеологияның
партиялық, таптық мүддесіне сай ... ... ... ... ... ... ... Кеңес елінде бірнеше ондаған ұлт
тілдерінде жұмыс істейтін мектептер үшін ... ... бір ғана ... ... ... мазмұнын барынша идеологияландыру, әр ұлттың өз
тарихын оқытуға бермеу, ... пен ... ... ... т. б. ... пәнін оқытуға қойылған міндеттерді орындауға ... ... ... қателіктер бүкіл халық ағарту саласында, орта білім
беру жүйесінде мықтап орын алды. Мұның бәрі келіп бүкіл ... ... ... ұшыратты. Ең басты қателіктің бірі -оқушының, тұлғаның
мүддесі ескерілмеді. Оның жан-жақты дамуына, бойындағы ... ... ... ... ... өз ұлтының тамаша салт-
дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарынан ... ... өз ... таба
білуге, оқуды күнделікті тұрмыспен байланыстыруға мүлде ... ... ... да жасалмады. Мұндай пікірлер басқа да ... ... [33; 34; 35; ... ... ... ... беру ... немесе оның белгілі бір саласы
- орта білім беру дағдарысқа ... одан ... ... ... ... ... дұрыс. Бұл жалпы дүние туралы, ондағы
адамның орны мен қызметін, осыған ... оған ... ... ... ... ... мен ... оның ұйымдастыру ұстанымдарын
зерттеумен айналысады [33; 37]. Демек, білім философиясы ... сол ... беру ... ... ... қызметін зерттеп талдайды, орын алған
дағдарыстың себептерін анықтап, одан шығудың жолын көрсетіп береді. Алайда,
Кеңес елінде "Білім философиясы" ... ... өзі ... ... ... дейін қарастырылмады, бұл ұғым жеке авторлардың еңбектерінде
кездескенмен, олар ұсынған ... ... ... ... шынын айтқанда
жол берілмеді [38]. Мәселен, тарихтың ғылым, білім ретіндегі және ... онда ... ... ... [39], ... ... тарихи зерттеулер, олардың құрылымы, тарихи зерттеулердегі
жүйелілік үрдісі туралы бірқатар зерттеушілер өздерінің тарих ... ... [40; 41; 42] ... "Бұл ... ... ... жарық көргеніне қарамастан, оларда келтірілген құнды ... ... ... ... ... ... ... басталған жариялылық, халық
ағарту саласына енгізілген демократияландыру, ... ... және де ... ... ... ағарту саласында болып жатқан
жаңалықтар КСРО мен Қазақстан мектептерінің оқу ... ... ... ... ... Ал, ... ... Республикасының
білім беру жүйесін реформалау басталды. Мұның өзі орта білім беру ... ... ... жол ... бастысы - оқытудың мақсатында болған өзгеріс. Енді білім ... ... ... ... ... ... ... оқытып үйрету шығып отыр. Осындай тұжырымға көптеген
ғалымдардың ... ... [43]. ... ... ... пен ізгілікті
оқытып үйретуге басты назар аудару қажеттігі ғылымда ... ... ... ... та осы маңызды идея Кеңес елі мектептерінде өз дәрежесінде
жүзеге аспады.
Соңғы уақытта жалпы мектепте берілетін білімнің, жеке ... ... ... ... керек деген ұстаным жиі айтылып жүр. ... ... ... ... көп болды, бірақ та олар формасы жағынан ғана ... ... ... ... ұлттық емес еді. Бұл жөнінде қазіргі Ресейдің белгілі
педагог-ғалымы В. Д. Шадриковтың мына ... ... ... ... ... ... ғана оның ... білімінің әрбір тамшысының өзі
оқушыға аса құнды, өмірлік қажет ... ... ... да ол ... содан сусындауға барынша ұмтылады... Не пайда, ... ... ... ... тұрғысынан қайта қаралып, ... ... ... ... оның ... рух деген аты да өшті. Тіпті біз өнер,
денешынықтыру пәндерінің мазмұнынан да ... ... ... ... басынан, яғни Қазақстан тарихының дербес пән ... бері ... оның ... мазмұнын анықтауға, нені оқыту
керек? ″, — деген сұрақты шешуге мүлде басқа тұрғыдан келдік.
Басты ...... ... ... Еуропоцентрлік
Ресейцентрліктен құтқару болды. Өйткені Қазақстан тарихының мәселелерін
оны отарлаушылар немесе отаршылдық ... ... ... ... ... ... ... сондай, Шығыстан Еуропаға
қарай барғандардың бәрі ... ал ... ... ... ... бөрі ... ... таратушылар болып көрсетіледі [44].
Келесі бір маңызды ұстаным — Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... жасаған, жалпы ... ... ... ... ең ... ... ... деген ұғым
тумайды, оларды бір-біріне қарама-қарсы қоюға да болмайды. Оқушы ... ... ... оқып ... отырып, сол арқылы басқа ұлттардың, сосын
бүкіл адамзаттың ... ... оқып ... ... Қазақстан
Республикасы мектептеріндегі тарих пәні оқушының осы үш: этномәдени,
жалпыұлттық ... және ... ... ... ... тиіс. Кейбір ғалымдар халықтық, ұлттық мектептің
білім мазмұнында төмендегі факторлар болуы ... деп ... ... ... болу, даму тарихы және басқа халықтармен қарым-қатынасы, ол
халыққа ... ... ... ... ... мәдени дамуы,
моралі, адамгершілігі, діні, философиясы, ұлттық ... ... ... пайда болуы, әдебиеті, тілі, бейнелеу өнері, биі, ... ... ... ... ... гуманитарлық ғылымдар,
жалпы тарих пен ... ... пен ... ... ... ... тәжірибиесі, үй тұрмысы, үй шаруашылығы, еңбек қызметінің
негізгі түрлері, ... тану ... және ... тікелей байланысты
ғылыми-техникалық прогресс, қазіргі заманғы өндіріс пен технология [35].
Бұл айтылғандарды қолдай отырып, оған ... ... өз ... ... ... ... бөліп жүрген белгілі философ-ғалым ... ... ... ... ... ... жергілікті
халқының көпшілігі дәстүрлі ұлттық құндылықтар мен мәдени нормаларын қайта
қалпына келтіруге бағытталған, өзінің ... ... жаңа оқу ... ... деп болжауға болады. Сонымен бірге, біздің көп этникалы
қоғамымыздың жаңа ұрпақтары ... ... ... мен ... ... ... басқаларға ұнайтынына, ұнамайтынына қарамастан XX ғасырдың
соңында, XXI ғасырдың бас кезінде еңбек рыногында болатын ... ... ... ... ... ... ... тиіс [45] деген пікірін
қоссақ, ... ... ... ... қазіргі заман талаптарына сай жетіле
түседі деп тұжырымдауға болады.
Ұлттық мектептің білім мазмұнында болуға тиіс ... ... ... жуық ... ... ... ... Ал дүние
жүзі тарихы мен жағырафиясы, жаратылыстану ... ... ... ... оқу ... ... ... құрамында
баяндалады.
Қазақстан тарихының білім мазмұнын, оның ... мен ... осы ... мен ... ... ... ... ағарту саласында болып жатқан жаңалықтарды ескеруден, Қазақстан
Республикасындағы қайта құрулардан, мектеп реформасынан туындайтын және ... ... ... ... ... ... және
педагогикалық ұстанымдар мен талаптарды да басшылыққа алып отырдық. ... ... ... қайта құрудың негізгі ұстанымдары - демократияландыру,
ізгілендіру, дамытушылық; коммунистік, ... ... ... ... таптық тұрғыда қарау салдарынан ... ... ... ... ... ұстанымын
жүзеге асыруға үлес қосу; тарихи білімді іріктеуде көп ... ... ... ... ... адамзат қоғамының тарихи
дамуындағы көптүрлілік пен қарама-қайшылықтарды ескеру; ... ... ... ... ... ... ескеру, тарих методологиясы
талаптарын басшылыққа алу; адамзат қоғамының дамуын айқын, дәлелді, ортақ
және оқушыларға әсер ... ... ... ... жағынан аса
маңызды фактілерді іріктеу арқылы көрсету; білім құрамында негізгі тарихи
категориялардың: тарихи уақыт, ... ... ... қозғалыстың дұрыс,
тиімді қамтылуы; тарихи білімді іріктегенде педагогика теориясының ... ... ... теория мен практиканың байланысы
сияқты басқа да дидактикалық ұстанымдар.
Қазақстан тарихы ғылымының қалыптасуында, оның кейбір ... ... ... ... ... 1943 жылы жарық көрген "Қазақ ССР
тарихының" (ерте заманнан қазірге дейін ... орны бар [46]. ... ... ... ... ... КСРО Ғылым академиясының
бір топ тарихшы-ғалымдарының қолдауымен А. М. ... ... ... ... хат ... ... мектепке арналған Қазақ ССР ... ... ... ... ... ... ... мұндай
оқулықтың қажеттігі, оны мектеп оқушылары емес, республиканың партия ... ... ... та ... және де ол ... ... еліміз
халықтарының тарихын жасауда белгілі рөл атқаратындығы көрсетіледі.
Қолжазба 1942 жылы ... ... ... "Оны жазуға Мәскеу мен Алматының
белгілі тарихшыларымен қатар ... ... М. ... С. Мұқанов
қатысады. Бірақ та қолжазбаны алғашқы талқылағанда-ақ елеулі алауыздық
туады. ... ... ... ... ... төңірегінде болады.
Сондықтан кітапты жалпы жұртшылыққа арнап, ... осы ... ... онан ... 10 ... ... етіп, мектеп оқулығын
жасайық деген шешім қабылданады. Кітаптың жарыққа шығуы үлкен оқиға болды,
ал КСРО-да ұлт ... ... ... ... ... ... бұл еңбек Сталиндік сыйлыққа ұсынылады. Бірақ та екінші рет жоғарғы
партия ... ... ... ... "орыстарға қарсы
жазылған" деген пікір байқалады. Кейінірек осы пікір күш алып, бұл кітапта
ұлтшылдыққа, буржуазияшыл көзқарасқа жол ... ... ... ... ... ... ... оған қосылу жаулап алу деп көрсетілген
деген теріс қорытынды жасалады. Кітаптың жауапты редакторлары ... ... ... ... мектепте оқытуды орыс ғалымдары арасында
алғаш көтерген көрнекті ғалым А. М. ... КСРО ҒА ... ... орынбасары қызметінен босайды [47]. ... ... ... ... дәлелдегені үшін қазақ халқының көрнекті
тарихшысы Е. Бекмахановтың қандай жазаға ұшырағаны ... ... ... ... ... ... ... қосылу, отаршылдыққа қарсы болған ұлт-азаттық қозғалыстар сияқты
маңызды проблемалары жарты ғасыр бойы ... ... ... ... ... сол ... бас ... бастап
оқытылғанда бұл пәнді оқытудың методологиялық, ... ... ... жол ... ... тарихының нағыз шындық методологиясының ... ... аса ... да, ... салаларын зерттеп, кейінгілерге ... мұра ... ... Ә. X. ... үлесі зор. Ол, қазақ
ғалымы Шоқан Уәлихановтың барлық еңбектерін қарастырып, жүйелеп, бес томдық
шығармалар ... ... ... ... етті. Тікелей өзі Орталық
Қазақстанның тарихын ежелгі дәуірден бастап ... және ... ... ... ... ... тым ... Б. з. бұрынғы екінші
мыңжылдықтан басталатындығы. Белгілі маман ... ... ... ... көп ... үлкен ғалым В. В. Бартольд те бар - ертеде
Қаратау мен Сырдарияның жоғары жағында халық ... деп ... Ә. ... бұл пікірді теріске шығарды. Б. з. бұрынғы XIII—VII ғасырлардағы
Орталық Қазақстанда ... ... ... ескерткіштер, құрылыс өнері,
суғару жүйелері, Шығыс және Абыралы тауларынан ... Ұлы ... ... ... ... пештердің, т. б. қалдықтары арқылы ежелгі
Орталық Қазақстанда металлургия өркениетінің орталығы ... ... ... ... Ә. Х. Марғұлан қазақтың ежелгі рухани мәдениетін
зерттеп, жинақтауға, жарыққа ... көп ... ... ... ... шығармаларына, ақын-жыршылар шығармашылығына, қолөнер мұраларын
зерттеуге үлкен үлес ... Бұл ... ... Орталық
Қазақстандағы Беғазы-Дәндібай мәдениеті" [48], үш томдық "Қазақтың халықтық
қолданбалы өнері" [49] және басқа да еңбектерінде ... Ә. X. ... ... ... 35-45 баспа табақтық 10 томдық ... ... ... ... ... ... ... мұралары. Орталық
Қазақстандағы ежелгі сәулет өнерінің ескерткіштері, Сарыарқа ... ... ... ... ... ... ... бар [49]. Ұлы Отан соғысы аяқталып, халық ... ... ... ... ілгері қарай дамытудың жоспарлары белгіленіп
жатты. Ғылым, мәдениет қайраткерлері қайта түлеп, өз салаларын жетілдірудің
жолдарын ... ... ... Бірақ та 1950 ... ... ... ... ... жұмыстарға байланысты
қабылдаған қаулылары ... ... ... ... жол ... ... әдебиеті мен Қазақстан тарихының көптеген қайраткерлері жазықсыз
жазаланды, қуғын-сүргінге ұшырады. Олардың арасында қатарын біз ... ... Е. ... Ә. X. ... да ... Қазақстан тарихы бірнеше
ондаған жыл бойы методологиялық жағынан тоқырауға ұшырады. Тек 80-жылдардың
аяқ кезінен бастап қана ол ... сеңі ... ... ... ... ... ... негіздері.
Біздің зерттеуіміздегі тағы бір басты проблема — ... ... ... ... ... ... жартысына дейін педагогика ғылымының бұрыннан
қалыптасқан методологиясын ескере ... ... ... ... педагог
ғалымдарының: Я. А. ... И. Г. ... ... К. Д. ... ... тәрбиелеу жөніндегі
идеяларын басшылыққа алдық [50]. ... ... ... ... ... ... үшін жасаған сабақ жоспарларында,
жарияланған әдістемелік еңбектерімізде белгілі ... ... ... ... ... ұйымдастыру формаларын
жетілдіру, оқыту процесін оптималдандыру, ... ... ... ... ... олардың өздігінше атқаратын жұмыстарын тиімді
ұйымдастыру, оқыту мен тәрбиелеудің жаңа ... ... қол ... шығармашылықпен пайдаланып отырдық. Белгілі педагог-ғалымдар
арасында К. Д. Ушинский өз еңбектерінде тарихты оқытуға, онда ... ... ... ... ... ол ... ... назар
аударады. Тарихи білімді іріктегенде Отан тарихын оқытуға көбірек көңіл
бөлу керектігін ескертеді және де өз ... ... ... ... ... ... ... қорғауда ерекше батырлық
көрсеткендерді таныстыру қажеттігін атап ... ... ... ... ... аса маңызды оқиғалар оқытылуы ... айта ... ... есте қалдыру керек дейді [50]. Ол ... ... ... ... тәсілдерін: тарихи материалды әңгімелеп айту,
эвристикалық әңгімелесу, білімді берік меңгерту, тарихи ... ... ... және ... ұйымдастырудың тиімді жолдарын
көрсетіп берді. К. Д. ... ... ... ... ... күні ... ... маңызын жойған жоқ. [51].
80-жылдардың екінші жартысынан бастап ... Орта Азия ... ... мен ... ... ... беру ... жазып
қалдырған өсиеттерін басшылыққа алуға айырықша назар аудардық.
Әбу Насыр әл-Фараби ... мен ... ... арнаулы еңбектер
жазған. Оның оқыту, білім ... ... ... ... пікірлерінің бәрі
адамдарды ізгілікке тәрбиелеуге келіп тоғысады. Ол өз ... мен ... ... ... мән ... ... ... жауаптар" деп аталатын еңбегінде жаттаудан гөрі түсініп
оқудың артықшылығын, түсініп оқудың жолдарын баяндайды. Оқыту барысындағы
көрнекіліктің, ... ... ... Оның ... ... туралы, ақылды, парасатты адам болу туралы айтқандары осы күнге
дейін құнды [52].
Ы. ... оқу ... ... ... ... ... ... алған білімдерін бекіту, ол білімді өмірде қолдануға
үйрету туралы айтқандары үнемі назарда ... ... оның ... ... лайықтылығы, жеңілден ауырға, белгіліден белгісізге,
жақыннан алысқа, қарапайымнан күрделіге қарай оқыту ... ... ... ... ... Оның ... хрестоматиясына" білімділік,
тәрбиелік жағынан аса маңызды тарихи әңгімелер, өлеңдер енгізуі қазіргі
оқулық ... ... ... Олар ... ... ... ... сүйе
білуге, талапты, жігерлі, ұқыпты болуға, еңбек сүйгіштікке, басқа да ... ... ... үлес ... [53].
А. Құнанбаевтың өлеңдері мен қара сөздерінде оқу, білім, ... ... ... жолдары туралы небір тамаша өсиеттер айтылады.
Сонымен бірге адамға қажетсіз, зиянды ... ... ... ... ... ... ... терең ой, қанағат, рақым, ойлап
қой — бес асыл іс көнсеңіз; өсек, ... ... ... бекер мал
шашпақ — бес дұшпаның білсеңіз",-дегені дәлел [54]. ... ... ... достық уағыздалады.
Абай жастар тәрбиесіне, олардың келешегіне айырықша мән берген. Өз
балаларын, қыз ... да ... ... ... ... ... сабақ
берген молдаға келіп, түрлі тақырыптарда, олардың арасында ұстаздық тақырып
бойынша да әңгімелескен, балаларының оқуын қадағалаған. ... ... ... ... ... ... ... айтып берген. Өзінің "Ғақлия"
атты кітабының қолжазбасын молдаға беріп, оны молда ... ... ... ... ... ... ... өлеңдерінде айтқан ойын қара сөздерінде одан әрі
жалғастырады. ... ... ... ... ... ... шақырады,
отырықшылықтың, ағарту ісінің, білімнің ... ... ... ... жаңа ... нәрестенің психологиялық ерекшелігіне назар
аударады, ал он тоғызыншы сөзде осы пікірін одан әрі жалғастырады. ... ... ... ... ... және ... оқуға беру, он үшінші
сөзде өнерді үйрену және сол ... ... не үшін ... ... ... ... пен ... зияны, қырық төртінші сөзде
талапсыздықтың пайдасы мен зияны ... ... [55]. Ол ... ... ... саган қаражат беріп, жаңа білімді іздеуге жіберемін. Көне
грек ғалымдарының еңбектерін ... ... ... мен Мединада араб
елінің ғылым сусынданасың, ал ... ... ... ашқан
кітапханада әр дәуірдегі әр түрлі халықтың шығармаларымен танысасың [56],
-деген ... ... бұл ... ... әрі ... ... ақтады.
Шәкәрім де өз еңбектерінде сауатсыздыққа қарсы күресуді, ... ... ... ... етті. Соның ішінде жас ұрпаққа Ар білімін
үйретуді бірінші орынға қойды, сонда ғана дүниені Рахым, Ынсап, ... ... алар еді ... тұжырым "Жастарға" деген шығармасында қазақ жастарын
Абайдан үлгі ... ... ... ... ... ... ... өз
бойына, ар, рахым, имандылықты сіңіруді, қажыр қайратын халық үшін сарқып
жұмсауға,жалқаулықтан, жатып ... ... ... ... Ол білімнің сырын ұқ, ішін біл, терең түсін деген ... ... ... ... бойға дарыту үшін төмендегі жеті
шартты ақыл-ой тәрбиесінің басты ... деп ... ... ... ... шыдам, шыншылдық, қарекет, ақниет [56].
А. Байтұрсыновтың көптеген ғылыми еңбектер, оқулықтар жазумен бірге,
әдістемелік еңбектер де ... ... ("Оқу ... "Баяншы", т.
б.). Оларда оқыту үрдісінің: оқытуды ұйымдастыру, ... ... ... және оны ... ... ... меңгертудің тиімді әдіс-тәсілдері
сияқты өзекті мәселелері баяндалады [57].
М. Жұмабаев дарынды ақындығымен қатар ұстаздықты мұрат, ... ... ... ... мен ... құралдар жазған. Солардың
арасында оның ... ... орны ... Ол 1922-23-жылдары
қатарынан екі рет басылады. Мұның өзі еңбектің ... және ... ... ... ... оған сұраныстың көп болғанын
көрсетеді. Кітап авторына қатысты мына екі ... ... ... ... ... ... "Сөз ... бұрын «Тарту» деген арнау
сөз берген. Онда кітаптың мұғалімдерге арналғанын астын сыза айта отырып,
олардың қызметін де, ... де ... осы ... қабыл алуын
өтінеді. Автор келешекті дұрыс ... ... ... ... ... ... мұғалімге түсетін жауапкершілікті көре білген. Екіншіден, ... ... ... емес екенін, бірақ та ... ... ... ... ол ... ... атай келіп,
"шамам келгенше қазақ жанына қабыстыруға тырыстым"-дейді.
[58]. Кітап екі бөлімнен тұрады: педагогика және ... ... ... педагогика; дидактика; методика; мектепті басқару;
педагогика тарихы қарастырылады. Ал, ... ... нерв ... ... ... ес, ... ойлау, тіл, қайрат туралы, баяндалады.
Аталған педагогикалық, психологиялық компоненттердің бәріне нақты ... ... ... ... алынады. Сондықтан да М. Жұмабаевтың ... жеке ... ... әдістемесінің педагогикалық, психологиялық
негіздеріне жатады.
II. Қазақстан тарихының КСРО тарихының құрамында оқытылуы (1958-1989 ж.ж.)
II.1. Қазақстан ... ... ... ... ... ... оқыту үшін, ең алдымен оның оқулықтары мен
бағдарламалары керек. Өкінішке орай, Қазақстан тарихы оқулықтары мен ... ... ... ... ... ... ... жылдарынан
бастап әлі күнге дейін қарама-қайшылықты күй кешуде. Бұл мәселенің байыбына
бару үшін тарихтың тамырларына бойлап көрейік.
Оқу, ... ... ... ... ... педагогика
ғылымының белгілі өкілдерінің оқулықтың ... ... ... жоқ. Я. А. ... ... ... айта ... оның
оқушылардың өздігінше жұмыстарын ұйымдастырудағы ролін баса ... ... екі жүз ... ... К. Д. ... оның ойын одан әрі дамыта отырып,
өз заманындағы тарих оқулықтарындағы атаулардың, даталардың, кісі аттарының
өте көптігін ... ... ... ... ол өзіне де, қоғамға да пайдасы
тиетін білім болсын деді [50].
Оқулықтың маңызы мен ... ... ... ... Г. ... А. И. Герцен, Н. А. Добролюбов, Н. Г. ... ... ... ... ... ... мен ... Ы. Алтынсарин, С. Көбеев,
А. Байтұрсынов, М. Жұмабаев, Ж. Аймауытов, т. б. да ... ... ... ... ... пікірлер айтқан.
20-30-жылдары Қазақ Кеңес мектептерін оқулықтармен қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... М. ... С. Балаубаев,
I. Жансүгіров, М. Жолдыбаев, Қ. Жұбанов, С. ... М. ... ... С. ... С. ... Ә. ... т. б. оқулық
дайындауға белсене қатысқан [61].
Сол жылдардың тәжірибиесінің кейінгі кезеңдерде республика мектептері
үшін жаңа ... ... көп ... тиді. 50-жылдардан кейін
оқулықтың ... ... ... қызметін дамытудағы роліне баса ... ... өз ... Л. В. ... Л. Я. ... Д. Д.Зуев,
В. В. Краевский, И. Я. ... С. Г. ... т. б. ... ... [62].
1924 жылы Қазақ халық ағарту комиссариатының құрамында жұмыс істеген
А.П. Чулошников, ... бірі ... ... тарихының оқулығын
очерк тұрғысынан жазып бітіргенін мәлімдеген [63]. Бұл ... ... 1921 жылы ... ... ... ... ... лекциясының мазмұны бойынша жазылғандықтан және Қазақстан тарихына
қатысты көптеген оқиғалардың нақты деректерден ... ... ... талдауда кейбір шатасушылықтарға орын беруіне байланысты Б.
Подневич пен М. ... ... ... сынға ұшырады. Б. Подневичтің
пікірінде ... ... бар ... ... ... ... А.П.
Чулошниковтың орта мектепке арнап жазбақ болған оқулығы өз мақсатына
жетпей, көпшілік оқитын ... ... ... қана болып шыққан [64]. Ал М.
Тынышбаевтың айтуынша, А.П. ... ... бір ... ғана ... ... үйлеседі, сондықтан, қолданысқа
жарамайды [65].
Көп кешікпей, ... ... және ... ... ... ... 1924 – 1925 ... арналып М. Дулатовтың «Қырғыз халқының
тарихы» оқулығын 25 баспа табақ көлемінде 3000 ... дана етіп ... Т. ... ... 3000 ... 15 ... ... көлеміндегі
«Қырғыздардың жер мәселесіндегі тарихының ... ... ... ... ... ... саясаттың құралына айналдырумен белгілі
бола бастаған тарихшы Н.М. ... ... ... ұлт
тарихшыларының оқулықтарын басып шығару - кеңестік цензурадан өтпей қалған
тәрізді [66]. Соған байланысты М. ... пен Т. ... ... шыққандығы немесе олардың жарияланбағандығы жөнінде
күні бүгінге дейін деректер жоқ болып отыр.
Алайда, 1924 – 1925 жж. ... ... оқып – ... ... ... күн ... түспеді. Бұл орайда, 1924 жылғы
«Советской Киргизий» журналының №11 – 12 ... И ... ... ... ... ал 1925 ж. осы ... №3 – ... В. ... «К ... ... Киргизии» деген мақалаларының
жарияланып, олардың өлкетану ... мен ... ... ... өлке тануды оқытуды жетілдірудегі ниеттерін Қазақстан тарихы оқулығын
қажетсінген ізгілікті бастамалар ... ... ... ... ... ... қоғамда күш ала бастаған идеялық – теориялық күрес салдарынан
кеңес мектептерінде ... ... ... ... ... ... дейін өзінің
бастапқы қарқынын жоғалтып алды. Расында, біздер, Қазақстан ... ... ... 81-ші қордың 156, 402, ... іс ... ... ... ... ... ... для
педагогических институтов по истории, педагогике, экспериментальной
педагогике, ... ... и ... ... к ... ... по курсу истории, литературы, анатомии, геологии для
педагогических ... ... ... ... ... іс-
нөмерлерінің бәрінен тарихтың оқу бағдарламасын кездестіре алмадық [67; ... 70]. Ал ... ... сол 81-ші ... 3-ші ... 254-ші ... ... оқу жылына байланысты «Учебные программы для кружков по
изучению ... на ... ... год» ... аталыммен
танысқанда, Қазақстандағы тарихи білімнің 1933 жылдан бастап марксизм-
ленинизм ілімімен біржола тұмшаланғанын байқаймыз. Ол ... ... ... оқып ... күш ... ... ... үйірме бағдарламаларының өзіндік ұстанымдары белгіленген.
Айталық, ... ... ... ұстанымы ... ... ... 1) Кез ... ... оның ішінде
педагогиканың бағдарламасы маркстік-лениндік ілім негізінде ... ... ... мазмұнында социализм, мәдени революция және тап күресі
идеялары ... ... ... ... ... байланысуы керек.
Педагогика бағдарламасында марксизмге жат теорияларды барынша сынауға орын
берілді. 3) Педагогиканың бағдарламасы партияның тәрбие ... ... ... ... ... ... т.б.с.с. [71 Л. 17].
1926 жылдың 30-шы наурызынан бастап, бұрынғы ХАК-дағы ... аты ... ... ... ... (ГУС) ... күшейтілді.
Ол негізгі 2 (екі) бағытта жұмыс жүргізетін ... ... ... ... ... ... әдістемелік бөлім
I. Ғылыми бөлімнің өзі 3 секциядан тұрды:
1) Ғылыми қоғамдар мен мекемелерді басқару секциясы. ... ... ... ... ... кітап палатасы, қорықтар, өнер
ескерткіштерін қорғау мекемелері осы секцияның құзырында болды.
2) ... ... ... ... ... ... ... келтіру,
әріптің түсіндірмесі, емле-орфография мәселелерін қарады.
3) Ғылыми көркемдік секциясы академиялық ... ... ... ... ... ... ... келуін қадағалады.
ІІ. Ғылыми әдістемелік бөлім 2 ... ... оның өзі 3 ... ... ... ... ... (Соцвос)
б) Кәсіптік білім под.секциясы (Профобр)
в) Саяси-ағарту под.секциясы (Политпросвет)
2. Редакциялық-баспа секциясы – педагогикалық журналдардың шығуын бақылады.
Сондай-ақ әдістемелік хаттар мен барлық оқу ... ... ... ... ... [72, Л. 104]. ... айналысатын бағытын барынша
кеңейткен осы мемлекеттік Кеңес тарихи ... ... түп ... ... тарихынан орта мектептің оқулығы үшін ... ... Осы ... Кеңес кезеңі туралы І ... ... ... ... ... ... ... уақытша өкімет
тағайындаған комиссарлардың патша өкіметінің саясатын жүргізушілер екендігі
айыпталды. ... ... 1917 жылы ... ... ... де байлар мен чиновниктердің мүддесін шешуге бағытталған:
– Алаш Орданың тамыры «Қазақ» газеті мен «Айқап» ... ... ... құрылуымен байланысты – деген тұжырым жасалынған.
– Алаш Орданың ағарту ... ... ... ... келуіне де Алаш интелигенциясы кінәлі;
ІІ бөлімде: Азамат соғысының басталуы;
– Жекелеген облыстардағы Кеңестік Қозғалыс;
– Дутов пен ... ... ... Алаш Ордаға қарсы күрес;
– Қырғыз әскери революциялық Комитеті;
– Кеңестердің І-ші съезі;
– Алаш Орданың осы ... ... ... белгілі ұстанымын
жоғалтқаны;
– Кеңес өкіметінің шешкен негізгі мәселелері (қалың мал алуды тию) ... ... ... ... ... ... сол, Кеңес мемлекеті
орта мектепте Қазақстан ... ... ... ... және ... ... айтпағанда, берідегі «Қазақ» газеті мен «Айқап» журналдарындағы
тарихи ... ... ... ... ... мен ... шындықты қаралау мақсатына бейімдеген. Сөйтіп, кеңестік
үкіметтің билікке келген уақытынан бергі қол ... ... місе ... Бұны ... саясатпен алмастырудың бастамасы деуге
болады. 1935 жылғы «Конспекты для учебника по истории Казахстан для ... – деп ... ... ... ... ... ... оқу-әдістемелік бөлімі қазақ халқы тарихы мәселелерінің
сызбалық ... ... ... ... ... ... ... түрмесі екенін мына жағынан көрсету:
а) жерді отарлау;
б) тергеу (сот) – құқ нормаларымен санаспау;
в) сайлау жүйелеріндегі мәденитсіздік, пәре алу, ... ... ... ... ... ... жат ... ашу;
3) Қазақ халқының болашағын ойлай отырып, жазылатын барлық зерттеу
жұмыстары ... ... ... ... жазылып, ұлт аралық
өшпенділікті ... болу ... Ол ... 3 ... ... ... болашағы,
ә) Қазақ ұлтшылдығы,
б) Ұлт аралық өшпенділік – міне осы үш ... ... ... ... ... болуын сонау ерте уақыттағы тарихи кезеңдерден
бастап, өзінің нақты қызметін ... ... Алаш ... жат ... партиясына дейін талдау керектігі айтылған.
Осы схеманың түзету енгізу үшін халық ағарту комиссары Т. ... ... ... ... ... біз ... көрсеткен «үш мәселе» негізінде
нұсқаулар басшылыққа ... ... ... ... тарихи өткенін
талдауға арналған сол схеманың III бөлімінде «Қазақстан – ... ... XIX ... ... ғасырдың басы» деген мәтін жазылып, оның ... ... ... былайша нақты көрсетілген:
а) Патша үкіметінің қоныс аудару саясаты және қазақ ауылдарындағы жерге
қатынас;
ә) Әкімшілік құрылыс және ... ... ... ... Шикізатты отарлық сору (выкачка);
в) Патшаның отарлық саясатының ұраны – Патша ...... ... ... басшылыққа алып, келесі 1936–37 оқу жылында орта мектепке
арналған «Қазақ халқының тарихы» оқулығын жазу үшін ... ... ... ... мақұлданған, әрі оны КССР халықтарының тарихын
жазу жөніндегі директивалармен танысып, ... жазу үшін ... ... ... ... үшін ... командировкаға жіберу
ұйғарылған.
Конспектіде Қазақстан мен қазақ халқының тарихына қатысты ... оның ... ... ... ... ... талдап,
шешу мынандай реттілікпен құрастырылған:
а) ҚазАКСР-ң құрылуы және Ортаазиялық межелеу (1920–1925 жж.)
ә) Қазақстан ... ... ... мен ... жж. ұлы ... ... Қазақстанның 1933–1935 жж. қайта өрлеуі.
Осы мәтінді құрастыру Тимофеев, Брайнин, Кабуловтарға жүктелген.
Ал Қазақстандағы бүкіл ... ... ... жазу ... Вяткин, Алманов, Хохолковтарға жүктелген [73, Л. 1, 4, 27, 29,
41-114].
Көріп отырғанымыздай, 1935 жылы ... ... осы ... ... ... өкіметінің отарлау саясатының мән-мағынасын
ашумен ерекшеленеді. Бірақ ол, Т. ... ... ... ... ... ... ... көрсете алмады және халықтың болашақ
тарихын жоспарлаумен өзінің құнын кетірді. Өйткені, ... ... ... бой ... ғана білдіреді. Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... де саясатқа
қатысты нәрсе болатын. Ал Т. ... ... ... мазмұнын
тарихта нақты болған оқиғалармен байланыстыруды жақтап, қоныс аударудың
салдарын, миссионерлердің ... ... ... ... ... ... ... ол, батыл қадам жасай отырып, қазақ
ұлтшылдығының тамырын іздеуге қызықпай, ... ... ... беруді «Конспектіден» алып тастаған. Мүмкін, оның осы ... ... ... да себеп болған шығар. Оған тек тарихтың өзі куә.
КСРО ХКК мен СОКП ОК-тінің 1934 жылдың 16 ... ... ... ... ... пәнін оқыту туралы» және «КСРО бастауыш және
орта мектептерінде жағрапия пәнін ... ... ... ... ... ... ... білім беретін мектептеріне КСРО тарихының қарапайым
курсын енгізу, ... ... ... ... ... ... ... КСРО Конституциясын оқыту туралы қаулылар педагогикалық және
мұғалімдік ... ... көп ... ... Бұл ... пәндерді жалпы білім беретін мектептерде ... ... ... ... ... ... тарихты жандандырып, қызықты етіп
маңызды оқиғалар мен ... ... ... ... баяндағанда
қоғамдық қайраткерлерді дәріптеп оқытудың орнына әлеуметтік үлгілерді, өзге
қоғамдық-экономикалық формациялардың абстрактілі анықтамаларының дәріптелуі
сынға ұшырады. Ол ... ... ... ... да, ... ... де КСРО ... мен жалпы тарих оқытылмаған. Жаттандылық, ... ... ... белгілер сол кездегі тарихты оқытудың ... тән ... Осы ... ... ... ... С.Ж.
Асфендияров, бірінші болып, жалпы білім беретін мектептер үшін «Қазақстан
тарихы» ... ... ... [74]. Өз ... тарихын барлық
мектептерде енгізуді мақсат тұтқан ... ... ... ... ... ұлтжандылықтың үлгісін көрсетуді бастағанмен, бағдарламаның
теориялық кіріспе бөпімінде маркстік тұжырымдарға арқа ... ... ... ... оның осы ... ... 1935 жылы жарыққа
шыққан «Қазақстан тарихының очеркінде» де ... ... ... ... да бар ... жасыра алмаймыз.
Қазақстан тарихының оқулығын жазуды С. Асфендияровтан кейін қолға ... ... ... Ол 1943 жылы М. ... ... «Қазақ ССР
тарихыны» жазғанда, сол жылғы «Большевик» журналының сандарында оқулық
авторларының Қазақстанға ... ... ... ... ... сыналды. Бұл сындарға үндес пікірін білдірген Е. Бекмаханов былай
дейді: «Ал шындығында, Қазақстанда тарих ғылымының одан әрі ... ... ... нақ осы ... ... ... – тегжейлі зерттеп
жазуға, монографиялық зерттеулер жасауға келіп тіреледі» [75]. Ақыры, ... А.М. ... ... Е. ... ... ... ССР
тарихы» - деп аталатын әйгілі ұжымдық еңбегінің бірінші басылымы Ұлы ... ... ... ... ... оның соңы ... ... байланысты соғыстан кейін де үлкен дау – дамайға ұласқаны тарихтан
белгілі.
Соғыстан ... ... ... ... ... Қазақстан тарихы
оқулығындағы Қазақстан тарихының маңызды мәселелерін анықтауда ... ... ... ... ... ... тарих
ғылымының таяудағы міндеттерін белгілеген ... ... ... ... ... өзінің 1945 ж. 14-ші тамызда
қабылдаған « Қазақ КСР тарихының ... ... ... ... ... міндет - идеологиялық қателіктерге жол бермеу екендігін
билікке қолайлы тұрғыдан көрсетіп берді. Партия белгілеген осы ... ... ... ... ... қабылдаған ҚазКСРО Ғылым
Акедемиясындағы тарих, археология және этнография институты 1947 ж. 15-19
мамыр ... ... ... ... ... ... тарихы
оқулығына қатысты бірқатар мәселелерді сын тұрғысынан ... ... ... ... ... ... толық мүшесі, профессор
С.В.Юшков оқулықтың жазылуындағы кемшілікті Қазақстан тарихшыларының ... ... ... бере ... отырғанымен байланыстырды. Осы
сессияда белсенділігімен ... ... ... Х.Г. ... өз ... ... тарихының ұлтшылдық тұрыдан жазылуына Ә.Х.
Марғұланның қатысы ... ... оның ... тарих институтының
бірқатар тарихшылардың қазақ ауыз ... ... ... ... ... ... айналысқа келтіре бастауын ұлтшылдық белгілерге
жатқыза келе, қазақтың ауызша тарих айту ... ... ... ... ... келетін тұрғыдан сынға алды. Сөйтіп ол, қазақ
тарихы оқулығының жазылуын идеологиялық жағынан күшейтуді жақтады [76].
1949 ... 9-шы ... ... ... мен ... ... арқылы халыққа жеткізіп, тамыз айында Қазақ КСР ғылым
акедемиясының ... ... ... ... К. ... дегеннің
«Қазақстан тарихын маркистік тұрғыдан пайымдау» деп аталатын мақаласы Е.
Бекмахановтың монографиясын ... ... ... бұл ... ... ... тарих оқулығын маркистік тұрғыдан жазудың
үлгісін көрсетіп беру болатын. ... ... ... ... ... тарихымен үндесу ... ... ... ... Шариповтың пайымдауында қазақ тарихындағы кеңес дәуіріне дейінгі жер
дауы, жесір дауы сияқты ... ... ... күштер арасындағы
өзара тартыстарға ұласып жатса, бұл ... ... ... ... таптар күресінің салдары болатын. Сондай-ақ, оның ... ірі ... мен ... тән жазу ... ... көрмеген Қазақстан,
кеңес өкіметі тұсында ғана социалистік құрылысты ... ... ... ... қол ... әрі ол тек қана ұлы орыс халқының
көмегімен болған жетістік [77].
Көп ұзамай, 1949 жылғы Қазақ ССР ... ... ... (№9,
108–110 бб.). «Справедливая критика» деген ... ... Е. ... ... ... ... в газетах «Казахстанская правда» и
«Социалистік Қазақстан» от 9 июля текущего года ... К. ... ... ... ... Казахстана» подводит итог обсуждению моей
книги «Казахстан в 20–40 годах XIX века» в Институте ... ... ... и в ... наук ... ССР. Статья К.Шарипова даст совершенно
правильную оценку как книге в целом, так и ... в ней ... ... [78].
Міне, осылайша қалыптасып, даму жолына ... 2-ші ... ... ұлттық тарихи білім соғыс басталғанша, тежелу жағдайында
болды (1937–1941 жж.). ... ... ... «халықтар достығы»
ұраны алдыңғы орынға шығып, тарихи ... ... ... ... ... ғана ... және ... халқының бәрін фашистер
сияқты бейне бір құбыжық етіп көрсету ... ... ... ... дені көзсіз ерліктерге барды. Бұл – ... ... ... ... ... ... ... туындаған
үстемдігінің нәтижесі еді. Бірақ «Халықтар достығы» ... өзі ... ... түрткі болып, тарихшы Е. Бекмахановты ... ... Бұл ... ... ... ... қамтып, ұлттық тарихи білімнің
дамуына қайта жол ашты. Алайда, 1943 ... ... «ұлы орыс ... ... ... ... ... келу, ұлттық тарихи
білімнің өрісін тарылтып, ... оны 1951 ... ... «ұлы ... ... ... болуға жеткізді. Соғыста жеңіп шығу, әрі
И.В. Сталиннің «ұлы орыс ... ... ... ... ... ... ХХ ... дейін, ұлттық тарихты шынайы ... мен ... ісі өмір ... ... ... ... ... басшылығының 1958
жылы 24 желтоқсанда мектептің өмірмен байланысын нығайтуға ... ... 1959 ... 3 ... «Мектептерде тарихты оқытудағы кейбір өзгерістер
туралы» ... ... ... ... ... ... ұлттық
тарихи білімді дамытуда, бәрібір ... ... бола ... ... Е. ... өзі ... көзқарастарынан тайып, Қазақстан
тарихын КСРО тарихымен қабаттасырып оқытудың негізін қалап беруге мәжбүр
болды да, оның ... ... ... ... ... ... ... «Қазақстан тарихы» оқулығы шығарылып, ол оқулық пен
бағдарлама еліміз тәуелсіздік алғанша 30 жыл бойы пайдаланып келді.
Осы ... ... ... КСРО ... ұлт ... ... ... деп партия талап еткенмен орталықтан шыққан КСРО
тарихы оқулықтарына оларды ендіремін деп талаптанған авторлар тым аз ... ... ... бір ... ... жүзеге асыру да қиын
болатын.
Уақыт өткен сайын, ... ... ... ... ... арта түсті, ұлт
республикалары тарихын, соның ішінде Қазақстан тарихын да оқыту ... ... ... ... М. ... [34], А.М. ... Е.Бекмахановтың [47], А.В.Шестаковтың [79] еңбектерінде де айтылды.
50-жылдардың аяғына таман Кеңес елінде "Мектептің ... ... және ... білім беру жүйесін одан әрі дамыту туралы Заң" жобасы
бүкілхалықтық талқылауға түскен ... Осы ... дер ... ... ССР Оқу министрлігі Қазақ ССР тарихын ... ... шешу үшін КОКП ... ... ... жібереді. Ақыры
Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің қатысуымен мәселе дұрыс шешіледі
[80]. Осылардың негізінде 1958 жылы 8 ... ... ССР Оқу ... 1958-59 оқу жылынан бастап жалпы білім беретін мектептің 8—10
кластарына Қазақ ССР ... ... ... ... ... ... ... 50 сағаттай уақыт бөлінетіні, ол осы кластардағы КСРО ... ... ... көрсетіледі [80].
1959 жылғы 8 қазанда КОКП Орталық Комитеті мен КСРО ... ... ... ... ... ... ... қаулы қабылдайды
[81]. Мұнда барлық одақтас республикалар тарихын мектепте оқыту қажеттігі
аталып көрсетіліп, осы міндетті ... ... ... ... ... ... бастап Қазақ КСР Оқу министрлігі мен М. ... ... ... ... институты осы курстық дұрыс оқытылып
кетуі үшін алдын-ала біраз ... ... ... ... ... ... ... авторлар ұжымын
бекіткен, дайын болған ... ... ... ... ... көрнекі құралдардың, әсіресе тарихи карталардың тізімі
бекітілген [82]. 1958/59 оқу жылында 8, келесі жылы — 9, ал 1960/61 ... ... ... ... ... 1960/61 оқу ... бастап
КСРО тарихының құрамында орта мектептің жоғары үш класында оқытыла бастады,
оған 50 ... ... ... 1961/62 оқу ... ... 4-сыныптағы КСРО
тарихының эпизодтық әңгімелер курсы құрамында Қазақ ССР тарихының эпизодтық
әңгімелер курсы оқытыла бастады, оған 12 ... ... ... ... ... ... ... уақыттың өте аз бөлігіне
қарамастан оның жалпы білім беретін мектептерде оқытыла бастауы ... ... ... ... кең ... тапты. Енді Қазақстан азаматтары
мектеп қабырғасында-ақ өзі өмір сүріп ... елі, ... ... аз да ... ... алатын болды. Оқу министрлігінің, жеке ... ... сол оқу ... ... ... ... сондай-ақ Қарағанды, Ақмола, Семей, Қызылорда облыстық оқу
бөлімдерінің 1961/62 оқу жылының қорытындысы бойынша Министрлікке ... ... ... мұғалімдердің Қазақстан тарихын оқытуға үлкен
ықыласпен кірісіп, күнделікті ... ... ... ... жүргеніне нақты мысалдар келтіріледі [90].
Партия мен үкіметтің жоғарыда аталған қаулысының негізінде 1958-59 оқу
жылынан ... ... ... ... өз ... ... ... енді өз тарихын оқыта бастады. Олар: Қырғыз, Латыш, Молдаван,
Тәжік, Түрікмен. Олардың мектепке арналған өз ... ... ... де түсінік хаттарында республика тарихын бөлек
курс етпей КСРО тарихының құрамында, оның материалымен ... ... атап ... [84]. ... ... ... ... болған
сол қаулыдағы одақтас республикалар тарихы КСРО тарихының ... ... ... ... барлық басқыштарында КСРО тарихымен тығыз
байланыста оқтылады — деген нұсқауы болатын [81].
Бірақ республикалар тарихын оқыту ... ... ... ... ... ол ... курс болып оқытылды. Мысалы, Армян, Грузин,
Түрікмен КСР (27). Одақтас республикалар ... ... ... ... де ... ... ... Грузин КСР тарихын оқытуға 99 сағат
бөлінсе, Түрікмен КСР тарихын оқытуға 35 сағат ... ... ... ... да республикалар тарихы өз мектептерінде ... ... ... ... ... ... ... келді. Оларды
оқыту ұстанымдарында да, сағат бөлуде де айтарлықтай өзгеріс болған жоқ.
Тек қана Армян, Грузин ... ... ғана олар ... курс ... да, ... республикалардың бәрінің де мектептерінде КСРО тарихы
құрамында 40-60 сағат көлемінде оқытылып келді. Қазір ... ... ... ... республикаларының бәрінде де өз елінің тарихы
мектептің оқу ... ... оқу пәні ... ... ... ... бөлінген. Мәселен, ол сағаттар саны түркі тілді республикаларда 190-
300 арасында. Сөйтіп Қазақстан тарихы республика ... ... ... курс, ал 1990/91 оқу жылынан бастап дербес оқу пәні болып
оқытылып келеді. Зерттеу тақырыбының мұнан арғы ... ... ... түсіну үшін зерттеудің негізгі объект – курстың оқытылу тарихы мен
оның әдістемесінің қалыптасуын ... ... және ... ... ... көрейік. Қазақстан тарихының мектепте оқытылуының
өзіндік ерекшеліктеріне байланысты біздің зерттеуімізде курстың ... ... ... ... ... қарастырылады.
Ол үшін алдымен "Пәннің оқыту әдістемесі"—деген ұғымның ... ... ... ... яғни ... бөлімдерін анықтап алуымыз
керек.
Әдетте жеке пәнді оқыту әдістемесі дегенде — сол ... ... ... — деп тар ... ... ... Бұл ... тіпті
педагогика, дидактика, оқыту әдістемесі саласында, осы ... ... ... ... ... да ... В. В. Краевскийдің, Е. А. Баринованың, Ф. Боженкованың, В. И.
Лебедеваның [85] т. б. жеке ... ... ... оның ... мен ... ... ... зерттеп, тиімділерін анықтап беретін және
оқушылардың, білімді меңгеру заңдылықтарын зерттейтін ... ... ... Сондықтан да бұл мәселе тарихшы-әдіскер ... де ... орын алды (А. В. ... Н. Г. ... Ф. ... И. Я. ... А. И. ... т. б.) [28].
Олай болса Қазақстан тарихының мектепте оқытылуы мен әдістемесінің
қалыптасу, даму тарихы болуы заңды. Ол да ... ... ... ... ... кезеңдерді бастан өткізді. Оның үстіне алғаш қазақ тарихын
тұтас курс ретінде оқытуды ұсынған, сол ... ... ... ғалымдар-авторлар өз заманындағы тарих, ... ... ... ... ... ... жетістіктеріне
сүйенген. Ал, ғылымның аталған салаларының да сол өз ... ... ... ... ... ... жаңа кезеқде оның алдына жаңа
міндеттер қойылды, соған ... ол да ... дами ... Қазақстан тарихының пән ретінде қалыптасуы мен даму кезеңдері.
Жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, Қазақстан тарихының оқытылуын
және ... ... даму ... ... төрт кезеңге бөлуге
болады.
Бірінші кезең - әзірге XIX ғасырдың ... яғни Ы. ... ... ... ... ... ... қамтиды. Бұл
кезеңде қазақ ... жеке ... ... ... ... ... ... "Қазақ хрестоматиясына" ендіруге әрекет
жасалды. Оның үстіне Қазақстан ... оқу ... ... ... жүзі тарихы, орыс тарихы оқытылып жатты.
Екінші кезең - 1917-1958 жылдар. Бұл кезенде Қазақстан тарихы арнайы
курс, не пән ... ... оқу ... әлі ... жоқ. ... ... ... қадамдар жасалды. Оның жеке мәселелері мектептердегі КСРО
тарихы ... ... ... Курстың алғашқы бағдарламасы мен оқулығын
жасау қолға алынды. Сондай-ақ оның ... ... ... ... ... оқулықтар, әдістемелер, Кеңестік ... ... ... ... ... ... жетістіктері
негізінде дамуына мүмкіндік жасалды.
Үшінші кезең – 1958/59-1989/90 оқу жылдары, бұл ... ... ... оқу ... енгізілді, республиканың жалпы білім беретін
мектептерінің бәрінде 4 және ... ... ... ... оқулықтары, әдістемелік, басқа да құралдары жасалып, мектеп
курсы да, оның әдістемесі де ... ... ... — 1990 ... ... Бұл ... ... белгілері:
Қазақстан тарихы дербес оқу пәні. Ол жалпы білім беретін орта мектептің
5—11-сыныптарында, сондай-ақ ... да орта оқу ... ... ... ... оқу ... ал оның ... ғылыми пән ретінде
жетіле түсіп, қалыптаса бастады.
Енді әрбір кезеңнің сипатты белгілеріне қысқаша тоқталып ... ... оқу ... ... мен әдістемесінің
бастауына көз жіберсек, ол тым әріден X ... ... ... ... ... мен Орта ... ... ойшылдарының тәрбие мәселесі
жөнінде айтқандарынан нәр алғаны байқалады. Ал оны, яғни ... ... ... ... оқу ... оқу-тәрбие жұмысымен
байланыстыра қарастырсақ, онда XVI—XVIII ... ... ... тарихынан, онан бергі XIX ғасырдың екінші жартысынан дәлірек айтқанда
Ыбырай Алтынсарин заманынан ... ... ... ... ... ... үйрететін тұңғыш мектептің 1841 жылы Ордада ашылғаны
белгілі, сосын біртіндеп мұндай мектептер басқа аймақтарда да ... ... ... ... ... мен оқу ... білім мазмұны мен оқыту
әдістерін зерттеген кейбір ғалымдардың еңбектеріне сүйенсек, орыс-қазақ
мектептері деп аталатын бұл оқу ... ... пәні ... ... ... сол ... белгілі ғалым-әдіскерлер: А. Ф.
Гартвич, Я. Г. Гуревич, И. П. Виноградов, А. Никольский, Н. И. ... ... ... т.б. ... Олар ... оқытудың ғылыми ұстанымға
негізделуіне, тарихи фактілер мен ұғымдардың түсінікті ... баса ... ... ... барысында оның білімдік, тәрбиелік міндеттерін
толық жүзеге асыруға, алған ... ... ... ... ... сүйе білуге, өткен тарих пен көненің ескерткіштеріне құрметпен ... атап ... ... ... ... ... мемлекеттік
орындар тарапынан қолдау ... ... ... ... ... аспаған [86].
XIX ғасырдың аяқ кезінде орыс тілінде бірқатар әдістемелік құралдар: И.
Виноградов пен А. Никольскийдің "Тарихты ... ... ... ... 1885); А. В. ... ... ... курсын оқыту-
тәжірибиесі" (Мәскеу, 1890), сонымен бірге көрнекі құралдар да жарық көрді:
С. А. ... ... ... ... (50 ... ... т. б. ... орта және жаңа замандағы жалпы және орыс
тарихының қысқаша хронологиясы" [86]. Жалпы тарих пәнінен ... ... аз ... олар ... ... ... сирек кездесетін.
Сондықтан да қазақ мектептерінде ... ... ... ... ... ... ... екінші жартысында Қазақстанда бірнеше ондаған медреселер
жұмыс істегені ... ... да ... пәні ... Осы оқу орындарында
тарих пәнін оқытуда ... ... ... ... ... оқу ... оқыту мәселесін көтеруге және оны ... ... ... ... Алтынсаринның атақты ағартушы-педагог, әдіскер болуына бір жағынан
дүние жүзіне белгілі педагогтардың, ... Я. А. ... К. ... И. Г. ... П. Ф. ... т.б. еңбектері әсер
етсе, екінші жағынан ондай жоғары ... сол ... ... ... ... ... ... зерделей отырып, осы саладағы өз
білімі мен ... ... ... ... ... Оның өз ... ... дидактиканы, балалар психологиясын, оқыту әдістемесін,
қазақ тарихының жеке салаларын ... ... ... ... ... ол тек ... ... беру, немесе әдебиет, тіл пәндерінің ғана емес,
басқа ... де, ... ... ... пәнін оқыту әдістемесін де жақсы
білген. Бұл ... оның ... ... ... айтқандары, жазысқан
хаттары [37] дәлелдейді. Оның осы саладағы ой-тұжырымдары өзі ... І ... ... ... ... мен ... қарапайым тарихи әңгімелер енгізуіне негіз болды. Осы кітаптың II
бөліміне "Тарих" деген бөлім ... оған ... ... ... ... жоспарлады [37].
ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы қазақтың белгілі ойшыл-ағартушыларының
бәрінің де жастарды оқытып, тәрбиелеуге қаншалықты мән ... ... ... ... ... ғасырдың соңында, осы ғасырдың ... ... өмір ... ... ... белгілі ағартушылары мен ғалымдарының
бірі дерлік халықты сауаттандыру, мектептер ашу, ... ... ... ... ... туралы көптеген құнды пікірлер айтқаны
белгілі. Осылардың бәрі болашақ ағартушыларға ой ... ... өз ... ... бүкіл халыққа үйретудің жолдарын іздестіруге ұмтылдырды.
1917-1958-жылдарды қамтитын кезеңнің ерекшелігі – Коммунистік партия
мен ... ... ... ... мектеп жүзеге ... көп ... ... осы ... ... ... мектепте
тарихты оқытуға қатысты белгілі қаулы қабылданды [81]. ... ... ... тарихын оқытуға алғашқы қадам жасалды. ... ... ... тарихы програмы" мен оқулығы жарық көрді.
30-40-жылдары жалпы білім беретін мектептерге арналған жаңа КСРО мен
дүние жүзі ... ... ... ... ... ... ... жаңа сатыға көтерді, өйткені олардың көлемін, құрылымын, мазмұнын
анықтауда сол ... ... ... және ... ... ... Жоғары сыныптарға арналған КСРО тарихи
оқулықтарына тұңғыш рет КСРО ... ... ... қазақ халқының
тарихы туралы материалдарға аздап болса да орын берілді. Осымен қатар сол
жаңа оқулықтар ... ... ... ... ... ... ... түсіндірудің ең тиімді жолдарын анықтау, ... ... ... ... да ... ... ... зерттелді. Кеңес
қоғамында болып жатқан өзгерістерге байланысты 50-жылдардың орта ... ... ... ... өңделіп шықты да, 1957/58 оқу жылынан
бастап жоғары кластарға ... ... ... жаңа ... ... Зерттеліп отырған кезеңде Кеңес елі мектептерінде тарихты ... ... ... ... өзгерістер, Қазақстан мектептерінде де
тарих пәнін ... ... ... ... ... ... ... тарих факультеттерінде тарихшы мұғалімдер дайындау едәуір
жақсарды [47], КСРО ... ... ... ... ... ... ... қазақ тарихына, туған өлке тарихына,
оны ... ... ... ынта-ықыласын арттырды, алғашқы ғылыми-
әдістемелік ... ... ... ... ... ... ... құралдардың (М. А. Зиновьев, В. А. ... ... ... ... ... өз ... пайдалануы ұстаздардың
тарих пәнін оқытудың тиімді әдістерін меңгеруіне және шеберліктерін
жетілдіре ... әсер ... ... бәрі ... ... ... оқытуды жақсарта түсуге негіз болды.
Қазақстан мектептерінде тарих пәнін, соның құрамында Қазақ КСР ... ... ... мұнан әлдеқайда жақсы болар еді, егер де
мектептердегі ... ... ... ... ... ... келтірген
түрлі жағдайлар болмаса. Олар, 20—30-жылдардағы қуғын-сүргіндер, 1941— 1945-
жылдардағы соғыс және коммунистік партия мен ... ... ... ... кезеңде тарих бағдарламалары мен оқулықтарының бәрі орталықта, Мәскеуде
дайындалды да, олар ... ... ... ... Біз әңгіме еткен
тарих бағдарламалары мен оқулықтарына, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... оларда елеулі методологиялық-
педагогикалық, саяси, тарихи қателіктерге жол ... ал ... өзі ... идеологиялық талаптардан туындағаны белгілі.
Үшінші, 1958/59 оқу жылынан 1990 жылға дейінгі отыз ... ... ... ... ... ... ... әдістемесін
қалыптастырудағы орны ерекше. Қазақ елінің, Қазақстанның ... ... ... КСР ... өзінше курс деп аталып, ... ... ... мектебінің оқу жоспарына енгізілді. Оған негіз болған КОКП Орталық
Комитеті мен КСРО ... ... ... еді [81]. Бұл ... ... ... ... ғалымдары, мектептің тарихшы
мұғалімдері, т. б. ... ... ... ... ... ... ... ескере келіп, сол уақыт талабына сай Қазақстан
тарихының 4, 8-10, ... 4, 7-8, 9-10, ... 5, ... ... мен ... ... оларды бірнеше рет өндеді,
жетілдірді. Олар ... жыл ... ... бастап 3—4 жылда
бір рет қайта басылып ... ... да үш ...... ... шығып тұрды. Осы курстың оқытылу жайы зерттелді, озат тәжірибие
жинақталып, ғылыми-әдістемелік мақалалар, әдістемелік ... ... ... курсты оқыту әдістемесінің кейбір ... ... ... ... кандидаты ғылыми дәрежесі үшін жеті
диссертация қорғалды. 70-жылдардан ... ... ... оқыту
әдістемесінің маңызды мәселелеріне арналған монографиялар, курс материалын
жеке кластарда, немесе оның жеке ... ... ... ... ғылыми-әдістемелік мақалалар, хрестоматия, оқу, диафильмдері
жарық көрді. Осының бәрі 80-жылдардың ортасына қарай ... ... ... ... ... ... деп қорытынды жасауға мүмкіндік
берді.
Екінші кезеңге берілген қорытындағыдай бұл ... ... ... ... ... оқулықтарына және әдістемелік
құралдарына қазіргі тұрғыдан сын ... ... ... да ... ... ... баршылық.
1990-1997-жылдарды қамтитын төртінші кезеңнің ... ... ... ... оның ... ... әлеуметтік-
экономикалық жағдайының түбірінен өзгеріп, елдің дамудың жаңа жолына түсуі.
Мұндай өзгерістер ... ... ... да ... олар ... ... ... оқытуда болған өзгерістерден айқын көрінеді. Қазақстан
тарихы 1989/90 оқу жылынан бастап мектептің оқу ... ... пән ... [88] және оған ... 288 сағат уақыт бөлінді. "Мектепте
Қазақстан тарихын оқыту тұжырымдамасы" [89], ... ... ... ... [90], осы бағдарлама бойынша соңғы жылдары ... ... ... ... ... ... [91], Қазақстан тарихын
жаңа талаптарға сай оқыту жолдарын баяндайтын бірқатар ғылыми-әдістемелік
мақалалар ... Ал, ... ... ... жаңа
оқулықтары да баспадан шығып болды.
Қазақстан ... ... беру ... ... ... ... ... мектептері жаңа құрылымға көшеді. Осыған байланысты Ы.
Алтынсарин атындағы Қазақтың БПИ-ның ... ... ... болашақ негізгі және бағдарлы орта мектепте тарих пәнін,
соның ішінде Қазақстан ... ... ... ... ... ... алғашқы нәтижелері бойынша, мектепте тарих пәнін, Қазақстан ... ... ... ... ... тарихы бағдарламаларының"
жобасы дайындалды [92]. Бұл бағдарламаларда оқытудың мақсат-міндеттері,
білім мазмұны, оны ... ... ... мен критерийлер
жаңаша қарастырылған. Сондай-ақ мемлекеттік стандарт ... ... ... ... анықталып, оқу нәтижесін ... ... ... әрбір оқу пәні өзінің ... ... ... ... ... үшін оның заман талабына сай дайындалған оқу-әдістемелік
жүйесі және сол жүйені жүзеге асыратын оқу-әдістемелік ... ... ... ... ... ... мен мазмұнын анықтаудан бастап, мұғалім мен
оқушыға қажет қосымша көмекші құралдар ... ... ... ... мен
мәселелер қамтылады. Әзірге осы кешеннің жобасы жасалды. Сол жоба ... ... ... ... ... ... ... оқу-әдістемелік
кешені дайындалып, баспадан шығып болуы тиіс. Одан әрі ... ... ... бағдарлы барлық орта мектептер үшін де жүргізіліп,
оларға оқу-әдістемелік кешен дайындалмақ. Осылар ... ... ... ... ... ... әдістемесі ғылыми пән ретінде ... ... ... ... аяқ кезінен бастап бірқатар одақтас респуб-
ликалар мектептерінде, ... ... ... да ... ССР тарихының
материалдары мектептерде оқытыла бастады. Қазақ ССР тарихы мектеп курсын 30
жыл оқытқанда оны ... ... ... өз ... ... ... ... сай білім беруге, оның тәрбиелік мүмкіндігін
пайдалануға толық жағдай жасалмағанына ... ... ... оқытылу фактісінің зор маңызы болды. Тарих пәнін мектепте оқытуға
қатысты Кеңес елінде жинақталған тәжірибиеге ... ... осы ... КСР ... ... курсын оқыту әдістемесінің негізі қаланды, мұның
өзі болашақ Қазақстан ... ... ... пән ... ... ... оқу ... бастап одақтас республикалардың мектептерінде сол
елге аты берілген ... ... ... ... олардың білімдік,
тәрбиелік міндеттерін толық жүзеге асыруға қажетті ... ... ... ... ... үкімінің орта мектепте білім берудегі, оны
оқытудың мақсат-міндеттерін анықтаудағы және ... ... мен ... жетілдіруде басшылыққа алған ұстанымдарында орын алған елеулі
қателіктер мен осыдан туындаған тенденциялар еді. ... өзі ... ... ... ... мазмұнында Кеңес елі халықтарының, соның бірі қазақ халқының
ұлттық құндылықтары қарастырылмады, ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы жинаған мәдени ... ... ... ... ... басты мақсаттарының бірі —
оқушыларды капитализмнің құритынына, дүние жүзінде коммунистік ... ... ... ... ... буржуазиялық идеологияны
тек көру рухында тәрбиелеу болды. Тарих пәнінің сабақтарында көбінесе Кеңес
мемлекеті мен ... ... ... насихатталды, тек қана солардың
басшылары дәріптелді. Оқыту формалары мен ... ... орын ... ... пайда болуындағы, дамуындағы, ауысуындағы тап
күресінің шешуші күш екенін ашып ... ... ... ... ... ... бір ғана ... оқулық ұсынылды. Тарихтан білім
мазмұнын іріктегенде коммунистік идеологияның мүддесіне сай ... ... ... ... ... ... жасырылды, т. б.
Осының бәрі мұғалімдердің де, оқушылардың да шығармашылықпен жұмыс ... ... ... ... негізін теориялық-әдістемелік талдау
Мектептегі пәндердің, курстардың оқу бағдарламалары оқу үрдісіндегі
базалық ... бар аса ... ... ... да оқу ... оны ... ұстанымдары, оған қойылған методикалық, ... ... ... ... ... ... белгілі
ғалымдар Ю. К. Бабанский, М. А. Данилов, В. В. Краевский, Р. Г. Лемберг, ... ... Н. А. ... М. Н. ... т. б.) [93], ... тарихшылар
мен тарихшы-әдіскерлер (А. А. Вагин, А. В. ... М. А. ... Н. ... А. Т. ... Ф. П. ... П. С. ... И. Я. Лернер, И.
А. Стражев жеткілікті тоқталған [93]. Қазақстан тарихшылары С. ... Б. ... Ж. Қ. ... М. Қ. ... Т. Ж. Шойынбаев, т. б.
Қазақ ССР тарихының мектеп ... ... ... ... ... отырған кезеңде мектепте Қазақстан тарихының бағдарламаларын
жасаудың проблемаларына арнап ... не ... ... ... Тек мерзімді баспасөз беттерінде мектеп мұғалімдерінің нақты ұсыныстар
жасаған шағын мақалалары ғана ... [94]. ... отыз ... ... ... ... ... оқу бағдарламаларының жаңадан
жасалғандары, өнделгендері бар небары алты ... ... ... Тұңғыш
бағдарламаны жасау үшін Оқу министрлігі жанынан арнайы комиссия құрылып,
оған белгілі тарихшылар, тарихшы-әдіскерлер, тәжірибиелі ... ... Сол ... ... ... ... тұңғыш рет баспасөзде
жарияланып, жұртшылықтан көптеген ... ... ... ... ... ... Кейін де бағдарламаның кейбір жобалары баспасөзде
жарияланды. Сөйтіп, Қазақстан тарихының бағдарламаларын дайындау бағытында
едәуір жұмыстар жасалып, жақсы пайдалы ... ... ... ... ... ... ... үлкен
өзгерістер болды, ол жаңа білім мазмұнына көшті. Оған себеп ... ... ... мен КСРО ... Кеңесінің 1966 жылғы 10 ... ... ... мектептің жұмысын одан әрі жақсарту шаралары ... [81] еді. Осы ... ... ... ... да ... жасалып, жаңа бағдарламаға енгізілді. Олардың ең бастылары:
білім мазмұнын жетілдіре отырып, оқушылардың ... ... ... қамтамасыз ету; тарихи білімнің оқушыларды тәрбиелеушілік,
дамытушылық мүмкіндігін арттыру; ... ... ... ... рет оқыту;
оқушылардың танымдық мүмкіндіктерін ескеру; КСРО тарихының үлкен кезеңдері
бойынша өлке материалын енгізу; ... ел ... ... ... ... ... оқыту тәжірибиесін мұқият ескеру, т. б. Қазақ ССР
тарихының да жаңа бағдарламалары дайындалып, ол 1966/67 оқу ... ... ... ... ССР ... оқу ... ... ендіру мәселесі
шешілісімен-ақ, осы курстың бағдарламасынан ... оқу ... ... ... 1958/59 оқу ... ... тарихын оқыту 8-сыныптан
басталғанда, осы класқа арналған, көлемі 2 баспа табақтан сол ғана ... ... ... ... ... ... шығып, оқу
жылының қарсаңында мектептерге таратылған осы кітапша үлкен оқиға, барлық
мектепте Қазақстан тарихын ... ... ... ... ... дербес
пәннің қалыптасуына жасалған алғашқы қадам болды. Бұл ... ... және ... сыныптар үшін тұрақты оқулықтар дайындау ... әрі ... ... ... ССР Оқу ... ... мемлекеттік
университетінің профессоры, тарих ғылымдарының докторы Е. Бекмахановқа ... ... үшін ... ССР ... ... ... тапсырды, келесі
жылы ол оқулықтар баспадан шықты [83].
Қазақстан үкіметі де ... ... ... ... мән
беріп, осы курстың қалыптаса түсуіне ... ... ... ... КСР
Министрлер Кеңесі 1960 жылы 16 мамырда "Қазақ ССР тарихының оқулықтарына
конкурс жариялау ... ... ... ... та ... ... ... ешқандай қолжазба түспеді. Оның мерзімі ұзартылса да ... ... да ... Оқу министрлігі проф. Е. Бекмахановқа
Қазақ ССР тарихынан мектепке арналған екі ... ... ... ... ... жүйелі курстар бойынша (сол кездегі
мектеп құрылымына сәйкес) оқулықтар жазуды тапсырды және олар ... ... ... бекітілді. Келесі жылдары бұл оқулықтар
да баспадан шықты.
1962/63 оқу ... ... ... жалпы білім беретін
мектептерінің 4-сыныптарында да ... ... ... ... Бұл ... ... оқу құралы да дер ... ... ... ... 8, 9, 10-(кейін 8-9, 10, 11-) сыныптарға және 4(5)-
сыныпқа арналған осы үш ... ... ... ... үш ... орыс,
ұйғыр) тілде баспадан шығып тұрды. Кеңес мектебі алдына қойылған жаңа
талаптарға сай олар да ... ... ... Бұл оқулықтардың
республиканың миллиондаған жастарына өз ... оның ... ... ... ... ... ... ҰҒ академиясының корреспондент-мүшесі, тарих
ғылымының докторы, профессор Ермұхан Бекмахановтың тарих ... ... ... ... ... ... ... еңбек еткенін атап
өтуді орынды санаймыз. Қазақстанның, ... ... ... ... ... да ... тиімді пайдалана отырып,
әрі үнемі шығармашылықпен жұмыс істеген ғалым 1960—1962-жылдар ... ... ... төрт ... жазып, олар кезінде шықты. Ол
оқулықтар ... ... сай ... ... ... ... ... келді. Қазақстан тарихы мектепте оқытыла бастаған
алғашқы ... ... ... ... ... беру ... ... "Учитель Казахстана" газеттері мен ... ... ... мұғалімдерге көмек" деген айдармен ғылыми-әдістемелік
мақалалар жариялады. Сондай-ақ осы курсты мектепте ... ... ... республикалық халық ағарту қызметкерлерінің жиындарында,
мектеп басшылары мен ... ... ... ... ... ... мен мектеп оқушыларына арнап қосымша
құралдар дайындауға белсене қатысты. Ондай ... ... ... ... мен очерктері жатады.
Қазақстан тарихының мектепте оқытыла ... оның ... ... ... ... т. б. ... ... қолдау тапты.
Мұны алғашқы оқулықтар туралы баспасөз бетінде жарияланған ... ... Е. ... ... ... оқулықтарға
журналдар мен газеттерде оннан астам пікір жарияланған. Оларда оқулықтардың
көптеген тиімді жақтары, әлі де жетілдіре түсуге бағытталған ... ... ... ... ... қойылған жаңа міндеттерге байланысты тарих
пәнінің, соның ішінде Қазақстан тарихының ... да ... ... ... ... жоғары кластарға
арналған оқулықтар екі рет 1967, ... ... ... ... ... ... Е. Бекмахановтың 1967 жылы ... ... ... ... ... ... ... талаптар тұрғысынан қарағанда
автордың осы ... ... ... ... сол ... ... туындаған талаптарды толық басшылыққа алғандығы, оқулық жазу
тәжірибиесін меңгергендігі байқалады.
Оқулықта Қазақстан тарихының орта мектеп ... ... ... әрі
тәрбиелік мүмкіндігі мол ең елеулі тарихи ... ... ... материалды беруде баяндау, сипаттау, түсіндіру, жинақтап-
қорытындылау ... ... ... ... ... ... жас ... ескерілген. Әсіресе 7-8-сыныптар оқулығы ... ... ... жоңғар шапқыншылығы, 1836-1838 және 1916-
жылдарғы көтерілістер, Ұлы Отан ... ... ... қатысты
материалдар қызықтыратыны байқалды. Қазақстанның Ресейге қосылуының
прогрессивтік жағы, сондай-ақ еңбекшілердің енді екі ... ... ... ... достық қатынастар, аға ұрпақтың жауынгерлік және ... ... ... да ... іріктелген.
Осы оқулықты мектепте екі-үш жыл пайдаланып байқағаннан кейін, оны әлі
де жетілдіре түсу қажеттігі белгілі болды. ... ... ... ... ... ... ... маңызды
мәселелер: патриархтық-феодалдық қатынастар, олардың ... ... ... ... ... ... қазақ хандығының
мемлекеттік ерекшелігі, қазақ халқының құралуы сияқты күрделі мәселелер әрі
нақты, әрі түсіндіріп жазуды, оларға ... ... ... ... ... Мұндай толық ашылмаған мәселелер Кеңес дәуірі тарихында
да кездеседі (қазақ ауылын кеңестендіру, Қазақстандағы жаңа ... ... ... ... ... халыққа білім беру саласы,
т. б.).
2. Оқулықтың ... ... ... ... бар, атап ... көрсетілген бірқатар мәселелер оқулықта жоқ. ... ... ... ... XVIII ... ... Қазақстанның сыртқы жағдайы; Қазақстан комсомолы бесжылдықтың
құрылыстарында, т. б.
3. Терминдерді, адам аттарын, тарихи-жағырафиялық атауларды мұқият ... ... де ... ... ... келтіру қажет (жүз, сұлтан,
би, төлеңгіт, барымта, адат, қожа, старшина, зекет, ... ... ... Ал ... жағырафиялық атаулардың қазіргі орынын, атын берген дұрыс.
4. Оқулықтың әдістемелік аппаратын жетілдіру қажет. Тек ... ... ғана ... және ... сипаты бірыңғай. Көбіне нақты
фактіні ғана айтуды ... ... ... ... ... ... себеп болатын, оларды құжаттармен, ұғымдармен өздігінше жұмыс
істеуге бағыттайтын, түрлі ... ... ... тапсырмалар
берген дұрыс.
5. Басқа тарих курстарының, әсіресе КСРО тарихының ... ... ... ... ... ... ... мәселелерді тарихтың
мынандай курсынан өткенсіздер деп еске салып ... ... ... туралы аталған және басқа да пікірлер ... ... ... ... ... және ... ... "Мектеп"
баспасындағы оқулық редакторымен бірлесе отырып, оның келесі басылымына
енгіздік.
70-жылдардың бас ... ... ... ... ... тағайындалған
Н. Е. Бекмаханова жылма-жыл шығып жатқан оқулықтарды қажеттігіне ... ... ... ... ... ... ... 1987 жылғы
басылымына енгізілді. Өйткені мектеп ... ... ... жылы ... ... ... ... өзгеріске ұшырап, ең жаңа
бағдарлама жасалған ... ... Н. ... ... ... ... жетілдіру бағытында едәуір еңбектелген.
Мектеп реформасының біртұтас Отан ... ... ... ... ... КСРО тарихымен байланысы, екі курсты органикалық
байланыста оқыту жолдары жетілдіріле түскен; ... ... ... ... (алгашқы адамдар пайда болған уақыт, Есік қорғанындағы
"Алтын адам", т. б.), сондай-ақ курсты дәуірлерге бөлу де ... ... ... ... бірқатар материалдар енгізілген: 4 (5)-
сыныпқа қазақ-орыс ... ... ... ... ... ... одағы", 9-10-сыныптарға азамат соғысы, Ұлы Отан
соғысы жылдарындағы Кеңес одағы халықтарының ынтымақтастығы, т. б. ... ... ... мәселелері тарихи шындық тұрғысынан қарастырылған
(еңбекшілердің Ресейге қосылғаннан кейін екі жақты қаналуы — VIII сынып, ... КСРО ... ... ... да ... ... ... хан империясының құрылуы 8-сынып); жеке тақырыптардың актуалдылығын
арттыру мақсатында шағын тақырыптар біріктіріліп, атаулары маңыздырақ ... ... ... ... ... қамтитын бұрынғы екі шағын
тақырып "Қазақстан КСРО-да социализм орнату үшін күрес ... ... ... ... құр ... ... ... тарихи ұғымдарға
анықтама-түсінік берілген (феодалдық қатынастардың ... ... ... жүз, т. ... ... мен ... ... мезгіл-мезгіл мектептердің
алдына қойып отырған міндеттеріне сәйкес тарих оқулықтарына қойылатын
талаптарда күрделене ... ... ... бас кезінде бұрынғыларға
қоса тарих ... ... ... ... оқулық
тексінің нсгізгі, қосымша, түсіндіруші болып ... ... ... да ... оқу ... меңгеру аппараты,
иллюстративтік материал, бағыт беруші ... ... ... ... ... меңгертудегі қызметіне ерекше мән берілді, енді
ол білімді меңгертуге, оны бекітуге, оқушыларда білімді ... ... ... ... ... тәрбиелік мақсатын жүзеге
асыруға көмектесуі тиіс болды [59].
Талданып отырған Қазақстан тарихының оқулықтарына жоғарыдағы ... ... ... әлі де ... ... ... бартын. Бұл
талаптар 1990-жылдарға дейін жарық көрген Қазақстан тарихы оқулықтарында
әлі де толық ескерілмеген ... ... ... ... ... ... 1980-жылдардың аяқ
кезінен, яғни ... ... ... байланысты басталып, Қазақстан
тәуелсіздік алғаннан кейін одан әрі ... ... осы ... ... ... жаңа ... ... солардың
негізінде жаңа оқулықтар жазуға жарияланған конкурстар [95] әсер ... ... ... жаңа ... уақыт талабына сай
төмендегідей міндеттерге жауап беруі: білім мазмұнының реформа ... ... ... ... ... ... ... жеңіл, дәл
болуы; көп ұлтты мемлекетіміз ... ... ... зандылықтарының,
халықтар достығының ашып көрсетілуі; оқулық тексін артық деталдардан, адам
аттарын, ... көп ... ... ... Алайда бәйгенің
шарттарында бірқатар қажетті мәселелер анықталмай қалған. Мәселен, кластар
бойынша бөлінетін ... ... ... ... оқулықтардың көлемі,
қолжазбалардың қаралып бітетін мерзімі, бәйге алатын оқулықтарға ... ... т. б. ... да ... бұл конкурсқа қатысушылар тым аз
болды. Алғаш көп жылдардан бері осы оқулықтарды жазып келе жатқан ... ... 5, Н. ... 8-9-сыныптар үшін жазған
қолжазбаларынан басқа ештеме түспеген. ... ... ... және
оны бекіткен Білім министрлігі алқасының бұйрығы бойынша бұл екі ... ... ... ... Осы оқулықтар бойынша жүргізілген бақылау,
зерттеу жұмыстары ... ... ... ... атауға мүмкіндік
береді: сол уақыт ... ... ... ... объективтілік
талаптарға сай келетіндігі; тарихи фактілер мен оқиғаларды, ұғымдарды
іріктегенде педагогикалық талаптардың ... ... ... ... ... сай келетіндігі; әдістемелік аппараттарының
бұрынғылармен салыстырғанда біраз жетілгендігі, әсіресе оқушылардың ойлау
қызметін дамытатын ... мен ... ... т. б. ... қатар
оқулықтардың қолжазбалары негізінен 1988-жылдары жазылғандықтан, оларда
методологиялық ... де ... ... ... ... ... ... "феодалдық-монархиялық" деп бағаланды. Осындай елеулі
кемшіліктері болса да бұл оқулықтар 1995 жылға ... ... ... шартында көрсетілген уақытта жоғары ... ... ... ... ... ... беру министрлігі
жеке авторларға тапсырма беріп, олар 8, 9, 10 және 11-сыныптар оқулықтарын
дайындады.
Мектепке арнап сапалы оқулық ... ... ... ... ... та ... жауапты іске немқұрайлы қараса, оның нәтижесіз
аяқталатынын жоғарыда келтірілген фактілер ... ... ... да ... ... ... бәйге жариялауда кеткен кемшіліктерге
әдейі тоқталдық. Келешекте ... ... тағы да ... ... ... ... сабақ болуы тиіс.
Қазақстан тарихы енді ғана дербес ... ... оған ... ... 4-5 есе ... ... пәннің жаңа оқулықтарының тез ... ... ... ... Ескі ... ... ... қалып,
мұғалімдер мен оқушылар қолында ешқандай қосымша құрал жоқ кезде ... ... ... тұрғыда маңызды қызмет атқарды. Авторлар: Д.
Бабаев, Н. ... Ж. ... М. ... және ... халыққа білім беру саласына жасаған игілікті қызметі болды.
Қазақстан ... ... ... ... оның оқытылу жайын
зерттеу, жақсы тәжірибиені жинақтап қорыту, мұғалімдерге нақты ... ... ... ... кейінірек кітапшалар жарық көрді.
Осы бастаманың басында әдіскер-тарихшы Т. Т. ... ... Оның ... ... екі ... ... және ... тарихының мектепке
арналған хрестоматиясы жарыққа шықты. Олардан кейін жарық көрген Қазақ ССР
тарихын оқытудың кейбір ... ... ... ... ... еңбектерден айырмашылығы болды. Алғашқы кітапшаларда негізінен
сабақтың әдістемелік жоспарлары баяндалса, бұл еңбекте осы ... ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдері қарастырылған.
Автор республика мектептері тарихшыларының соңғы 4—5 жылғы тәжірибиесіне
сүйене отырып: Қазақ КСР тарихы ... КСРО ... ... ... ... ... әдіс, тәсілдері және оларды пайдалану
жолдары; тарихи құжаттарды, тарихи ... ... ... және ... ... көрнекі құралдарды дайындау, іріктеу және ... мен ... ... ... ... ... тәрбие
беру мүмкіндігін пайдалану; Қазақ ССР тарихынан кластан тыс ... ... ... ... ... Бұл еңбекте, тарихты
оқыту әдістемесінде бұрын ... ... ... ССР тарихын ССРО
тарихымен байланыстыра ... осы курс ... ... тыс ... ... мәселелермен қатар, аты таныс болғанмен оны қолдануда
мұғалімдерге біраз қиындық ... ... ... тиімді жолдары баяндалады. Мәселен, олардың қатарына ... ... ... ... және ... ... жаңа білім мазмұнына көшуі, оқыту мен тәрбиелеуге қойылған
жаңа міндеттер, осыған ... ... ... ... мен
оқулықтарының өңделіп жетілдірілуі мұғалімдер алдына оқытудың сапасын
арттыру міндеттерін қойды. Енді ... өз ... ... ... оқулықтармен оқытуда нақты әдістемелік көмекке мұқтаж
болды. ... ... ... 4, 7-8 және ... ... ... үш ... кітапшаның [83] қазақ және ... ... ... ... үшін пайдалы болды. Оларда аталған
кластарға ... ... ССР ... ... ... ... ... көрсетілген. Оның сабақтарының білімдік, тәрбиелік,
дамытушылық міндеттері анықталған, олардың әдістемелік ... ... ... ... ... ... Бірқатар сабақ жоспарларының
бірнеше нұсқамен берілуі ... өзі ... ... ... ... ... ... шығармашылықпен пайдалануға мүмкіндік
береді. Бұл әдістемелік құралдарда жеке ... ... ... ... ... мен ... ... және тарихи-көркем
әдебиеттердің, көрнекі құралдар, т. б. ... ... ... ... міндеттерін ойдағыдай жүзеге асыруына, оқушылардың
сабаққа деген ынтасын ... ... ... ... ... ... жетілдіре түсу мақсатында оны оқыту әдістемесіне соңғы жылдары
ендірілген ... ... ... ... қалыптастыру, олардың
жазу, таным қызметін дамыту әдіс-тәсілдеріне баса назар аударылған.
Мектепте ... КСР ... ... ... ... ... ... еңбек 1979 жылы "Қазақ КСР тарихын оқыту
методикасы" деген атпен ... ... [83]. Бұл ... Қазақ КСР тарихы
мектеп курсының қалыптасу ... ... рет ... оны оқытудың
мақсаты, білімдік-тәрбиелік маңызы мен міндеттері ... ... мен ... талданады, Қазақстан тарихын ... ... ... ... ... ... Кітапта Қазақ
КСР тарихы сабақтарына: оның ерекшеліктеріне, типтеріне ... ... ... ... ... жолдары көрсетілген. Тарихи білімдер
мен біліктерді берік қалыптастыру әдіс-тәсілдері арнайы ... ... ... ... өздігінше орындайтын жұмыстарын ұйымдастыруға
ерекше назар аударылған.
Бұлармен қатар Қазақстан тарихының жеке тақырыптары мен ... ... ... да ... ... ... Ұлы Отан ... кітапшасында бағдарлама бойынша осы тақырыпты оқытуға бөлінген
төрт сабақтың әдістемелік жоспары берілген, ... ... ... ... Олар сабақтардың тартымдылығын арттыра түседі және
оқушыларды отаншылдыққа, адамгершілікке, ... ... т. ... өзіндік үлес қосады [96].
Тарих пәнін ... ... ... ... ... ... да Қазақстан тарихын оқыту мәселелері қамтылған. "Тарих
сабақтарындағы ... [97] атты ... ... ... ... ... М.
Абатурованың "XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан ... ... ... ... ... Т. Г. ... Хлудов, Ә. Қастеев, А. Смайлов, М. С. Кенбаев ... ... ... тәжірибиесі баяндалады.
Жинақтағы Б. Мучниктің "Бояулы сурет оқушылардың ойлау қызметін дамыту
құралы" деген мақаласында суреттерді пайдалана ... ... ... ... ... ... Ә. ... Н. Нұрмұхаммедовтың, М.
Кенбаевтың шығармаларын сабақта пайдалану тәжірибиелері келтіріледі.
Мұдай өте сирек жазылатын тақырыпқа арналған әдістемелік құралдың ... ... ... ... оқу жылынан бастап республика мектептерінде Қазақ ССР тарихы
жаңа, жетілдірілген бағдарламалармен ... ... ... та ... ... жаңа ... мен бұрыннан пайдаланылып
келген оқулықтар арасында ... ... ... ... ... ... ... келтірді. Осыған байланысты "Қазақ КСР
тарихын жаңа программамен оқыту" деген әдістемелік құрал [98] ... 4 және ... ... ... ... ... оларда бағдарламалар мен оқулықтар арасындағы сәйкессіздікті
болдырмау жолдары көрсетілді, бағдарламаға жаңадан ендірілген, ... ... жоқ ... ... ... тарихи материалдар ұсынылды,
оларды ... ... ... көрсетілді. Әсіресе республика
тарихы материалдарының КСРО тарихы құрамындағы ... ... екі ... ... ... ... ... білімдік, дамытушылық,
тәрбиелік міндеттерін жүзеге асыруға, ұғымдар мен ... ... орын ... ... елі ... ... ... жақсарта
түсуге бағытталған бірнеше құжаттар қабылданды. 1984 жылы мектеп ... ... 1986/87 оқу ... ... ... ... ... көшті. Ал, КОКП ОК-нің февраль (1988ж.) Пленумы мектептерде
Отан ... ... ... ерекше мән берді. Осыған орай КСРО-ның Халыққа
білім беру жөніндегі Комитетінің алқасы "КСРО тарихын ... ... ... ... ... ... қарап: ІХ-Х ... КСРО ... ... қайта жасалсын, ол өтілетін кластарда сабақтардың 20
процентіне дейіні республикалық және ... ... ... және ... ... КСРО ... оқулықтары толықтырылсын деген шешім
қабылдады.
Жоғарыдағы талаптарды Қазақстан тарихын оқытуда тездетіп ... ... ... ... ... ... ... көрді.
Жаңа, жетілдірілген программа бойынша орыс тілінде оқытатын мектептерде
Қазақ ССР тарихын өту туралы нұсқаулар [83] мен ... оқу ... ... оқыту туралы [83] кітапшаларда Қазақ ССР ... ... ... және осы ... жаңа талаптарға сай тиімді ... ... ... ... ... оқытудың кейбір әдістемелік мәселелері тарих пәнін
оқытуға ... жеке ... да ... ... ЬІ. Қонаеваның тарих сабағындағы "тәрбие жұмысы" атты ... "XIX ... ... ... өлке ... сабағында Махамбет
Өтемісұлының қызметін, қазақ шаруаларының 1858 жылы қоқан феодалдарының
езгісіне қарсы көтерілісін және ... ... ... ... Ш. ... Ы. ... А. ... туған халқы
алдындағы қызметін, т. б. тарихи ... ... ... ... ... ... ... сабақтарында тәрбиелеу мәселесіне арналған
кітапшада (17) КСРО және ... ССР ... ... ... ... отаншылдыққа тәрбиелеуде озат ... ... ... ... ... ... ... оқушыларын тарихи орындарға
экскурсияға шығару, Қазақ КСР-інің Орталық Мемлекеттік ... мен ... ... ... тыс ... ... түрлерін ұйымдастыру тәжірибиесі
баяндалады [100].
Жоғарыда аталған, қысқаша шолу-талдау жасалған ... ... ... ... ... ... және оларды тиімді
жүзеге асырудың жолдары баяндалады. Олардың бәрі алдыңғы қатарлы ... ... ... да бұл ... мектепте Қазақстан
тарихын оқытуды жақсартуға, осы ... ... ... ... курс ... оқытылғаннан бастап, 1993 жылға ("Қазақ тарихы"
қосымшасы шыққанға) дейін оны ... ... ... дер ... көтеруге және қолжеткен озат тәжірибиені
насихаттауға тікелей үлес ... ... ... ... екенін атап
өту орынды.
1960—1993-жылдар аралығында, яғни Қазақстан ... ... ... ... бері бұл ... оны ... ... мәселесіне қатысты
110-ға жуық мақала жарияланыпты. Сипаты жағынан ... ... екі ... ... ... және тәжірибие алмасу мақалалары.
Алғашқы топтағы мақалаларды көбіне әдіскер-ғалымдар, әдіскерлер, жоғары
оқу орындарының оқытушылары жазған. ... ... ... ... кезде оқытуға аса маңызды көңіл бөлінген ... бар. ... ... ... партия съездері материалдарын, В. И. Ленин
шығармаларын ... ... ... жаңа және жетілдірілген
бағдарламалармен оқыту, тарихи ұғымдарды қалыптастыру, оқыту әдістерін
жетілдіру, ... ... ... ... ... ... ... материалдарын пайдалану, тарихи материалды адамгершілік тәрбиесін
беруге, еңбек ... ... ... ... болып келеді.
Бірқатар мақалалар курстың көлемді де, ... ... ... ... жеке ... ... ... мұғалімдерге нақты
әдістемелік көмек болған.
Екінші топқа жеке мұғалімдердің өздері жинақтаған, белгілі нәтижеге
жеткен тәжірибиелерін ... ... ... жатады. Олар барлық
жарияланған мақалалардың 60%-дан астамын құрайды, тақырыптары да әр түрлі.
Мәселен, ... ... ... КСРО ... байланыстыра оқыту,
оқушылардың өздік ... ... ... курсаралық
байланыстар, оқытуды өмірмен байланыстыру, сабақта оқушыларға эстетикалық
тәрбие беру, ... ... ... ... ... ... авторларының ішінде мектепте көп жыл тарихтан сабақ ... ... ... К. ... Д. ... К.М. ... сияқты білікті
ұстаздар да, сондай-ақ жоғары оқу орнын бітіргеніне 4-5 жыл ғана болған жас
ұстаздар да бар. ... ... ... ... ... Чапаев
атындағы орта мектеп мұғалімі Талас Омарбековтың тәжірибиесі мысал ... ... ... ... ... мемлекеттік университеттің профессоры,
тарих ғылымының докторы). Абай атындағы пединституттың тарих факультетін
бітіріп, ... ... 4, ... ... ... ... ... тарихынан көрнекі құралдарды өзі дайындауға кіріседі және оларды
сабақта өте тиімдіпайдалана бастайды. Бұл ... ... ... ... ССР ... ... ... деген мақаласы
жарияланады. Онда сол ... ... үш ... де берілген. Автор
сабақта сол суреттерді қалай пайдаланғанына, оны басқа ... ... ... әдебиет үзінділерімен, тақтаға бормен салынған
сызбалармен қалай ұштастырғанына тоқталады.
Жоғарыдағыдай ... ... ... ... мектебі"
журналының осы курсты мектепте оқытуды жақсарта ... оны ... ... ... ... ... пайда болғанын айта
келіп, ... ... ... аз ... және ... да ... болғанына назар аударамыз. Қазақ ССР ... ... ... ... жылдары (1959—1962) тіпті мақала
басылмаған есебі ... ... ... ал 1964 ... 1973
жылға дейін жылына 1—3 мақаладан артық басылмаған, мақала көбірек ... ... ... ... жарияланған мақалалар саны қазақ ... ... ... сияқты пәндер бойынша жарияланған мақалалардан 2—3
есе кем. Сол ... ... ... ... ... ... ... оқушының ойлау, таным қызметін дамытатын
әдістер және оларды қолдану жолдары, тарихи ... ... ... ... ... ... ССР тарихынан сыныптан тыс
жұмыстарды ұйымдастыру ... ... ... жетілмегенінен болса,
екіншіден, редакцияның мұндай проблемалық мақалаларды арнайы ұйымдастыруға
жеткілікті көңіл ... ... ... ... ... де
алғашқы қадамдар жасалды. Бір оқу фильмі және "VI—XII ... ... ... ... бір ... туысқан халықтар
семьясында", "Алматы-Қазақ ССР-інің астанасы", "Амангелді Иманов" атты
диафильмдер жасалып, олар ... ССР ... ... пайдаланылды. Осы
диафильмдерді жасауға мектеп мұғалімдері О. ... Қ. ... ... ... ... ... келгенде 1958/59 оқу жылынан жалпы білім беретін мектептерде
оқытыла бастаған Қазақ ССР тарихы отыз жылдай ... ... ... ... ... ... оқу бағдарламасы жасалды және ол бірнеше рет
жаңартылып жетілдірілді; 4(5), ... ... ... дайындалып, жыл сайын дерлік баспадан шығып тұрды және ... ... ... ... толықтырылды, жетілдірілді. Көрсетілген уақыт
аралығында оны ... ... ... тұрғыда зерттеліп,
нәтижесі бойынша шағын монографиялар, жеке ... ... КСР ... ... ... ... әдістемелік нұсқау кітапшалар, ғылыми-
әдістемелік ... ... ... ... хрестоматиялар, оқу,
диафильмдер жарық көрді. Сөйтіп, Қазақ КСР ... ... ... және оны ... ... ... ... жасала бастады.
ІІІ. Қазақстан тарихы-дербес оқу пәні.
ІІІ. 1. Қазақстан тарихы пәнінің құрылымы.
80-жылдардың аяқ кезінде КСРО-дағы қайта ... ... ... мектептің оқу жоспарына дербес пән болып ... ... ... еді. Қазақ халқының, Қазақстанның тарихы тұңғыш рет
жалпы білім беретін мектептерде дербес пән ... ... ... Мұның өзі
білімдік, тәрбиелік жағынан да, саяси жағынан да және де ... ... де ... ... болды. Осыған байланысты Республиканың Халыққа Білім
беру министрлігі ... ... ... бағытталған бірқатар шаралар
белгіледі: бағдарламалық топ, факультативтік бағдарламалары мен оқулықтарын
дайындайтын авторлар тобын ... және де ... ... ... ... ... ... авторлары белгіленді. 1992 жылы алғаш рет
дербес Қазақстан тарихы пәнінің бағдарламасы дайындалып, ол ... ... ... ... жеке ... ... ... [101]. Алғашқы
жылы оның құрамында 5-сыныпқа арналған жаңа бағдарлама болған жоқ. Бұл
бағдарлама ... жылы ... ... ... ... ... Қазақстан
тарихының осы бағдарламасы мектептерде алты жыл бойы ... ... ... да ... ... ... келген мәселелер: мәдени
құрылысқа партияның басшылық етуі және ондағы асыра ... ... ... жазалау, жазықсыз жазалау - құрбандарын ақтау, 1979
жылғы Целиноград ... ... ... ... ... ... ... 80-жылдардың екінші жартысындағы болған
өзгерістерді негізінен қамтитын қайта құру және оның ... ... ... мен ... кооперативтік қозғалыс,
әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ұлғаюы сияқты мәселелермен қатар, 1986 жылғы ... ... ... шахтерлерінің ереуілі сияқты саяси мәні бар
оқиғалар да ... ... ... ... ... ... ... түбірлі өзгерістер — рыноктық экономикаға көшу, жекешелендіру,
еркін баға, сондай-ақ халықтың әлеуметтік жағдайы, ... ... ... ... ... ... т. б. мәселелер қамтылған.
Бұлармен қатар аталған ... ... ... ... талаптарға толық жауап бере алмайтындығы, олқылықтары бар екендігі,
сондықтан жетілдіру ... ... ... ... ... жатады.
1. Бағдарламалардың қолжазбалары негізінен 1992 жылдың бас кезінде
дайын болған, ал одан бері ... ... ... ... қосылуда.
Әсіресе кейін ашылған археологиялық ескерткіштер, қазақ халқының ... оның ... ... ... ... кезіндегі Қазақстан,
Қазақстанның Ресей империясы қоластында болуы, XIX және XX ... ... ... оның көрнекті өкілдері, өлкенің көп
ұлтты аймаққа айналуы сияқты мәселелер, халық алдындағы ... ... ғана ... ... жеке қайраткерлер, Тәуелсіз Қазақстанның ішкі,
сыртқы жағдайына қатысты басқа да ... ... ... ... мазмұнын әрі толықтырып, әрі нақтылай түсер еді.
2. Бағдарламалардың түсінік хатында пәнді оқытудың мақсат-міндеттері
туралы қысқаша да ... ... ... ... анықтауда басшылыққа
алынған негізгі ұстанымдар көрсетілмеген. Ал, олар ... үшін ... ... жеке ... ... ... ... басшылық табылады.
3. Жеке пәндердің оқу бағдарламалары мұғалімдерге шын мәніндегі ғылыми-
әдістемелік басшылық болу ... ... ... ... ... ... сай ... керек. Бұл талаптар бойынша ендігі бағдарламалар ... ... ... хат, ... ... ... тұруы тиіс.
Түсінік хатта — осы ... ... ... ... ... оқытудың мақсат-міндеттері, пәнді жетілдіру және
мұғалімнің бағдарламаны шығармашылықпен пайдалану жолдары баяндалады.
Мазмұндық бөлімде — ... ... ... ... блоктар бойынша топтап
көрсетіледі де одан әрі ... ... ... ... ... ... білім стандарты талаптарына сай білімнің
міндетті және ... ... ... нәтижесін тексеруге арналған
тапсырмалар мен сұрақтардың ... пән, ... ... ... ... ... ... тиіс. Талдап отырған бағдарламаларға
бұл компоненттердің көбі ендірілмеген.
4. Адамзат тарихын дәуірлерге бөлуде де кемшілік бар. ... жүзі ... ... ... ... ... қарамастан олардың жеке
сыныптардағы хронологиялық шегі ... ... ... Мысалы, 9-
сыныптағы дүние жүзі тарихы 1640 жылдан, ал Қазақстан ... XVIII ... ... ... сағат бөлуді де ... ... ... ... ... 17 сағат тым аздық етеді және мұндай тым ... оқу ... ... сай ... яғни ... функционалдық қызметін
толық жүзеге асыра алмайды. 10-сыныптағы 1915-1945-жылдар тарихына 68, ал
11-сыныпта оқытылатын 1946— ... ... 34 ... ... де ... болмайды.
6. Осы бағдарламаны жасауда кеткен үлкен кемшілік - оны ... ... ... бар ... ... Жаңа ... ... осы
бағдарламаларды 2—3 жылға дейін толық пайдалануға мүмкіндік болмады. Мұндай
жағдайда өтпелі ... үшін ... ... оны ... ... ... қоса ... дұрыс. Осы бағдарламаларды жетілдіру
туралы "Қазақ тарихы" журналында Ә. Еркебаевтың [102], М. ... Б. ... мен Ә. ... [94] оқулықтардың жоқтығы, сағат
бөлудегі кемшіліктер, Қанағат Жүкешевтің [104] 11-сынып ... ... ... ... мақалалары жарияланды.
1992/93 оқу жылынан бастап қазірге дейін пайдаланылып ... ... ... арналған бағдарламалары пәнді оқыту сапасын
жақсарта түсуге лайықты үлес ... ... ... сай ... ... материалдың тәрбиелік
мүмкіндігі ескерілген; тарихи фактілер, оқиғалар, құбылыстар ... ... ... ... ... ... ... тарихи материал оқушылардың дәрежесі мен ... ... ... іріктелген, оқулық тілі түсінікті; оқу материалының
жүйелілігі, реттілігі сақталған; сұрақтар мен ... ... ... ... ... жылы жаңа бағдарламаның жарыққа ... ... ... ... ... екі ... ... 7[105], сыныптарға арналып
баспадан шықты, олар осы уақытқа дейін пайдалануда.
1980-жылдардың аяқ кезінен ... ... ... ... ... жүрген белгілі тарихшы-ғалымдардың бірі - Ж. Қасмымбаев. Автордың
1987 жылғы ... ... ... ... ... шарттарына сай жазған
оқулығы сыйлық алып, 1990 жылы [106] ... ... Ал, ... ... осы ... ... ... нұсқалары
1992 жылы орыс, ұйғыр [107], 1993-95-жылдары қазақ тілдерінде шықты. Оларға
зер салып қарағанда, автордың кітаптың әрбір келесі ... ... ... отырғаны байқалады. Оқулықтың ... ... ... ... қазақ-қытай қатынастары жаңа
деректермен толықтырылған, Қазақстанның ... ... ... оның осы ... ... отаршылдық, орыстандыру саясаты, оған
қарсы ... ... ... ... Кенесары Қасымұлы бастаған
қозғалыс тереңірек баяндалған, аталған тарихи ... мен ... баға ... Оқулықтың соңғы нұсқасының мәдениет тарихы
бөлімінің жаңа деректермен ... ... XIX ... ашылған
мектептер мен медреселердің тарихына, қызметіне тоқталу, олардың игілікті
істеріне тарихи тұрғыдан баға беру, осы ғасырдағы ... ... ... ... оқушыларды кеңірек таныстыру білімдік, тәрбиелік
жағынан маңызды.
Қазақстан тарихы мектеп курсының қалыптасып ... ... М. ... ... үлес ... ... ... Оқу министрлігі жанындағы
тарих пәнінің оқу-әдістемелік кеңесінің төрағасы бола жүріп, осы ... ... ... ... құралдардың бәрін ... ... ... ... оқу фильмдері мен
диафильмдердің көпшілігін жеке өзі қарап, ... ... ... ... түсуіне үлес қосты. Сол жылдары ... ... ... түрлі деңгейлерде болып жататын жиындарда Қазақстан тарихын ... ... ... ... ... ... ... көрсетіп
отырды. Осы мәселе бойынша мерзімді баспасөз беттерінде де үнемі ... ... Ол ... орта ... ... ... тарихының
мектепке арналған бағдарламаларын ... ... ... ... ... ... және авторлардың бірі [91; 101], 90-
жылдардан бастап 10-сыныпқа арналып үш рет ... ... ... авторы [108]. М. Қ. Қозыбаев жазған оқулық Қазақстан ... ... та өте ... шымшытырық, әрі қарама-қайшы оқиғаларға толы
кезеңін (1900-1945ж.ж.) қамтиды. Бұл автор жазған оқулықтар ... ... ... архив материалдарының, басқа да деректердің,
молдығымен, оқулыққа ендірілген деректердің сонылығымен, тарихи фактілерге,
оқиғаларға, құбылыстарға баға беруде ... ... мен ... ашып ... және де ол оқиғаларға тарихи тұрғыдан дұрыс,
принципті баға ... ... ... ... бағыттың тағы бір
ерекшелігі, бұрын аттары ұмытыла бастаған, тарихта белгілі орны бар тарихи
қайраткерлердің есімдері мен ... ... ... ... келтіруі.
Қазақстан тарихының жаңа бағдарламалары жарыққа шыққаннан кейінгі
кешеуілдеп шыққан оқулықтар-5, 6, ... ... ... ... екі-үш жылға дейін бұл сыныптарда осы ... ... ... орын ... Қазақстан тарихының 1946 жылдан бүгінгі күнге дейінгі
аралығы қамтылады. Осы сыныпқа ... жаңа ... ... шығуы [109]
елеулі оқиға болды. 2-3 оқу ... бері ... ... соңғы кезеңін
арнайы оқулықсыз оқытып, көп ... ... ... тарихшы
мұғалімдердің жүгін жеңілдетіп, оқушылардың бағдарламаға сай білім ... ... ... да, ... да 1990 ... ... жарық көрген жоғары
сыныптарға арналған тарих оқулықтарынан мүлде өзгеше. ... ... ... ... ... орын алған "бесжылдықтар" тарихы, әрбір тарихи
кезеңді бастап беретін ... ... жоқ ... өн ... ... өкіметі тұсында орын алған қоғамдық жүйе
адамдарды меншіктен ... оның ... ... ... ... ... құқын, олардың жеке бостандығын
аяққа басты деген идея байқалады.
Авторлар Қазақстан ... ... ... ... ... көңіл бөлген. Тарихи оқиғаларды ... ... ... ... ... ... тарихи оқиғалар
куәгерлерінің естеліктері орынды пайдаланылған.
Осы оқулық туралы баспасөз беттерінде үш пікір-мақала ... ... [109] ... ... ... ... Солардың
арасындағы: оқулық көлемінің аздығы, кейбір жеке ... ... ... ... тым ... яғни 1-1,5 бет екендігі, осыған
қарамастан Қазақстанға ... жоқ ... жүзі ... ... ... ... қайталайтындығы, коммунистік идеологиядан
толық арыла алмағандығы туралы ескертпелері ... ... екі ... осы оқулық авторларының соғыстан кейінгі дәуірдің қайшылықтарын,
Кеңестік, тоталитарлық жүйенің қыспағындағы ... ... ауыр ... ... ... ерекшеліктерімізді жоюға бағытталған құйтырқы
әрекеттерін, Орталықтың Қазақстанды басқаруға жіберген өкілдерінің келеңсіз
әрекеттерін, шикізат шылауына айналған қазақ даласының ... ... атом ... ... полигонға айналғанын халық
құрамының жасанды жолмен өзгертілуі, т.б. маңызды мәселелерді дұрыс, ... ... ... ... ... әділдікпен атап өтеді. Мақала
авторларының бұл пікірлері орынды.
Оқу жоспары мен ... ... 1992/93 оқу ... бастап Қазақстан
тарихы 6-сыныпта тұңғыш рет оқытыла бастады. Алғашқы 2-3 жылда ... ... ... осы ... ... бар, ... 8-сыныпқа
арналған Қазақстан тарихы оқулығы пайдаланылып келді. Осы сыныпқа арналған
Қазақстан тарихы оқулығы 1994 жылы ғана жарыққа ... [110]. 17 ... ... ... бұл шағын оқулықтың оқушылар үшін
білімдік, тәрбиелік, дамытушылық жағынан пайдасы зор.
Ежелгі заманнан ... Б. з. V ... ... ... қамтитын
оқулықты алтыншы сынып оқушыларына лайықты етіп жазу үшін белгілі ... К. М. ... ... шығармашылықпен жұмыс жасаған. Оқулық
қолданылып жүрген бағдарламаға сай ... ... ... іріктегенде
осы жастағы оқушылардың дайындық ... ... ... параграф
соңында берілген тапсырмалар мен сұрақтарды ... ... ... қатысқандықтан олардың көбі ықшамды, түсінікті, әрі оқушыларды
ойлануға талпындырады. Дегенмен бұл оқулықта да қиын ... ... ... күш, полихромдық стиль; калиарагон, хаома), терминдердің,
күрделі материалдардың бар ... ... Бұл ... ... бір
тарихи оқиғаның болған уақытын түрліше ... ... ... ... ... ... [111].
ІІІ. 2. Дербес оқыту әдістемесі ретіндегі Қазақстан тарихы пәнінің мазмұны
Белгілі педагог-әдіскер ... ... ... (Л. Н.
Боголюбов, 112; Н. Г. Дайри, 28; Ф. П. ... 60; А. И. ... 107, ... жеке пәнді оқыту әдістемесі дидактиканың бір бөлімі, оның ... ... ... ... ... ... ... сүйенеді. Бірақ та жеке пән әдістемесінің зерттеу ... ... ... ... бар ... ... назар
аударады. Дәлірек айтсақ педагогика ғылымы тарих пәнінің білім мазмұнын
анықтаумен айналыспайды. Біз ... ... ... тарих ғылымымен
тығыз байланысты екенін, тарих ғылымы методологиясының мектептегі ... ... ... басшылық болатынын ерекше атап өтеміз. Бірақ та
оның да әдістеме ғылымының міндеттерін ... ... ... тарих
ғылымының мазмұнын анықтайтын ұстанымдардың жоқтығына назар аударамыз.
Философия ғылымына, оның педагогика ... ... ... біз де осы ... ... туралы белгілі ғалымдардың
еңбектеріне сүйенеміз, диалектикалық және тарихи материализм педагогикалық
ғылымдарға ... ... ... ... демек бұған тарихты оқыту
әдістемесі де жатады деген тұжырымды қолдаймыз [112].
Жеке пән ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық, қоғамдық ғылым. Бұл жай айтыла салған ... ... ... жүргізілген зерттеулер нәтижесі. Егер Кеңестік педагогика ... ... ... елі ... жеке ... ... ... тарихы бар екенін байқаймыз. 20-30-жылдары негізінен жеке пәндердің
бағдарламалары мен оқулықтарындағы нақты білімді ... ... ... сол білімдерді қайта айтып беруіне ғана басты назар аударылды.
Бірақ ... ... ... ... ... білімнің
тыянақтылығына, саналылықпен меңгерілуіне, алған білімді қолдана білу
тәсілдерін үйретуге, тарихи ... ... ... міндеттерін
жүзеге асыруға, т. б. жеткілікті көңіл бөлінбейді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қалды, бұған оның 20-
жылдары, яғни он жылдан астам уақыт жеке пән болып оқытылмауы да әсер ... соңы мен ... ... оқу ... ... баса ... аударылды. Бұған "Естествознание в школе" журналында
50-жылдардың бас кезінде "Жаратылыстану ... - ... [113] ... ... в ... журналындағы "Тарихты оқыту ... мен ... ... [106] ... ... ... ... пайдасы тиді.
60-жылдардан бастап жеке оқу пәндері әдістемесінің ... ... ... Д. Н. ... М. А. ... Л. В. ... [62], Е. Н.
Кабанова-Миллер, Н. А. ... ... ... ... ... меңгеру, біліктер мен дағдыларды ... ... ... ... ... ... ... тікелей әсері болды. СондайГ-ақ "Советская ... ... ... және оқу ... ... ... мен ... да көмектесті [105].
50-60-жылдары мектептегі оқу пәндерінің әдістемесін жетілдіру бағытында
жүргізілген жұмыстар бірқатар әдістемелік құралдардың жариялануына негіз
болды, ... ... ... ... әдістемелік құралдар
баспадан шықты, кейбір пәндерден бірнеше нұсқасы жарияланды. Сол ... ... ... және де осы ... бойынша бірқатар педагог
ғалымдардың қорытындыларын ескере келе ... ... ... ... ... мен ... ... 90-жылдарға дейінгі мектептерде барлық дерлік
жеке пәндерге ортақ әдістеменің төмендегідей ... мен ... ... ... ... ... оның ... мен
функциясы; әдістемелік ақыл-ойдың дамуы; ... ... ... ... ... ... және ... мазмұны; білімді қалыптастыру
жолдары; оқыту әдістері; оқытуды ұйымдастыру формалары; пән, курсаралық
байланыстар; ... тыс ... ... беретін мектептердегі тарих пәнінің, демек Қазақстан
тарихының да білім мазмұнын анықтау ... аса ... ... ... ... ... ... теориялық, педагогикалық,
психологиялық жағынан, сондай-ақ ... ... ... даму ... ... әрі ... ... сүйене отырып
анықтамаса, осы пәнді мектепте ... аса ... ...... ... ... ... яғни оқу-әдістемелік
кешенін құрастыратын басқа да оқу құралдарын сапалы ... ... ... орта білім мазмұнын анықтау Кеңес елінде халық ағарту ... ... ... бірі ... келді. Сондықтан да ол көп
зерттелді, жарияланған еңбектер де жеткілікті. Солардың арасында 1983 ... ... ... ... ... общего среднего образования"
деген монография назар ... ... ... ... ... ... ... бастап, оқулық жасаудың дидактикалық
өлшемдеріне дейінгі аса маңызды он тақырып ... ... ... ... - ... мазмұны теориясының негізі", "Қоғам дамуының жалпы
орта білім мазмұнына қоятын ... ... ... - ... ... ... ... бірі", "Өндірістің білім мазмұнына қоятын
талаптары" деген ... бар. ... ... қорытынды жалпы орта
білімнің, соның ішінде ... ... де ... ... анықтағанда қоғамның
қазіргі, әсіресе оның келешектегі әлеуметтік-экономикалық даму бағытын
ескеріп отыру ... ... ... ... жалпы орта білім, сондай-ақ
мектептік жеке пәндер тұжырымдамаларының көпшілігінде бұл ... ... ... Бұл проблеманы шешуде философия ғылымының,
әсіресе ... ... рөлі зор, ол ... ... басқа
ғылымдармен, алдымен педагогика ғылымымен бірлесе отырып, зерттеп шешуі
тиіс. ... ... ... бұл ғылымдардың арасында
қарастырылып отырған проблемаға қатысты ... ... ... Бұған орта мектеп қызметі мен оның білім ... ... ... ... ... ... да, ... ҚР ҒА философия
институтының ғылыми кеңесі ... ... да ... ... Бұл ... ... де ... Ол Кеңес өкіметі тұсында ғылымда
"Білім философиясы" деген сөз тіркестері болғанмен, оның ... ... ... жұмыстарын жүргізуге коммунистік идеологияның жол
бермегендігі. Бұған ... ... ... және ... ... дамуының ғылыми-теориялық тұрғыда әлі
толық анықталмауы да себеп ... ... ... ... ... да ... ... жасайды [115]. Бұл проблеманы түбегейлі ... ... ... ... ... ... біз ... жүзінің бірқатар дамыған
және ТМД елдерінде жалпы орта ... беру ... ... ... өзгерістер
мен жаңалықтарды, Қазақстан Республикасы Конституциясы мен "Білім ... ... ... ... беру, тарихи сана ... ... ... ... ... ... негізгі ұстанымдарын,
сондай-ақ білім, тәрбие берудегі құндылық, функционалды сауаттылық, білім
берудегі жаңа үлгілер мен ... ... ... ... ... ... (генерализация), білімді іргелендіру
(фундаменталдылық: ... ... ... ... ... ... (актуалдандыру) сияқты ұстанымдар мен
жаңалықтарды ескердік.
"Білім туралы Заңды", Қазақстан Республикасының жалпы ... ... ... ... ... орта білім тұжырымдамаларын басшылыққа
ала отырып, пәннің мектептегі ... ... Осы ... ... және ... ... үш ... да оқушылар Қазақстан
тарихынан белгілі мәліметтер алады. Мектептің ... ... "Ана ... ... халықтың ауыз әдебиетіндегі тарихи тақырыптарға
жазылған шығармалармен, әйгілі шешен-билермен, олардың ... ... ... туған өлке, жер, ел тарихымен танысады. ... ... ... оның ... пен ... ... ... жеке
тарихи қайраткерлердің қызметі, отбасы, туған ... ... ... ... ел, Отан, Егеменді ел, оның мемлекеттік белгілері туралы бірқатар
мәліметтер береді ... ... ... ... ... ... ... талаптарына сәйкес басқа пәндер сияқты Қазақстан тарихынан да
жаңа тұжырымдамалар мен ... ... ... олар ... ... қызметкерлері мен жұртшылықтың талқысына ұсынылды. Олардың
осы магистрлік диссертацияда ... ... ... ... өзгешеліктері мен артықшылықтары бар.
Сондықтан ол құжаттардың барлық ерекшеліктерін сипаттап жатпай-ақ осы
тармақта ... етіп ... ... - ... тарихының мектепте
оқытылатын білім мазмұнын тандауға қойылатын негізгі ғылыми-әдістемелік
ұстанымдар мен ... ... Олар ... ... ... ... жатқан жаңалықтарды ескеруден, Қазақстан ... ... ... ... сондай-ақ мектептік тарих білім жүйесін
қалыптастыратын ғылыми-тарихи және педагогикалық ұстанымдар мен талаптардан
туындайды. Осыған сәйкес төменде олар үш ... ... ... ... жүзілік көлемде халық ағарту ... ... ... ... ... мен ... ... дейін дүниежүзілік ғылыми көзқараста Еуропоцентристік
ұстаным үстімдік етіп келді. Бұл ... ... ... ... саласындағы жетістіктер, т. б. негізінен Еуропадан, қала берді
Ресейден шыққан, бұл ... ... ... мұсылман елдері артта қалған -
делініп келді. Енді мұңдай біржақтылық көзқарасты ығыстырып, ... ... ... қарап, объективтік баға беру қажет.
І.2. Халық ағарту ... ... ... ... ұстанымдары:
демократияландыру, ізгілеңдіруді үнемі басшылыққа алып, жүзеге асыру.
І.3. Мектептік тарих білімі мазмұнының методологиялық негізі ... ... ... тиіс. Оларды таңдағанда алдымен өркениеттілік,
мәдениеттанушылық (культурология) талаптары тұрғысынан қарастыру ... ... ... ... құнсыз фактілердің, оқиғалардың да болғаны
(шапқыншылықтар, ашаршылықтар, репрессиялар, т. б.) белгілі. Бірақ та ... ... ... құнды. Сондықтан да қажетіне қарай білім мазмұнынан
олар да орын алады.
І.4. Коммунистік, ... ... ... ... ... ... мүдде тұрғысынан қарау салдарынан КСРО-дағы тарих ғылымы,
соның құрамындағы Қазақстан тарихы да көп зардап шекті, бұрмалаушылықтарға,
сол талаптарға сай ... ... ... ... оқиғаларға, т. б.
теріс баға беру сияқты келеңсіздіктер орын ... Олар ... ... ... ... ... мазмұнында мұндай материалдардың
қайталануына жол берілмеуі керек.
І.5. Дүниежүзілік қауымдастық мақұлдап, ұсынып отырған "функционалдық
толықтық" ... ... ... ... ... ... ... дамуын, білім негіздерін, ... ... ... орта ... көлемінде жетік білуін
талап етеді. Білім мазмұнын таңдағанда бұл ұстаным да ... ... ... Қазақстан территориясындағы, адамзат тарихын тұтас және ... ... ... ... білім жүйесін құрастырушы ұстанымдар
болып табылады.
ІІ.1. Көп деңгейлілік, яғни тарихтағы жекелік, ерекшелік – ... ... ала ... ... білім беру мынандай деңгейлер
арқылы ... ... ... ... тарихы; жеке ұлттық
мемлекеттер немесе ұлттық-мемлекеттік құрылымдар тарихы және ... ... ... ... ... мемлекеттер тарихы. Бұл деңгейлер дүние жүзі,
республика тарихын ғана емес, жеке ... ... ... ... түрлі курстар ұйымдастыруға мүмкіндік береді.
ІІ.2. Көп аспектілік, яғни ... ... ... ... ... ... ... пен саясат, идеология, материалдық және рухани
мәдениет, ... т. б. ... яғни ... адам - қоғам – табиғат
арасындағы өзара қатынастар. Мұндай ... ... ... ... жеке ... ... курс бола алады.
ІІ.3. Диалектикалылық, яғни адамзат қоғамының ... ... пен ... ашып ... ... ... қайшылық
пен баламалық, адам (көсем, тұлға) мен әлеуметтік топтар, тарихтағы
объективтік және ... ... ... ... ... ... мән берілуі тиіс.
III. Тарих ғылымының методологиясынан, педагогика мен ... және ... ... ... ... ... ... 1. Қазақстан тарихы ғылымының қазіргі ... ... ... ... ... ... мазмұны мен логикасын; пәннің
өзіне тән білім мазмұны мен шындықты ... ... ... ... методологиясы үнемі сақтандырып отыратын ... ... ... ... ... ... қоғамының дамуын айқын,
дәлелді, ортақ және оқушыларға әсер ететін білімдік, тәрбиелік, танымдық
жағынан аса ... ... ... көрсету, фактілерді, идеялар ... ... ... ... ... ... ескеру;
бұл тәсілді елдер мен халықтар, әсіресе көрші елдермен байланыс-қатынас
мәселелерін қарастырғанда да ... ... 3. ... ... ... ... категориялар: тарихи уақыт (жыл,
ғасыр, мыңжылдық, заман, жыл ... ... мен ... ... ... (адам мен қоғамның жағырафиялық, экологиялық, этникалық,
әлеуметтік факторларының даму ... ... жүзі ... ... локалдық-тарихи өркениет карталары) және тарихи қозғалыс
объектілері қатар ... ... ... ... ... көп орын
беріледі. Өйткені, ол: тарихтағы адамның орны мен ... ... 4. ... мазмұнына ендірілетін фактілерді, теорияларды, заңдарды,
идеяларды іріктегенде білім мазмұны туралы педагогикалық теория ... ... ... ... ... ... түсініктілігі,
теория мен практиканың байланысы сияқты басқа да дидактикалық ұстанымдар,
сондай-ақ оқушылардың ... ... ... ... ... ғылыми көзқарасын қалыптастыру, оларды тәрбиелеу және оқыта отырып
дамыту талаптарына қаншалықты тиімділігі ескеріледі.
"Мектепте ... ... ... әдістемесі" пәні мазмұнының келешекте
жаңа компоненттермен толыға түсетініне назар аудара келіп, біз таяу ... ... ... қажет ететін ғылыми-әдістемелік проблемаларды атап
өтеміз. Олар: мектептің жоғары сатысында ... ... ... ... ... факультативтік, тереңдетілген,
бағдарлы, т. б. курстардың мазмұны мен көлемі және олардың ... ... ... ... ... ... елдер, халықтар тарихын,
мәдениетін, діндердің, ислам дінінің тарихын оқыту ... ... жеке ... ... ... ... өнер тарихы,
тарихи жағырафия, тарихи демография, геральдика, нумизматика, т. б. бойынша
жеке-жеке курстар дайындау және олардың құрылымын, ... ... ... зерттеу және басқа да проблемалар.
Қорытынды
1950-жылдардың аяқ кезінен бастап Қазақстан тарихы мектептегі ... ... ... курс ретінде азғана сағатпен оқытылғандықтан,
ол өзінің білімдік, тәрбиелік, дамытушылық ... ... ... ... ... оқытуда орын алған қиындықтар мен проблемаларды шешу
бағытында ... ... ... жарияланған еңбектер оның жеке
проблемаларын уақытша ғана шешуге мүмкіндік берді. ... ... ... жеке пән болып оқытыла бастағандықтан, оны оқытудың мақсаты
да, міндеттері де, осыған байланысты оның ... мен ... да ... ... ... беру ... дүние жүзінде, тәуелсіз Қазақстан
Республикасында болып жатқан оң ... ... ... ... ... ... еңбектерін жаңаша жасауды талап
етіп отыр. Өйткені, құндылық пен ізгілікті оқыту ... ... ... ... ... тәжірибеден іздеп, тауып, ... ... ... ... ... ... құндылықтарға
көшудің дұрыстығын қазіргі ғылыммен, мектеп ... ... ... ... ... ... талаптарға сай оқыту үшін оның
мақсатын, міндеттерін, осыған сәйкес білім мазмұнын іріктеу ұстанымдарын да
жаңарту, жетілдіру ... ... Енді ... тәрбие беруде құндылық пен
ізгілікті, оның өзінде де алдымен ұлттық құндылықтар мен кадір-қасиеттер
алға ... бұл ... ... ғылыми-педагогикалық,
психологиялық, әдістемелік негіздері дәстүрліден өзгеше болатыны ... Бұл ... ... ... ... ... тарихын оқытуда
алдымен біздің заманымыздың бас кезінен бастап, қазірге ... Орта ... ... ... өмір ... ... ғалымдардың, ойшылдардың,
философтардың, тарихшылардың, педагогтар мен психологтардың адамзат жасаған
құндылықтар туралы тарихи, философиялық, ... ... ... ... оқыту барысында оларды екі жақты тұрғыда
пайдалану қажет деген ... ... ... ... мен ... ағарту саласындағы жұртшылық үшін ғылыми-
біліми арман болып келген Қазақстан тарихын мектепте дербес пән етіп ... ... ... ... қайта құру негізгі себеп болды. Ол
оқу жоспарына 1990/91 оқу жылынан бастап жеке пән болып ... де, ... ... ... қоса ... ... ... Бұл факті
жұртшылық арасында зор рухани қанағаттанарлық сезім туғызды. Мұғалімдер мен
оқушылардың өз ... ... оқып ... деген ынта-ықыласын арттырды.
Ғалымдар мен әдіскерлер пәнді оқытуды жақсартуға белсене ... ... ... жылда бұл пәнді оқыту тұжырымдамасы, оқу бағдарламасы, ... ... ... жуық ... ... ... ... жазуға
мектеп мұғалімінен бастап, академикке дейін 12 ... ... ... ... мен ... еңбектер жарық көрді.
2. Нарық экономикасы салдарынан мектептердегі оқу-тәрбие жұмысында орын
алған елеулі қиындықтарға ... бұл ... ... мектепте
Қазақстан тарихының оқытылу сапасын ... оң ... ... ... білім беру әдіс-тәсілдеріне жаңалықтар ене бастады,
әсіресе оқушыларға берік ... ... ... ... тәрбиелік
мүмкіндігін пайдалану, оқушыларды оқыта отырып, дамыту әдістемесі және өлке
тану, сабақтан, сыныптан тыс жұмыстар ... ... ... Қазақстан
тарихына байланысты хрестоматиялардың, түрлі оқу ... ... ... да пайдасын тигізді.
3. Қазақстан тарихы ғылымында кейінгі уақытта болып жатқан ... ... ... ... тигізген ықпалы көрсетіліп, ғылым мен
мектептік ... ... ... байланыстыратын ортақтықтары,
сондай-ақ айырмашылықтары да талданды, ғылыми пән мектептік ... ... ... ... ... ... қажет бірқатар ғылыми
мәселелердің әлі де шешілмей отырғанына назар аударылды.
4. Мектептегі ... ... ... пән ... қалыптаса
бастағандығы негізделді, пәннің ... мен ... ... ... әрі ... ... қатарына жататыны дәлелденді. Жеке пән
әдістемесінің ең басты екі міндетінің бірі - ... ... ... екеніне
байланысты, оны таңдап іріктеуде басшылыққа алатын ұстанымдар, критерийлер,
талаптар ғылыми-әдістемелік тұрғыда негізделді және ажыратылып ... рет ... ... ... ... әдістемесі" деген пәннің
моделі ғылыми-әдістемелік тұрғыда жасалып, оның негізгі компоненттері және
олардың мазмұны айқындалды. Сол 19 компоненттің ... ... ... жаңа
екені, ал қалғандарының, басқа әдістемелік зерттеулер мен ... одан әрі ... ... қазіргі уақыт
талаптарына сай тың бағытта баяндайтыны аталып көрсетілді.
Сонымен зерттеу ... ... ... және әдістемелік,
тәжірибелік қорытындылар жасауға мүмкіндік берді.
1. "Қазақ халқының, Қазақстан тарихының мектепте оқытылуы" деген ... ... жеке ... идея етіп ... ... ... ... оның қазіргі мектепте жеке пән ... ... ... ... рет ғылыми зерттеуге алынып, қорытындысы кешенді
ғылыми еңбек ретінде ұсынылып отыр. Мүнда: 1) ... ... ... ... ... ... ... берудің, соның құрамында
Қазақстан тарихының да ... ... оның ... мен ... 2) ... мектептерінде тарихтан, соның құрамында
Қазақстан тарихынан да ... ... ... партия мен Кеңес үкіметінің
мектеп, тарих ... ... ... 50, 60 және ... қабылдаған белгілі
қаулы-қарарлары бойынша жүргізілгені, олардың оқушыларды тарихи білімдермен
қаруландыруға ... ... ... ... орын алған көптеген
қателіктері, бұрмалаушылықтары, кемшіліктері мен қиындықтары; 3) ... ... ... әсіресе қазақ мектебінде оқытылу жайы басыңқы
зерттелді, озат тәжірибе қорытылды, бағдарламалары мен ... ... ... ... жетілдіру жолдары анықталды. Бұл
тәжірибе қазір де, ... үшін де ... ... ... ... ... уақыты ғылыми тұрғыда белгілі
кезеңдерге бөлінді, мұнда КСРО ... ... ... ... ... Қазақстан тарихын мектепте оқытуда болған елеулі ... Бұл ... өзі жеке ... ... ... тарихын
оқытуда болған өзгерістер мен ерекшеліктерді ашып ... осы ... ... мен ... ... ... сипатты белгілерді
анықтауға мүкіндік берді.
3. Мектепте тарихтан білім берудің түрлі кезеңдеріндегі КСРО ... ... ... ... ... КСРО ... құрамындағы
курс, оқу жоспарындағы дербес пән ретіндегі ... ... ... ... ... ... ... мектептегі
Қазақстан тарихы оқу пәнінде қойылатын теориялық және ғылыми-әдістемелік
талаптарға сай келеді деген тұжырым ... және осы оқу ... ... оның ... ... ... басшылыққа алынатын ұстанымдары
мен критерийлері ... ... және таяу ... Қазақстанның жалпы
білім беретін мектептерінің жағдайын және ... ... ... ескере отырып, мектепте тарих пәнін, Қазақстан тарихын
да концентрлік принциппен оқыту тиімді деген тұжырым ... және ол ... ... ... ... оқу пәні және оның ... тарихы
ғылымымен арақатынасы мәселесіне ғылыми талдау жасалды, мектептік пәннің
сол ғылымның синонимі де, ... ... де ... ... ... дейінгі де, қазіргі де бағдарламалары мен ... ... ... олар ... жаңа ... мен ерекшеліктері көрсетілді, оларды ... ... жаңа ... мен ... жасау қажеттігі және олардың
ғылыми-әдістемелік жолдары ұсынылды; Қазақстан ... ... ... әлі де ... ... ... ғылыми мәселелер және де мектепте
оқытылуы қажет, бірақ бағдарламалар мен ... әлі де ... ... ... тереңірек зерттеп, мектеп пәнінін, мазмұнына
ендіру қажеттігі ... ... ... ... ... Қазақстан тарихын оқытуда бірқатар
қайшылықтардың бар екені анықталып, олар педагогикалық эксперимент әдісі
көмегімен зерттеліп ... ... ... ... білім мазмұны мен
оны оқытудың ... ... және ... әдіс-тәсілдерін жетілдіруге
бағытталған ғылыми-әдістемелік ұсыныстар дайындалып, олар өз кезінде ... Бұл ... ... де, ... де ... оқытуды
жетілдіруге пайдалы.
6. "Мектепте Қазақстан ... ... ... ... жаңа ... мен ... ... дейін жеке пәндерден жасалған оқу-пәндері
әдістемесі құрылымдарынан ... ... мен ... ... ең ... ... тарихы мектеп пәнінің білім мазмұнының ұлттық
болуы және де ... ... ... ұйымдастыру формалары мен әдіс-
тәсілдерінде болатын маңызды өзгерістер методологиялық, ғылыми-әдістемелік
тұрғыда негізделді.
7. Мектепте ... ... ... ... қатысты мына
тақырыптар келешекте зерттелуі тиіс: ... ... ... ... тарихының оқу-әдістемелік комплексін жасау; мектептің үшінші
сатысында ... ... ... ... ... нұсқаларын, олардың
құрылымы мен құрамын, білім мазмұнын ғылыми-әдістемелік тұрғыда негіздеу;
факультатив, тереңдетілген, т. б. ... ... ... ... ... мен ... негіздеу; жеке этностар тарихы курстарының
құрылымы, мазмұны және ... ... ... мен ... ... сол курстардың Қазақстан тарихы пәнімен арақатынасы; Шығыс,
көрші елдер, халықтар ... ... ... ... ... ... ... жеке салалары: архитектура, этнография, өнер, т. б. бойынша
жеке курстар құрастыру, мазмұнын, оқыту әдістемесін зерттеу, сондай-ақ орта
ғасырлардан ... XX ... ... ... ... ... ... оқытылу жайы және басқа да проблемалар.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы, «Қазақстан», 1995.
2. Қазақстан Республикасында ... ... беру ... ... 1994, 25 ... Из ... ... истории союзной республики. Москва, «Педагогика»,
1979.
4. Изучения в школе документов КПСС и ... ... ... ... ... и ... в средней общеобразовательной школе. Москва,
«Педагогика», 1970.
6. Қазақ ... ... ... ... ... туралы
Декларация. «Социалистік Қазақстан», 1990, 28 қазан.
7. ... И. ... ... ... по истории Казахской ССР и система
их использования в процессе преподавания. Ташкент, ... ... И. ... ССР ... ... ... ... мектебі, 1966, №11
9. Аманжолова К. Қазақ ССР тарихын оқытуда көркем ... ... ... ... ... К. А. ... ... историко-художественной
литературы в процессе преподавания истории Казахской ССР в школе. ... К.М. ... ССР ... ... ... ... ... Каменир К.М. Изучение вопросов истории культуры в ... ... ССР. ... ... ... ... Е. В. ... ССР тарихын оқытуда графикалық көрнекі құралдарды
пайдалану.//Қазақстан ... 1975, ... ... ССР ... ... ... ... мектебі, 1978, № 6.
15. Зарифова М. Жүйелі білім ... ... ... ... ... М.А. ... основы учебника истории союзной республики,
(13.00.02). Автореф., Москва, 1985.
17. Әбдіғұлова Б. Қ. 4 ... ... ... сабағында коммунистік тәрбие
беру. Алматы, «Мектеп», 1987.
18. Әбдіғұлова Б. Қ. Оқушыларды ... ... 1987, ... ... Б. К. ... ... о дружбе народов при ... ... ... ... ... ... 1994.
20. Алтаев М. Воспитание учащихся в духе дружбы народов и пролетарского
интернационализма в процессе изучения ... ... в ... истории
СССР. (13.00.02). Фрунзе, 1967.
21. Асланов Г.М. Внеурочная работа по истории союзной Республики в ... СССР (на ... ... ... ... в ... ССР). (13.00.02). Автореф. Москва, 1980.
22. Муратгельдыев Т. Вопросы методики обучения истории Туркменской ССР ... ... ... ... ... Ремеев Н. М. Отбор содержания и эффективных приемов обучения истории
СССР. Автореф., Москва, 1982.
24. ... Н. А. ... ... ... ... ... ... истории Туркменистана в школе. (13.00.02). Автореф., Чардже, 1994.
25. Пилкаускас З. Ю. Преподавание основных вопросов ... ... ... ... Рывкин М. С. Из опыта краеведческой работы по истории. Изд. АПН ... ... ... А.Г. ... и совершенствование школьного исторического
образования в СССР. ... ДД., ... ... ... Н.Г. Обучение истории в старших классах. Москва, «Просвещение»,
1966.
29. Колосков А.Г. ... ... ... ... ... ... В кн. ... вопросы методики обучения
истории». Москва. «Просвещение», 1984.
30. Сегіз жылдық және орта мектеп программалары. Тарих. ... ... ... Р.А. ... основы языковой подготовки учащихся
национальных школ к службе в ... ... ... для ... Алма-
Ата, «Мектеп», 1986.
32. Қазақ. Алматы, «Білім», 1994.
33. Философия образования для ХХІ века. Москва, ИЦ ПУКПС, ... ... С. ... ... ... Шадриков В.Д. Философия образования и образовательные политики. Москва,
ИЦ ПКПС.1993.
36. Қозыбаев М.Қ. Ақтаңдақтар ақиқаты. Алматы, «Қазақ ... ... ... И. ... ... ... баспаға дайындаған Б.С.
Сүлейменов. Алматы, Қазақ ССР ғылым академиясының баспасы, 1957.
38. ... Б.С. ... ... ... ... ... ... 1991, №4.
39. Лооне Э. Н. Современная философия истории. Таллин. «Ээсти ... ... А.И. ... ... системно-гносологический подход.
Москва. Изд-во полит. литературы, 1982.
41. Кубесов А. Педагогические ... ... ... ... ... Мұқанов М.С. Қазақ жерінің тарихы. Алматы, «Атамұра», 1994.
43. Гершунский Б.С. Философия ... ... ... и
задачи.//Советская педагогика, 1991, №4.
44. Тарақты Ақселеу. ... ... ... ... ... ... А. О ... методологии социально-политического
исследования. «Методы научного познания» жинағында. Алматы, ... ... ... ССР с древнейших времен до наших дней. Под ред. М.
Абдыкалыкова и А. ... ... ... ... ... И.М. ... ... Казахстана. Алма-Ата, «Қазақ
университеті», 1992.
48. Маргулан А. Х. ... ... ... Казахстана.
Алма-Ата, «Наука», 1979.
49. Маргулан Д. А. Методологические ... ... ... и ... А. Х. ... ... ... познания» жинағында. Алматы,
«Ғылым», 1996.
50. Кругляк М. И. Ушинский К. Д. О преподавании ... 1974, ... ... К. Д. ... ... ... в двух ... Том
1,2. Москва, «Просвещение», 1974.
52. Қазақтың тәлімдік ой-пікір антологиясы. Құрастырушылар: Қ.Жарықбаев,
С.Қалиев, ... ... ... ... таңдамалы педагогикалық мұралары. Құрастырғандар:
С.Қалиев т.б. Алматы, «Рауан», 1991.
54. ... ... екі ... ... ... ... 1995.
55. Абай. Қара сөз. Поэмалар. Алматы, «Ел», 1993.
56. Құдиярова А. Шәкәрім – педагог, ... ... ... мектебі,
1993, №6.
57. Байтұрсынов А. Шығармалары. Алматы, «Жазушы», 1991.
58. Жұмабаев М. Педагогика. Алматы. «Ана ... ... ... В. П. ... ... ... ... 1988.
60. Мектептерде тарихты оқытудағы кейбір өзгерістер. КОКП Орталық Комитеті
мен КСРО ... ... ... ... 1958, ... ... Х., ... Ч. Ұлы дала тарихы. Алматы, «Санат», 1994.
62. Занков Л. В. ... ... ... ... ... ... коллегии Киргиского Народного Комиссариата просвещения // ПА
РК. Ф. 139; Оп. 1, д.891, Л. ... ... // ... ... 1924. - №8 - 9. -С. ... Тынышбаев М. Отзыв о труде А.П. Чулошникова по истории казах-киргиского
народа//Таңдамалы. Избранное.-А.: «Арыс» баспасы, 2001. -290б.
66. Протоколы коллегии Киргиского ... ... ... // ... Ф. 139; Оп. 1, д.891, Л. ... ... программы для педагогических высших учебных заведений и
объяснительные ... к ним на ... ... год // ЦГА РК. Ф.81; ... д. 156, ... Учебные программы для педагогических институтов по истории, педагогики,
эксперименталъной физике и объяснительные записки к ним // ЦГА РК. Ф. ... 3, д. 402, Л. ... ... ... по ... ... педагогики, физике для
педагогических институтов республики // ЦГА РК. Ф. 81; Оп. 3, д. 404, ... ... ... по ... истории, литературы, анатомии, геологии для
педагогических институтов // ЦГА РК. Ф. 81; Оп. 3, д. 405, Л. ... ... ... для кружков по изучению марксизма-ленинизма на 1933-
1934 гг. // ЦГА РК. Ф. 81; Оп. 3, д. 254, Л. ... ... ... ... Наркомпроса КазАССР и Политпросвета при
Наркомпросе // ЦГА РК. Ф. 81; Оп. 2, д. 17 «а» Л. ... ... для ... по ... ... для ... школ // ЦГА РК.
Ф. 81. Оп. 3 д. 800, Л. 108.
74. Аспандияров С. Қазақстан тарихының программы.//Қазақ ... 1993, ... ... Е. ... ... -А.; Санат, 1994. -337 б.
76. Юшков С.В. Основные задачи исторической науки в ... ... Г. ... ... в ... ... Казахстана //
Известия Акедемии наук Казахской ССР. Серия историческая, выпуск 4.-Алма-
Ата, 1948. -№49.-С. 30.
77. Шарипов К. ... ... ... ... (0 ... ... «Казахстан в 20-40-е годы ХІХвека») // Вестник Академии наук
Казахской ССР. - 1949. - №8(53). - С. ... ... Е. ... ... // ... ... наук Казахской
ССР. – 1949. -№9 (54).- ... ... А. В. СССР ... жаңа оқу ... ... қалай оқыту керек?
//Ауыл мұғалімі, 1938, №1.
80. Оқу (қазіргі ... ... және ... ... министрлігінің,
оның Мектептер Бас басқармасының ағымдағы құжаттары (1960-1997 жж.).
81. Народное образование в ... ... ... ... ... ... Ы. Алтынсарин ... ... ... ... ... Ы. ... атындағы ҚБПИ), оның тарих пен
географияны ... ... ... қоғамдық пәндерді оқыту
лабораториясының ағымдағы құжаттары (1960-1997 жж.)
83. Тұрлығұлов Т. Қазақ ССР ... ... ... ... ... ... «Мектеп», 1962; Т. Тұрлығұлов. Қазақ КСР тарихын оқыту
методикасы. Алматы, «Мектеп», 1979; Т. ... ... ... ... ... ... 1984; Т. ... «Отан тану»
курсының бағдарламасы. «Отан тану» курсын ... ... ... ... РБК, 1992; Т. ... ... ССР тарихынан әңгімелер.
5-кл. арналған оқулық. Алматы, «Рауан», 1991; Т. Тұрлығұлов. Қазақ елінің
қысқаша тарихы. 5-кл. ... ... ... ... 1995, 256-б., ... Т. Тұрлығұлов. IV класта Қазақ ССР тарихы материалдарын оқыту. Алматы,
«Мектеп», 1970; Т. ... ... кл. ... ССР ... ... «Мектеп», 1971; Т. Тұрлығұлов. ІХ-Х кластарда Қазақ ССР тарихын
оқыту. Алматы, «Мектеп», 1973; Т. ... ... ... жаңа ... ... ... ... 1971, №11.; Т. Тұрлығұлов. ... ... ... ... ... ... 1984, №9; Т. Тұрлығұлов. Оқу бағдарламаларын жасаудағы жаңа
бағыттар.//Қазақ ... №3; Т. ... ... ... оқыту
әдістемесі пәнінің» мәселелері.//Қазақстан жоғары мектебі, 1996, №4, т. б.
84. Колосков А. Г. Становление и ... ... ... в ... ... ДД., ... 1984.
85. Краевский В. В. Соотношение педагогической ... и ... ... ... ... ... Г. М. Проблемы содержания и методов обучения в ... ... ... ... ... А. И. и ... Г. М. Очерки по истории школ Казахстана
(1900-1917). ... ... ... ... ССР Оқу ... 1989 жылғы 14 шілдедегі №547 бұйрығы.
89. Маликов Т. К. Семиозер ... ... ... ... 1938, №1, ... ... білім беретін мектептерде 1992/93 оқу жылында тарих пәнін оқыту
туралы. Құрастырушылар: Р. ... Т. ... т.б. ... Алматы, Республикалық баспа кабинеті, 1992.
91. Жалпы білім беретін орта мектеп бағдарламалары. Тарих (V-ХІ ... ... ... Қазақстан Республикасының жалпы білім беретін мектептерінде тарих пәнін
оқыту тұжырымдамасы. ... ... ... ... ... арналған тарих
пәнінің бағдарламасы. Алматы, Республикалық баспа ... ... ... Л. П. Очерк развития школьного исторического образования в СССР.
Москва, Изд-во АПН ... ... ... Б., ... Ә. Үнемі жетілдірілсе.//Қазақ тарихы, 1994,
№1.
95. Жалпы білім беретін ... ... үшін ... ССР ... ... 7-8 және 9-10 ... үшін ... ССР тарихы»
оқулықтарына конкурс ... ... ... ... ... газеті,
19 июнь 1987ж.
96. Хусаинов И. Методические разработки уроков по истории Казахской ССР ... ... в ... ... ... ... Советского Союза (1941-
1945 гг.) Под ред. Э. А. Тер-Погосяна. Алма-Ата, «Мектеп», ... ... на ... истории. Алма-Ата, «Мектеп»,1964.
98. Қазақ ССР тарихын жаңа программамен ... ... ... ... оқу-методика кабинеті, 1990.
99. Кунаева Р. И. ... ... на ... ... ... ... ... Б./Қазақ ССР тарихы бойынша кластан тыс жұмыстардың кейбір
мәселелері. Алматы, «Мектеп», ... ... ... ... негізгі орта мектеп бағдарламалары. Тарих (V-ХІ
кластар). Алматы, «Рауан», 1993.
102. Еркебаев Ә. Енді қандай бағдарламамен ... ... ... Мағзұмова М. Жаңа бағдарламалар көңілден шықты ма?//Қазақ тарихы,
1992, №2.
104. Жүкешев Қ. Құрылымына өзгеріс енгізілсе.//Қазақ ... 1994, ... ... Д. ... ССР тарихы. 8-класқа арналған оқу ... ... 1990; ... Д. Қазақстан тарихы (XV-XVII ғғ.) II бөлім, 8-сыныпқа
арналған оқулық. Алматы, ″Рауан″, 1994.
106. ... Ж. Қ. ... ... 9. Алматы, ″Рауан″, 1990.
107. Қасымбаев Ж. Қ. Қазақстан тарихы. (XVIII ғ.-1914 ж.). Алматы, ... ... М. Қ., ... Н. Е. ... ССР ... Алматы, ″Рауан″,
1991.
109. Нұрпейісов К., Аяғанов Б., ... Н. ... ... ... 11 кл. арналған оқулық. Алматы, «Рауан», 1993, ... 1997, ... ... К.М. ... ... тарихы. 6. Алматы, «Рауан», 1994.
111. Өтежанов С. Оқулықтағы олқылықтар.//Қазақ тарихы, 1996, №3.
112. Боголюбов Л. Н. К вопросу о методологических основах ... ... ... 1975, ... ... ... Москва, 1965, т. 2.
114. Концепция ... ... ... в ... ... Р. ... ... А. Нысанбаев и др.) Алматы, 1994.
115.Экономикалық теория және ... (Я. ... А. ... ... т. б.).//Ақиқат, 1995, №12, 3-17 беттер.
116. Жалпы білім беретін мектептің оқу бағдарламалары. Бастауыш саты (1-4
кластар). Алматы, ... ... ... 1995.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 87 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Европалық одақтың институттары. Сыртқы экономикалық саясаты10 бет
Жұмыстың негізгі мазмұны49 бет
Өмірдің жерден даму эволюциясы2 бет
«АТФ банктің» есебін жетілдіру шараларының методикалық нұсқаулығы17 бет
Адамзаттың ежелгі тарихының негізгі кезеңдеріне жалпы сипаттама4 бет
В. П. Юдин еңбектері Қазақстан тарихының деректік негіздері64 бет
Жалпы білім беру мектептерінде математикалық логика элементтерінің оқытылуы және турбо пролог логикалық программалау тілі88 бет
Жұрнақтардың шығу тектері мен даму тарихының сипаттамалары35 бет
Заңдар – Қазақстан Республикасы тарихының дерек көзі (1990-2007 жж.)187 бет
Кеңес елі мектептеріндегі тарих пәнінің оқытылуы және ондағы ұлт республикалары тарихының орны28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь