Моральдық шығынды өндіру ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді сот арқылы қорғау

Кiрiспе. 3

I. Моральдық шығынды өндіру ар.намысты, қадір.
қасиетті және іскерлік беделді сот арқылы қорғау.

1.1. Ар.намыс, қадір.қасиет және іскерлік бедел . мүлiктiк
емес өзiндiк құқықтар ретінде. 6
1.2. Моральдық шығынды өндіру. азаматтардың
құқығын қорғау. 21
1.3. Ар.намыс, қадір.қасиет және іскерлік беделді сот арқылы қорғау. 27

II. Ар.намысты, қадір.қасиетті және іскерлік беделді
азаматтық құқықтық қорғау.

2.1. Ар.намыс, қадір.қасиет және іскерлік беделді азаматтық
құқықтың объектісі ретінде қарау. 30
2.2. Моральдық зиян келтіру салдары және оны қалпына
келтіру тәртібі. 36
2.3. Соттардың моральдық зиянды өтеу туралы заңнаманы
қолдануы туралы 39

III. Адам өмірі мен денсаулығына келтірілген зиян үшін
және моральдық зиян келтіргені үшін жауапкершілік.

3.1. Адам өмірі мен денсаулығына зиян келтірудің салдары 48
3.2. Моральдық зиян және оның зардаптары үшін жауапкершілік 56

Қорытынды 60
Қолданылған әдебиеттер 61
Адамның қадiр-қасиетiне қол сұғушылық үшiн әлеуметтiк жауаптылық идеясы азамат қоғамы дамуының алғашқы кезеңiнде-ақ – қоғамда адамгершiлiк туралы ұғым қалыптасқаннан зерттеле басталды. Алайда, қоғамның мемлекеттен осы заманғы реформалаушы азаматтыққа дейiнгi даму үрдiсiнде моральдық талап адамдардың өзара қараым-қатынасын нормативтiк реттеу жүйесiне енгенi аян. Олар: кiсi өлтiрмеу, ұрлық жасамау, қиын жағдай туа қалса, көмектесу, ақиқатын айту, уәденi орындау және т.б.
Қоғамдық сана өз қалыптасуының бастапқы кезiнде адам өлтiру, зақым келтiру, жәбiрленушi немесе оның туыстары пайдасына ақшалай өтемақы iздестiрiлуiне, туғандары тарапынан аздап кек алу дәстүрiн пайдалануға құқық беретiн.
Моральдық зиян жәбiрленушiге жан азабын немесе тән азабын салып, азаматтың қадiр-қасиетiне нұқсан келтiрген мүлiктiк емес игiлiктерi мен құқықтарының бұзылуы ретiнде айқындалады.
Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасында жәбiрленушiнiң басынан кешiрген қорлану, түңiлу, тән қиналуы, төзiмiнiң таусылуы, қысым жасалу, ашуландыру, ұялту, залал шегу, қолайсыз жағдайда қалу сияқты зиян шегушiлiгi нақтыланған.
Қазiргi уақытта моральдық зиян деп мүлiктiк те, мүлiктiк емес сипатта жасалып, заңмен қорғалатын кез келген игiлiк пен өзiндiк құқыққа қол сұғушылық түсiндiрiледi. Қолданыстағы жария анықтамаға сәйкес моральдық зиян – бұл жеке және заңды тұлғалардың өзiндiк мүлiктiк емес игiлiктерi мен құқықтарының бұзылуы, соның iшiнде жәбiрленушi бастан кешiрген залалдар (Қазақстан республикасы Азаматтық кодексiнiң 951-бабының 1-тармағы).
Құқық бұзушылық жасалумен байланысты моральдық зиянды барлық жағдайда игiлiк пен құқықтығ кемiтiлуiмен теңдестiре беруге әсте болмайды. Заң шығарушы мұны iшiнара көре бiлiп, «моральдық зиян өтелуге тиiс, мүлiктiк зиянға қарамастан өтеледi» деп атап көрсеткен. Соның нәтижесiнде ол моральдық зиян демiктiлiк мiндеттеменiң бiрден-бiр негiзi болып табылатын жағдайларды қамтиды.
Қылмыстық iстерде моральдық зиянды өтеу тәжiрибесi өзге судьялар басшылыққа алатын өлшемдер туралы соттарға мүмкiндiк бермейдi.
Кесiлген төленетiн өтемақы бiр мың теңгеден үш миллион теңгеге дейiн қарастырылған. Зиянның орнын толтыру жөнiндегi қадағалау және кассациялық iс жүргiзудiң негiзгi бөлiгi қызмет (еңбек) мiндеттемесiн атқарып жатқан қызметкелерге, сондай-ақ қауiп-қатерi көп көздердiң әрекетiне қатысты. Азаматтық құқық теориясында моральдық зиянның азаматтық құқық бұзушылық салдарынан туындау мүмкiндiгi туралы талай рет атап көрсетiлдi.
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. 30.08.1995ж., өзгертулер мен толықтырулар 07.10.1998ж.21 мамыр 2007 ж
2. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексi\ Жалпы бөлiм\. 01.09.1999ж. өзгертулер мен толықтырулар 07.01.2005ж.
3. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексi \ Ерекше бөлiм\. 1.07.99ж. өзгертулер мен толықтырулар 10.07.2005ж.
4. Қазақстан Республикасының Жоғарғы Сот Пленумының «Азаматтар мен ұйымдардың ар-намысы, қадiр-қасиетi және iскерлiк беделiн қорғау жөнiндегi заңнаманы сот практикасында қолдану туралы» Қаулысы. 18 желтоқсан 1992ж.
5. Бұқаралық ақпарат құралдары туралы Қазақстан Республикасының заңы 23.07.1999ж. өзгертулер мен толықтырулар 5.05.2001ж. енгiзiлген.
6. Терiс пиғылды бәсеке туралы Қазақстан Республикасының Заңы 21.12.1995ж.
7. Қазақстан Республикасының Жоғарғы Сот Пленумының «Соттардың моральдық зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдану туралы» 21.06.2001жылғы Қаулысы.
8. Қазақстан Республикасының Азаматтық iс жүргiзу кодексi. 13.07.1999ж. өзгертулер мен толықтырулар 21.02.2005ж. енгiзiлген.


Арнайы әдебиеттер.

1. Белявский А.В. Судебная защита чести и достойнства граждан. Москва 1966г.
2. Вестник Верховного суда РК 1996.— № 1.- с. 34.
3. Гражданское право. Под ред. А.П. Сергеева, А. Толстого. Т – 1. 2000г
4. Гражданское право РК Г.И. Тулеугалиев Алматы 1999г.
5. Донцов С.Е. Имущественная ответственность за вред причененный личности. Москва 1986г.
6. Егоров Н.Д. Судебная защита чести и достоинства. М. 1966г.
7. Известия (Советов народных депутатов СССР).— 26 июня 1991 год.
8. Қылмыстық құқық. Ағыбаев А. Ерекше бөлiм. Алматы 1999ж.
9. К.Б. Ярощенко. Жизнь и здоровье под охраной закона. Юридическая литература. Москва,1990.
10. Красавчикова Л.О. Гражданско-правовая защита чести и достойнства. Екатеринбург, 1993г.
11. Красавчикова Л.О. Личная жизнь граждан под охраной закона. М. 1983г.
10.Комментарий к гражданскому кодексу Казахскому ССР / Под ред
Ю. Г. Басина, Р. С. Газутдинова.— Алматы, 1990.- с. 423.
11. Малеин Н.С. Гражданский закон и право личности а СССР. М. 1981г.
12. Малеина М.Н. Защита личных неимущественных прав советских граждан.
13. Практика верховного суда Российской Федерации по гражданским делам за 1992-1994 гг.~ М.: Де-Юре, 1996.- С. 107.
14. Толковый словарь Конституции Республики Казахстан. Алматы: «Жеті жарғы», 1996. 86-87-беттер; Ожегов С.И. Словарь русского языка. М., 1984.
        
        Мазмұны
Кiрiспе.
3
I. Моральдық шығынды өндіру ар-намысты, қадір-
қасиетті және іскерлік беделді сот ... ... ... ... және іскерлік бедел - мүлiктiк
емес өзiндiк ... ... ... ... ... ... ... Ар-намыс, қадір-қасиет және іскерлік беделді сот арқылы қорғау.
27
II. Ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді
азаматтық ... ... ... қадір-қасиет және іскерлік беделді азаматтық
құқықтың объектісі ... ... ... зиян ... салдары және оны қалпына
келтіру ... ... ... ... өтеу ... ... ... Адам ... мен ... ... зиян ... моральдық зиян келтіргені үшін жауапкершілік.
3.1. Адам өмірі мен денсаулығына зиян келтірудің ... ... ... зиян және оның зардаптары үшін жауапкершілік ... ... ... ... қол ... үшiн әлеуметтiк жауаптылық идеясы
азамат қоғамы дамуының алғашқы кезеңiнде-ақ – ... ... ... ... ... ... Алайда, қоғамның мемлекеттен ... ... ... дейiнгi даму үрдiсiнде моральдық талап
адамдардың өзара қараым-қатынасын нормативтiк реттеу ... ... ... кiсi өлтiрмеу, ұрлық жасамау, қиын ... туа ... ... ... ... ... және ... сана өз қалыптасуының бастапқы кезiнде адам өлтiру, зақым
келтiру, жәбiрленушi немесе оның ... ... ... ... ... тарапынан аздап кек алу дәстүрiн пайдалануға
құқық беретiн.
Моральдық зиян ... жан ... ... тән ... салып,
азаматтың қадiр-қасиетiне нұқсан келтiрген мүлiктiк емес ... ... ... ... ... Республикасының азаматтық заңнамасында жәбiрленушiнiң басынан
кешiрген қорлану, түңiлу, тән қиналуы, төзiмiнiң таусылуы, қысым жасалу,
ашуландыру, ... ... ... ... ... қалу сияқты зиян
шегушiлiгi нақтыланған.
Қазiргi уақытта моральдық зиян деп мүлiктiк те, ... емес ... ... ... кез ... игiлiк пен өзiндiк құқыққа қол
сұғушылық түсiндiрiледi. Қолданыстағы жария анықтамаға ... ... – бұл жеке және ... ... ... мүлiктiк емес игiлiктерi мен
құқықтарының бұзылуы, соның iшiнде жәбiрленушi бастан кешiрген залалдар
(Қазақстан республикасы Азаматтық ... ... ... ... ... ... моральдық зиянды барлық жағдайда
игiлiк пен құқықтығ кемiтiлуiмен ... ... әсте ... ... мұны ... көре ... «моральдық зиян өтелуге тиiс, мүлiктiк
зиянға қарамастан өтеледi» деп атап ... ... ... ... зиян ... мiндеттеменiң бiрден-бiр негiзi болып табылатын
жағдайларды ... ... ... ... өтеу ... өзге ... ... өлшемдер туралы соттарға мүмкiндiк бермейдi.
Кесiлген төленетiн өтемақы бiр мың теңгеден үш миллион теңгеге дейiн
қарастырылған. ... ... ... жөнiндегi қадағалау және кассациялық
iс жүргiзудiң негiзгi бөлiгi қызмет (еңбек) мiндеттемесiн атқарып ... ... ... көп көздердiң әрекетiне қатысты.
Азаматтық құқық теориясында ... ... ... ... ... ... ... туралы талай рет атап көрсетiлдi.
Моральдық зиянға төленетiн өтемақы ... ... ... рет ... ... және басқа да бұқаралық ақпарат құралдары туралы» заңында
қарастырылды. Бұл республикалық заңнамаларда да ... ... Ол ... зиян үшiн жауапкершiлiк ерекшелiгi шектеу жүргiзе отырып қолдану
едi.
КСР Одағының және республикалардың азаматтық заңнамасының ... үшiн ... ... кәсiпкер, кредиторлар болса, коммерциялық
емес ... пен ... ... ... ... Сонымен бiрге
моральдық зиян өтемақы құқығы көзделген заңнама кесiмi күшiне енуден бұрын
жасалса, төленбейдi. Бiрақ, жәбiрленушiге ... зиян ... ... ... ... де ... өтемақы сөзсiз төленедi.
Моральдық зиян деп азаматтың құқық бұзушылық, оған тиесiлi ... ... мен ... құқықтардың кемiтiлуiнен немесе олардан айырудан
туындаған жан немесе тән азабын түсiну қажет. Тек осы ... ... ... ... ... емес ... ... арқылы бағалау қамтамасыз етiлуi
тиiс. ... ... ... ... ... ... түрде өтелетiн
мүлiктiк зияннан бiрқатар факторлармен ерекшеленедi. Алайда, ... ауыр және ... ол үшiн ... айқындағанда шешушi рөл
атқарады.
Егер қорқыту, адамды ... бас ... ... ... стационарға заңсыз орналастыру, адамдарды пайдалану үшiн
азғырып-көндiру, жала жабу, қорлау ... ... ... ... ... ... ... қарсы жасалған осы қылмыстардың кейбiрi бiздiң
заңнамасы үшiн ... ... ... ... ... жала ... қорлау
сияқтылар бұрынғы қылмыстық заңнамада да айтылғаны белгiлi.
Жалған жала жабу жәбiрленушiге мүлiктiк емес зиян ... ... ... ... ... беделiне қаяу түсiредi.
Бұрынғы өзара уағдаласушы қарсы агенттер онымен нақтылы ... бас ... кiрiс ... ... ... ... айналым
қаржысы азаятыны аян. Бұл жағдайлар моральдық қана емес, мүлiктiк зиянды да
келтiредi.
Қорыта келе айтарымыз Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты ... ... ... ... ... жөнiндегi заңды қолдануы
туралы» 1995 жылғы 22 желтоқсандағы № 10 ... ... ... сол ... Қ. Мәми қол ... ... моральдық зиянды өтеу туралы
заңнаманы қолдануы ... 2001 ... 21 ... ...... ... ... құжатқа сәйкес соттар назары мүлiктiк емес игiлiктер мен өзiндiк
құқықтарды қорғаудың және азаматтарға келтiрiлген моральдық ... ... ... ... мен ... ... асырудың,
құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғам құрудың ... ... ... ... Мұны ел ... ... ... заңды мүдделерiн қорғау жөнiндегi игi қадам деп түсiнемiз.
І. Моральдық шығынды өндіру – ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік
беделді сот ... ... ... ... және ... ... - мүлiктiк емес
өзiндiк құқықтар ретінде.
Қазіргі таңда мүліктік емес ... ... ... назар
аударылды. Қазақстандық цивилистері де артта қалып ... жоқ. ... ... адам ... бірінші орында тұрады. Мұны растайтын
мына дәлелдемелерді келтірейік. БҰҰ Жарғысында Адамның құқықтары мен қадір-
қасиетін ... ... ... ... Өзінің алғашқы бастамаларының
бірі ретінде “Адам құқықтары ... ... ... ... ... ... ... Комиссиясы қолға алды. Осыдан ... ... ... қабылданған “Адам құқықтарының жалпыға бірдей деклорациясы”
қабылданды да адам құқықтары мен бостандықтарының ... ... ... ... нормативті-құқықтық актілері ҚР-да
ратификацияланды. ҚР-да Конституцияға ... адам ... ... ... және ... ... беріледі.1 Адам құқықтары мен
бостандықтары әркімге тумысынан жазылған, олар ... деп ... ... ... ... ... мен өзге де ... құқықтық
актілердің мазмұны мен қолданылуы осыған орай анықталады.2 Конституцияның
нормаларын көрсете отырып, мына ... ... адам ... ... ... деңгейде реттеледі және қорғалады.
Жалпы нормативтік құқықтық актілер мүліктік емес өзіндік қатынастарды
реттеген кезде, оның нормалары шартты ... ... ... жалпы және
арнайы нормалар. Жалпы нормалар мүліктік емес ... ... ... ... Ал ... нормалар мүліктік емес өзіндік қатынатсардың
жеке түрлерін реттйді және қорғайды. ... емес ... ... ... ... ... азаматтық құқық нормаларымен жүзеге асырылады.
Сонымен егер мүліктік емес өзіндік қатынастар отбасылық, ... және ... ... ... нормаларымен реттелінетін болса,
онда олар азаматтық ... ... ... ... ... азаматтық құқықтың нысанасына кірмейді. Қалған жағдайлардың
барлығында азаматтық құқық нормаларымен реттелінеді.
Мүліктік емес ... мен ... емес ... ... пайдалану
арқылы жүзеге асырылады. Аталған ... мен ... емес ... азаматтық құқықтың объектілері болып табылады. Олардың мынадай ... бар: 1) ... ... ... 2) жеке ... яғни олар ... сатылмайды, берілмейді және т.с.с.; 3)
жеке тұлғаны ... ... ие ... бір жайт-мүліктік емес игіліктер және оларға ... емес ... ... ... ол тек қана ... ... асырады. Ал екінші топ ғалымдардың пікіріне келсек, мүліктік емес
өзіндік құқықтардың реттелінуін және қорғалуын ... ... ... ... құқықтарды реттеудің өзі оларды қорғау болып табылады.
Соңғы кезде ғалымдардың копшілігі осы пікірді ... емес ... ... ... ... азаматтық құқықтың
мүмкіндіктері шексіз емес. Соның салдарынан Азаматтық ... ... ... ... ... реттеудің біртұтас жүйесі жоқ. Азаматтық
кодекс азаматтық заңдардың ірге ... ... бола ... ... ... ... ... алуан түрлілігін көрсете алмайды.
Мүліктік емес өзіндік қатынастар мүліктік емес ... ... ... ... ... емес ... жеке тұлғаларға тиесілі
болады. Олар тумысынан беріледі(өмір,денсаулық,және т.с.с.) немесе заңға
сәйкес пайда болады, яғни заң ... ... алу ... ... қол ... құқығы).
Мүліктік емес игіліктер құқық субъектілерінің ққоғамдық ... ... боып ... ... игіліктер құқықтық қатынастарында жоғары
бағаланады.
И.А. Покровский адамның мүліктік емес игіліктеріне өмірін, денеге ... ... ... ... игіліктер адам үшін өте
маңызды әрі қажетті болғандықтан оларды ... ... ... ... Осы ... біз ... жаратылыстық – құқықтық доктриналар
құлады да позитивизмнің ... әкеп ... яғни ... ... және жеке ... құқықтары еңсерілді. Позитивистік теория
бойынша, заң ... ... ... қол ... және ... ... ал жаңа ғана ... өмірге,
босьандыққа ешқандай ... ... ... ... ... ... құрылымы жасанды болады. Жеке тұлғаның
субъективті азаматтық құқығы заң бұзылған жағдайда пайда болады. Ал оның
мазмұны ... ... ... ... Покровскийдің айтуынша мүліктік емес ... мен ... ... емес ... ... ... ... айналымның
өсуіне байланысты болады. Өйткені мүліктік айналымның өсуіне байланысты
болады. Өйткені ... ... ... ... емес ... ... бастады. Алғашында олар есім алу құқығына негізделеді.
Егер белгілі бір тұлға саудамен айналасатын болса, онда ... ... ... ... ... ... рөл атқарады. Сонымен қатар осы
концепцияның дамуына адамның жеке өмірін қорғау ... өз ... ... ... жеке бастың құпиясын сақтау, адамның суреттік бейнесін
оның ... ... ... және тб. ... ... ... ... Конституциялық деңгейде шешіледі. ҚР Конституциясының нормаларына
сәйкес, әркімнің өзінің жеке ... мен ... ... ... ... ... сөйлескен сөздерінің, почта, телеграф арқылы және
басқа жолдармен алысқан хабарларының құпиялылығы сақталуына құқығы бар.[1]
Жоғары келтірілген адам ... ... ... олар субъективтік
құқықтар деген мәртебеге ие болды. Себебі аталмыш құқықтар адам болмысымен
тығыз байланыста болады. Сондықтан да жеке ... ... ... ... кетті – “Personlich-keitsrechte”
Кеңестер заманында бірқатар ғалымдардың ойынша, мүліктік емес өзіндік
құқықтар тұлғалардың субъективтік құқықтары ретінде ... ... ... қабілеттілігін құрап отырды. Екінші жағынан мүліктік емес
өзіндік құқықтары ... ... ... элементі ретінде
қарастырылды.[2]
Сол кездегі заң әдебиеттеріне жүгінсек ... ... ... ... емес өзіндік құқықтардың пайда болуы ... ... ... ... ... Тұлғада құқық қабілеттілігі пайда
болғаннан кейін оның мүліктік емес өзіндік құқықтары сол ... ... ... фактілерге тәуелді болмайды.[3]
М.М.Агарков субъективтік құқықты керісінше сипаттады. Субъективтік
құқық дегеніміз мемлекеттік аппараттың мәжбүрлеу ... ... ... ... ... яғни ... ... пайда болуы нақты бір
заңды фактіге байланысты ... ... ... емес ... қол
сұғушылығы. Бірақ та жоғары келтірілген пікірлер бір ... ... ... көз-қарас өзгеріске ұшыраған жоқ. Субъективтік құқық
ресми түрде танылған жеке және ... ... ... ... ... жасау
мүмкіндігі, құқықтық қатынастардағы ... екі ... ... ... деп ... Оның ... ... жасау
мүмкіндігі мүліктік емес игілік ретінде қарастырылмайды. Субъективтік құқық
тұлғаға мүліктік және ... ... ... ... яғни ... ... игіліктерді ешбір кедергісіз пайдаланып
жүреді.
Сөйтіп азаматтық құқық ғылымы мүліктік емес игіліктерді және ... ... ... ... ... кездегі құқықтық доктринаға сүйенетін болсақ, ешбір құқық
саласы тұлғаға ... ... ... ... және ... емес игіліктерді бере ... ... ... ... ... ... өмірлері, ар-намыстары және қадір-
қасиеттері, жеке бас ... және қол ... ... ... ... ... болғандықтан мүліктік емес игіліктерді қорғау
мүмкіндігі пайда болады, яғни ... ... бір ... емес ... емес ... ... бар ... делінеді. Қазіргі кездегі
әдебиеттеріне сәйкес мүліктік емес ... ... ... Сонымен бірге олардың мүліктік емес өзгермелі көріністерге ие
болады. Олар ... ... ... ... ... емес ... мүліктік емес игіліктерге бағытталған қатынастардан пайда болады.
Бірақ ҚР Азаматтық Кодексінде мүліктік емес игіліктер мен мүліктік емес
өзіндік құқықтары ажыратылып көрсетіледі. Жеке ... емес ... ... жеке ... ... ... ... абырой, игі
атақ, іскерлік бедел, қадір-қасиеті, абырой, игі ... ... ... ... қол ... жеке ... мен отбасы құпиясы, есім алу ... болу ... ... қол ... ... және басқа да
материалдық емес ... мен ... ... ... нормаға сәйкес заң шығарушы орган мүліктік ... және ... емес ... ... ажыратып көрсеткен жоқ.
Олар бір деңгейде ... ... ... ... пікірлері
болғанымен заң шығарушы орган аталған игіліктер мен құқықтарды ... ... ... ... ... ... ... келуге болады.
Мүліктік емес игілік-азаматтық құқықтық ерекше объектісі, оның экономикалық
және мүліктік сипаты болмайды. Олар ... жеке ... ... тұлғаға тиесілі
болады және өзгермелі қасиетке ие болыпкеледі. Мүліктік емес өзіндік құқық-
тұлғаның ... жеке ... ... ал осы ... ... емес ... болып табылады.
Қазіргі таңда адам құқықтарын қорғау мәселесі ... ... ... ... ... қызығушылығы және құндылығы құрайды. Осы мәселе
прогресивті түрде ... ... ... ... адам құққықтары мен
бостандықтарынсыз ілгері қарай жүре алмайды. Адам ... ... ... қадір-қасиетіне және іскерлік беделіне құқығы өте маңызды болып
келеді.
Егер де қоғам аталған үш категорияны қорғамаса, онда оның ... ... ... ... ... ... деңгейге түсіріп жібереді. Ал
біздің елімізде олай емес. ҚР Азаматтық кодексінде арнайы ... ... ... растайды.
Кез келген мемлекет адам құқықтарын қорғайтын шешімдерді шығарады.
Себебі адам ... ... ... оның ... байлығы ретінде
саналады. Оларды қорғау мемлекеттің басты ... ... ... ... ... болып жатқан құқықтық қатынастардың барлығы адам
құқықтарына бағытталады. ... ... және ... ... ... пен ... ... әлеуметтік-құқықтық құндылығы
және қажеттілігі болып табылады. ҚР оларды қорғауды міндеттенеді. Сондықтан
да біз өзіміздің елімізді құқықтық ... деп айта ... ... ... республикамыздың Конституциясында тікелей айтылады. Қазіргі
таңда адам құқықтарының қорғалуы атқарушы, заң ... және сот ... ... ... қабілеттілігін және деңгейін көрсетіп тұрады.
Біріншіден, ар-намысына, қадір-қасиетіне және іскерлік беделіне ... ... үшін ... құқық әрекеттігін және тиісті мінез құлығын
біліп алуымыз керек. Осы ... ... ... оның мазмұны және
мәні адамның өмір сүру жағдайымен тығыз байланысты ... ... ... ... ... ... және ... беделіне
құқығын субъективтік ... ... ... ... ... ... ... құқық қабілеттігіне немесе ... ... ... Л.К. Рафиева сынап теріске шығарды. Оның айтуынша,ар-
намысына, қадір-қасиетіне және ... ... ... ... немесе
әрекетсіздікпен емес, оның бұзылуынан сақтап қалумен, тығыз байланыста
болады.
Болашақта әр ... ... мен ... ... оның ... және субъектитік құқықтары тұлғаның құқықтық мәртебесін көрсетіп
тұрады. Осы құқықтардың құрамына ар-намысына, ... және ... ... ... кіреді.. Аталған ... ... ... ... ... олар ... немесе ұйымның құқық
ьсубъектілігі болып табылады.
Азаматтық құқық ар ... , ... ... және ... ... ... ... мүліктік емес өзіндік қатынастарды қорғайды. Осы
құқық бұзылған жағдайда азаматтық құқық пайда болған мүліктік емес ... ... ... ... ... ... ... және
іскерлік беделіне құқығының мазмұны әрекет жасау мүмкіндігімен ұштаспайды.
Сондықтан да, бұл ... ... ... ... ... О.С. Иоффе
мынадай шешімге келді “ар-намысына, қадір қасиетіне, және іскерлік ... ... ... ету ... болып табылады және тұлғаның қоғамдық
моральдық –саяси бағалануы оның әрекетіне немесе әрекетсіздігіне ... ... ... ... ... ... шешімге келіге болады: адамның ар-
намысына, қадір-қасиетіне және іскерлік беделіне құқығы ... ... ... ... пайда болған кезде жаратылады. Бірақ
мына тұжырыммен келісуге болмайды, себебі адамның ... ... ... және олар ... болып табылады. Сонымен бірге бұл тұжырым ҚР
Конституция нормаларына қайшы келеді.
Ар-намысына, қадір-қасиетіне және ... ... ... ... ... ... ... қажет. Өйткені оның мәні адам ар-
намысының, қадір-қасиетінің және іскерлік беделінің қол ... ... ... ... етуінде болады. Сондықтан мына жағдайларды ... ... ... келу ... ... ... және
іскерлік беделіне құқығының болуы оның бұзылуымен ... ... ... Ол ... жағдайда тек қана оны қорғау қажеттігі пайда
болады.
ҚРАК-нің 143 бабының нормаларына сәйкес азамат немесе заңды ... ... ... және ... беделіне құқығына ие болады. Бірақ
біздің айтуымызша аталған бапта үш категорияның ... ... ... деп те қарауға болады. Себебі заңдық анықтама болған кезде
азаматтардың және заңды тұлғалардың мүліктік емес игіліктер мен ... ... ... ... ... құқықта осы үш категорияның да анықтамасы бар
және сол бойынша айтарлықтай ... ... ... ... ... берілген қоғамдық бағасы, оның рухани
және әлекметтік қасиеттерінің ... ... өз ... ... ... қоғамдағы маңызына өзі іштей беретін бағасы.
Іскерлік бедел дегеніміз-адамның іскерлік (өндірістік,кәсіби) қадір-
қасиетіне ... ... ... тұрақты оң бағасы.
1994 жылы қабылданған Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінде
алғаш рет ... ... ... жеке ... Бұл жерде
азаматтық құқықтар мен ... ... ... атап ... жөн. ... ... қоғамдық қатынасқа
қатысушы субъектілерге қатысты ... ... ... ... бұл – ... және оқу ... құқықтардың объектісі ретінде қызметтің басқа қызмет
түрлерінен ерекшелігі субъектілердің ... ... ... және ... қызметтерде міндетті субъект болып мемлекет
танылады және оған қатысушылардың арақатынасы «билік пен ... ... ... құқықтық қатынасқа қатысушылардың
әрекеттерінің пайда ... және ... асуы ... ... ... ... қатынастар субъектілерінің әрекетінің пәні деп ... ... ... Азаматтық құқықтық нормалармен ... ... ... ... ... деп ... ... құқық қатынастардың объектілері. Әдетте құқық қатынастарының
объектілері деп аталған құқық қатынасы бағытталған және белгілі бір ықпал
жасайтын ... ... ... ... ... ... ... белгіленетін қоғамдық байланыс ретінде азаматтық құқық қатынасы
адамның мінез-құлқына ғана ықпал ете алады. ... ... ... ... оның субъектілерінің ... ... ... мен ... емес ... ... мінез -
құлқы болып табылады.
Құқық объектілері мүліктік емес өзіндік игіліктердің ... ... ... ... байланысқаны соншама, Азаматтық кодексте кейде
тек мүліктік емес өзіндік құқықтар ... ... ... онда осы ... ... емес ... игіліктерді меңзеп отырады.
Профессор О.С. Иоффе заң әдебиетінде құқықтық объектінің мәні туралы
және ... ... ... ... ... болуы мүмкін
құбылыстарының саны туралы ... ... әр ... үш түрі болатынын атап
өтеді. Заңгерлердің көпшілігі қосылатын ... ... ... ... ... материалдық емес жеке ... және ... да ... ... ... ... іс-әрекеттерінің
маңызын теріске шығаратын және бұл маңызды тек қана заттарда ... ... ең ... ... деп ... объектінің заттық-құқықтық теориасы
бірсыпыра аз болғанымен, едәуір кең таралды.[7]
Ақырында, кейбір авторлар ғана қорғайтын іс-әрекет теориясы ... ... ... ... ... және объектінің маңызы құқық
берген тұлға үміттене алатын міндетті әрекеттерде ғана ... ... ... ... емес ... ... азамат туған сәтінен
бастап алатын және азаматқа заң арқылы берілетін деп бөлінеді.
Мүліктік емес ... ... ... құқықтарды иеленушілерімен
байланыс дәрежесіне қарап, мүлікке қатысы жоқ мүліктік емес ... ... ... ... бар мүліктік емес өзіндік құқықтар деп ажыратылады.
Мүліктік қатынастармен байланысы жоқ ... емес ... ... – бұл ... немесе материалдық емес ... ... ... ... егер мүліктік қатынастармен байланысы жоқ ... ... ... ... ... ... және ... құқық салаларының
нормалармен реттелген болса, онда олар азаматтың құқықтық ... ... ... ... ... ... ... нормалары
реттейді .
Мүліктік емес өзіндік құқықты көздеген мақсатына қарай мынадай түрлерге
бөлуге болады :
1. азаматың өмір сүруіне қамтамасыз ететін ... емес ... ... өмір сүру ... ... ... ... т.б);
2. азаматтың әлеуметтік жағдайын қамтамасыз ететін мүліктік емес
өзіндік құқықтар (мысалы, есім алу құқығы, жеке ... ... ... ... ... сәйкес ар-намысты, қадір-қасиетті және
іскерлік беделді азаматтық құқықтық ... ... ... ... яғни
азамат немесе заңды тұлға өзінің ар-намысына, ... ... ... кір ... ... таратушы адам олардың
шындыққа сай келетіндігін дәлелдей алмаса, сот арқылы ... ... ... құқылы.
Азаматтық кодекстің 143-бабында «теріске шығару» ұғымы ашып
көрсетілмеген, тек ... ... ... іскерлік беделге кір
келтіретін мағлұматтар деп қана жанама түрде айтылған .
Ар-намыс ... ... ... және ... ... ... бағасы. Ал, қадір-қасиет дегеніміз тұлғанын өзін-өзі бағалауы, өзінің
жеке сапаларын сезінуі, қабілет қарымын көре білуі, дүниетанымын, қоғамдағы
орны мен ... ... ... ... өзін өзі ... ... және басқа сапаларын бағалаудағы әлеуметтік ... ... ... тұлғаның кәсіби іскерлік қабілеті жөнінде қалыптасқан
қоғамдық ... ... ... ... сот ... ... ... айтқанда :
1. ар –намыс пен қадір –қасиетке кір келтіретін ;
2. жауапкер арқылы таратылған ;
3. шындыққа сәйкес ... ... ... ... талаптардың жиынтығы ар-намысты, қадір-қасиетті және
іскерлікке қатысты құқық қатынастарын қорғаудың жалпы негізін
құрайды.
Қазіргі ... сот ... мен ... ... ... ... мен ... хабарларында, кинода және басқа да бұқаралық ақпарат
құралдарына кір ... ... ... ... ... ... жария түрде сөйленген сөздерде,
лауазымды тұлғаға байланысты ... ... ... бір ... ... ... бағытталған ауызекі әңгімелерде ондай кір
келтірушілік ... ... ... отыр.
Заңда әлгіндей мағлұматтарды таратудың нысандарына қатысты арнайы
талаптар қаралмаған. Дейтұрғанмен ондай кір ... ... ... ... көрінуі оны теріске шығаруға жеткілікті негіз болады.
Кір келтіретін мағлұматтар деп ... ... ... заң мен
моральдық принциптерді бұзуы ... ... ... мен ... нұқсан келтіруді айтады.
Демек, азамат немесе ұйым туралы кез ... кір ... ... ... дей ... Ал ... немесе моральдық жағдайды
байыбына бармай теріс ... ... ... ... Егер ... ар-намысқа, қадір-қасиетке тимесе,
онда ол бейтарап сипатқа ие болады, яғни, оны Азаматтық кодекстің ... ... ... шығаруға негіз болмайды.
Азаматтың ар-намысына, қадір-қасиетіне және іскерлік беделіне ... ... ... ... ... ... мағлұматтар,
радио және теледидар арқылы және басқа бұқаралық ақпарат құралдары ... ... ... мінездемесінде және басқа мінездемелерде, жария
сөз сөлеулерде, ... ... мен ... ... ... ... ... хабарлар ... ... ... бір ... ... тұлғаға қатысты болуы
мүмкін .[9]
Азаматтық кодекстің 143-бабында кір ... ... ... ... ... бекітілген . Бұл орайда ... ... ... және ... ... қатысты кір келтірушілік
мағлұмат жарияланса, онда олар өз кезегінде ... ... ... мүддесін қорғау үшін сол ... ... ... құралында
дәлелді жауабын тегін жариялатуға құқылы.
Егер аталған мағлұматтар ұйымнан шыққан құжат ... бұл ... ... сай ... ... тиісті адамға міндетті
түрде хабарлана отырып, мұндай құжат алмастырылуға немесе кері ... ... ... ... ... ... ... жеке бас
құпиясын, оның ішінде хат алысу, телефон арқылы ... ... ... ішкі жан ... бала ... алу, туу құпиясын
дәрігерлік, адвокаттық құпияны, банктік салымдар құпиясын сақтауға құқығы
бар.
Жеке бас ... заң ... ... реттерде ғана ашылуы
мүмкін.[10]
Күнделіктерді, жазбаларды, естеліктерді және ... ... - ... авторының келісімімен, ал хаттарды олардың авторлары
мен алушысының келісімімен ғана жариялауға жол ... ... ... ... ... ... ... қайтыс болған адамның артында
қалған жұбайының және балаларының келісімімен жариялануы мүмкін. Азаматтық
қатынастарда, сонымен ... өз ... ... ... ... ... былай деп айтылған: «Қандай да бір адамның суреттік бейнесін
оның келісімінсіз, ал ол ... ... ... - ... ... ... де ... жоқ». Басқа адам бейнелеген
бейнелеу туындыларын (сурет, фотосурет, кинофильм) - бейнеленген ... ал ол ... ... ... ... ... мен артында қалған
жұбайының келісуімен ғана жариялауға, ... және ... жол ... ... ... екі ... кірмейді –
біріншісі –бейнелеу туындысын ... ... ... заң
актлері жол беретін жағдайда: екіншісі - бейнеленген адам ол үшін ақы алып
кескінделген жағдайда. Бұл екі ... ... ... ... талап
етілмейді.
Азаматтық кодекстің 146-бабына сәйкес. Заң ... ... ... азаматтың тұрғын үйге қол сұққызбау құқығы ... ... ... ... ... тыс баса ... ... кез келген әрекетін
тыюға құқығы бар .
Мағлұматтарды теріске ... ... ... ... ... ... осы мағлұматтарды таратқан адам не тұлға болып
табылады. Егер ... ... ... ... талап қою бұқаралық
ақпарат құралдарына қатысты болса, онда тиісті бұқаралық ... ... мен ... ... ... болады. Жарияланымдарда және басқалай
таратылған әлгіндей мағлұматтарға байланысты автор ... онда ... сол ... ... ... жауапкер болады.
Қызмет мінездемелерінде жол берілген кір келтірушілік мағлұматтарына
мінездемені берген және оған қол қойған адам ... ... ... ... ... ... ... заңды тұлғаға қатысты олардың ар –намысына,
қадір-қасиетіне немесе іске беделіне кір ... ... ... олар ... ... ... ... бірге олардың
таратылуымен өздеріне келтірілген залалдың ... ... ... ... ... ... ... Егер азаматтың немесе заңды тұлғаның ар
–намысына, қадір –қасиетіне және іскерлік ... кір ... ... ... мүмкін болмаса, өзі жөнінде ... ... адам ... ... ... сай келмейді
деп тануы туралы сотқа ... ... ... ... ... ... сот оған ... бұзғаны
үшін бюджеттің кірісіне өндіріліп ... ... ... ... ... іс жүргізу заңдарында ... ... ... ... ... төлеу тәртіп бұзушыны сот шешімінде көзделген
әрекетті орындау міндетінен ... ... ... маңызды қасиеттерінің бірін
ашуға сеп болады. Ол – ... ... ... ...... ортадағы өзінің қасиеттері, құрамдас бөліктері
арқылы дараланатын, ерекшеленетін немесе біртектес топқа ... ... ... ... ... Сапа ... атқарылатын операция белгілерінің
жиынтығымен анықталуы тиіс. Қызмет сапасы көп жағдайда мерзім, соңғы ... өз ... ... ... ... мен құралдардың
санына, орындау дәрежесіне ... ... ... ... ... ... әлеуметтік әдістермен бағалауға болады.
Қызмет сапасының тұрақсыздығы оны ... ... ... ... Сол ... ... ... сапаны анықтаудың формальдық
критерилері бекітілген.
Айтылғандарды қорыта келе, қызметке келесідей анықтама ... ... деп ... мен ... алушының табыс табуға не жеке
қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған, ... ... ... айналымда дараланбайтын, сапалық жағынан тұрақсыздық қасиетке
ие арнайы әрекеттерді айтамыз.
"Ар-намыс", "қадір-қасиет" және "іскерлік ... ... ... ... ... ... ... пікір қалыптасты.[11]
Ар-намыс дегеніміз – бұл адамға берілген қоғамдық баға, оның рухани
және әлеуметтік ... ... ... – адамның өз қасиеттеріне, ... ... ... ... өзі іштей беретін баға.
Іскерлік бедел дегеніміз – адамның ... ... ... ... ... пікір беретін тұрақты оң баға. Заң ар-намысқа, қадір-
қасиетке және іскерлік беделге кір келтіретін мағлұматтарды ... ... жеке ... ... көздейді.
Қазақстан Республикасының Конституциясы адамның ең сапалы қасиеті – ар-
намыс пен қадір-қасиетті жоғары қояды. Ар-намыс барлық ... да ... ... ... ... ... арың ... «Ардан
ақыл туады, ақылсыздық ең соңғыңды қуады», ... де ... ... орыс ... ... ... да ... үшін жан пида», «Мал жанымның
садағасы, жаным арымның садағасы» деген ... ... ... заманнан
бүгінгі күндерге жетті. Ізгілікке негізделген қоғамда ар-намыс пен ар-ождан
заңмен қорғалады. Сондықтан ... ... ... 17-
бабында: «Адамның қадір-қасиетіне қол сұғылмайды» деп жазылған.
Бұл қағида қылмыстық және ... ... ... Егер ... ... ар-намысына, қадір-қасиетіне нұқсан келтіретіндей мәліметтер
таратса және оның ... ... ... онда ол ... ... ... ... егер мұндай мәліметтер жалған деп
есептесе, сот арқылы беделін қалпына ... ... ... зардап үшін мүліктік құн талап етуге құқылы.
Заң адамның ар-намысы мен ... ... ... ретінде
қорлауға тыйым салады. Қорлау – жағымсыз, жалпы адамзаттық ... ... ... жол ... нысанда көрінген іс-әрекет
және сөз.
Заң ар-намыс, қадір-қасиетпен бірге жеке өмірге кім-кімнің тарапынан
болсын заңсыз қол ... ... ... ... ... ... ... жинауға, сақтауға, пайдалануға және таратуға болмайды. Ол
үшін тек азаматтың ғана келісімі емес, сондай-ақ ... ... ... ... пайдалану тәртібі де сақталуы тиіс. Егер ол заңдық
жауаптылыққа тартылған болса, ақпаратты құқық қорғау ... ... сот) ... ... жинай алады. Егер ... ... ... ... ... ол туралы ақпарат
жинауға, сақтауға, пайдалануға және таратуға құқы жоқ.
Адамның қадір-қасиеті мемлекетпен ... ... ... ол өзін және ... жеке тұлғалық жағдайын нақ құқықтық
мемлекеттегідей сезінетін кез-келген жеке ... тән. ... ... ... сезінілген, айналып келгенде оның жеке ішкі және сыртқы
қасиеттеріе ... ... ... жеке ... ... сипаттайтын,
адамның дамушы ізгі мінез-әрекеттеріні ... ... ... Жеке адам үшін оның ... ... және оны ... және рухани, тәнилік және имандылық, ... және ... ... ... ... болады. «Жеке адамның қанға сінген
қасиеті» әр ... ... жеке ... ... ... ... ... ішкі мән-мағынасымен көрініс табады. Қадір-
қасиет жеке тұлғаның оң мінез-қасиеттерінің жиынтығы ретінде қарастырылады,
сондықтан мемлекеттің:
1) бір адамның қадір-қасиетінің ... бір адам үшін ... ... 2) ... ... және әр адамның міндеттілік
объектісі ретінде екендігін; 3) ... ... ... ... ... деген құқығы мен басқалардың қадір-қасиетіне деген ... ... ... ... ... ... арқылы
ынталандырылады және қорғалады[12]. Қадір-қасиет әтикалық ... ... Жеке ... ... ... ... де,
сонымен бірге салалық ... ... ... да қорғалады. Атап
айтқанда, Қазақстан ... ... ... ... жала жабу,
қорлау сияқты жеке бастың ар-намысы мен ... ... ... ... ... көзделген. Жала жабу басқа адамның ... мен ... ... ... немесе оның беделін түсіретін
көрінеу жалған мәліметтер (ҚР ҚК-нің 129-бабы), ал – қорлау басқа адамның
ар-намысы мен ... ... ... ... тұрады (ҚР ҚК-нің 130-
бабы). Көпшілік алдында сөз сөйлегенде не көпшілікке ... ... ... ақпарат құралдарында жала жабу, сондай-ақ ... ... ... ... ... деп ... ... жала жабу үш жылға дейінгі
мерзімге бас ... ... ... нақ сол ... бас бостандығынан
айыруға жазалануы мүмкін. Көпшілік алдында сөз ... не ... ... не ... ... құралдарында қорлау жүз айлық
есептік көрсеткіштен төрт жүз айлық ... ... ... ... сотталған адамның бір айдан төрт айға ... ... ... өзге де ... ... ... ... не жүз сексен сағатқа
дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не бір жылға дейінгі мерзімге
түзеу жұмыстарына, не сол ... бас ... ... жазаланады.
Заңдарда қылмыстық-құқықтық шаралармен бірге тек жеке адамдардың
арасындағы ғана емес, сонымен бірге азаматтар мен ... ... ... ... жеке ... қадір-қасиетін қорғаудың азаматтық-
құқықтық шаралары да ... Осы ... ... заңдық негізін ҚР
ҚК-нің 143-бабында орнықтырылған ережелер құрайды, ол ... ... егер оның ... мен ... ... келтіретін
мәліметтер шындыққа сәйкес келетіндігін ... сот ... ... ... шығаруды талап етуге құқылы. егер азаматтың ар-намысы
мен қадір-қасиетіне нұқсан ... ... ... ақпарат
құралдарында бекерге шығарылуы тиіс. Егер аталған мәліметтер ұйымдардан
шыққан құжаттарда болса, ... ... сол ... осы құжаттардағы
мәліметтердің шындыққа ... ... ... ... ... кері қайтаруға, алмастыруға жатады. Егер бұқаралық ақпарат
органы мәліметті бекерге шығаруды жариялаудан бас тартса не ол ... ... ... ... ... ол ... жағдайда азаматтың
бұқаралық ақпарат құралдарында мәліметтің бекерге шығарылғанын ... ... ... ... Егер сот ... орындалмаса, сот тәртіп
бұзушыға бюджеттің кірісне аударылатын айып салуға құқылы. ... ... ... сот ... көзделген іс-әрекетті орындау міндетінен
босатпайды. Ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіретіндей мәліметтер
таратылған ... ... ... ... ... бірге оларды
таратудан келген моральдық залалдың да орны толтырылуын талап ... ... ... ... мен ... ... ... адамды
анықтау мүмкін болмаса, мұндай мәліметтер арналып таратылған ... ... ... сай ... тану ... сотқа
жүгінуге құқылы.
Азаматтың ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғау туралы іс ... ... ... ... ... арыз ... жауап берушінің тұратын жері
бойынша заңмен белгіленген жазбаша нысанда ... сот ... ... тікелей зерделеу, ашық және үздіксіз ... ... ... ерекше тәртібі, кінәсіз адам қылмыстық
қуғындауға ұшырауына, яғни анықтау, алдын-ала ... ... және ... іс-әрекеттері әсерінен зардап шеккен жағдайда белгіленген.
Қылмыстық іс үкіммен ... ... ... ... сот ... жағдайда, қылмыстық қудалау органы адамның бұзылған құқығын,
оның ішінде оның ар-намысы мен ... ... ... ... ... ... ... алуы тиіс. Қылмыстық процесті жүргізген, адамды
ақтау турал ... ... ... одан ... залал үшін міндетті түрде
ресми кешірім сұрауы тиіс. Егер адам ... ... ... ұшыраған
болса, қылмыстық іс қозғалғаны, ұсталғаны, күзетте қамалғаны, ... ... ... ... ... орналастырылғаны,
сотталғаны, оған қатысты қабылданған басқа да кейін заңсыз деп танылған іс-
әрекеттер ... ... ... ... ... телевидение
немесе өзге де бұқаралық ақпарат құралдары арқылы таратылса осы адамның, ал
ол қайтыс ... ... оның ... ... қылмыстық процесті
жүргізген органның талап етуі бойынша тиісті ... ... ... ай ... бұл ... ... ... жасауы тиіс. Ақтайтын негізде
ісі қысқартылған адамның талап етуі бойынша ... ... ... екі ... мерзімде өзінің заңсыз шешімін кері ... ... оның ... ... ... ... ... жазбаша түрде хабарлауға
міндетті. Азаматтың құқығын қалпына келтіру тәртібі ... ... ... ... алты ... ішінде қоюға болады. Егер ақтау
немесе залалдың орнын ... ... ... не ... ... ... ол ... сот ісін жүргізу тәртібімен
сотқа жүгінуге құқылы.
1.2. Моральдық ... ... ... ... қатынастармен байланысы жоқ мүліктік емес өзіндік қатынастарды
азаматтық ... ... ... өйткені бұл заң актілерінде өзгеше
көзделмеген не материалдық емес өзіндік қатынастардың мәнінен туындамайды.
Мүліктік қатынастармен байланысы жоқ ... емес ... ... – бұл ... немесе материалдық емес игіліктерге ... ... ... ... ... мүлiктiк қатынастарға байланысты жоқ
мүлiктiк емес жеке ... ... ... жеке келбет құқығы, жеке
өмiрдiң құпиялығы, тұрғын үйге қол сұқпаушылық, азаматтың ... ... ... қадiр-қасиетiне, iскерлiк беделiне ... ... ... ... ... ... ... 9-бабында азаматтың ар-намысы мен қадiр-
қасиетiне қол сұғылмаушылық атап көрсетiлген.
Сондай-ақ Ата ... ... ... жеке өмiрiне қол сұғуға
болмайтындығын» атай келе, «азаматтың өмiрiне араласуға, оның ... ... қол ... ... ... ... осы ... келесi
тармағында «тұрғын үйге қол сұғуға болмайтындығы» атап көрсетiлген.[13]
Жоғарыда көрсетiлген ... ... ... жоқ жеке ... жеке ... ... ... құрайды.
Азаматтық заңдармен реттелетiн қатынастар жиынтығын анықтай келе, бұл
қатынастардың субъектiлерiн де атап ... ... ... ... ... азаматтары, шетел азаматтары, азматтығы жоқ
адамдар), заңды тұлғалар, мемлекет және әкiмшiлiк-аумақтық бөлiнiс. ... ... ... ... 1994 жылы 27-шi ... ... Кодекстiң ерекшелiгi сол, мемлекет азаматтық-құқықтық
қатынастарға осы ... өзге ... ... түсентiндiгi
атап көрсетiлген.
Қазiргi адамзат үшiн ең маңызды болып ... ... – күн ... ... ... ... ... жағдайында адам тұлғасының
сақталуы проблемасы. ХХI ғасырға өту кезiнде әлеуметтiк жағдайдың шұғыл
өзгеруiне ... өсiп бара ... ... ... ... шешiм
қабылдаудың қажеттiлiгi әлеуметтiк өмiрдiң әр ... ... ... ... түрлi бағдарламалар мен мәдени дәстүрлердiң ... ... ... ... Ендеше құқықтық реформа қадамдарының алғашқы
көрiнiстерiнiң бiрi құндылықтардың ... ... ... ықпалы
ұшан-теңiз екен. Содан келiп бұл тұста адамның мiнез-құлқын ... ... ... Осыған байланысты құндылық пен құндылықты бағдар табудың
ерекше маңызы бар. ... ... ... ... орай С.Л. ... бiр ... ... қажеттiлiгiнен туындаған құндылықтар оның
мазасын кетiрген жағдайда ол сөзсiз ... ... ... ... ... Мiне, ... ... адам қатынастарын реттейтiн
құндылықтардың құқықтық реформа жасауға, сонымен ... ... ... ... ниетке тигiзер ықпалы бос сөз емес екенiн аңғартуға болады.
Барлығы да адам үшiн оның материалдық және ... ... үшiн ...... ... ... ... салмақты
мiндеттер қояды. Бұлар өзiнiң жалпы түрiнде жеке тұлғаға тиiстi әр ... ... ... ... ... ... ... бiр
бөлiгi азаматтардың тұлға дамуының қажеттi материалдық негiзi ретiнде жеке
меншiк құқығындағы мүлiкпен ... Осы ... арғы ... айрықша
белгiсi болып олардың ақша нысанында айқындалмауы табылатын бөгде игiлiктер
орналасқан.
Бұл жерде ерекшелiгi олардың адам ... ... ... ... ... ... ... қабiлеттiлiктерiнiң
ұмтылыстарының құқыққа қарсы емес көрiнiстерiн», «тұлғаны оның ... және өзге ... ... ... мен ... ... ... жүретiн» қатынастар объектiлерiн бiлдiретiнi
қаралатын әлеуметтiк құндылықтардың ... тобы ... сөз ... ... ... әр тұлғаға тән индивидуалдықтың әр қилы көрiнiстерi
заңмен бекiтiлген шеңберде өз ... ... ... ... адамның ар-намысы мен қадiр-қасиетiне ақырғы соңында азаматтың
табиғи және ... ... ... барлығы да құқықтық
қорғаудың маңызды объектiлерiнiң бiрi ... ... ... ... ... қуғын-сүргiн жылдарында азаматтардың
қарапайым құқықтары аяусыз аяққа тапталды. Олардың өмiрi мен денсаулығы заң
тарабынан тиiстi қорғау ... жоқ, ал ... пен ... ... ... ... Тек қана 60-шы жлдардың басынан бастап жеке
мүлiктiк емес құқықтардың едәуiр тиiмдi қорғалуына жаңа ... ... КСРО ... ... Негiздерiнде және одақтық
республикалардың Негiздерiнде алғаш рет ар-намысты және ... ... ... ... (Негiздер 7-бап.). алайда бұл бап
салыстырмалы түрде жақын уақытқа дейiн сирек қолданылды, сонымен қатар ... ... ... ар-намысты және қадiр-қасиеттi қорғау туралы
талаптарды қанағаттандырудан бас тартуға бағытталды. Қазақстан ... ... ... ... нәтижесiнiң бiрi - Қазақстан
Республикасы Азаматтық кодексi ... ... Бұл ... ... ... ... соның iшiнде ар-намыс пен қадiр-қасиеттi ... ... ... ... белгiлеген.
Азаматтардың жеке өзiндiкмүлiктiк емес игiлiктерi жөнiнде заңнаманың
дамуындағы айқынды кезең 1995 жылы ... ҚР Ата Заңы ... ... негiзгi құқықтары, бостандықтары мен мiндеттерiне
арналған тарауына жеке тұлғаны құрметтеу адамның құқықтары мен ... ... және ... ... бап ... ... 1 ... Конституция бiр уақытта азаматтардың ар-намысқа және қадiр-
қасиетке ... және ... жеке ... және ... ... сот арқылы қорғау құқығын жария етедi. Аталған игiлiктер
конституциялық қорғау объектiлерi ... ... ... ең маңызды болып
Конституциямен мүлiктердiң алдында қойылған. Аталмыш жағдай ... ... ... және ... ... ... кең ... енгiзу қажеттiлiгiн айқындайды.
Қазiргi таңда адамның құқытарын қорғау негiзi жалпы адамдық мүдде ... ... ... ... ... ... айқы
доминанттарының бiрi болып бара жатыр. Нағыз ... ... ... ... соның iшiнде ар-намысқа қадiр-қасиетке және ... ... ... қамсыздандырусыз мүмкiн емес.
Бiрде-бiр мемлекет шешiм қабылдау ... адам ... ... мән бермейтiн жағдайлары болатыны бәрiне де ... Оған ... ... шешудiң өзi де адам тұлғасының қадiр-қасиетiне деген
сенiмдi жаппай бекiту қажеттiлiгiмен ... ... ... ... болашақтың рухани және саяси негiзiн салу мүмкiн емес. Тұлғаның
құқықтары мен ... ... ... ... жоқ. ... кез ... ... қажеттi атрибуты. Әлеуметтiк
байланыстар құрылымында адам ... ... ... қатынастар
жүйесiнiң орталығында орналасқан. Ар-намысқа, қадiр-қасиетке және iскерлiк
беделге құқық кез ... ... пен ... үшiн ... ... ... пен ... болып табылады.
Тұлғаның ар-намысын және қадiр-қасиетiн құрметтеуге құқық – құқықтық
мемлекет құруға ... ... ... ... құқықтар
кешенiндегi маңыздысы.
Қазiргi күндерде Қазақстандағы адам құқықтарының шындығы қоғамның
iзгiлiгiнiң, әлеуметтiк құрылысының ... және заң ... ... ... ... ... ... ретiнде қарастырылуы тиiс.
ҚР Конституциясы тұлғаны құқықтық ... ... ... ... ... тән ... үшiн ... мазмұны бар бiрқатар жаңа
нормативтi актiлердi қабылдауға түрткi болды. Ол жеке ... емес ... ... үшiн ... ... ... ... байланысты
сот практикасына да ... ... еттi. ... ... ... ... ... өзектiлiк сипатын алуда. Жеке нормалардың көнелiлiгi,
сонымен ... жеке ... емес ... ... ... жөнiнен
туындайтын қатынастардың құқықтық реттелуiндегi анық өтпелер әсiресе, сот
арқылы ... ... қою ... ... ... ... Конституциясы тағы да ... өзiн ... оның өмiрi ... мен ... ең қымбат
қазына табылатын демократиялық зайырлы құқықтық және ... ... ... ... ... ... құрудың мiндетi К. Маркстiң:
«Демократияда адам заң үшiн емес, заң адам үшiн ... ... ... ... ... мен ... ... мемлекеттiгi туралы айтсақ Қазақстан
халқы байсалды мақсатқа – оның кең ... ... ... ... ... деп ... болады.
Тәуелсiз егемендi Қазақстанның алғаш Президентi Н.Ә. Назарбаев өзiнiң
«Тәуелсiздiкке бес жыл» атты ... мен ... ... мынадай пайымдама бередi: «Тарихтың көптеген он жылдықтарынан
кейiнгi жоғалтылған мемлекеттiктi қалпына келтiру – ... ... және ... ауыртпаылқтарды талап ететiн мiндет. Сонымен қоса,
егер ол мүлдем өзге экономикалық қатынастар жүйесiне көшумен және ... ... ... ... режимнiң шеңберiнде ұзақ
болудан кейiн бұқара ... азат ету ... ... мәселелермен
тұспа-тұс келсе».
Аталмыш бiтiру жұмыс азамат пен ұйымның ар-намысын қадiр-қассиетiн және
iскерлiк беделiн азаматтық-құқықтық қорғалуына ... ... ... ... ... ... Әр саланың нормалары өзiнiң ... ... және ... ... ... ие. ... шаралары бұзылған құқықтарды қалпына келтiрудi қамтамасыз
етедi. Аталмыш функция залал келтiрген тұлғаға оны ... ... ... не жиi ... ... ақша ... ... мiндетiн
жүктеумен болатын мүлiкке құқық бұзылу кезiнде толық айқындалады. Соңғыға
ұқсас ситуация бiрқатар мүлiктiк емес ... де ... ... ... ... (өмiрi мен бостандығы денсаулғы)
жөнiнде сөз ... ... ... ... игiлiктердiң қалпына
келтiрiлмеуi және сондытан оларға азматтық-құқықтық ... ... ... (реституция) секiлдi шарасын қолдануға болмайды.
Онымен қоса, аталған игiлiктердiң болса да нұқсан келтiру мүлiктiк салдарды
туғызуы мүмкiн. ... бiр ... ... жауапкершiлiктiң
қалпына келтiрушiлiк функциясы өз алдымен мүлiктiк емес сферасына ... ... ... ... ... әр уақытта толық
көлемiнде орнын толтырумен болмайды. Әрине, аталмыш жағдай ... ... ... ... ... ... ... мен қадiр-қасиетiн азаматтық-құқықтық қорғаудың
ерекшелiгi бұзылған игiлiктердi қалпына келтiруге ... ... ... ... ар-намыс пен қадiр-қасиеттi кiрлейтiн
мағлұматтарды шындыққа сай еместiгiн тану және оларды терiске шығару.
Түрлi салалардағы ... ... ... сайма-сай
болмағандықтан, оларды бiр уақытта қолдану азаматтардың құқықтары мен ... ... ... ... етедi.
Ең алдымен, бұл тұлғаға қол сұғу азаматтық құқық бұзушылық және сонымен
қатар, қылмысты ... ... ... ... қылмыстық және
азаматтық құқық нормаларын қолдануға жатады.
ҚР Қылмыстық Кодексi ерекше бөлiмнiң 1 тарауында ... ... ... мен ... ... қылмыстар белгiленген.
Солайша, өмiрден айыру мен ... ... ... ... ... жала жабу мен ... үшiн қылмыстық жауаптылық белгiленген.
Қылмыскердi қылмыстық жауапкершiлiкке тарту қажеттi жағдайларда, ... ... ... ... зиян үшiн ... ... немесе азаматтық заңнамамен белгiленген өзге де қорғау тәсiлдерiн
қолдануды жоққа шығармайды, керiсiнше, алдын ала ... ... жабу мен ... үшiн қылмыстық жауаптылыққа тарту, сол тұлғаға ҚР АК-
нiң 143 ... ... кiр ... ... ... ... ... мүмкiн.
Бiтiру жұмысының мақсаты – iс жүзiндегi осы ... ... және сот ... оны қолдану практикасына талдам жасау
сонымен қатар осы негiзде туындаған ... ... мен ... ... және ... ... ... айқындау табылады.
Басты назар, азаматтың ар-намысы мен ... ... ... ... ... ... мен ... азаматтық-
құқықтық қорғау және зиянды өтеудi реттейтiн заңнамаға бөленген.
Жұмыстың объектiсi – ... ... пен ... ... Жұмыстың зерттеу пәнi – ар-намысты, қадiр-қасиеттi және iскерлiк
беделдi азаматтық-құқықтық ... ... ... ... ... негiзделген теориялық мағлұматтарды
құрайды. Азаматтық-құқықтық қорғаудың ерекшелiгi мен ... ... ... ерекшелiктерi, сот практикасында қарастырылып, шешiм
шығарылған азаматтық iстермен толықтырылып зерттеледi.
1.3. Ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді
сот арқылы ... ... және ... ... сот ... ...
азаматтар мен заңды тұлғаларды олардың ар-намысына, қадір-қасиетіне және
іскерлік беделіне кір ... ... ... ... ... ... бірі.
Моральдық зиянды өтеу материалдық емес игіліктер мен мүліктік емес
өзіндік құқықтарды қорғау құралдарының бірі ... ... ... ... ... түрде өтеледі, ал өтемнің мөлшерін сот анықтайды. Сондықтан
әрбір нақты жағдайда моральдық зиян өтемінің мөлшерін ... ... ... рөл ... ... құқық қорғаудың мұндай құралын қолдану іс
жүзінде белгілі бір қиындықтар тудырады. ҚР ... ... №3 ... ... деп ... ... ... зиян өтемінің ақшалай
мөлшерін анықтауда судьялар жәбірленушіге келтірілген жан азабының немесе
тән ... ... ... ... ... ... мағлұматтарды да, атап айтқанда: біріншіден, мүліктік емес
өзіндік құқықтар мен ... ... ... ... ... ар-намысы және қадір-қасиеті, жеке бостандығы, тұрғын үйге қол
сұқпаушылық ... ... ... ... ... ... және құқық бұзушылық зардаптарының ауырлық дәрежесін (кісі өлтіру
немесе денеге зақым ... бас ... ... ... ... ... ... және т.с.с.); үшіншіден, моральдық зиянды өтеу үшін
оның болуы ... ... зиян ... ... ... ... немесе абайсыздық) да назарға алуы тиіс.
Егер моральдық зиянды өтеу мөлшерін анықтауда сот ... ... ... ... ... ... ... мән-жайлардың барлығын
ескерген болса, моральдық зиянды ақшалай өтеу мөлшерін әділ әрі жеткілікті
деп есептеу ... ... ... тұлғаға қатысты олардың ар-намысына, қадір-
қасиетіне ... ... ... кір ... ... таратылған
болса, олар мұндай мағлұматтарды теріске шығарумен бірге, ... ... ... ... залалдың немесе моральдық ... ... ... ... ... моральдық зиянды өтеу жөніндегі талапты жеке, сондай-ақ мүліктік
залалды өтеу туралы талаппен бірге қарауы ... ... ... ... келтірілген моральдық зиян үшін жауапкершілік мүліктік
залалдың орын алуына тікелей ... ... ... мүліктік
жауапкершілікпен қатар немесе дербес қолданылуы мүмкін.
Моральдық зиян өтелуге тиісті ... ... ... ... емес ... және мүліктік құқықтар бір мезгілде бұзылған
жағдайда мүліктік емес ... ... ... үшін ... өтем ... ... мүліктік зиянның орнын толтыру мқлшері
ұлғаяды.[15]
Сонымен қатар, олардың қандай мән-жайларда немесе қандай ... ... зиян ... ... дәрежесін, оның
денсаулық жағдайын, отбасылық, тұрмыстық, материалдық және ... ... ... да жағдайларды анықтау қажет.
Моральдық зиянды өтеу ... ... ... қою ... ... олар ... емес ... құқықтардың бұзылуынан
туындайды.
Жәбірленуші тарап моральдық зиянды өтеу жөнінде талап қою барысында
өтем ... ... ... яғни оның ақшалай сомасын көрсетеді. ұзақ
уақыт бойы кеңестік социалистік ... ... зиян ... ... деп ... ... құқықтарымен, игіліктерімен,
бостандықтарымен қоса алғанда, адамның жеке ... ... ... деп жансақ айтылып келді. Бұл жағдайда әңгіме адамның жеке басын
бағалауда емес, оның жеке басына ... ... ... ... жөнінде болып отыр ғой. Сондықтан алыс ... ... ... ... ... ... сондай-ақ заң
шығарушылардың осы мәселенің шешілуіне көзқарасында да ... ... ... моральдық зиянды ақшалай түрде өтеуді қолдайды, алайда
бұл материалдық емес өзіндік игіліктің құндық баламасы бола алмайды.
Еге заңда өзгеше көзделмесе, ... ... ... ... ... емес ... ... қорғалуға тиіс. Алайда өзін ... ... ... адам өзінің мүліктік емес ... ... ... ... ... оның ... ... мүліктік емес өзіндік
құқықтары бұзылуының зардаптарын жоюды таңдау құқығын ... ... ... Жәбірленуші өзінің қалауы бойынша:
- құқық бұзушыдан бұзылу зардаптарын жоюды;
- не құқық бұзушының есебінен өз бетінше ... ... ... не ... ... ... жаққа тапсыруды талап ете алады.
Азаматтық құқықтардың қорғалуы заң шығарушылардың құқық қорғау
құралдарын ... ... ... ... ... ... заңда
көрсетілген. Мәселен, азамат немесе заңды тұлға өзінің ар-намысына, ... ... ... ... кір ... мағлұматтарды, егер ондай
мағлұматтарды таратушы адам олардың ... сай ... ... ... ... ... шығаруды талап етуге құқылы. Мұнда заң шығарушылар былай
деп белгілейді: ... ... және ... ... қорғауды
талап ететін адамдар оларға кір келтіретін ... ... ... ... ... яғни ... ақталуға тиісті емес. Заң
оның адалдығының шүбәсыздығын анықтайды. Керісінше, ... ... адам оның ... сай келетінін дәлелдеуге міндетті. Егер осындай
мағлұматтарды таратқан адам оның ... сай ... ... ... ... ... талап сотта қанағаттандырылмай ... ... ... және ... ... ... жөніндегі талаптарды
сот қана қарайды.
ІІ. Ар-намысты, қадiр-қасиеттi, және iскерлiк беделдi азаматтық
құқықтық қорғау.
2.1. Ар-намысты, ... және ... ... ... объектісі ретінде қарау.
Соңғы кездерi руханилық, ... ... ... ... ... ... сияқты құндылықтарды қабылдамайтыны
туралы жиi ... жүр. ... ... ... ... секiлдi құндылықтардың таралу ауқымы кеңеюде. ... ... ... ... ... ауыр дағадарысқа ұшыраған қоғамымыздың
бүгiнгi хал-ахуалы ... ... ... ... – қоғамымыздың, өмiр сүрудiң
жаңа тәсiлдерiне, яғни нарықтық қатынастарға көшуi. Сондықтан ... ... пен заң ... сүйену ерекше маңызды. Осыған байланысты,
белгiлi ... А.А ... ... ... талқысы ойға келедi:
«Құқық өзiнiң түпкi табиғатында ... ... ... ... талап ететiн адам рухы құбылысын бiлдiредi. Сондықтан, осы
реттiлiк пен ... ... мен ... ... ... ... онымен қоса, адамның адаммен байланысын жүзеге асыруға ықпал
ететiн рухани сабақтастық құбылысын бiлдiредi... ... ... ... сүйенедi, оның өзiндiк қызметiне бағыт-бағдар жасайды. Ол
адамның автономиясын сақтауға арналған және онымен бiрге, ... ... ... жүзеге асырады». Р. Паунд құқықтың бұл мiн жөнiнде
төмендегiдей тұжырым жасайдыҒ ... ... ... ... үшiн
болады және сондықтан қоғамды сақтау мүддесiне жеке мүдделердi ... ... ... ... ... ... әлеуметтiк
статус –квосын (status quo) қолдаудың тәсiлiн бiлдiредi. Бұл ... жеке ... ие ... мүмкiндiк беретiн, әлеуметтiк
институттардың сақталуын және өзге ... ... ... алуды
қамтамасыз етедi. Құқық адамның табиғи құқықтарын қорғайды және ... ... мен ... ... ықпал етедi».
Тұлғаның ар-намысы мен қадiр-қасиетiн қорғауға құқық ... ... ... ең ... ... 143-бабында және ҚР Жоғарғы Сот Пленумының Азаматтар мен
ұйымдардың ар-намысы мен қадiр-қасиетiн ... ... ... ... ... ... 18 ... 1992 жылғы № 6 қаулысында «ар-
намыс, қадiр-қасиет, iскерлiк ... ... ... ... ... ... қоғамдық бағасы, оның рухани және ... ... ... ... (адамның объективтi бағасы).
Ар-намыс қоғамдық пiкiрлерiн және қызметтегi бағыттарын жоғары дәрежеде
сипаттай ... ... ... мен халықтардың көптеген ұлыойшылдарының,
саясаткерлерiнiң, философтарының этикасында мәртебелi орын алған.
Ар-намысқа ... ... бiр ... ... тап ... Платон мен Аристотель. Платон ар-
намысты құқықпен тығыз байланыстырды, себебi оның пiкiрiнше, ... ... ... ... ... тиiс. ... ... ар-намыстың негiзi болып идеалға ұмтылутабылады.
Аристотель iлiмi бойынша, сыртқы игiлiктер қатарында ар-намыс ... ... ... оның ... ... ие ... ... өзiнiң
жоғарлығы сезiмiн бередi, ал бұны, ойшыл ... ... ... ... ... ... ... тарихи жағынан бағаласақ, философтық ... ... ... ... ... мен халықтар қатынастар тарихындағы
күштердiң iшiндегi ең iрi зәулiм билiктi бiлдiредi.
Ар-намыс пен қадiр-қасиет ... ... кең, бай және өз ... ... ... түсiнiктер екенiне назар аудару қажет. Олар
рухани сана ... ... не ... ... және ... ... категориялары ретiнде) қабылдануы мүмкiн.
Ар-намыс пен қадiр-қасиет түсiнiктерiнiң нақты бағыты бар. Олардың
объектiлерi болып ең ... ... ... ... ... немесе ұжым немесе
кеңiрек алсақ үлттың, таптың және т.б. ар-намысы табылады.
Ар-намыс ... тек қана ... ... ... ... ... ... туғызады. Субъеативтi баға адамның өз
қылықтарын бағалау, өзiндегi жат қылықтарды басу ... ... ... ... ... «Честь имею» (iзет ету) әлеуметтiк
объективтiк бағамен қоса, офицерлiк ... ... ... ... ... ... объективтiмен тығыз
байланысты. Сондықтан ... ... ... әр нақты iстеазаматтық
құқық қабiлеттiлiктiң ... ... ... ... ... ... ... жасады.
Ар-намыс пен қадiр-қасиетке құқықтың заңи табиғатына құқық қабiлеттiлiк
элементi ретiнде көзқарас өз уақытында Л.К. Рафиева жағынан ... ... ... пен ... ... болуы қандай да бiр ... ... ... ... ... кезiнде осы құқықты тек
қана қорғау қажеттiлiгi туындайтындығын дұрыс белгiлейдi.
Әрине, менiң ойымша, бұндағы ... осы ... ... ... айқындайды, жеке өзiндiк өмiр – индивидум ... ... ал ... алдын алу құқытың функциясы. Шындығында ... әр ... ... ... ... ... мүмкiндiгiнен басқа, оның құқықтық жағдайын анықтайтын саяси,
мүлiктiк, жеке субъективтi ... ... ... ... ... ... ар-намыс, қадiр-қасиет пен ... ... ... ... ... Бұл ... ... қабiлеттiлiктi жүзеге
асыру нәтижесiнде туындамайды, сонымен қатар, азамат пен ... ... ... ... ... ... және ... және iскерлiк беделдi
немесе өзге объектiге нұқсан ... ... ... бұл жеке ... мүлiктiк
емес қатынастарды оларды бұзудан жаопы қалыс қалу жолымен қорғайды. Тек
қана оларға нұқсан ... ... ... ... ... нормалары
туындаған қатынастарды реттеуге қабiлеттi.
Бiрқатар құқықтанушылар, бұл туралы мынадай қортынды бередi: ... ... ... мазмұнын әрекет ету мүмкiндiгi ретiнде белсендi
жағынан сипаттауға ... ол ... ... ете ... ... О.С Иоффе былай деп жазады: «ар-намыс пен қадiр-қасиетке құқық
тұлғаның қоғамдық саяси-моральдық бағасы ол не ... және не ... ... ... ... ... талап ету құқығының өзi».
Ар-намысқа және қадiр-қасиетке құқық индивидте туғанына емес, адамда
әлеуметтiк ... ... жаса ... ... және сол
әрекеттердi жасау нәтижесiнде пайда ... ... ... ... ... ... мынадай анықтама шығады: ар-намыс, қадiр-
қасиет болмайынша, ар-намыс пен қадiр-қасиетке құқыта болмайды.
Ар-намыс пен ... ... ... ... ... ... ... өйткенi, оның мәнi әрбiр азматтың ар-намысы мен ... қол ... ... және ... өзге жеке ... бұл құқыққа нұқсан келтiруден тыс болуды талап ету мүмкiндiгiне
негiзделедi. Ар-намыс пен қадiр-қасиет келешекте мүмкiн ... ... ... ... ... ... ... ол адамның күнделiктi
жағдайында қандай да бiр ... ... жеке ... ... ... пен ... ... болуы, оның бұзылу мүмкiндiгiне тәуелдi
емес. Бұзылу кезiнде құқықтың өзiн ... бұл ... тек ... ... ... ... ... азаматтардың ар-намысы мен қадiр-қасиетi тек
қана қылмыстық-құқықтық сипаттағы ... ... ... қылмыстық-
құқықтық қорғау құралдарының жеткiлiксiздiгi анықталды. Мысалы, баспадағы
газет бетiнен азаматтың ... ... ... оның ... ... ... хабардар болды. Бiрақ жарияланған
мағлұматтар жала жабушылық ... ... ... авторы қылмыстық
жауаптылыққа тартылған. Ал егер, газета сәйкес ... ... ... бiршамасы ғана естидi.
Кiнәлiнi жазалау ғана емес, сонымен қатар онымен кемсiтiлген абыройды
қалпына келтiру қажет. Ал оны азаматтық-құқықтық ... ... ... ... ... ... ... мақсатпен ҚР Азаматтық Кодексiне «азамат
пен ұйым өзiнiң ар-намысына, қадiр-қасиетiне және iскерлiк ... ... ... егер ... мағлұматтарды таратушы адам олардың
шындыққа сай екендiгiн ... ... сот ... ... ... талап
етуге құқығын» көздейтiн 143-бап енгiзiлдi.
Солайша, қазiргi таңда азамат өз ... мен ... ... ... құқығын бiр уақытта қылмыстық-құқықтық және ... ... ... жүгiну арқылы iске асыруы ... ... ... ҚР Жоғарғы Соты Пленумының 1992 жыл 18 ...... мен ... ... және ... қорғау жөнiндегi
заңнаманысот практикасында қолдану туралы» қаулысында «егер кiр келтiретiн
мағлұматтарды ... ... ... ҚР ... ... 129
бабының 1 бөлiгiнде немесе 130 бабында көрсетiлген қылмыс белгiлерi болса,
жәбiрленушi оны қылмыстық жауапқа тарту туралы және ...... ... және ... ... ... ... беруге
құқығын» орынды түсiндiрме берген.бұрынғы 1989 жылғы 2 наурыздағы № 2
қаулысында бұл ... ... ... ... бiр ... ... ... қылмыстық-құқықтық немесе азаматтық-құқықтық тәртiппен деп берiлген.
Әрине, азамат құқығы мұндай уақытта толық қорғалмас едi.
Ар-намыс пен қадiр-қасиетке ... ... ... ... ... ... ... азаматтық-құқықтық қатынас туындайды.
Азаматтардың өмiрi мен денсаулығы қорғауға ... ... ... ... ар-намысы мен қадiр-қасиетiн қорғау жүзеге
асатын қорғаушылық мiндеттеменiң мәнi борышқор ар-намысы мен ... ... ... адам үшiн ... мүддесiнде нақты әрекеттер
жасау және сәйкесiнше ... ... мен ... ... борышқордан аталмыш мiндеттi орындауды талап ету қажеттiлiгiне
негiзделедi. Сәйкесiнше, егер бұзушылық ... ... ... бұзылған құқықты қалпына келтiрудi қамсыздандыру мүмкiн
болмаса, 143 ... ... ... ... ... ... ... қорлау сипатындағы бұзушылықтпр жатады, себебi
мұндай жағдайда бұзылған құқықтар мүлдем қалпына келтiрiлмейдi.
А. талап-арызбен Советская ... ... мен К.-ге ... Ол
«Рожден быть каскадером» мақаласында ол басқаратын iрiктеу ... ... ... ... ... ... Бәрiнiң
iшiнен, талапкер автордың ол жөiнiде: «Әлдекiм А»-деп атауынан өз ... ... ... ... деп ... ... арызды кейiнгi қоя
отырып, сот бұл ... орыс ... ... ... аударып, әлдекiм
ұғымының эквивалентi болып «кiмде-кiм» немесе «..басқа ешкiм емес» ... ... ... ... ... да, ... де ... болу мүмкiн еместiгi танылды.
Аталмыш жағдайға қатысты келесi iс қызығушылық танытады: ... ... ... мен В-ға ... талап-арызы. Ол «Егер под
псевдонимом» мақаласында талапкердiң «Володька» ар-намыс пен ... ... ... мүмкiн емесiтiгiнен басқа, сот талапты қанағаттандыра
алмағандығы, бұзылған құқықтарды терiске ... ... ... ... емес ... АК 143 ... ... азаматтармен ұйымдардың ар-намыспен қадiр-
қасиетке және iскерлiк беделге құқықтың ... ... ... келуге
мүмкiндiк бередi, өйткенi құқық бұзушыға ... ... үшiн ... ... ... ... дейiн бiр тұлғада нақты қорғалатын
субъективтiк құқық пен ... оған қол ... ... болуы қажет. Сонымен
қатар, құқықтың аталмыш нормасын талқылау субъективтiк құқыққа ... ... ... ... ... жол ... ... ең
алдымен, субъектiнiң баршаның және әр нақты адамның оған кiр ... сай емес ... ... ... ... талап ету мүмкiндiгi
жатады.
Аталған субъектiлер ар-намысқа, қадiр-қасиетке және iскерлiк ... ... жағы ... ... мiнез-құлқы мен қызметiнiң қоғамдық
бағасы, олардың шындығында заң, мораль, қоғамдағы ... ... ... орындауына сәйкес келуi үшiн талап ету мүмкiндiгiне ие.
Сонымен, азаматтық-құқықтық реттеу сферасына мүлiктiкпен байланысты
емес нақты өзiндiк мүлiктiк емес ... ... ... пен ... ... ... ... түрлi салалық сипаттағы мүлiктiк қатынастар
пай болуы мүмкiн. Бұнда азаматтың ар-намысы мен қадiр-қасиетiне қол ... ... ... жеке ғана ... ... ... да болатын жағдайлар айтылып отыр. Мәселен, ұстаз ... ... ... ... ... ... бетiндегi хабарға
байланысты жұмыстан шеттетiлген. Ьұндай және осыған ұқсас жағдайларда, ар-
намыс пен қадiр-қасиеттi қорғау ... да және ... ... отырғызу
туралы да сұрақ пайда болуы мүмкiн. Бұл жерде талаптардың бәсекесi болмауы
тиiс, себебi ... ... ... ... ... ... ... Бiрiншi жағдайда, ар-намыс пен қадiр-қасиетке кiр келтiретiн
мағлұматтарды ... ... ... ... ал ...... ... туралы, тиiсiнше, жұмысқа қайта отыру туралы сөз болады.
2.2. Моральдық зиян келтіру салдары ... ... ... ... жеке ... емес ... игiлiктердiң (азаматтың ар-намысы
мен қадiр-қасиетi), оларды бұзу ... мен ... ... ... спецификасы, туындайтын мiндеттеменiң ерекшелiгiн де алдын ала
айқындайды.
ҚР АК 143 бабы азамат пен ... ... мен ... ... ... егер таратушы адам олардың шындыққа сай екендiгiн
дәлелдей алмаса, сот ... ... ... ... ету ... ... ауыртпаллығы жәбiрленушiде емес, сол мағлұматтарды ... ... ... ... ... ... бұл құқықты
қанғаттандыру үшiн ар-намыс пен ... ... ... шарттары
қажет, атап айтқанда: мағлұматтар кiр келтiретiн шындыққа сай емес және
тартылуы қажет.
ҚР АК 143 бабы ... ... ... кiр ... ... ... шындыққа сай еместiгi танылады.
Сот тәртiбiмен терiске шығарылатын мағлұматтар, кiр ... ... тиiс. ... заң кiр ... ... ... ... немесе тiзiмiн (ең болғанда жуық) бекiтпейдi. Сiрә, белгiлер
ретiнде ... пен ... ... ... және ... түсiнiктер
қызмет етуi тиiс.
Сот практикасында туындайтын қиындықтарды ... ... ҚР ... ... 18 желтоқсан 1992 жылғы № 6 қаулысында оның 17 желтоқсан
1971 жылғы және 2 ... 1989 ... ... салыстырмалы түрде бұл
сұрақ бойынша нақтыландырылған түсiндiрме бердi. 1 ... ... ... ... ... туралы жалпы түсiнiк берiлуден басқа,
олардың үлгiлi тiзiмi берiлген: «Қоғамдық пiкiр ... жеке ... ... ... ... ... ... ережелерi мен мораль
принциптерiн орындау көзқарасын азаматтар мен ұйымдар туралы ... ... ... кiр ... деп табылады (мысалы, арамза iстердi жасау,
еңбек ұжымындағы лайықсыз тәртiп туралы ... ... ... ... қоғамдық орындағы, ұжымдық, тұрмыстағы тәртiбiн
шындыққа сай сынды құрайтын мағлұматтарды терiске ... ... ... ... танылуы мүмкiн емес. Осы түсiндiрмеден субъективтiемес,
объективтi белгiлермен басшылық ету ... ... ... мағлұматтардың оны кiрлейтiн туралы ой-пiкiрiнiң өзiдiген заңдық
маңызы жоқ.
Мәселен, егер көршi басқа көршiге, оның ... ... ... ... ... деп шағымданса, мұндай мәлiметтердiң пәтер иесiне кiр
келтiретiн ретiнде бағалау үшiн негiз жоқ, ал егер ... – онда ... ... пайдаланады, сатады деген қосылса бетпе-бет кiр келтiретiн
мәлметтер. Мұндай қорытынды, пәтер иесiнiң өзi екi жағдайда да мәлiметтердi
кiр ... деп ... ... келуге тиiс.
Зейiн аударатын жәйттердiң бiрi, ар-намысты, қадiр-қасиеттi ... ... ... өсек ... ... қатал, қорлаушылық
түрiнде не жеткiлiктi ... ... ... ... ... ... ... сот таратылған мағлұматтар ар-намыс пен қадiр-
қасиеттi кiрлейтiн болып табылу шешiмдi қабылдау кезiнде қиындықтарға ... ... ... қатар, М.Н Малеина назар ... ... ... пен ... ... анықтау пәнiне жүргiзiлмедi». Оған
бiр дәлел, жуық арада өткен Ж. Куанышалин мен ... ... ... ... ... ... ... филологтардың зерттеуi табылады.
Заң әдебиеттерiнде және сот практикасында алданған сенiм (жалған ... ... ... ... ... оның ар-намысы мен
қадiр-қасиетiн кесiтетiн шыныдғында да ... ... ... тұлға, бұл
жөнiнде басқа тұлғаға құпияны сақтау туралы ... және ... ... жеке дара ... ... ... ақыр соңында
үнсiздiк сертi бұзылады және ұятты iсi ... ... ... айналады. Бұндай жағдайда, сот сенiмдi ақтамаған (алдаған)
тұлғаға қарсы ... ... ... таратушыға шындыққа
сай келетiн құпияны сақтау есебiмен ... ... ... заң нормасымен көзделмеген. Егер де таратылған мәлiметтер ... ... ... сот ... ... құқығын иеленедi.
ҚР АК 143 бап бойынша талаптарды қанғаттандыру үшiн, азаматтың терiске
шығару туралы сұрайтын ... ... сай ... яғни ... ... Онымен қоса, жәбiрленушiнiң мүддесiнде заңмен тұлғаны кiрлейтiн
мәлiметтердiң шындыққа сәйкессiздiк презумциясы бекiтiлген. Бұл, ... тек қана 2 ... ... ... ... ол жөнiнде
мәлметтер таратылған және бұл мәлiметтер оның ар-намысы мен ... ... ... ... ... яғни осы мәлiметтердi
таратқан тұлға дәлелдеуi тиiс. Мәлiметтер оны ... ... ... ... ... сай емес деп танылады. Практикада
мәлiметтердi ... ... ... ... ... кiнәлiлiк
презумпциясы әрекет етедi. Әрине, ... ол ... ... сай ... ... құқығынан
айырылмаған.
Таратудың астарында баспа ... ... ... басқа
жалпы бұқаралық ақпарат құралдарын пайдалану арқылы хабарланған, қызметтiк
және басқа да мiнездемелерде, көпшiлiк алдында сөйлеу ... ... ... жолданған хаттарда немесе басқа да, оның iшiнде бiр ... ... ... ... ... түсiнiледi. Мұндай түсiндiрме ҚР
Жоғарғы Соты Пленумының 18 желтоқсан 1992 жылғы № 6 ... ... ... моральдық зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдануы туралы.
Соңғы жылдары заң ... ... зиян ... және ... ... ... біршама көңіл бөлінуде.[17]
Кең мағынада алғанда, жеке адамға оның құқықтарын бұзатын ... тән ... ... жан ... келтіруді моральдық зиян деп түсінеді.
ҚР Жоғарғы Соты "Соттардың моральдық ... өтеу ... ... туралы" 2001 ж. 21 шілдедегі №3 ... ... ... зиян ... ... ... әрі дұрыс анықтама және түсінік
берген. Мәселен, ... ... ... деп ... ... ... емес өзіндік құқықтары мен ... ... ... ... ... ... олардың айыру нәтижесінде оның ... ... ... тән ... ... зиян деп ... керек".
Азаматтарға тиесiлi мүлiктiк емес игiлiктер мен ... ... және ... ... ... ... өтеу ... реттейтiн
заңнаманы сот практикасында дұрыс әрi бiрыңғай қолдану мақсатында Қазақстан
Республикасының Жоғарғы Соты қаулы ... ... ... заң ... ... мүлiктiк емес
игiлiктер мен өзiндiк құқықтарды ... және ... ... ... ... ... конституциялық құқықтар мен бостандықтарды
жүзеге асырудың, құқықтық ... пен ... ... құрудың тиiмдi
тәсiлi болып табылатынына соттардың назары аударылсын.
Азаматтардың жеке мүлiктiк емес ... ... ... ... ... (әрi ... мәтiн бойынша – Азаматтық
кодекс) 9 және 141-баптары мен басқа да ... ... ... ... ... мен ... құқықтарын қорғау:
мүлiктiк емес игiлiктер мен ... ... ... ... ... қалпына келтiру, оның iшiнде ... ... ... келмейтiн актiлерiн қолдануға жатпайды деп тану;
мүлiктiк емес игiлiктер мен өзiндiк құқықтардың бұзылуының ... ... ақша ... өтем жасау жолымен жүргiзiледi.
Мүлiктiк емес игiлiктер мен өзiндiк құқықтарды сот жарғыда көрсетiлген
тәсiлдердi жинақтай отырып, сондай-ақ олардың ... ... ... ... емес өзiндiк құқықтарды қорғаудың Азаматтық кодекспен
көзделген тәсiлдерiн соттар ... ... ... ... ... ... ... туралы, табиғи ресурстарды пайдалану және қоршаған ортаны
қорғау туралы және өзге де ... ... ... ... да қолдануы мүмкiн.
Бұзылуы, айырылуы немесе кемiтiлуi азаматқа моральдық зиян келтiруге
әкеп соғатын ... емес ... ... деп азаматқа тумысынан немесе
заңға сәйкес тиесiлi және оның жеке ... ... ... ... мен
игiлiктердi түсiнуi қажет. Адамға тумысынан тиесiлi ... өмiр ... ... ... жеке ... қол ... ... – тұрғын үйiне немесе меншiгiне қол сұқпаушылық құқығын, жеке
өмiрiнiң немесе ... ... ... ... ... ... хат алысу құпиясы құқығын; атын ... ... өз ... ... ... ... құқығын қорғау туралы
заңнамаға сәйкес авторлық құқықты және мүлiктiк емес өзiндiк ... ... және ... ... таңдау; нанымды ақпарат ... және ... ... ... көзделген басқа да
құқықтарды жатқызуға болады.
Моральдық зиян деп ... ... ... ... ... емес
игiлiктер мен өзiндiк құқықтардың ... ... ... ... жан ... тән азабын түсiну қажет.
Азаматтың жан азабы деп адамның ... ... ... ... ... ... және т.б. байланысты басынан кешiретiн эмоциялық-
өзiндiк жан күйзелiсi сезiмдерiн түсiну ... ... ... ... ... ... оның ... туыстарының (ата-анасының,
жұбайының, баласының, бауырының, апа-сiңiлiсiнiң) өмiрi мен денсаулығына
құқыққа қайшы қол сұғуға; бас ... ... ... ... ... ... жүрiп-тұру құқықығынан заңсыз айыруға; денсаулығына зиян
келуiнiң нәтижесiнде оның ... ... адам ... ... ... ... ... бейнесiнен айырылуына байланысты
белсендi еңбек ету және қоғамдық ... ... ... толық
немесе iшiнара айырылуға; отбасылық, жеке және ... ... ... ... телефон мен телеграф ақпараты ... ... ... мен ... кiр ... ... мәлiметтердi таратуға; өз атына, өз бейнесiне ... ... және ... ... ... және т.б. ... мүмкiн. Тән азабы деп құқыққа қайшы күш ... ... ... ... ... ... тәнiнiң ауыруын түсiну қажет.
Қазақстан республикасы Азаматтық кодексiнiң ... ... ... ... өтеу туралы талаптарға ... қою ... Бұл ... ... ... ... ... туралы» Заңға
сәйкес азаматтардың мүлiктiк емес өзiндiк құқықтарын қорғауды көздейтiн ... егер заң ... ... ... көзделмесе, олар қолданысқа
енгiзiлгеннен кейiн пайда болатын құқықтық қатынастарға қолданылатынына
назар аударулары қажет.
«Қазақстан Республикасының Азаматтық ... ... ... ... туралы» заңның 8-тармағымен Азаматтық кодекстiң 922 және ... ... ... ... ... емес ... егер ол
1999 жылдың 1 шiлдесiне дейiн, бiрақәрi ... 1996 ... 1 ... ... және өтелмей қалса, өтеуге жататыны көрсетiлген.
Жәбiрленушiнiң осындай зиянды өтеу құқығын көздейтiн заң ... ... ... ... ... емес ... өтеу ... қанағаттандыруға жатпайды. Мұндай зиян заң актiсi ... ... ... жан ... тән ... ... ... да
қанағаттандыруға жатпайды.
Егер жәбiрленушiге мүлiктiк зияны келтiрiлген құқыққа қарсы әрекет заң
актiсi қолданысқа енгiзiлгенге дейiн басталса және заң ... ... ... де ... онда ... зиян заң ... қолданысқа
енгiзiлгеннен кейiн жасалған құқыққа қарсы әрекетпен (әрекетсiздiкпен)
келтiрiлген ... ғана ... ... ... ... 1-тармағына сәйкес моральдық зиянды
оны құқыққа қайшы (қасақана ... ... ... ... ... ... толық көлемiнде өтеуге тиiс.
Моральдық зиянды толық өтеу деп зиян ... ... оның ... ... ... талабына сәйкес ол iске асыруға мiндеттi
(мысалы, «Бұқаралық ақпарат құралдары ... ... ... ... ... ол ... шындыққа сай келмейтiн ... ...... ... ... ... ... жүргiзушi орган моральдық зиянның салдарын жою жөнiнде
шаралар қабылдауға тиiс) ... ... ... ... сот ... ақша ... өтем ... сияқты әрекеттерiн түсiну қажет.
Азаматтық кодекстiң 952-бабына ... ... ... тек ... өтем ... ал ... ... сот анықтайтындықтан
өтем мөлшерiн анықтау кезiнде соттар әдiлеттiкпен ... ... ... алуы ... зиянға ақшалай нысанда өтем жасау мөлшерi, егер оның мөлшерiн
анықтау кезiнде сот азаматтың мүлiктiк емес ... ... ... ... ... мән-жайларды анықтаса және сот анықтаған өтем
мөлшерi талапкер ... ... ... ... ... негiздi тұжырым жасауға мүмкiндiк берсе, ол әдiл әрi жергiлiктi
мөлшерде жасалды деп есептеу қажет.
Бiрiншi ... сот ... ... емес ... ... ... егер бұл ... жоғарыда аталған заң талаптары мен принциптерге
сәйкес ... ... ... және ... ... бойынша қайта
қаралуы мүмкiн.
Моральдық зиян үшiн жасалатын өтемнiң мөлшерiн белгiлеу кезiнде соттар
субъективтi баға ретiнде мәлiметтердi, атап ... емес ... мен ... ... ... ... бас ... жеке өмiрi, жеке және отбасылық құпиясы, ар-намысы,
мен қадiр-қасиетi және т.б.) өмiрлiк маңызын;
жәбiрленушiнiң басынан кешкен жан ... тән ... ... ... ... дене жарақатын түсiру, жақын туыстарынан айырылу, еңбек
қабiлетiн жоғалтуы немесе ... және ... ... ... өтеу үшiн ... болған кезде зиян келтiрушiнiң
кiнәсiнiң нысанын (қасақана ниетпен, ... ... ... ... ... ... ақшалай нысандағы өтемiнiң мөлшерiн анықтау
кезiнде iс ... ... ... да мән-жайларды, атап
айтқанда, жәбiрленушiге келтiрiлген ... зиян үшiн ... ... ... және ... ... ... алуға құқылы.
«Жаппай саяси қуғын-сүргiн құрбандарын ақтау туралы» заңның 22-бабымен
саяси ... ... ... ... ... ... ... назары аударылсын. Осы ерекшелiк саяси себептер
бойынша қуғын-сүргiнге ұшыраған адамдарға мүлiктiк әне ... ... 2001 ... 1 ... ... бас еркiнен айыру орындарында
болған әрбiр айы үшiн ақталушының әлеуметтiк қорғау ... ... ... ... ... ... ... есептiк
көрсеткiштiң төрттен үшiндей мөлшерiнде өтеуге жататынын бiлдiредi. Алайда
мүлiктiк және мүлiктiк емес зиян өтемiнiң жалпы ... 100 ... ... аспауы қажет. «Қазақстан Республикасының ... ... ... беру ... ... ... өзгерiстер мен толықтырулар енгiзу туралы» (2001 жылғы 19
қаңтардағы Заңмен енгiзiлген өзгерiстермен ... 1999 ... 7 ... ... ... сәйкес Заңның 22-бабының күшi 2003 жылдың 1
қаңтарына дейiн тоқтатылады.
Моральдық зиянға ақша нысанында өтем жасау жәбiрленушiнiң жеке ... ... ... осы ... өтем есептелгеннен (сот
өндiрген), бiрақ ақталған адам қайтыс ... ... ... жағдайлардан
басқа кезде, жаппай саяси ... ... ... назары Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексiнiң 922-
бабының 1-тармағына, 923-бабының 1 және ... ... ... ... ... заң ... сәйкес келмейтiн актiлер
шығаруының;
заңсыз соттаудың;
заңсыз қылмыстық жауапкершiлiкке тартудың;
бұлтартпау шарасы ретiнде қамауға ... үй ... етiп ... ... ... ... алудың;
тұтқынға алу түрiнде әкiмшiлiк жазасын заңсыз қолданудың;
психиатриялық немесе басқа емдеу мекемелерiне заңсыз орналастырудың;
заңнамалық актiлермен көзделген өзге ... ... ... мен ... отбасы мүшелерiнiң мәртебесi және әлеуметтiк қорғау
туралы» Заңның 14бабымен ... ... дене ... ... ... ... ... заңсыз төмендетiлгенде, келiсiм-шарт
шарттарын сақтамау ... ... ... ... ... зиянға өтем жасау туралы талаптар бойынша жауапкерлер
мемлекет болып табылатындықтан, осы ... ... ... ... ... ... өкiлiнiң тұрғын жерi бойынша анықтауы керек.
Мемлекеттiк қазынаның өкiлi Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... жөнiнде арнайы өкiлеттiктi
иеленген өзге де мемлекеттiк органдар, заңды ... ... ... ... мемлекеттiк қазынаның өкiлiн, ... ... ... ... ... және оларды жәбiрленушiлердiң ... ... ... ... ... ... өтеу ... бойынша iстердi қарауға қатыстыруға тиiс.
Жоғары қауiптiлiк көзi келтiрген моральдық зиян үшiн өтем өндiру
туралы азаматтардың ... ... ... ... егер осы ... ... немесе жәбiрленушiнiң қасақана ниетiнiң салдарынан, не жоғары
қауiптiлiк көзiнiң зиян ... ... ... ... оның ... ... ... байланысты келтiрiлгенiн дәлелдей
алмаса, жоғары қауiптiлiк көзi иесiнiң моральдық зиян үшiн ақша нысанында
өтем жасауға тиiс ... ... ... ... ... ... ... көзiмен қауiпсiз жұмыс
iстеу ережесiн бiле тұра қасақана бұзуын (иттер мен ... да үй ... ... және олар ... ... ... да жерлерде жабайы
жануарларды айтақтау; өрт қауiпi бар, жарылғыш, ионданушы және ... ... ... да ... мен заттарды пайдалану тәртiбiн
бұзу) дәлелдейтiн, оның жәбiрленушiнiң қасақана ниетi деп түсiнгенi жөн.
Жоғары қауiптiлiк көзiнiң құқыққа сай ... ... ... деп, ... көзi ... үшiншi адамның кәдуiлгi жағдайларда жоғары
қауiптiлiк көзiн оның ... тыс ... ... ... ... әрi
жеткiлiктi шараларды қабылдауын түсiну қажет.
Жоғары қауiптiлiк көзiн иеленген адамдар құқыққа қайшы әрекеттерiмен
жәбiрленушiге мүлiктiк зиян ... ... ... ... өтеу
жөнiндегi мiндеттердi осындай зиянды ... ... ... ... Егер ... ... көзi оның ... кiнәсi болған кезде де
құқыққа сай иелiктен шықса, онда мүлiктiк зиян үшiн ... ... зиян ... ... ... ... жоғары қауiптiлiк
көзiнiң иесiне жүктеледi.[18]
«Сақтандыру қызметi туралы» Заңмен және автокөлiк құралдары иелерiнiң
немесе тасымалдаушылардың ... ... ... ... ... саласындағы өзге де нормативтiк
құқықтық ... ... ... ... зияны үшiн
жауапкершiлiгi сақтандырылмайтынына соттардың назары аударылсын. Сақтандыру
ұйымдарына (сақтандырушыларға, ... ... ... ... ... ... ... моральдық зиянды өтеу
жөнiндегi мiндет автокөлiк құралының иесiне немесе тасымалдаушыға жүктелуге
тиiс.
Егер ерiктi сақтандыру ... ... ... емес ... құқықтарын сақтандыру көзделсе, онда ... ... ... ... ... ... жүргiзiлуге тиiс.
Соттарға Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексiнiң 951-бабының ... ... жеке ... ... ... ... ... ақшалай нысанда өтем жасау мүмкiндiгiн ... ... ... ... ... ... және басқаруға байланысты
құқықтарды; құқықтық ... ... ... ... ... ... (мүлiктiк немесе мiндеттемелiк құқықтар, оның iшiнде
азаматтың өмiрiне ... ... ... ... өтеуге,
мiндеттемелердiң орындалмауына немесе тиiсiнше орындалмауына байланысты
және т.б.) ... ... ... тудырған шығарма немесе ашқан
өнертабысы үшiн ... алу ... ... ... ... ... түсiндiру қажет.
Егер iстi қарау кезiнде сот азаматтардың мүлiктiк құқықтарының бұзылуы
оның жеке мүлiктiк емес игiлiктерi мен ... ... ... ... ... онда ... зиянды өтеу туралы талапты
қанағаттандырумен ... ... емес ... өтеу ... ... та
қанағаттандыруға жатады (тұрғын үйге қол сұқпаушылықты бұза ... үйiн ... ... ... ... ... құқығын бұзу;
тауардың фирмалық атауына құқықтық бұзу; ... ... алу ... және ... ... ... қағидаларына орай, егер мiндеттеменi
тиiстi ... ... ... ... ... ... ... Азаматтық Кодекстiң 272-288-баптарында көрсетiлген
мiндеттемелердi орындамау мүлiктiк емес зиянды өтеу үшiн ... бола ... ... ... ... ... ... (мысалы, займ шарты бойынша алған ақшаны қайтарудан жалтару;
сатып алу-сату шарты бойынша сатып алған заттың құнын ... ... ... беру ... мiндеттемелердi орындамау және т.б.) Азаматтық
Кодекстiң 951-бабының 4-тармағына сәйкес ... зиян ақша ... ... ... немесе жеке тұлғалардың заңсыз әрекеттерiмен
жәбiрленушiге ... ... емес зиян ... кодекстiң 287-
бабының 1-4-тармағы мен ... ... ... ... келтiрген
адамдардың ортақтасып немесе үлес бойынша толық көлемде ... ... жас ... ... ... ... не заңмен
белгiленген тәртiппен әрекетке қабiлетсiз ... ... ... не ... ... бiрақ денсаулығына байланысты ... ... ... және ... ... ... жоқ ... зиян келтiрген жағдайда соттар оларды өтеудi Азаматтық кодекстiң
925-930-баптарында белгiленген ережелер бойынша жүргiзедi.
Моральдық зиянды өтеу туралы талаптар ... жеке ... ... ... ... құқықтарын қорғау жөнiндегi
қоғамдық бiрлестiктердiң тұтынушылардың белгiсiз ... ... ... өтеу ... ... ... ... кодексiнiң 150 және
155-баптарына сәйкес қозғалыссыз қалдыруға қажет.
Азаматтық кодекспен көзделген жағдайларда ғана мүлiктiк емес өзiндiк
құқықтарың осы ... ... ... ... қарамастан сот
қорғауына жататынына соттардың ... ... ... ... ... өтеу ... келтiрушiнiң кiнәсi анықталған жағдайларда
жүргiзiледi.
Талапкер ... ... оның ... мүлiктiк емес өзiндiк құқықтарының
бұзылуын растайтын дәлелдемелердi және осы құқықтарды қорғау тәсiлдерiн
көрсетуге ... ... емес зиян үшiн ... өтем ... ... ... жағдайда талапкер, оның пiкiрiнше, оған келтiрiлген
мүлiктiк емес ... ... ... ... өтем ... ... ... процесiн жүргiзушi органдар келтiрген моральдық
зиянға ақша нысанында өтем ... ... ... ... сот ... ... ... жатады.
Азаматтардың «мемлекеттiк баж туралы» Заңға сәйкес моральдық зиянды
өтеу туралы талаптары мүлiктiк емес ... ... ... ... ... ... қаржы жылына республикалық бюджет туралы ... ... ... көрсеткiштiң 50 процентi мөлшерiнде мемлекеттiк
баж ... ... бiр ... арызында мүлiктiк сипаттағы және моральдық ... ... ... ... ... ол ... әрбiр талап үшiн,
егер талапкер «Мемлекеттiк баж ... ... ... ... ... ... болса, олардың әрқайсысы бөлек-бөлек мемлекеттiк баж
төлеуге жатады.
Азаматтық iс жүұргiзу кодексiнiң 110-бабына сәйкес сот талапкердiң арыз
берген кезде арыз берiлген ... ... ... ... ... ... заңмен белгiленген айлық есептiк көрсеткiштiң 50 процентi мөлшерiнде
төлеген мемлекеттiк бажын жауапкерден талапкер пайдасына өндiруге, ал ... ... ... ... ... ... ... босатылған болса,
аталған баж сомасын сот ... ... ... ... ... ... өтемiнiң мөлшерiне қармастан, жауапкерден жергiлiктi бюджет
кiрiсiне өндiруге мiндеттi.
Моральдық зиянды өтеу туралы ...... ... ... Азаматтық iс жүргiзу кодексiнiң 221-бабында көрсетiлген
талаптарға сәйкес:
жәбiрленушiге моральдық зиян ... ... ... ... ... құқық бұзушы бұзған мүлiктiк емес өзiндiк құқықтары ... ... ... жан ... ... ... тұлғаның немесе жеке
кәсiпкердiң iскерлiк беделiн кемсiту туралы ... ... емес ... ... ... ... ... тұрған кездегi
жағдайды қалпына келтiру; бұзылған өзiндiк мүлiктiк емес ... ... ... ... ... ... өндiру), сондай-ақ егер мүлiктiк емес
құқықтарды қорғау мүлiктiк емес өтемнiң мөлшерiн негiздеудi;
шешiм ... ... ... ... ... құқық нормаларын
көрсетудi қамтуға тиiс екенiне соттардың назары ... ... ... ... ... жауапкершiлiктiң түрiн
(субсидиялық, үлестей, ортақ, жеке-дара), сондай-ақ ақша ... зиян ... ... ... ... ... ... немесе заңды
тұлғаның банктiк шотындағы ... ... ... ... тиiс. ... қазынадан ақша нысанында моральдық зиянға өтем
өндiру кезiнде сот мемлекеттiк қазынадан ақша ... ... ... ... ... ... күшiне енген сот шешiмiнiң орындалуын заңмен
белгiленген тәртiппен қамтамасыз ететiн тиiстi ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Жоғарғы
Соты пленумының ... ... ... ... ... жөнiндегi заңды
қолдануы туралы» 1995 жылғы 22 желтоқсандағы № 10 қаулысы күшiн жойды деп
танылды.
ІІІ. ... ... мен ... ... зиян үшін ... зиян келтіргені үшін жауапкершілік.
3.1. Адамның өмірі мен денсаулығына зиян келтірудің салдары.
Азаматтың өмірі мен ... ... зиян ... ... Тұлғаның өмірі мен денсаулығына зиян келтірген кезде келтірілген
мүліктің зиянның ... мен ... ... ... Оның дәл осы ерекшелігі
осындай зиянды өтеу мәселелерін бөлек қарастыру қажеттілігін туындатады.
Адам өмірі мен ... ... зиян ... ... онда ... не болуға тиіс болған еңбекақыларын (табыстарын)
жоғалтудан көрініс таба алады.
Еңбек ... ... ... да жағдайларда заң ... ... өтеу ... ... ... ... оның ... жатқызылады. Оған еңбекке ақы төлеудің әрекет ... ... ... ... төлемдер жатпайды (пайдаланылмаған жылдық
демалыс, демалыс жәрдемі, материалдық ... ... ... ақшалай
жәрдем және т.б. үшін өтемақылар).
Бұл төлемдер, олардың біржолғы сипатқа ие болуына ... ... ... материалдық жай күйіне елеулі түрде әсер ... ... алу ... ... ... табылады (мысалы, бір жолғы көтермелеу
төлемдері). Сондықтан олар еңбек ... ... ... ... ... ... бірге премиялар мен ынталандыру сипатындағы басқа төлемдер,
еңбекке ақы төлеу жүйесімен көзделген жылдық премиялар мен сыйақылар ... ... ... ... ... ... және ескерілуге тиіс.
ҚР Азаматтық кодексінде (938-бап 3т) аталғандай, ... ... ... ... және ... ... шарттар бойынша еңбекке
ақы төлеудің табыс салығы салынатын ... ... ... Азаматтық-
құқықтық шарттар бойынша төлеуге қатысты осы ... ... ... боп ... ... ... бірқатар түрлері салық
патентінің негізінде жүзеге асырыла ... ... ... сондай-ақ
көсіпкерлік қызметтен алынатын кіріс (табыс) салық инспекциясы деректерінің
негізінде жоғалтылған табыстың ... ... ... ... өзге де ... ... алады деген жөн болар.
Мысалы, шарт мәтіндерімен сол бір немесе өзге ... ... ... ... ... ... жоғалтылған табыстың (кірістің) мөлшері жарақаттануына
немесе денсаулығының өзгедей зақымдануына ... не ... ... ... ал ол болмаған кезде жалпы еңбекке қабілетін жоғалтуы
дәрежелеріне сәйкес, еңбекке жарамдылығынан айырылу ... ... ... ... ... ... анықталады.
Егер жәбірленуші зиян келтірілген кезде жұмыс істемеген болса, оның
қалауы бойынша ... ... ... ... ... ... ... жұмысы бойынша алынған табысының орнына
жоғалтылған табысты анықтау үшін осы ... оның ... ... жай ... ... ... ... ол заң
актілерімен белгіленген бір айлық есептік көрсеткіштің он ... кем ... ... ... ... адам өмірі мен денсаулығына келтірілген
зиян біршама жоғары мөлшерде өндірілуі мүмкін.
Егер жәбірленушінің табысында (кірісінде) оған ... ... ... ... ... дейін оның мүліктік жағдайын
жақсартатын тұрақты өзгерістер болса ... ... ... ... ... ... ақы ... жұмысқа ауыстырылса, оқу орнын
бітіргеннен кейін жұмысқа тұрса және ... ... ақы ... ... ... ... мүмкіндігі дәлелденген басқа
жағдайларда), оның орташа ... ... ... ... ... ... немесе тиісті өзгертуден кейін алуы тиіс ... ... ... ... келтірілген өтелуге жататын зиянды ... ... ... кез ... ... жәбірленушінің жағдайын оның іс
жүзінде алатын (алған) табысын (кірісін) төмендетумен нашарлатпауға тиіс.
Жасы 14-ке жетпеген және табысы жоқ ... ... адам ... ... денсаулығы өзгедей зақымданған жағдайда зиян үшін жауапты
адамдар денсаулықтың ... ... ... ... ... 14 жасқа толғаннан кейін, сондай-ақ табысы (кірісі) жоқ
14-тен 18-жасқа дейінгі кәмелетке толмағанға зиян ... ... ... ... ... ... ... туындаған шығындардан
басқа, еңбекке ақы төлеудің заң актілерімен белгіленген он еселенген ... ... ... ала ... оның ... ... жоғалтуына және
еңбек қабілетінің төмендеуіне байланысты зиянды да жәбірленушіге өтеуге
міндетті.[19]
Егер денсаулығы зақымданған кезде кәмелетке ... ... ... зиян осы ... ... ... ... Еңбек қызметі
басталғаннан кейін жәбірленупіі өзінің ... орны ... ... ... тиіс ... ... негізге ала отырып зиян өтемінің мөлшерін
көбейтуді талап етуге құқылы.
Егер артынан жәбірленушінің еңбек қабілеттілігі төмендесе, оның ... ... ... зиян ... ... ... табыс
(кіріс) бөлігінде көбейтілуі мүмкін. Еңбек қабілеттілігінің ... ... ... ... байланыста болу керек. Зиянды өтеу
міндеті жүктелген азаматтың ... ... ... ... ... ... зиянды өтеу мөлшерін көбейтуді талап етуге ... ... ... сол бір немесе өзге себептер (соның ішінде зиян ... ... ... отырып) бойынша зиянды өтеу тиесілі мөлшерге
қарағанда аз мөлшерде белгіленген болса, осы ... ... ... ... бойынша, егер жәбірленушінің ... ... ... ... ... зиян ... мүліктік
жағдайы нашарласа, сот зиянды өтеу мөлшерін төмендетуі мүмкін.
Жоғалтылған ... ... өтеу ... және кезендік (ай сайынғы)
төлемдер түрінде жүргізілуге ... ... ... ... ... ... ... бақылау мақсатымен кезекті медициналық
куәландырудан өтудің мерзімдерін көрсетуге тиіс.
Азаматтарға денсаулығының зақымдануына немесе жәбірленушінің ... ... ... зиянды өтеу сомалары күн ... құны ... заң ... ... тәртіппен индекстелуге тиіс.
Жалақының ең төменгі мөлшері заң актілерімен белгіленген тәртіп бойынша
артқан жағдайда жоғалтылған ... ... ... және ... ... байланысты тағайындалған өзге төлемдерді
өтеу сомалары айлық есептік көрсеткіштің артуына бара-бар көбейтіледі.
Жәбірленуші заң актілеріне сәйкес ... ... ... ... ... ... ... құқығы болған жағдайларда, мұндай
талап тиісті ... ... ... ... әрекеттен жәбірленген тұлға емделуге кеткен шығындарды өтеуді
талап етуге құқылы. ... ... ... ... (ол ... ... ... жәбірленуші зиян келтірушіден өндіріп алуға
құқылы. Бұдан басқа жәбірленушіге қосымша тамақтануға, протездеуге, сырттан
күтім жасауға, санаторлық-курорттық емделуге, ... ... ... алуға
басқа мамандыққа дайындауға және т.б. кеткен шығындар өтеледі. Бұл
шығындар, егер ол ... ... ... ... және ... тегін
алмайтындығы танылса, жәбірленушіге өтеледі. Шығындарды өндіріп алу
медициналық ... ... ... ... ... алдағы уақытқа жүргізілуі мүмкін. Мұндай қажеттілік қызмет көрсету
мен мүлік құнын (жолдама сатып алу, жол ... ... ... ... ақы төлеу) алдын ала ақы төлеу қажет болған кезде туындауы
мумкін.
Жәбірленушіге күтім ... ... ... ... ... ... ... немесе бөтен адамдармен) және
мүлдем ... ... ... ... Олар ... дәрігерлік
немесе тұрмыстық күтімге деген қажеттілік дәрігерлік ... ... ... ... ... Егер олар ... ... түрде белгіленген өтемақыдан асып кетсе, жә-бірленуші нақты
жасалған ... ... алу ... ие болуға тиіс.
Егер жәбірленуші көлік құралына мұқтаж болса, онда оған ... ... ... ... ... ... жұмысшылар мен
қызметшілерге сияқты қолмен басқаратын ... ... ... құны ... ... Федерациясының сот тәжірибесінде осы мәселені шешу жолы ... ... ... өзінің физиологиялық ерекшеліктеріне
(антропометриялық белгілер және сол ... ... ... ... және ол үшін ... ... ... арнайы қүралы болып
белгілі бір типтегі автокөлік табылатын ерекше жағдайларда, сот ... зиян ... ... ... ... ... анықтауға
құқылы.[20]
Азамат қайтыс болған жағдайда қайтыс болған адамның асырауындағы немесе
ол қайтыс болған ... ... одан ... ақша ... ... ... ... адамдардың, қайтыс болған адамның ол қайтыс болғаннан кейін туған
баласының, сондай-ақ ата-анасының ... ... не ... ... ... ... және ... болған адамның
асырауында болған балаларын, немерелерін, жасы 14-ке толмаған не аталған
жасқа толса да, ... ... ... ... ... ... ... адамның күтуіне мұқтаж ... мен ... ... ... ... ... да ... зиянды
өтетіп алуға құқығы бар.
Қайтыс болған адамның асырауында болған және ол қайтыс болғаннан кейін
бес ... ... ... жарамсыз болып қалған адамдардың да зиянды өтетіп
алуға құқығы бар.
Ата-аналарының біреуі, зайыбы не жұмыс істемейтін және ... ... ... ... жасы 14-ке ... не ... жасқа толса
да денсаулық жағдайына байланысты басқа адамның күтуіне ... ... ... күтумен айналысатын және күтуді жүзеге асыру
кезеңінде еңбекке ... ... ... отбасының басқа мүшесі осы
адамдарды күту аяқталғаннан кейін зиянды өтетіп алу ... ... ... ... ...... ... дейін, 18-дегі және
одан да ересек жастағы оқушыларға — күндіз ... ... ... оқуы аяқталғанға дейін, бірақ әрі кеткенде 23-жасқа дейін; 58-
жастан ... ... мен ... ... ер ... — өмір ...... мерзіміне; ата-аналарының біреуіне, жұбайына ... ... ... ... ... ... ... аға-інілері
мен апа-қарындастарын күтумен айналысатын отбасының басқа мүшесіне ... ... не ... жағдайы өзгергенге дейін өтеледі.
ҚР АК 940-бабының мәнісіне сәйкес еңбекке жарамсыз асыраудағы адамдар
қайтыс болған адамның отбасы ... ... ... ... қатарына
отбасына тәрбиелеуге алынған балаларды да ... ... ... толмаған мүшелері, олар қайтыс болған адамнан нақты жәрдемақша
алғандығына ... ... ... ... ... құқығына ие
болуға тиіс. Зиянды өтету құқығының болуының негізгі белгісі ретінде қайтыс
болған адамнан жәрдемақша алуға деген құқықтың оның көзі ... ... ... ... ... байланысты зиянды өтетуге құқығы бар
адамдарға зиян оның көзі тірісінде өзінің ... ... ... ... ... болған адамның табысының (кірісінің) үлесі мөлшерінде
өтеледі. Табысты ... ... ... зиян келтірудегі тәртіп
сияқты. Қайтыс болған адамның ... ... оның ... мен қатар
көзі тірісінде алып жүрген зейнетақысы, ғұмырлық жәрдемақшасымен осы ... да ... ... ... ... ... екеуінен де айырыл-ған балаларға
өтелетін зиянның мөлшерін акықтаган кезде қайтыс болғандар ... ... ... ... ... болуымен байланысты зиян үшін жауапты түлғалар
жерлеуге қажетті шығындарды осы шығын-дарды көтерген ... ... ... ... ... келтірілтен зиянды өтеу
бойынша заңнаманы қол-данудың кейбір ... ... ... ... Сот ... 9-шілде 1994 жылғы қаулысының 12-
тармагына сәйкес мүндай шыгындарға жерлеумен ... ... ... ... ... жасауға, қайтыс болган адамға киім алуга,
гүлдерден өрілген ... ... ... ... ... адамды жерлеу жеріне
жеткізуге және т.б. кеткен шығындар жатады. Оларды жасаудың нақты ... ... ... мен ... ... ... ... да
өтелуге жатады. Бірақ олар сол елді-мекенде белгіленген ... мен ... ... қүнынан асып кетпеу керек.
Жерлеуге кеткен артық шығыыдар тараптардың келісімі бойынша өтелетін
зиянға енгізілуі мүмкін.
ҚР АК ... ... ... ... ретте зиянды өтеуді ... ... ... ... ... ... мен денсаулыққа келтірілген зиян үшін белгіленген тәртіппен
жауапты болып танылған заңды түлга ... ... ... ... ... ... ... оның қүқық мирасқоры алады. Оған
зиянды өтеу ... ... ... ... ... кейіннен пайда болған
талаптар да қойыла алады.
Өмір мен денсаулыққа келтірілген зиян үшін белгіленген ... ... ... занды түлға таратылған жағдайда тиісті төлемдер
оларды ... ... үшін ... ... ... тұлғада мүліктің болмауы немесе оның ... ... ... капиталдандыруды жүргізу мүмкін болмаған
жағдайларда ... ... ... заң ... тәртіппен мемлекет төлейді.
Енді моральдық залал (зиян) үшін ... ... ... ... ... моральдық зиян жәбірленушіге жан азабы мен
тән азабын келтіруден, азаматтық ар-намысы мен ... ... ... емес зиян ... анықталады.[21]
Моральдық зиянның бірінші занды анықтамасы жоғарыда ... ... жоқ. ... зиян деп ... ... қайшы іс-
әрекеттермен келтірілген жан, дене азабы түсінілетін.[22]
Азаматтық заңнамада мүндай ... ... ... түңілуді, тән ауруын, залал шегуді, қолайсыз жагдайда ... т.б. ... ... ... ... ... ... үстүрт болғандықтан олар одан әрі нақ-тылануды талап
етті. Олар бойынша моральдық зиянды ... ... ... ... ... қиын ... бірден түсінуге болады. Сол бір немесе
өзге зиян қүқықтық мағынада — бүл ... бір ... ... тиіс ... ... ... ... бір нысандағы нақты бір игілікті кез келген
жағдайда ... ... ... ... зиян ... ... ... игіліктер мен қүқықтарға қолсұғушылық нәтижесі ретінде түсініледі.
Әрекет етуші зандық анықтамаға сәйкес, моралъдық зиян жеке және ... ... ... емес ... мен ... бүзылуы,
кемсітілуі немесе олардан айырылуы соның ішінде жәбірленушінің өзіне ... ... ... ... туының аясында өзінің мемлекеттігін
құрып жатқан Қазақстан Республикасына биыл 18 жыл толып отыр. Қазіргі ... ... ... ... – экономикалық және саяси
реформаларының түпкілікті мақсаты – жеке адамның бостанды өмір сүруіне ... ... ... жағдай жасау және құқықтарына кепілдік беру.
Мемлекеттің басты ... – жеке ... ... және ... ... ... ... келе жатқан ұлттық
заңнама соның негізінде дамиды.
Жеке және заңды тұлғаларға тиесілі мүліктік емес ... мен ... емес ... ... ... ... табылады. Мүліктік
емес құқықтық қатынастар адам мен ... ... ... ... ... оның ... ... құқықтардың, жалпы азаматтық
құқықтардың құрамына сіңген құқықтарға дейін ... Жеке ... ... тек ... ... ғана емес барлық заң актілерімен
реттелінеді. ... ... ... емес ... ... және ... ажыратылмайды.
Аталмыш жұмыс мүліктік емес игіліктер мен құқықтарды азаматтық құқықтық
қорғау мәселелеріне арналады. Мүліктік емес игіліктер мен құқықтар әр ... ... ... Әр ... саласының нормаларының қолданылу
шеңбері және тәсілдері болады. Азаматтық құқықтық жауапкершіліктің шаралары
бұзылған құқықтарды қалпына келтіруді ... ... ... бұзылған
мүліктік емес игіліктер мен құқықтарды қалпына келтіру өте ... ... ... ... үшін ... ... немесе моральдық зиянды өтеу
құқығы бұзылған тұлғаның жағдайын жақсартады деген ... ... ... ... ... бұзылған мүліктік емес
игіліктер мен құқықтарды қалпына келтіретін белгілі бір ... ... ... ... ... ... және іскерлік беделін
кір келтіретін мәліметтерді жалған деп тану және ... ... ... ... ... ... ... бірдей болмайды.
Сондықтан да әр түрлі құқық ... ... ... ... емес игіліктер мен құқықтар және заңды мүдделер толық көлемде
қорғалады. Әсіресе ... ... және ... ... ... ... болады. Мысалы, егер мүліктік емес игіліктер ... қол ... ... ... ... бұзушылық болып, қылмыстық
белгілеріне ие болады.
Жұмыстың мақсаты – ... емес ... ... ... ... ... кейбір көкейтесті мәселелерін айқындау
табылады. ... ... ... ... ... және ... оны ... талдау жасап, жаңа әлеуметтік – экономикалық және саяси
жағдайларда азаматтық заңнаманы ... ... ... ... ... ... бірнеше ғылыми еңбектер мен ... ... ... ... ... ... ... айқын. Соған байланысты дипломдық бітіру жұмысы үлкен ... ... ... мәселелерді көрсете отырып, шешу ... ... ... ... ... емес ... ... реттеу және қорғау туралы заңнама негізінде, сот тәжірибесі және
ғылыми еңбектер негізінде жазылды.
Сондай-ақ бағамдық жұмыстың жоғарыда аталған ... ... ... ... өз ... ... ... зиян және оның зардаптары үшiн жауапкершiлiк.
Мүліктік емес өзіндік құқықтардың негізгі сипатты белгілері мыналар:
- біріншіден, олар ... яғни ... бір ... ... ... емес өзіндік құқықтарын қандай да болсын құқық бұзушылықтан қалыс
қалуға міндетті тұлғалардың белгісіз тобы қарсы тұрады;
- ... олар ... яғни заң ... ... ... құқықтық қатынастардың бір субъектілерінен екіншісіне
ауысуына жол бермейді. Мәселен, заңда былай деп көрсетеді: "Мүліктік емес
өзіндік ... мен ... заң ... ... реттерді
қоспағанда, өзге әдіспен берілмейді және ауыспайды". Заңда ... және ... ... заңды тұлғаға берілуі мүмкін фирмалық атау,
тауар белгісі және т.с.с. заңды тұлғаға ... ... ғана бұл ... ... олар ... ... ... яғни өзіндік, мүліктік
емес сипатта болады. олардың экономикалық немесе құндық мазмұны ... ... олар ... ... заңды тұлғаның жеке басымен тығыз
байланысты. Бұл игіліктердің кейбіреуі азамат туылған кезден бастап пайда
болып, ол ... соң ... ... олар осы ... ... ... яғни ... немесе заңды тұлғаға нақты мүліктік емес өзіндік құқықтар тиесілі ... ... ... және ... өз ... ... ... бұл игіліктер қандай да болсын азаматтық-құқықтық
мәмілелердің нысанасы бола алмайды, ... ... ... ... ... және ... жағдайларында жеке адамның өмірі, денсаулығы, есімі,
ар-намысы, қадір-қасиеті тауар бола алмайды.
Адамның қадiр-қасиетiне қол сұғушылық үшiн ... ... ... ... дамуының алғашқы кезеңiнде-ақ – қоғамда адамгершiлiк туралы
ұғым қалыптасқаннан зерттеле асталды. Алайда, қоғамның ... ... ... ... дейiнгi даму үрдiсiнде моральдық ... ... ... нормативтiк реттеу жүйесiне енгенi ... кiсi ... ... жасамау, қиын жағдай туа қалса, көмектесу,
ақиқатын айту, уәденi орындау және т.б.
Қоғамдық сана өз қалыптасуының ... ... адам ... зақым
келтiру, жәбiрленушi немесе оның туыстары пайдасына ақшалай ... ... ... ... кек алу ... ... ... зиян жәбiрленушiге жан азабын немесе тән азабын салып,
азаматтың қадiр-қасиетiне нұқсан ... ... емес ... ... ... ретiнде айқындалады.
Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасында жәбiрленушiнiң басынан
кешiрген қорлану, ... тән ... ... таусылуы, қысым жасалу,
ашуландыру, ұялту, залал шегу, қолайсыз ... қалу ... ... ... уақытта моральдық зиян деп мүлiктiк те, мүлiктiк емес сипатта
жасалып, заңмен қорғалатын кез ... ... пен ... ... ... ... Қолданыстағы жария анықтамаға сәйкес моральдық
зиян – бұл жеке және ... ... ... ... емес ... мен
құқықтарының бұзылуы, соның iшiнде жәбiрленушi бастан кешiрген залалдар
(Қазақстан республикасы ... ... ... ... бұзушылық жасалумен байланысты моральдық зиянды барлық жағдайда
игiлiк пен құқықтығ кемiтiлуiментеңдестiре беруге әсте ... ... мұны ... көре ... ... зиян өтелуге тиiс, мүлiктiк
зиянға қарамастан өтеледi» деп атап ... ... ... ол
моральдық зиян демiктiлiк мiндеттеменiң бiрден-бiр негiзi болып табылатын
жағдайларды қамтиды.
Қылмыстық iстерде ... ... өтеу ... өзге ... ... өлшемдер туралы соттарға мүмкiндiк бермейдi.
Кесiлген төленетiн өтемақы бiр мың теңгеден үш миллион теңгеге дейiн
қарастырылған. Зиянның ... ... ... ... және кассациялық
iс жүргiзудiң негiзгi бөлiгi қызмет (еңбек) ... ... ... ... ... көп ... ... қатысты.
Азаматтық құқық теориясында моральдық зиянның азаматтық құқық бұзушылық
салдарынан туындау мүмкiндiгi туралы ... рет атап ... ... ... ... ... ... алғаш рет КСРО-
ның «Баспасөз және басқа да бұқаралық ақпарат құралдары туралы» ... Бұл ... ... да ... ... Ол кездегi
моральдық зиян үшiн жауапкершiлiк ерекшелiгi ... ... ... ... ... және ... ... заңнамасының моральдық
зиян үшiн жауапкершiлiк негiзi кәсiпкер, кредиторлар болса, коммерциялық
емес сипат пен ... ... ... ескерiлмейтiн. Сонымен бiрге
моральдық зиян өтемақы құқығы көзделген заңнама кесiмi күшiне енуден бұрын
жасалса, төленбейдi. Бiрақ, жәбiрленушiге ... зиян ... ... ... ... де жалғасса, өтемақы сөзсiз төленедi.
Моральдық зиян деп ... ... ... оған ... ... игiлiктер мен өзiндiк құқықтардың кемiтiлуiнен немесе олардан айырудан
туындаған жан немесе тән азабын түсiну қажет. Тек осы ... ... ... кешкен мүлiктiк емес зиянды саралау арқылы бағалау қамтамасыз етiлуi
тиiс. Моральдық ... ... ... ... ... ... ... зияннан бiрқатар факторлармен ерекшеленедi. Алайда, моральдық
зиянның ауыр және жеңiлдiгi ол үшiн ... ... ... ... ... ... ұрлау, бас бостандығынан ... ... ... ... ... ... пайдалану үшiн
азғырып-көндiру, жала жабу, қорлау сияқты моральдық зияндар бiрiншi ... ... ... ... ... осы қылмыстардың кейбiрi бiздiң
заңнамасы үшiн жаңалық болып ... ... ... жала жабу, қорлау
сияқтылар бұрынғы қылмыстық заңнамада да ... ... жала жабу ... мүлiктiк емес зиян келтiретiнiн айтуға
тиiспiз. Тәжiрибеде жәбiрленушiнiң iскерлiк беделiне қаяу түсiредi.
Бұрынғы ... ... ... ... ... нақтылы мәлiметтер
жасасудан бас тартып, кiрiс келтiруiне қөлеңке түсiретiнi, сөйтiп, ... ... аян. Бұл ... ... қана ... ... зиянды да
келтiредi.
Қорыта келе айтарымыз Қазақстан Республикасы ... Соты ... ... ... ... толтыру жөнiндегi заңды қолдануы
туралы» 1995 жылғы 22 желтоқсандағы № 10 қаулысы ... ... ... Қ. Мәми қол ... «Соттардың моральдық зиянды өтеу туралы
заңнаманы қолдануы ... 2001 ... 21 ... ...... ... ... Осы құжатқа сәйкес соттар назары мүлiктiк
емес игiлiктер мен ... ... ... және ... ... зиянды толық өтеудiң конституциялық құқықтар мен
бостандықтарды ... ... ... ... пен азаматтық қоғам
құрудың тиiмдi ... ... ... ... Мұны ел егемендiгiнiң
азаматтарымыздың құқықтары мен заңды мүдделерiн қорғау жөнiндегi игi қадам
деп түсiнемiз.
Сонымен, мүліктік емес өзіндік ... ... – бұл ... ... ... ... ... экономикалық мазмұны жоқ және иесінің жеке
басынан ажырағысыз, қолданыстағы заңдар танылған, реттейтін және ... мен ... ... емес өзіндік құқықтар ретінде
түсінеді.
Мүліктік емес сипаттағы игіліктерге ... емес ... ... болады және тиісінше, олар, негізіненалғанда, жәбірленушінің бұзылған
мүліктік жағдайын қалпына ... ... ... әдістермен қорғанады.
Мұндай әдістерге мыналар жатады: құқықтарды мойындау, ... ... ... ... ... ... тыйым салу. Бірақ мүліктік емес
өзіндік құқықтары бұзылған адамның, осы ... ... ... ... құқығы бар, бұл бұрын қолданылған Қазақ КСР Азаматтық
кодексінде көзделмеген болатын.
Бұл шара ... ... ... ... ... ... ... ол тек 1991 ж. бастап, яғни ... ... ... кезден бастап енгізіледі. Мәселен, Негіздердің 131-бабында
тұңғыш рет моральдық зиян ... ... ... ... оны ... мен ... ... әрекеті жасалды. АК-ның қабылдануымен
моральдық зиян санаты толығымен заңдастырылады.
Қорытынды
Адамның құқықтары мен ... ... БҰҰ ... ... ... адам ... ... Комиссиясы өзінің ... бірі ... Адам ... ... ... билль"
жасауды қолға алады. Осыдан кейін, 1948 ж. 10 желтоқсанда ... ... ... бірдей жекларациясы және адам ... ... ... ... ... құқықтар мен бостандықтардың
ауқымын айтарлықтай ұлғайтты.
Қазақстан ... адам ... мен ... ... ... және оларға кепілдік беріледі. Адам құқықтары
мен бостандықтары әркімге тумысынан жазылған, олар абсолюттік деп танылады,
олардан ешкім айыра ... ... мен өзге де ... ... мазмұны мен қолданылуы осыған қарай анықталады.
Құқықтық мемлекет құру азаматтың мемлекет алдындағы жауапкершілігін
ғана емес, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... адам мен азаматтың айыруға болмайтын құқықтарына
арналған ... ІІ ... бар. ҚР ... ... барынша маңызды
өзіндік құқықтары мен бостандықтарын атап ... ... ... және құқық бұзушылықтан тиімді қорғалуына кепілдік береді. Бұл ... сүру ... ... ... ... жеке ... қол ... өзіндік және отбасы құпиясын, өзінің ар-намысы мен қадір-қасиетін
қорғау ... ... үйге қол ... ... ар-ождан бостандығы,
еңбек бостандығы құқығы және т.с.с.
Адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтары заңмен ғана шектелуі
мүмкін және оның ... де ол ... ... ... қоғамдық
тәртіпті, халықтың денсаулығы мен ізгілігін қорғау мақсаттарына қажет
болатын шамада шектелуі мүмкін.
Азаматтардың мүліктік емес ... ... ... ... ете
отырып, мемлекет осы арқылы оларды құқықтық реттеуді, яғни құқықтың түрлі
салаларының көмегімен ... ... ... ... ... емес өзіндік құқықтарын қорғау функциясын азаматтық ... ... ... ... отбасылық, еңбек құқығы секілдік
салалары атқарады.
Қолданылған әдебиеттер.
1.Нормативтiк актiлер.
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. 30.08.1995ж., өзгертулер
мен толықтырулар ... ... 2007 ... ... Республикасының Азаматтық кодексi\ Жалпы бөлiм\.
01.09.1999ж. өзгертулер мен ... ... ... Республикасының Азаматтық кодексi \ Ерекше ... ... мен ... ... ... ... ... Сот Пленумының «Азаматтар мен
ұйымдардың ар-намысы, қадiр-қасиетi және iскерлiк беделiн қорғау
жөнiндегi заңнаманы сот ... ... ... ... ... 1992ж.
5. Бұқаралық ақпарат құралдары туралы Қазақстан Республикасының заңы
23.07.1999ж. өзгертулер мен толықтырулар 5.05.2001ж. ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Заңы
21.12.1995ж.
7. Қазақстан Республикасының Жоғарғы Сот ... ... ... өтеу ... заңнаманы қолдану туралы»
21.06.2001жылғы Қаулысы.
8. Қазақстан Республикасының ...... ... ... мен ... 21.02.2005ж. енгiзiлген.
Арнайы әдебиеттер.
1. Белявский А.В. Судебная защита чести и достойнства граждан. ... ... ... суда РК 1996.— № 1.- с. ... ... право. Под ред. А.П. Сергеева, А. Толстого. Т – 1. 2000г
4. Гражданское право РК Г.И. ... ... ... Донцов С.Е. Имущественная ответственность за вред причененный
личности. Москва 1986г.
6. ... Н.Д. ... ... чести и достоинства. М. 1966г.
7. Известия (Советов народных депутатов ... 26 июня 1991 ... ... құқық. Ағыбаев А. Ерекше бөлiм. Алматы 1999ж.
9. К.Б. ... ... и ... под ... ... ... ... Красавчикова Л.О. Гражданско-правовая защита чести и достойнства.
Екатеринбург, 1993г.
11. Красавчикова Л.О. Личная ... ... под ... ... М. ... к ... ... Казахскому ССР / Под ред
Ю. Г. Басина, Р. С. Газутдинова.— Алматы, 1990.- с. 423.
11. ... Н.С. ... ... и право личности а СССР. М. 1981г.
12. Малеина М.Н. Защита личных неимущественных прав советских граждан.
13. Практика верховного суда ... ... по ... ... ... гг.~ М.: Де-Юре, 1996.- С. 107.
14. Толковый словарь Конституции Республики Казахстан. Алматы: «Жеті
жарғы», 1996. ... ... С.И. ... русского языка. М.,
1984.
-----------------------
1 ҚР Конституциясы, 12-бап, 1-тармағы.
2 ҚР Конституциясы, 12-бап, 2-тармағы.
[1] ҚР Конституциясы, 18-бап, 2-тармағы
[2]Ярошенко К.Б. Жизнь и ... под ... ... Гражданско – правовая
защита личных неимущественных прав граждан. Москва “Юридическая натура”
1990
[3] Л. Пак, ... ... ... и ... Права юр. Фак-та КАРГУ им. Е.А.
Букетова. “Право на честь, достоинство и деловую репутацию в ... прав ... ҚР ... Кодексі, 115-бап, 3-тармағы.
[5] О.С. Иоффе. Новая кодификация советского гражданского законодательства
и охрана чести и ... ... // ... ... ... ... ғылыми – практикалық журнал.
[7] Гражданское право. Учебник. Часть 1 . Под. Ред. А. П. ... ... ... с. ... ... О. С. Правоотношение по по советскому гражданскому праву.
Л.Изд-во ЛГУ, с. ... ... ... ... ... 1992 жылғы 18 желтоқсандағы
қаулысы.
[10] Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 11 шілдедегі № 154 –1 ... ... 1 ... өзгерту енгізілді.
[11] Белявский А.В. Судебная защита чести и ... ... М., ... ... ... ... Республики Казахстан. Алматы: «Жеті
жарғы», 1996. 86-87-беттер; Ожегов С.И. Словарь русского языка. М., 1984.
[13] Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... ұғымы алғашқы рет 1994 жылғы Азаматтық Кодексiнде көрсетiлген.
[14] Қылмыстық құқық. Ағыбаев А. Ерекше бөлiм. Алматы 1999ж.
[15] К.Б. Ярощенко. ... и ... под ... ... Юридическая
литература. Москва,1990.
[16] Егоров Н.Д. Судебная ... ... и ... М. ... ... Н.С. О ... вреде // Государство и право, 1993, №3
[18] Красавчикова Л.О. Личная жизнь граждан под охраной закона. М. ... ... С.Е. ... ... за вред причененный
личности. Москва 1986г.
[20] Практика верховного суда Российской Федерации по гражданским делам ... гг.~ М.: ... 1996.- С. ... ... к ... ... ... ССР / Под ред
Ю. Г. Басина, Р. С. Газутдинова.— Алматы, 1990.- с. 423.
[22] ... ... ... депутатов СССР).— 26 июня 1991 год.
[23] Весник Верховного суда РК 1996.— № 1.- с. 34.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді Азаматтық-құқықтық қорғау73 бет
Автокөлік құралдарын шығындық тәсілмен бағалау11 бет
Активті қуаттың минимум шығыны бойынша АО «ЖРЭК» 220-220 кВ Қарағанды тораптарындағы режимдерді оңтайландырудың есептеулері47 бет
Бағаның бікелкі объектімен есеп айырысу18 бет
Бизнесті бағалаудағы шығындық тәсілді қолдану17 бет
Машина мен жабдықтарды бағалау32 бет
Табиғат ресурстары және табиғатты ұтымды пайдалану10 бет
Табиғи байлықты бағалау әдістері9 бет
Тиімді кодтаудың принциптері мен әдістері3 бет
Қызыл кірпіш жартылай құрғақ әдіспен жасайтын зауытының өндірістік құрылым схемасын сызу25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь