Бюджеттен тыс қорлар, олардың қаржы жүйесіндегі орны туралы


Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3


І БЮДЖЕТТЕН ТЫС ҚОРЛАР, ОЛАРДЫҢ ҚАРЖЫ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ОРНЫ ..5
1.1 Бюджеттен тыс қорлардың мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.2 Бюджеттен тыс қорлардың сыныптамасы және оларды ұлттық экономикада қолданудың ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8

ІІ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫН БЮДЖЕТТЕН ТЫС ҚОРЛАРДЫ ТАЛДАУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13
2.1 Жинақтаушы зейнетақы қорларын талдау "Ұлар Үміт" жинақтаушы зейнетақы қоры мысалында ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13 2.2 Ұлттық қор және оны ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...23

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...34
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .36
Нарықтық қатынастарға көшу барысында экономикалық және әлеуметтік салаларды қаржыландыруда бір ғана бюджет қаражаттары жеткіліксіз болып табылады. Бұл мәселені шешуде бюджеттен тыс қорлардың маңыздылығы ерекше. Өз кезегінде бюджеттен тыс қорлардың қаржы жүйесіндегі арналымы орталықтандырылмаған қаржылық ресурстар негізінде іске асады.
Орталықтандырылмаған қаржы ресурстары есебінен жасалатын ақша қорлары қызметкерлерді әлеуметтік қамсыздандыруға, қосымша материалдық жағынан ынталандыруға, жаңа күрделі жұмсалымға, айналыс қаражаттарын көбейтуге, ғылыми-техникалық процесті қаржыландыруды, табиғатты қорғау шараларын жүргізуге бағытталады. Бұл шығындарды орталықтанрдырылмаған қаржы ресурстарын пайдалану есебінен жүзеге асыру микродеңгейдегі ұлғаймалы ұдайы өндіріс процесін ақша қаражаттарымен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Ұдайы өндірістік процесті жүзеге асырудың мұндай тәртібі объективті және меншік нысандарына тәуелсіз болып табылады.
Экономиканың нарықтық жағдайында қаржы маңызды қызметтерінің бір болып табылатын қаржыны қайта бөлуде бюджеттен тыс қорлардың алатын орны ерекше. Өйткені, нарықтық экономикада мемлекеттің экономиканы тікелей реттеу шараларының әлсіздігіне байланысты және нарық заңының әсеріне байланысты экономикада қаржылар бір салада жеткілікті немесе артық мөлшерде болса, ал кейбір салалардың қаржы тартуға икемділігі аз болады, сонымен қатар экономиканың маңызды стратегиялық салаларын қаржыландырудың қажеттігі туындайды. Осы қызметтерді жүзеге асыруда мемлекеттік бюджетпен қатар бюджеттен тыс қорлардың да маңыздылығы жоғары болып табылады. Мысалы, еліміздегі бұндай қорларға инновациялық қорды, сақтандыру қорын және Ұлттық қорды жатқызсақ болады.
Сондықтан қаржы пәнінен курстық жұмыс тақырыбын «Бюджеттен тыс қорлар, олардың қаржы жүйесіндегі орны» деп алдық.
Аталған тақырыптың өзектілігі экономиканың басты секторларының бірі болып табылатын қаржы жүйесіндегі бюджеттен тыс қорлардың экономикалық маңыздылығы мен мәнін ашып, оның қалыптасу барысы мен еліміздегі бюджеттен тыс қорлардың маңыздылығын ашу болып табылады.
Тақырыпты жазудағы негізгі мақсатым экономиканың дамуын қаржымен қамтамасыз етуші бюджеттік қорлармен қатар бюджеттен тыс қорлардың да қажеттілігі мен маңыздылығын ашу болып табылады.
Курстық жұмысты орындаудағы басты міндеттерім келесідей:
• Бюджеттен тыс қорлардың әлеуметтік-экономикалық мәнін ашу;
• Бюджеттен тыс қорлардың қызмет ету принциптері мен сыныптамасына тоқталу;
• Еліміздің егемендік алып, нарықтық қатынастарға өте бастаған кезеңіндегі құрылған қорлар мен олардың қажеттігі туралы тоқталу;
• ҚР-ның сақтандыру қоры туралы айтып өту;
• Ұлттық қорды қалыптастыру мен пайдалану тәртәбән, оның құқықтық аспектілерін талдау;
• Ұлттық қорды талдау, жетілдіру және қордың негізінде атқарылатын мемлекеттің саясаттары мен реттеу шараларына тоқталып өту болып табылады.
1. Қазақстан Республикасының Бюджет кодексі (2005 ж. 24 сәуірдегі N 548-II)
2. Шарипбаев Н.Ж. некоторые вопросы развития страхового рынка РК //Аналитик, 2007. №1.
3. Iлиясов Қ.Қ., Құлпыбаев С. Қаржы: Оқулық. – Алматы: 2006. – 543 бет.
4. Закон «О страховой деятельности» от 18.12.2000г.
5. Батыргожин Н. Итоги государственной программы развития страхования в РК //РЦБК 2007г. №2.
6. Ақша, несие, банктер: Оқулық / Ғ.С. Сейiтқасымов. – Алматы: Экономика, 2001ж. - 466 б.
7. С.Б. Мақыш, Оқу құралы / “Ақша айналысы және несие” – Алматы, Қазақ университетi, - 2005ж. – 248 бет.
8. Мельников В.Д. Ли В.Д. Общий курс финансов. Учебник. – Алматы: Институт развития Казахстана, 2001. – 285с.
9. Финансы, денги, кредит. Учебник. Под. ред. О.В. Соколовой. – М: ЮРИСТ, 2001. – 784 с.
10. Мельников В.Д. Ильясов К.К. Финансы. Учебник для вузов. – Алматы: 2001. – 252 с.
11. Ильясов К.К., Зейнелғабдин А.Б., Ермекбаева Б.Ж. Налоги и налогообложение. Алматы, Рауан, 1995.
12. Л. Бурлаков «Совершенствовать межбюджетные отношения» // Қаржы-Қаражат, №6, 2008г. 12-17стр.
13. Статистический ежегодник. Алматы. – 2009. №3.
14. www.afn.kz;

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге




ЖОСПАР

Кіріспе
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

І БЮДЖЕТТЕН ТЫС ҚОРЛАР, ОЛАРДЫҢ ҚАРЖЫ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ОРНЫ ..5
1.1 Бюджеттен тыс қорлардың мәні
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2 Бюджеттен тыс қорлардың сыныптамасы және оларды ұлттық экономикада
қолданудың ерекшеліктері
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... 8

ІІ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫН БЮДЖЕТТЕН ТЫС ҚОРЛАРДЫ ТАЛДАУ
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .13
2.1 Жинақтаушы зейнетақы қорларын талдау "Ұлар Үміт" жинақтаушы зейнетақы
қоры мысалында
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ...13 2.2 Ұлттық қор және оны ұйымдастыру
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23

Қорытынды
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
Қолданылған әдебиеттер
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... .36

КІРІСПЕ

Нарықтық қатынастарға көшу барысында экономикалық және әлеуметтік
салаларды қаржыландыруда бір ғана бюджет қаражаттары жеткіліксіз болып
табылады. Бұл мәселені шешуде бюджеттен тыс қорлардың маңыздылығы ерекше.
Өз кезегінде бюджеттен тыс қорлардың қаржы жүйесіндегі арналымы
орталықтандырылмаған қаржылық ресурстар негізінде іске асады.
Орталықтандырылмаған қаржы ресурстары есебінен жасалатын ақша қорлары
қызметкерлерді әлеуметтік қамсыздандыруға, қосымша материалдық жағынан
ынталандыруға, жаңа күрделі жұмсалымға, айналыс қаражаттарын көбейтуге,
ғылыми-техникалық процесті қаржыландыруды, табиғатты қорғау шараларын
жүргізуге бағытталады. Бұл шығындарды орталықтанрдырылмаған қаржы
ресурстарын пайдалану есебінен жүзеге асыру микродеңгейдегі ұлғаймалы ұдайы
өндіріс процесін ақша қаражаттарымен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Ұдайы өндірістік процесті жүзеге асырудың мұндай тәртібі объективті және
меншік нысандарына тәуелсіз болып табылады.
Экономиканың нарықтық жағдайында қаржы маңызды қызметтерінің бір болып
табылатын қаржыны қайта бөлуде бюджеттен тыс қорлардың алатын орны ерекше.
Өйткені, нарықтық экономикада мемлекеттің экономиканы тікелей реттеу
шараларының әлсіздігіне байланысты және нарық заңының әсеріне байланысты
экономикада қаржылар бір салада жеткілікті немесе артық мөлшерде болса, ал
кейбір салалардың қаржы тартуға икемділігі аз болады, сонымен қатар
экономиканың маңызды стратегиялық салаларын қаржыландырудың қажеттігі
туындайды. Осы қызметтерді жүзеге асыруда мемлекеттік бюджетпен қатар
бюджеттен тыс қорлардың да маңыздылығы жоғары болып табылады. Мысалы,
еліміздегі бұндай қорларға инновациялық қорды, сақтандыру қорын және Ұлттық
қорды жатқызсақ болады.
Сондықтан қаржы пәнінен курстық жұмыс тақырыбын Бюджеттен тыс қорлар,
олардың қаржы жүйесіндегі орны деп алдық.
Аталған тақырыптың өзектілігі экономиканың басты секторларының бірі
болып табылатын қаржы жүйесіндегі бюджеттен тыс қорлардың экономикалық
маңыздылығы мен мәнін ашып, оның қалыптасу барысы мен еліміздегі бюджеттен
тыс қорлардың маңыздылығын ашу болып табылады.
Тақырыпты жазудағы негізгі мақсатым экономиканың дамуын қаржымен
қамтамасыз етуші бюджеттік қорлармен қатар бюджеттен тыс қорлардың да
қажеттілігі мен маңыздылығын ашу болып табылады.
Курстық жұмысты орындаудағы басты міндеттерім келесідей:
• Бюджеттен тыс қорлардың әлеуметтік-экономикалық мәнін ашу;
• Бюджеттен тыс қорлардың қызмет ету принциптері мен сыныптамасына
тоқталу;
• Еліміздің егемендік алып, нарықтық қатынастарға өте бастаған
кезеңіндегі құрылған қорлар мен олардың қажеттігі туралы
тоқталу;
• ҚР-ның сақтандыру қоры туралы айтып өту;
• Ұлттық қорды қалыптастыру мен пайдалану тәртәбән, оның құқықтық
аспектілерін талдау;
• Ұлттық қорды талдау, жетілдіру және қордың негізінде атқарылатын
мемлекеттің саясаттары мен реттеу шараларына тоқталып өту болып
табылады.

І БЮДЖЕТТЕН ТЫС ҚОРЛАР, ОЛАРДЫҢ ҚАРЖЫ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ОРНЫ

1.1 Бюджеттен тыс қорлардың мәні

Бюджеттен тыс қорлар – мемлекеттің қаржы жүйесінің маңызды буыны;
мемлекеттің қатаң белгілі бір мақсаттарға пайдаланатын және заң жүзінде
қалыптасуының бекітілген көздері бар ақша ресурстарының жиынтығын құрайды.
Экономикалық категория ретінде бюджеттен тыс қорлар мемлекеттің мақсатты
қажеттіліктерін қанағаттандыруды қаржыландыруға бағытталатын қаржы
ресурстарын шоғырландыру үшін ұлттық табысты қайта бөлу жөніндегі
қатынастар болып табылады.
Нарыққа өту кезінде халықтың тұрмыс деңгейінің төмендеуі жағдайында
оны неғұрлым сенімді және тиімді қорғау мақсатымен әлеуметтік мұқтаждарға
жұмсалатын кейбір шығыстарды бөлу және оларды жабудың көздерін межелеу
қажет болды. Бұл міндеттерді Зейнетақы қорының, Әлеуметтік сақтандыру
қорының, Халықты әлеуметтік қорғау қорларының, Жұмыспен қамту қорларының
құрылуын қажет етті. Бұл қорлардың көпшілігі экономиканың дағдарыстық
кезеңінде уақытша қызмет етті.
Қорларды қалыптастыру кезінде шаруашылық жүргізу субъектілеріне
қайтарылмайтын тәртіппен ақша қаражаттарының бір бөлігін салудың қосымша
міндеті жүктелді. Қорларға аударылатын аударымдарды өнімнің өзіндік құнына
жатқызған жағдайда құнның бұл бөлігі баға арқылы тұтынушыға аударылады,
сөйтіп бұл жүктемені жалпы қоғам шегеді.
Шаруашылық-қаржы қызметі процесінде кәсіпорындар мен ұйымдар қаржы
қорларын – белігілі бір мақсаттарға арналған ақша қаражаттарын
қалыптастырып, пайдаланады. Қорлардағы ақша қаражаттары үнемі қозғалыста
болады: түседі, қорланады, жұмсалады.

Бюджеттен тыс арнаулы қорлардың мемлекеттік бюджетпен бірге қосарлана
қызмет етуі қаржы қатынастарын саралауға, олардың бір бөлігін
тармаландырылған сфераларға бағыттауға, қаржылық қызметтің әр түрлі
бағыттарында бұл қатынастардың өзіндік әртараптандыруына жетуге мүмкіндік
береді.
Жалпымемлекеттік көлемде республикалық және жергілікті бюджеттер қаржы
ресурстарын ұйымдастырудың ең белгілі нысаны болып табылады. Бірақ нарықтық
қатынастарға көшу барысында экономикалық және әлеуметтік салаларды
қаржыландыруда бір ғана бюджет қаражаттары жеткіліксіз бола бастады.
Сондықта да қосымша қаржы көздерін іздестіру қажет болады.
Еліміздің егемендік алған жылдарынан бастап бюджеттен тыс қорлардың
пайда болуы әлеуметтік-экономикалық дамудың қажеттіліктерінен туындады:
қатаң функционалдық мақсаттарға жұмсалатын мемлекеттің қаржы ресурстарының
бір бөлігін оқшауландыру, мемлекеттік бюджетті оған тән емес шығыстардан
жеңілдету, бір жағынан бюджеттің тапшылығын төмендетудің қажет болуынан
еді. Белгілі бір дәрежеде бұл мемлекеттің жұмыс істеуімен тікелей
байланысты емес шығыстардың ауыртпалығын шаруашылық органдарына аударуды
қажет етті; бұл мақсатқа Экономиканы тұрақтандыру қоры құрылды. Басқа
жағдайларда нарыққа өту кезіңде халықтың тұрмыс деңгейінің төмендеуі
жағдайында оны неғұрлым сенімді әрі тиімді қорғау мақсатымен әлеуметтік
мұқтаждарға жұмсалатын кейбір шығыстарды бөлу және оларды жабудың көздерін
межелеу қажет болды. Бұл міндеттерді Зейнетақы қорының, Әлеуметтік
сақтандыру қорының, Жұмыспен қамтуға жәрдемдесетін мемлекеттік қорының
шешуін қажет етеді.
Сол жылдары елде бірқатар қорлар, мәселен, Экономиканы тұрақтандыру
қоры, Халықты әлеуметтік қолдаудың бірыңғай одақтық-республикалық қоры
уақытша қызмет етті – бұл экономиканың дағдарысты жағдайында мұндай
қорлардың қаражаттарын қалыптастырудың қиындықтарыме, оған жұмылдыратын
қаражаттардың белгілі бір иесізденуімен, бөлу кезінде ресурстарды
қайтарусыз пайдаланудағы қорды қалыптастыру субъектілерінің
мүдделіксіздігімен түсіндіріледі.
Қорларды қалыптастыру кезінде шаруашылық жүргізу субъектілеріне
қайтарылмайтын тәртіппен ақша қаражаттарының бір бөлігін салудың қосымша
міндеті жүктеледі. Егер мұндай бөлік қосымша өнімнің құны есебінен төгілсе,
онда кәсіпорындардың экономикалық мүдделеріне тиіп өтеді – ұдайы өндіріс
пен тұтынудағы олардың мүмкіндіктерін шектейді. Қорларға аударылатын
аударымдарды өнімнің өзіндік құнына жатқызған жағдайда құнның бұл бөлігі
баға арқылы тұтынушыға аударылады, сөйтіп бұл жүктемені жалпы қоғам шегеді.

Сонымен қатар қорларды құру және пайдалану кезінде қайта бөлгіштік
процестер пайда болады, бұл процестер шаруашылық жүргізуші субъектілердің
бір бөлігі үшін уақыттың белгілі бір межелдемесінде баламасыз болып
табылады, яғни олардың экономикалық мүдделеріне нұқсан келтіреді.
Кәсіпорындар мен ұйымдардың жұмыс істеуі үшін неғұрлым маңыздылары мына
қорлар болып табылады: жарғылық, резервтік капиталдар, қорлану қоры, тұтыну
қоры, еңбекке ақы төлеу қоры, валюталық қорлар. Сол бір мезгілде бүкіл
қоғам ауқымында бюджеттен тыс қорлар арқылы әлеуметтік-экономикалық
теңгерімділік пен тұрлаулылық қолдап отырылады, өйткені халықтың жеке
топтарын әлеуметтік қолдау, бүкіл экономика немесе аймақтың мүдделері үшін
белгілі бір мақсатты бағдарламаларды іске асыру, әлеуметтік-экономикалық
дамуды теңестіру жөніндегі жергілікті және жалпымемлекеттік ауқымдағы
мәселелерді шешу мүмкін болады. Бұл орайда бюджеттен тыс қорлардың
қызметінде топтық және қоғамдық мүдделердің қарама-қайшылығы көрініп,
білінеді. Жалпы бюджеттен тыс қорлардың қызмет етуі, сайып келгенде, бүкіл
қоғам мүддесі үшін жүзеге асырылады, оны нығайтуға бағытталған және қаржы
қатынастарының бұл нысанының әлеуметтік-экономикалық мәні осында.

1.2 Бюджеттен тыс қорлардың сыныптамасы және оларды ұлттық экономикада
қолданудың ерекшеліктері

Бюджеттен тыс қорлар өзінің функционалды-мақсатты арналымы бойынша да,
басқарудың деңгейі жағынан да өте әр түрлі.
Бюджеттен тыс қорлар мынадай белгілер бойынша сыныпталады: мақсатты
белгісі бойынша - әлеуметтік (зейнетақы қоры, мемлекеттік әлеуметтік
сақтандыру қоры, жұмыспен қамтуға жәрдемдесетін мемлекеттік қоры),
экономикалық (жол қоры, жер қойнауын қорғау және минералды шикізат базасын
толықтырудың республикалық қоры, инновациялық-инвестициялық қор, тұрақты
даму қоры), ғылыми-зерттеу, табиғат қорғау, құқық қорғауға жәрдемдесу,
мәдени арналымға жұмсалатын қорлар болып жіктеледі.
Басқару деңгейіне байланысты – мемлекетаралық, мемлекеттік және
аймақтық (жергілікті аудан) қорлары.
Мемлекеттік бюджеттен тыс қорлар мен мемлекеттік емес қорларды ажырата
білген жөн; соңғылары бірқатар мемлекеттік бюджеттен тыс қорларға, мысалы
мемлекеттік емес жинақтаушы зейнетақы қорлары, әр түрлі ізгілікті, соның
ішінде халықаралық қорларға ұқсас болғанымыен өзінің мақсатты арналымы
бойынша өте сан алуан болып келеді.
Барлық бюджеттен тыс қорлар шаруашылық жүргізуші субъектілердің
қорлары (жарғылық капитал, резервтік капитал, амортизациялық, валюта,
жөндеу, қорлану, тұтыну және басқа қорлар) үшін қабылдауға болатын арнаулы
қорлар термині қолданылуы мүмкін, мұның өзі олардың мақсатты арналымын
баса көрсетеді.
Ұйымдық жағынан қорлар арнаулы аппараттың немесе министрліктердің
басқаруында болады, мұның өзі қаржы ресурстарының оқшауланған бөлігін
басқаруға, олардың ұтымды, мақсатты пайдаланылуына бақылау жасауға
мүмкіндік туғызады. Бюджеттен тыс қорлардың болуы олардың басқаруында
шоғырландырылған мақсатты қаржыларды басқарып ұйымдастыруға жағдай жасайды:
дүниежүзілік практикада қорларды басқару автономды түрде яғни биліктің
өкілетті органдарының араласуынсыз түрінде болады, бұл қорларды басқарудың
мемлекеттік органдарына мақсатты қаржыландырудың мәселелерін тез шешуге,
ахуалдың өзгеруіне дер кезінде құлақ асуға мүмкіндік береді.
Бюджеттен тыс қорлар арқылы қаржы ресурстарының едәуір ауқымы қайта
бөлінеді. Қазақстан Республикасында қайта бөлудің ауқымы елдің ішкі
өнімінің 10-12% пайызын құрайды.
Өтпелі кезеңдегі бюджеттен тыс қорлардың жалпы проблемасы
төлеушілердің қаржылық жайсыз жағдайынан жобаланған көлемдегі олардың
қаржысын қалыптастырудың қиындықтары: олардың көбісінің залалдығы, өзара
берешектер, төлем қабілетсіздігі болып табылады. Нәтижесінде қордың
бюджеттері теңгерімсіз болды және шұғыл әлеуметтік-экономикалық мұқтаждарды
мақсатты қаржыландыру жөніндегі көптеген шаралар қамтамасыз етілмеді.
Кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржы тәжірибесінде кәсіпорындардың, жеке
саланың немесе бүкіл ұлттық шаруашылықтың өндірістік, шаруашылық және
әлеуметтік қызметіндегі мақсат-міндеттеріне қарай әр түрлі қорлар
пайдаланылады. Өздерінің қызметтерінің орындалуына немесе экономикалық
жағдайдың өзгеруіне қарай кейбір қорлар жойылса, кейбірі өзгертіліп,
кейбіреулері өз уақытында экономика үшін маңызы жоғары болып табылады.
Елімізде дағдарыстық және қайта жандану жылдары кәсіпорындар мен ұйымдарды
экономикалық ынталандыру қорлары – материалдық көтермелеу қоры, өндірісті
дамыту қоры, әлеуметтік даму қорлары жұмыс істеді. Сол жылдары
министрліктер мен ведомстволарда жалпы сапалық сиапттағы шығындарды
қаржыландыру, көптеген маңызды кәсіпоырндарға қаржы көмегін көрсету үшін
орталықтандырылған қаржы қорлары құрылды: ғылым мен техниканы дамытудың
бірыңғай қоры, экономикалық ынталандыру қорлары, бағаны реттеу қоры және
т.б.

Экономиканың негiзгi секторы болып саналатын өнеркәсiптi қайта және
жанама индустрияландыру уақыт талабы болып отыр. Себебi, өнеркәсiп кез-
келген мемлекет экономикасының түп қазығын құрайды десек, оны жоғары
деңгейге көтеру үшiн инновациялық-инвестициялық ресурстармен қамтамасыз ету
бәсекеге қабiлеттi тауар өндiруге мүмкiндiк берерi сөзсiз.
Қоғамның жарғылық капиталы құрылтайшылардың (жалғыз құрылтайшының)
акцияларды олардың нақтылы құны бойынша және инвесторлардың осы Заңда
белгiленген талаптарға сәйкес айқындалатын орналастыру бағалары бойынша
төлеуi арқылы қалыптастырылады және ол Қазақстан Республикасының ұлттық
валютасымен көрсетiледі. Акцияның құрылтайшылар алдын ала енгiзетiн төлем
мөлшерi қоғамның жарғылық капиталының ең төменгi мөлшерiнен кем болмауға
және оны құрылтайшылар қоғам заңды тұлға ретiнде мемлекеттiк тiркелген
күннен бастап отыз күн iшiнде толық төлеуге тиiс. Қоғамның жарғылық
капиталын ұлғайту қоғамның жарияланған акцияларын орналастыру арқылы жүзеге
асырылады.

Кәсіпорындардың қарамағында қалатын қаражаттардың негізінде, яғни
салықтар мен басқа да төлемдерді төлегеннен кейін қалатын кешенді қорлар –
тұтыну және қорлану қорлары болып табылады. Тұтыну қоры еңбекақыға
төленетін қаражаттар мен қызметкерлерді материалдық ынталандыру және әр
түрлі әлеуметтік төлемдер үшін кәсіпорындар қарамағында қалатын таза
табыстың бір бөлігі есебінен құрылады. Қордың қаражатттары қызметкерлердің
жеке тұтынуына жұмсалады.

Қорлану қоры:

• кәсіпорындар қарамағында қалатын табыс;
• негізгі капиталды қалпына келтіруге жұмсалатын амортизациялық
аударымдар;
• банктердің несиелері;
• шығып қалған мүлікті сатудан түскен түсім ақша қаражаттары.
Яғни, қорлану қоры ұлғаймалы өндірісті қамтамасыз ету шығындарын
қаржыландыруға негізгі капиталдарды жаңартуға және жөндеуге, ғылыми-
техникалық прогресті дамытуға жұмсалады.

Елімізде бюджеттен тыс қорлардың қалыптасуын негізінінен әлеуметтік
арналымдағы қорлардың мысалында атап өтсек болады. Оларға:

• Зейнетақы қоры;
• Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қоры;
• Міндетті медициналық сақтандыру қоры;
• Жұмыспен қастуға жәрдемдесу қоры.
Сонымен қатар шаруашылық жүргізуші әрбір кәсіпорын немесе фирма
өздерінің қызмет ету барысында қызметкерлерді ынталандыру мақсатында
сыйақыларды, дивидендтерді, ынталандырушы төлемақыларды, қызметкердің
әлеуметтік жағдайын шешуге байланысты көиек қаржыларды қалыптастыру үшін
кәсіпорынның жекелеген тұтыну қорын қалыптастырады. Бұл тұтыну қорларын
қалыптастыру үшін кәсіпорында қызмет етуші азаматтар міндетті әлеуметтік
аударым сомаларын нормативтер бойынша аударып отырады. Сондай-ақ қоғамның
қаржылық қолдауды қажет ететін ұйымдарына жәрдемдесуге байланысты барлық
еңбекке ақы төлеу қорларынан 5% аударым жасалынады және міндетті әлеуметік
сақтандырудың аударым нормасы бойынша бөлінеді:

▪ Зейнетақы қорына – 85% (немесе еңбекақы қорының 25,5%);
▪ Міндетті медициналық сақтандыру қорына – 10% (еңбекке ақы
төлеу қорының 3%);
▪ Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына – 5% (еңбекке ақы
төлеу қорының 1,5%);
Жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің мемлекеттік қоры шаруашылық жүргізуші
субъектілердің, жұмыс берушілердің еңбекақы қорының 2% мөлшерлемесінде
міндетті сақтық аударым жарналары есебінен құрылады. Бюджет мекемелері,
ауған-мүгедектер қоғамдары, Қызыл жарты ай мен қызыл крест қоғамы, бірқатар
балалардың қайырымдылық ұйымдары үшін жарналардың мөлшері 1% болып келеді.
Мылқаулар, мүгедектер және зағиптар қоғамы ұйымдары қорға жарна төлеуден
босатылады.

Жоғарыда аталған қорларды қалыптастыруға аударылған қаражаттардың
аударымдарын заңды және жеке тұлғалар, ұйымдар мен мекемелер өндіріс немесе
айналым шығындарына қосып, өнім, жұмыстар, қызметтер көрсетудің өзіндік
құнына жатқызады.

Сонымен қатар әлеуметтік арналымның қорларын қалыптастыруға басқа
көздердің қаражаттары бағытталып отырады:

• Мемлекеттік бағалы қағаздарға бос қаражаттарды орналастырудан алынатын
кірістер;
• Белгіленген мерзімде жарналар төленбеген жағдайдағы есептелген өсімпұл
сомасы;
• Қажетті жағдайларда – бюджет қаражаттары мен банк кредиттері;
Мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қорының қаржыларынан үлес ұсынуларын
атап өтуге болады.
Халықты жұмыспен қамтуға жәрдемдесу қоры жұмыссыздық жөніндегі
жәрдемақыларды төлеуді, жұмыссыздарды қайта даярлау мен қайта оқытуды,
мұқтаж азаматтарды қолдау үшін қоғамдық жұмыстарды ұйымдастыруды
қаржыландырып отырады.

Әлеуметтік сақтандыру қоры еңбекке уақытша жарамсыздық жөніндегі,
жүктілігі және босануы жәрдемақыларды, сауықтыру сипатындағы қызметтер
көрсетуді төлеуді қаржыландырады.

ІІ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫН БЮДЖЕТТЕН ТЫС ҚОРЛАРДЫ ТАЛДАУ

2.1 Жинақтаушы зейнетақы қорларын талдау "Ұлар Үміт" жинақтаушы
зейнетақы қоры мысалында

Жинақтаушы зейнетақы қорларының құқықтары төмендегідей болып бөлінеді:

1) зейнетақы жарналарын жинауды жүзеге асыруға;
2) өзінің қызметі үшін комиссиялық сыйақылар алуға;
а) уәкілетті органның нормативтік құқықтық актілеріне сәйкес берілетін
лицензия негізінде зейнетақы активтерін инвестициялық басқару жөніндегі
қызметті және бағалы қағаздар рыногындағы өзге де қызмет түрлерін дербес
жүзеге асыруға;
ә) зейнетақымен қамсыздандыруға байланысты мәселелер бойынша сот
органдарында салымшының жазбаша өтініші бойынша Қазақстан Республикасының
заңдарында көзделген тәртіппен оның мүдделерін білдіруге;
3) зейнетақы шартының ережелеріне сәйкес өзгеде де құқықтарды жүзеге
асыруға құқығы бар.
Жинақтаушы зейнетақы қорларының мынадай міндеттері қарастырылған:
1) алушыларға Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілеген тәртіппен
зейнетақы төлеуге;
2) жинақталған зейнетақы қаражаттары мен төлемдерін жеке есепке алуды
жүзеге асыруға;
3) салымшы мен алушыға кемінде жылына бір рет, сондай-ақ оның сұрау
салуы бойынша оның жинақталған зейнетақы қаражатының жай-күйі
туралы ақпарат беруге;
4) алушының жинақталған зейнетақы қаражатының жай-күйі туралы
ақпараттың құпиялылығын қамтамасыз ету;
5) Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес ҚР-сының зейнетақы
заңдары мен зейнетақы шартының ережелерін бұзғаны үшін жауап
беруге;
6) салымшының (алушының) жинақталған зейнетақы қаражатын бір
жинақтаушы зейнетақы қорының екіншісіне немесе сақтандыру ұйымына
осы Заңда және ҚР-сының өзгеде нормативтік құқықтық актілерінде
белгіленген тәртіппен аударуға;
7) жинақтаушы зейнетақы қорының зейнетақы активтерін инвестициялық
басқару жөніндегі қызметті жүзеге асыруға лицензиясы болмаған
жағдайда зейнетақы активтерін инвестициялық басқаруды жүзеге
асыратын ұйыммен зейнетақы активтерін инвестициялық басқаруға
шарттар жасасуға;
8) жинақтаушы зейнетақы қорымен зейнетақы шартын жасасқан азаматтарға
тең жағдайларды қамтамасыз етуге;
9) салымшымен міндетті зейнетақы жарналары есебінен зейнетақымен
қамсыздандыру туралы шарт жасасуға;
10) салымшымен еріктік кәсіптік зейнетақы жарналары есебінен
зейнетақымен қамсыздандыру туралы шарт жасасуға;
11) әрбір жеке адамның тұратын жеріне қарамастан олармен зейнетақымен
қамсыздандыру туралы шарт жасасу кепілдігін қамтамасыз етуге
міндетті.

Салымшылардың құқықтары мен мүдделерін қорғау мақсатында
жинақтаушы зейнетақы қорларына:

1) қызмет түрлеріне және кәсіпкерлік қызметке;

2) өз мұқтаждары үшін сатып алған мүлікті сатып алу-сату мен жалға
беруді және уәкілетті орган белгілейтін қаржы құралдарымен мәмілелерді
қоспағанда, мүлікті сатып алу-сатуды жүзеге асыруға;
3) сақтандыру қызметіне;
4) зейнетақы активтерін кепілге беру;
5) акциялардан басқа бағалы қағаздар шығаруға.
Жинақтаушы зейнетақы қорларының қаржылық орнықтылығын және төлем
қабілеттілігін қамтамасыз ету мақсатында сақталуы міндетті пруденциалдық
нормативтер бе лгіленеді.Пруденциалдық нормативтердің тізбесін, олардың
нормативтік мәнін, есеп-қисап әдістемесін, сондай-ақ тиісті есептілік
нысандары мен оны табыс ету мерзімдерін уәкілетті орган белгілейді.
Жинақтаушы зейнетақы қорының, онымен және оның құрылтайшыларымен
аффилиирленген, жинақтаушы зейнетақы қоры қатысатын консорциумдар мен
қарапайым серіктестіктерге қатысушы тұлғалар мен ұйымдардың қызметін реттеу
шоғырландырылған негізде жүзеге асырылуы мүмкін. Реттеуші шоғырландырылған
негізде жүзеге асыру ережесін уәкілетті орган белгілейді.
Жинақтаушы зейнетақы қорлары Қазақстан Республикасының заңдарын бұзған
жағдайда уәкілетті орган мынадай ықпал ету шараларын қолдануға құқылы:
1) анықталған кемшіліктерді белгіленген мерзімде жою туралы орындалуы
міндетті жазбаша ұйғарым беруге;
2) жинақтаушы зейнетақы қорларының басшы қызметкерлерін қызметтен алу
туралы акционерлер алдына мәселе қоюға;
3) Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген тәртіппен
айыппұлдар салуға және өндіріп алуға;
4) лицензияны тоқтата тұруға, не қайтарып алуға.
2009 жылғы 1 қаңтардағы мәліметтер бойынша Қазақстанда 14 Жинақтаушы
Зейнетақы Қоры қызмет етті. Олар мыналар:
1) “Қазақстан Халық Банкінің ЖЗҚ”;
2) “Мемлекеттік Жинақтаушы Зейнетақы Қоры”;
3) “Ұлар Үміт” ЖЗҚ;
4) “БТА Қазақстан” ЖЗҚ;
5) “Грантум” ЖЗҚ;
6) “Сенім” ЖЗҚ;
7) “Валют-транзит Фонд”;
8) “Атамекен” ЖЗҚ;
9) “НефтеГаз-Дем” ЖЗҚ;
10) “Қазақмыс” ЖЗҚ;
11) “Капитал” ЖЗҚ;
12) “Отан” ЖЗҚ;
13) “Қорғау” ЖЗҚ;
14) “Д.А. Қонаев атындағы ЖЗҚ”.
Әрбір Жинақтаушы Зейнетақы Қорының өзіндік жарғылық капиталы және
меншік капиталы болады. Оны төмендегі кестеден көруге болады:7, б.55

Кесте 1 – Жинақтаушы Зейнетақы Қорларының жарғылық капиталының көлемі

2009 жылғы 1
№ Жинақтаушы Зейнетақы Қорларының қаңтардағы
атауы жарғылық капитал
көлемі
1 “Капитал” ЖЗҚ 500000
2 “Қазақстан Халық Банкінің” ЖЗҚ 1000000
3 “Ұлар Үмiт” ЖЗҚ 1005000
4 “Отан” ЖЗҚ 500000
5 “Сенiм ЖЗҚ” 600000
6 “НефтеГаз-Дем” ЖЗҚ 800000
7 “Валют-транзит Фонд” ЖЗҚ 900000
8 “Корғау” ЖЗҚ 400000
9 “Д.А. Қонаев атындағы ЖЗҚ 300000
10 “Казахмыс” ЖЗҚ 300000
11 “БТА Қазақстан” ЖЗҚ 1004000
12 “Атамекен” ЖЗҚ 200000
13 “Грантум” ЖЗҚ 150000
14 “Мемлекеттік ЖЗҚ” 500000

Кестеде көріп тұрғанымыздай ең жоғарғы жарғылық капитал “Ұлар Үміт”
ЖЗҚ-ы болып табылады. Одан кейінгілер “БТА Қазақстан” ЖЗҚ, “Қазақстан Халық
Банкінің” ЖЗҚ, “ Валют-транзит Фонд” ЖЗҚ болып табылады. Ең төменгі
жарғылық капитал “Грантум” ЖЗҚ-да. ЖЗҚ-ң жарғылық капиталының өзгерулерін
келесі диаграммадан да көруге болады.8, б.80

Кесте 2 – Жинақтаушы Зейнетақы Қорларының меншік капиталының көлемі

2009 жылғы 1
№ Жинақтаушы Зейнетақы Қорларының қаңтардағы меншік
атауы капитал көлемі
1 “Капитал” ЖЗҚ 621865
2 “Қазақстан Халық Банкінің” ЖЗҚ 6470598
3 “Ұлар Үмiт” ЖЗҚ 6389652
4 “Отан” ЖЗҚ 788147
5 “Сенiм ЖЗҚ” 5698321
6 “НефтеГаз-Дем” ЖЗҚ 3659847
7 “Валют-транзит Фонд” ЖЗҚ 2987652
8 “Корғау” ЖЗҚ 654602
9 “Д.А. Қонаев атындағы ЖЗҚ 589620
10 “Казахмыс” ЖЗҚ 421126
11 “БТА Қазақстан” ЖЗҚ 3296470
12 “Атамекен” ЖЗҚ 400635
13 “Грантум” ЖЗҚ 842631
14 “Мемлекеттік ЖЗҚ” 4099190

Меншік капиталы бойынша бірінші орынды “Қазақстан Халық Банкінің”
ЖЗҚ алады. Бірінші бестікке “Ұлар Үмiт” ЖЗҚ, “Сенiм ЖЗҚ”, “Мемлекеттік
ЖЗҚ”, “БТА Қазақстан” ЖЗҚ, “НефтеГаз-Дем” ЖЗҚ-ы кіреді. Ең төменгі меншік
капиталы “Атамекен” ЖЗҚ болып табылады. Меншік капиталдарының көлемінің
өзгерісін келесі диаграммадан көруге болады.9, б.46
Енді Қазақстан Республикасының Жинақтаушы Зейнетақы Қорларының
инвестициялық қоржынының құрамына толығырақ тоқталайық:

Кесте 3 – ҚР-ң ЖЗҚ-ң инвестициялық қоржыны

№ Қаржылық инструменттер млн.тенге % үлесі
1 ҚР-ң мемлекеттік бағалы қағаздары, оның 254857 51,53
ішінде:
1.1 ҚР-ң еурооблигациясы 2516 0,51
1.2 ҚР-ң қаржылық министрлігінің бағалы қағаздары108740 21,90
1.3 ҚР-ң Ұлттық Банкінің бағамы 143435 28,89
1.4 Жергілікті атқарушы органдардың бағалы 166 0,03
қағаздары
2 Екінші деңгейлі банктерге салымдар 57109 11,50
3 Халықаралық қаржылық ұйымдардың бағалы 3460 0,70
қағаздары
4 Шетелдік эмитенттердің мемлекеттік бағалы 2337 0,47
қағаздары
5 Шетелдік инвестициялық қорлардың пайлары 128 0,03
6 ҚР-ң эмитенттерінің мемлекеттік емес бағалы 169510 34,13
қағаздары, оның ішінде:
6.1 Акциялар 30956 6,23
6.2 Облигациялар, оның ішінде: 138554 27,90
6.2.1АҚШ долларымен көрсетілгені 130204 26,22
6.2.2Тенгемен көрсетілгені 8350 1,68
7 Шетелдік эмитенттердің мемлекеттік емес 9168 1,84
бағалы қағаздары, оның ішінде:
7.1 Акциялар 7207 1,45
7.2 Облигацииялар 1961 0,39
Барлығы 496569 100,0

Инвестициялық қоржынды талдайтын болсақ, онда оның ең көп бөлігін
мемлекеттік бағалы қағаздар құрайды, оның ішіне еурооблигация, қаржы
министрлігінің бағалы қағаздары, ҚР-ң Ұлттық Банкінің бағамы, жергілікті
атқарушы органдардың бағалы қағаздары кіреді, яғни 254857 млн тенгені
немесе 51,53 % үлесін құрайды. Ал инвестициялық қоржынның ең аз бөлігін
шетелдік инвестициялық қорлардың пайлары (128; 0,03 %) құрайды.10, б.18

"Ұлар Үміт" қоры №1 мемлекеттік лицензиясы негізінде зейнетақы
жарнасын тарту, зейнетақы төлемдерін жасау бойынша қызмет көрсетеді және
жетекші үш жинақтаушы зейнетақы қорының құрамына кіреді, зейнетақы
активінің жалпы сомасы барлық зейнетақы жүйесінің 63,17% құрайды.
"Ұлар Үміт" қоры ірі институционалдық инвестор болып табылады. Қордың
зейнетақы активінің 31 бөлігі А листингті корпоративті эмитенттің акция
облигациясына, ипотекалық облигацияға, Қазақстан даму банкінің
облигаңиясына, екінші деңгейлі банктердің депозиттеріне салынған бұл біздің
республикамыздың экономикасының нақты секторын даиытуына қосқан маңызды
үлесі болып табылады.
Қор ең алдымен салымшылардың шынайы нақты ақпаратқа, қызмет корсетудің
шұғыл түріне, ең басты зейнетақылық жинақтың сақталуына деген сұраныстарын
толықтай қанағаттандыруға бағытталған. Қор ішкі регламент жүйесін айқын
сақтайды. "Ұлар Үміт" жинақтаушы зейнетақы қоры АҚ-ның даму
бағдарламасында басты назар іс жүзіндегі салымшыларды сақтауға және қордың
зейнетақылық қызмет нарығындағы үлесінің ұлғаюына аударылған. Бүгінгі таңда
"Ұлар Үміт" АҚ-ның инвестициялық портфелі зейнетақылық активтерді
қайтарылмау қаупінен, еліміздегі экономикалық жағдайлардың өзгеруінен
қорғайтын жоғары шарамен сипатталады. "ҰларҮміт" жинақтаушы зейнетақы қоры
АҚ-ның инвестициялық портфель құрылымы былай дәйектеледі:

1-сурет. ҰларҮміт АҚ-ның инвестициялық портфель құрылымы.

"Ұлар Үміт" өз салымшыларына көрсетілетін қызметтің үздік талаптарын
құруға ұмтылады. Атап айтқанда қор салымшылары еліміздің барлық
аймақтарында қордың тармақталған филиалдық желелері арқылы тегін қызмет
көрсетудің кең көлемін пайдалана алады. Бүгінгі таңда қор салымшысы болуға
ниет білдіргендердің бәріне нарықтың озық талаптарын мұқият зерттеуге
негізделген корпоративтік және жеке қызмет ауқымын кеңейту мақсатында
еліміздегі зейнетақы нарығында бірінші рет тек қана "Ұлар Үміт" зейнетақы
қорында жүзеге асырылып отырған бір шара бар. Ол-қор салымшысының
инвестицтялық ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Бюджеттен тыс қорлар, олардың қаржы жүйесіндегі орны
Бюджеттен тыс қорлар, олардың қаржы жүйесіндегі орны жайлы
Бюджеттен тыс қорлар туралы
Бюджеттен тыс қорлар туралы ақпарат
"Бюджеттен тыс қорлар."
Бюджеттен тыс қорлар мәні
Бюджеттен тыс қорлар және олардың қызметі
Мемлекеттік бюджеттен тыс қорлар
Бюджеттен тыс қорлар
Бюджеттен тыс қорлар және олардың ерекшеліктері
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь