Қазақстанға капиталистік қатынастардың енуінде тау-кен өнеркәсібіндегі шетелдік акционерлік қоғамдар мен өнеркәсіптің дамуы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
Тарау І. Қазақстанға капиталистік қатынастардың енуінде тау.кен өнеркәсібіндегі шетелдік акционерлік қоғамдар мен өнеркәсіптің дамуы ... ... ..
1.1. XIX ғ. аяғы . ХХ ғ. басындағы Қазақстанның тау.кен өнеркәсібіндегі шетелдік акционерлік қоғамдар
1.2. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы өнеркәсіптің дамуы
Тарау ІІ. ХХ ғасырдың басындағы Қазақстандағы сауда мен жәрмеңкелердің ролі және сауда жолдары
2.1 Революцияға дейінгі Қазақстандағы сауда.экономикалық орталықтары ретінде маусымдық жәрмеңкелердің ролі
2.2. Қазақстанға капиталистік қатынастардың енуі барысындағы қатынас жолдары мен сауданың жай.күйі
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Тақырыптың өзектілігі. Тәуелсіз Қазақстанда нарықтық қайта жаңарулар күрделі жүруде. Орта тапты қалыптастыру өтпелі кезеңнің ең маңызды проблемалардың бірі болып саналады. Осымен байланысты, Қазақстанның жаңа экономикалық тарихтың осы және өзге де проблемаларын түсінуде ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басындағы дәстүрлі қоғамының капиталистік трансформациялану кезеңінің аса маңызы бар, өйткені өткеннен сабала отырып, қазіргі проблемалардың шешімін табуға болады.
Ресей капитализмінің отары ретіндегі революцияға дейінгі Қазақстанда негізінен өнеркәсіптің екі саласы, жергілікті жерде шикізаттар саласы дамыды. Бұлар тау-кен өндіруші және кен-зауыт өнеркәсібі, сондай-ақ ауыл шаруашылык, көбінесе мал өнімдерін ұқсату жөніндегі өнеркәсіп. Тау-кен өнеркәсібі кенді Алтайда және Орталық Қазақстанда дамыды. Онда түсті металдар мен көмір кен орындары игеріле бастады. Әрине бұл өнеркәсіптің жоспарлы дамуы болған жоқ. Кен орындары жеке кәсіпкерлерге сатылды, олар 20 жылдай пайдаланып, кен қоры азайысымен, ол кен орындарын тастап кетті. 30-жылдарда Алтайда А.Демидовтың зауыттары мен кеніштері пайда болды, ол қайтыс болғаннан кейін олар кен құрамынан күмістің табылуы себепті «Кабинеттің» (патша әулетінің) меншігіне көшті. Бұл кәсіпорын-дарда басы-байлы шаруалардың еңбегі пайдаланылды, артта қалған техника, міңдетті күш-көлік міндеткерлігі қолданылды, сондықтан да олар реформадан кейінгі ке-зеңде құлдырауға ұшырады, ал XIX ғасырдың аяғына қарай жекелеген әрекеттерге (1887 жылы Зырянда байыту фабрикасын салу, неғұрлым жетілген өндіріс техникасы мен технологиясын қолдану және т.б.) қарамастан жұмысын мүлде тоқтатты."
1. Алампиев П.М. Ликвидация экономического неравенства народов Советской Востока и социалистическое размещение промышленности: (Исторический опыт Казахской ССР). М., 1958, 126-127 бб
2. Аяпов М. Из истории горного промысла и поисков месторождений цветных металлов на юге дореволюционного Казахстана// Вестник Ак. Наук Казахской ССР. Алматы, Изд-во, 1969. 62 б
3. Брейтерман А.Д. Медная промышленность СССР и мировой рынок.-Ленинград., 1930., 185-б
4. Горный журнал., 1923, 413 б.
5. Пегина Л., Федюкин С.А. Джезказган-город меди. Исторический очерк. –Алма-Ата: Наука, 1966., 15-б
6. Қазақстан тарихының очерктері. – Алматы., 1994., -244б
7. Сабырханов А. Ұлы бетбұрыс. – Алматы., 1981., -179 б
8. Завалишин З.Ю. Описание Западной Сибири. Т., І. 1807.-С.104
9. Зив В.С. Иностранные капиталы в русской горнозаводской промышленности. Пг., 1917. 80 б.
10. Долинский В. Об отношениях России к Средне-азиатским владениям и об устройстве киргизской степи.- М., 2000.,-С 14
11. Шойынбаев Т.Ж. Добровольное вхождение казахских земель в состав России.- Алма-Ата, 1982.-С. 79
12. Шаукенбаев Т. Урало-Эмбенский нефтяной район. А., 1961, 16-б
13. Казахстан канун Октября: Сб. Статей. Ал., 1968, 205-б
14. Қасымбаев Ж.К. Города Восточного Казахстана 1861-1917 гг. –А., С-67
15. История Казахской ССр в пяти томах. Т 3., 1979-С. 298

Ф-ОБ-001/033
16. Игибаев С. Промышленные рабочие дореволюционного Казахстана (1861-1917).-Алма-Ата: Гылым, 1991. 63-б
17. Фридман Ц.Л. Иностранный капитал в дореволюционном Казахстане. Алма-Ата: Казгосизбат., 1960., 19 б
18. Фридман Ц.Л. Иностранный капитал., 39-52-б
19. Чуланов Г. Промышленность дореволюционном Казахстане. 20-21 бб
20. Горный журнал., 1923, 413 б.
21. Пегина Л., Федюкин С.А. Джезказган-город меди. Исторический очерк. –Алма-Ата: Наука, 1966., 15-б
22. Қазақстан тарихының очерктері. – Алматы., 1994., -244б
23. Сабырханов А. Ұлы бетбұрыс. – Алматы., 1981., -179 б
24. Завалишин З.Ю. Описание Западной Сибири. Т., І. 1807.-С.104
25. Зив В.С. Иностранные капиталы в русской горнозаводской промышленности. Пг., 1917. 80 б.
        
        Ф-ОБ-001/033
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қ. А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік Университетінің
Шымкент институты
Тарих ... ... ... ... 2009 ... І. ... ... қатынастардың енуінде тау-кен
өнеркәсібіндегі шетелдік ... ... мен ... XIX ғ. аяғы - ХХ ғ. ... Қазақстанның тау-кен өнеркәсібіндегі
шетелдік акционерлік қоғамдар
1.2. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ... ... ... ... ІІ. ХХ ғасырдың басындағы Қазақстандағы сауда мен жәрмеңкелердің ролі
және сауда жолдары
2.1 ... ... ... ... ... ... ... ролі
2.2. Қазақстанға капиталистік қатынастардың енуі барысындағы ... мен ... ... ... ... ... Тәуелсіз Қазақстанда нарықтық қайта ... ... Орта ... ... ... кезеңнің ең маңызды
проблемалардың бірі болып саналады. Осымен ... ... ... ... осы және өзге де проблемаларын түсінуде ХІХ ... ... мен ХХ ... ... дәстүрлі қоғамының капиталистік
трансформациялану кезеңінің аса маңызы бар, өйткені өткеннен сабала отырып,
қазіргі ... ... ... ... капитализмінің отары ретіндегі революцияға дейінгі Қазақстанда
негізінен өнеркәсіптің екі ... ... ... ... ... ... ... өндіруші және кен-зауыт өнеркәсібі, сондай-ақ ауыл
шаруашылык, көбінесе мал өнімдерін ... ... ... ... ... ... және ... Қазақстанда дамыды. Онда түсті
металдар мен көмір кен ... ... ... ... бұл ... дамуы болған жоқ. Кен орындары жеке кәсіпкерлерге сатылды, олар ... ... кен қоры ... ол кен ... тастап кетті. 30-
жылдарда Алтайда А.Демидовтың зауыттары мен кеніштері ... ... ... ... ... олар кен ... ... табылуы себепті
«Кабинеттің» (патша әулетінің) меншігіне көшті. Бұл кәсіпорын-дарда басы-
байлы шаруалардың еңбегі пайдаланылды, артта қалған ... ... ... ... ... сондықтан да олар реформадан кейінгі ке-
зеңде құлдырауға ұшырады, ал XIX ғасырдың ... ... ... (1887 жылы ... ... ... салу, неғұрлым жетілген
өндіріс техникасы мен технологиясын қолдану және т.б.) қарамастан жұмысын
мүлде тоқтатты."
Орталық Қазақстанда көмір және ... ... кен ... ... ... болды, оларға XIX ғасырдың 30-жылдардың басынан орыс
Ф-ОБ-001/033
көпестік капиталы назар аударған болатын, бұған ... ... ... ... да ... ... жылы ... С.И.Попов Қарқаралы уезінде Богословск күміс-қорғасын
және басқа да бай кен ... ... ... 1839 жылы ол ... ... ... ... Благодатно-Степановский (Куфский) зауытын, ал 1849
жылы Александровск (Баянауыл) зауытын салды. Жиырма жылдан сәл астам уақыт
пайдаланғаннан кейін екі ... та өз ... ... ... ... ... Новониколаевск күміс-қорғасын зауытын
(Богословск кен орыны негізінде) салды, ол 1877 ... ... ... істеді.
XIX ғасырдың 40-жылдарында көпестер Н.Ушаков, А.Рязанов, Зотов жергілікті
байлардаң Қарағанды көмір кенішін, Успенск мыс ... бар ... ... және ... кенді аудандарын арзанға сатып алып, мыс
өндірумен айналысты. Н.Ушаков 1857 жылы Спасск мыс ... ... ... (С.И.Поповтың немересі) 1887-88 жылдары Қарқаралыға жақын
жерде Косьмо-Демьяновск, Балқаш көлінің жағалауына жақын жерде Степановск
зауыттарының ... ... олар ... үзіліс салып, біріншісі 1913 жылға
дейін, екіншісі 1907 жылға дейін жұмыс ... ... ... ... ... ... ... әсіресе
реформадан кейінгі кезеңде Қазақстандағы қанаушылар тобының құрылымы алуан
түрлі әлеуметтік топтар жүйесі болғанын, отарлаушы өкімет қызметке ... мал мен ... ... ... ауыл ... ... ... иеленуші байлардың, ауылдағы сот билігін өз қолына
сақтап қалған билердің, міндетіне қарамағындағы ... ... ... жергілікті шенеуніктік аппаратқа айналған старшындардың мүдделері
тығыз ұштасып кеткенін көрсетті.
Е.Ділмұхамедов пен Ф. Маликовтің, Е.Бекмұхамедовтың, М. Тұрсынованың,
Ф-ОБ-001/033
Г. Есенғалиеваның, М. ... Ц. ... ... өнеркәсіп пен
көлікті, сауданы және қаржы саясатын Қазақстанда пролетариаттың қалыптасу
проблемасын тығыз байланыста алып ... ... ... ... ... мәні тау-кен өнеркәсібінде мейлінше толық
көрінді. Е. Ділмұхамедов пен Ф. Маликов бұл ... ... ... даму ... оның өсу ... қарастырған. Авторлар
мұрағат материалдары негізінде ХХ ғасырдың басында кен-зауыт және ... ... ... ... ... ... мыс рудалары
акционерлік қоғамының, Атбасар мыс кеніштері акционерлік қоғамының, Риддер
және Қазақ кен-өнеркәсіп қоғамы мен басқаларының тарихын зерделей ... кен ... ... ... ... өсуі ... ... революциялық күресін көрсетуді өздерінің басты міндеті деп
білді. Алайда авторлар ... ... ... өсуі ... ... ... баяндаған. Олар мұны қазақ шаруаларының
жіклетуі, табыс іздеп кетушілердің ... ... ... ... ... Орал мен Сібір зауыттарынан жұмысшылардың
келуінен, кедейленген мещандар есбінен болды деп біледі. ... ... 1895 ... ... ... ... алғашқы заңдарды атаған;
өкініштісі, олар фабрика заңдарының ... ашып ... ... есептеп шығарған деректері бойынша, бұл өнеркәсіптегі жұмысшылар
саны 1860-1880 ... ... ХХ ... ... 2-3 есе ... бұл цифрлар сенімді емес, өйткені олар әр-түрлі жылдардағы әр түрлі
деректерден құрастырылған. Ауыл шаруашылық ... ... ... жұмысшыларды өнеркәсіп пролетариатына қосып есептеу мүмкіндігін ... ... ... ... ... деректеріне қарағанда, онда 1906 жылы ... ... 2000- дай адам ... ... ... ... ал олардың жұмыскерлерін пролетарлар деп атауға бола ... ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық сипаттаманың айқын болмауы, сондай-ақ өнеркәсіп жұмысшыларының
жалпы санын да (6,5 мың) салалар ... да ... ... ... түрлі мұрағат материалдары мұқият тексеруді қажет етеді.
Қазақстанның 1917 жылға ... ... аз ... ... ... сондықтан М. Тұрсынованың монографиясы белгілі бір ... ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдың бірінші жартысында
көшіп жүруге мүмкіндігі болмаған қазақ отбасылардың қалайша ... ... ... ... ... болғанын, артельдерге біріккен және
ХІХ ғасырдың екінші жартысында балық аулауды ғана емес, сонымен қатар оны
өңдеу мен ... да ... ... ... ... оларды біртіндеп қалайша қаратып алғанын көрсеткен.
М. Асылбеков зерттеген мәселелер кешенінде ... ... ... ... ... ... мен оны ... шикізаттық шылауына айналдыру және ... ... ... ... оң ... ... М. ... өндірістік маңызы бар Триоцк, Екібастұз, Спасск-Қарағанды,
Риддер темір жолдарының құрылысы туралы құнды ғылыми материал ... Дала ... ... ... ... революцияға
дейінгі Қазақстанның аумағында қатынас ... на ... ... ... ... ... ... бір-бірімен байланыс жасалмағаны
Ф-ОБ-001/033
көрінеді. Мұны мына цифрлар көруге болады: 1917 жылы өлкенің 1000 шаршы
шақырымына-небәрі бір ... бұл ... ... ... Торғайда-932, Оралда-310, Семейде-236, Ақмолада-178 шақырымнан
келген, Жетісу облысында бірде-бір шақырым темір жол ... ... ... мен ... ... отан тарихының бір өзекті және аз ... ... ... ... ... Сонымен бірге кәсіпкерлік таптың қалыптасуы да ... ... ... ... әр ... ... өкілдерін біріктірген
көпестік сословие құраған.
Сондықтан диплом жұмысының мақсаты-ХХ ғасырдың басындағы ... ... ену ... ... болып табылады. Осы
мақсаттарға жету үшін ... ... ... ғ. аяғы - ХХ ғ. ... ... тау-кен өнеркәсібіндегі
шетелдік акционерлік қоғамдар түсінігіне;
-ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы өнеркәсіптің дамуына;
-Революцияға дейінгі Қазақстандағы сауда-экономикалық ... ... ... роліне;
-Қазақстанға капиталистік қатынастардың енуі барысындағы қатынас жолдары
мен сауданың жай-күйі түсінігінің мәнін ашу.
Дипломдық жұмыстың теориялық және әдістемелік ... ... ... ... ... және ... ... ғылыми қорытындылары
құрайды. Диплом жұмысының тарихи оқиғаларға және сан-саладағы мемлекеттік
құжаттарға ... ... ... ... ... Сонымен қатар
кеңінен колданылатын тарихи-салыстырмалы және жүйелеу әдістері де зерттеу
жұмысына арқау ... ... ... маңыздылығы. Зерттеу жұмысының
Ф-ОБ-001/033
тақырыбы халықаралық қатынастар тарихына арналған ... ... ... ... ... ... мен тұжырымдарын
халықаралық қатынастар мамандары, саясаткерлер, ... ... ... ... ... ... мен ... саясатты
зерттеушілердің, сонымен қатар мемлекеттік сыртқы саяси, экономикалық және
мәдени мекемелер үшін де көмекші құрал ретінде ... ... ... Сонымен бірге зерттеу жұмысының материалдары халықаралық
қатынастар, саясаттану, тарих мамандықтары ... ... ... және ... ... жүргізу процесінде де қолданыла алады.
Жұмыстың құрылымы мен көлемі. Диплом жұмысы кіріспеден, екі тарау және
тараушалардан, қорытындыдан ... ... ... ... ... және ... берілді.
Дипломдық жұмыстың хронологиялық шеңбері Зерттеу ХІХ ғасырдың соңы мен ... ... ... ... қамтиды.
Ф-ОБ-001/033
Тарау І. Қазақстанға капиталистік қатынастардың енуінде тау-кен
өнеркәсібіндегі шетелдік акционерлік қоғамдар мен өнеркәсіптің дамуы
1.1. XIX ғ. аяғы - ХХ ғ. ... ... ... ... ... ... ғасырдың басында Ресей экономикасына шетел капиталы кіре бастады.
Ондағы монополистік капитализмнің кеңінен қанат ... күш алуы мен әлі ... ... ... ... ... ... қайшылық орыс империясының дербёс деңгейде ... ... ... ... жасады. Керісінше, Ресейдің
қоғамдық-экономикалық өміріндегі қайшылық ... ... ... мүмкіндік берді [1; 126-127].
Шетелдік кәсіпкерлер, әсіресе, табыстың ең бай көзі ретінде ... ... көп күш ... ... бұл ... ... үлес
салмағы 70%-ға жетті. Жат жерлік алпауыттарды ең алдымен қазына байлығы мол
әлі ... ... орыс ... ... ... қызықтырды.
Қашанда өзінің пайдалы қазбаларымен кәсіпкерлердің ерекше назарында болған
қазақ сахарасында XIX ... ... ... ... ... кеңес дәуіріне дейін 50 Ресей және шетелдік акционерлік
қоғамдары өздерінің капиталдарын ... ... ... мыс, қорғасын, қалайы, мұнай сияқты пайдалы кен
қазбаларына үлкен қызығушылық білдірді. XX ғасырдың ... ... ... ... ... және ... қол ... өлкенің барлығы дерлік тау-кен
өнеркәсібін алады да, орыс капиталына күшті бәсекелес ретінде ... ... ... ... ... басып алу және байлығын пайдалану
үшін күрес басталады. Бірақ Ресей өнеркәсібі өзінің артта қалған техникасы
және ... ... ... ... ... төзе ... Тек орыс
кәсіпкерлерінің бірқатары Стахеев, Федоров және
Ф-ОБ-001/033
Романвтар кенді Алтайда және ... ... ... ... ... ... ретінде, өздерінің қызметін жалғастырды.
Шетел капиталының енуі акционерлік ... құру және ... қиын ... жағдайына тап болған өнеркәсіптерді сатып алу
және қайта құру ... іске ... ... ... ... ... үшін орыс туының астында әрекет етуді немесе жарнашыларды орыс
капиталистері болған "аралас" компаниялар құруды артық көрді.
Өздерінің қол ... ... ... ... мен шикізат көздерін басып
алғаннан кейін шетел капиталы мыс, полиметалл ... және ... ... ... бойынша түрлі шетел және аралас акционерлік қоғамдар құра
бастайды.
XX ғасырдың басында Орталық Қазақстанда ... ірі ... бірі ... мыс ... акционерлік қоғамы" болды.
Қоғамның құрылуынан көп ... мыс ... ... қойған ағылшын
кәсіпкерлерінің бір тобы, Қазақстанға өздерінің ... сол ... ... ... ... және ... кен орындарын тексеруге
жібереді. Рязановтар кәсіпорындары XIX ғасырдың екінші жартысындағы Қазақ
жеріндегі мыс балқыту өнеркәсібінің ошағы ... 1898 жылы ... ... ... ... әрі патша үкіметінің
тарапынан несие-қарыз алудан үміті үзілген Рязановтар әулеті Спасск ... кен ... ... ... ... ... болды.
Келісім-шарт 3 жыл мерзімге бекітіледі және ағылшындардың сенімді адамы,
Мәскеу дворянині фон-Штейн ... ... қол ... Онда "... ... мен Козицина, кәсіпорындарды 1904 жылдың 1 ... ... 30 ... дейін фон-Штейнге 3 жылға жалға ... бір ... құны 60 мың сом, ал ... 3 ... 180 мың ... 120000 сомы фон-Штейн келісімге қол қойысымен, екі жылға бірден
төленуі ... ... 60 мың сом 1905 ... 1 ... ... төленуі
тиіс..." деп жазылды[2; 62] .
Әрине, шетелдік кәсіпкерлер Спасск мыс зауытын, мыс және ... ... ... ... жоқ. ... ... ... осынау мол байлықты
түгелдей өз меншігіне айналдыру еді. Болашақтағы кен ... ... ... қойғанда кәсіпорындардың құнының өзі ағылшындардың шығарған
қаржысын өтейтін еді.
Сол ... ... ... заңы бойынша шетелдік кәсіпкерлердің
далалық аймақтағы кәсіпорындарды сатып алуға құқы жоқ еді. ... ... ен ... ... ... ... алпауыттар заңды айналып
өтетін жолды табуға тырысты, сөйтіп ... ... ... ... көп ... ... адамды табады. Ол Франция президенті ... Сади ... ұлы ... ... Клод ... Жан Карно болды.
Әкесінің беделін, өзінің жеке байланысын пайдалана білген француз азаматы,
кен инженері Клод Эрнест Жан ... 1904 ... 3 ... ... және егін шаруашылығы министрлігінің шешімімен Ақмола облысына
қарасты Рязановтар мен көпес әйел Козицинаның меншігінде ... ... ... ... ... мыс, Қарағанды, Саран тас ... ... ... бір ... ... ... кейіннен толықтай жеке
меншікке алуына рұқсат етілді.
Мұндай істерде әккі болған, ағылшын кәсіпкерлері өздерінің ... ... ... деп ... ... ... кен ... мол көмір
кенінің тигенін тез түсінеді. Карно жоғарыда ... ... ... ... ... немесе басқаларға беруді патша
үкіметінің келісімімен шеше алатын ... Ол ... ... ... ... заң ... орындауға міндетті болды және орыс
Ф-ОБ-001/033
кәсіпкерлеріне берілетін жеңілдіктерді пайдалануға құқы болды. Шын ... ... ... ... Шығарылған акцияның жартысына жуығы
француз кәсіпкерлерінің қолында болды. 1904 жылы ... ... ... 300 мың фунт стерлинг болатын бұл қоғамның басқарма мүшелігіне ... 4 ... ... ... Басқарма төрағасы болып ірі ағылшын
кәсіпкері, парламент мүшесі Артур Фелль, ... ... ... ... карно сайланды.
"Спасск қоғамының ісінде әлі күнге дейін ағылшын және француз капиталдары
мүдделі және бірқуатта Париж және Лондон ... ... ... жазады Зив В.С. өзінің еңбегінде 1906-1907 ... ... ... 5 мың ... (300 мың пұт) мыс ... шахта пештерімен
Спасск мыс қорыту зауыты, сонымен бірге кен орындары және көмір шахталары
салынды. 1908жылы ... ... ... ... ... ... км. Тар табанды темір жол салды. Осы жолмен көмір Қарағандыдан ... ал ... ... кен ... ... ал ... байыту
фабрикасына қоспа және Өспен кен ... кен ... ... ... ... осы тар ... ... жолда алты паровоз, ... және үш ... ... ... состав болды. Құрал-жабдықтар
және материалдар Спасск кәсіпорыңдарына жақын арадағы темір жол ... ... ... ... ішінде (1910-1914 жылдары) кендегі мыстың орташа мөлшері: Оралда-
3,6%; Кавказда -4,1%; Ачинск-Минусинск ауданында-2,9%; ал ... ... ... ... тек қана ... дәрежелі кен шығарумен айналысты,
ал бұдан басқа үйіндіге кеткен ... ... кен ... ... ... 1889-1917 жылдары Өспен кен орнынан мыс
Ф-ОБ-001/033
мөлшері 25%-ыз, 1.2 млн. пұт ... ... кен; мыс ... ... ... пұтқа жуық екінші дәрежелі кен шығарылды [3; 185].
Тек, соңғы онжылдықта шетел капиталының ... бұл ... ... ... ... мыс ... ... 30.5 мың пұттан, 1913 жылы 309 мың ... яғни он ... ... деп ... өз ... ... А.Д.
"Атбасар мыс кендері" акционерлік қоғамы Қарсақпай-Жезқазған ауданын-да
жұмыс істеді. 1906 жылы Лондонда "Атбасар мыс ... ... ... Алғашқыда қоғамның негізгі капиталы 250 мың фунт стерлинг болса,
кейіннен ол 500 ... ... ... 1907 жылы ... ... Жезқазған кен орнын және Байқоңыр кендерін екі жыл ... ... ... ... бұл ауданда бірқатар ... ... ... Ал 1909 жылы ... ... ... кен орнын және
Байқоңыр кеніштерін 260 мың сомға сатып алады. 1908 жылы Жезқазғанға келіп
қайтқан ... ... ... ... ... ... жиналысында
сөйлеген сөзінде Жезқазған кені ... ... ең бай, ... шегі жоқ ... мыс ... деп ... Мыс ... көмір кенішіне жақын орналасуы да оның тиімділігін көрсетті. Тіпті
транспорттың қиындығы да, Жезқазғанның темір жол желісінен ... ... ... ... ... алмады. Өндірістен түсетін пайданың оны
игеруге кететін шығынды ... ... ... ... ... кен өндіру ісін бастау керек деп шешті.
Жезқазғаннан 127 км. жерде орналасқан Байқоңыр көмір кен орынын, ... ... мен ... кен ... ... база ретінде пайдалана
бастады. 1913 жылы өндірістік қуаты 5 мың ... мыс ... ... ... ... құрылысы басталды. Құрылыс алаңы Жезқазғаннан Байқоңырға
дейінгі жол ... ... Бір ... ... ... құрылысы да іске кірісті. 1914 жылы Қарсақпай зауытын кен орнымен және
отын ... ... тар ... ... жол сала ... ... ... фабрикасының құрылысын 2-3 жыл ішінде бітіруді болжады, бірақ ... ... ... ... ... ... ... біршама жаңа техника базасында салынды. Барлық жабдықтар
шетелден әкелінді. Бірақ ол басқа да материалдармен бірге құрылыс ... ... ... ... ... тасудың негізгі
транспорт түрі түйелер болды. Қарсақпай зауытына ең жақын ... ... одан 360 ... ... ... темір жолының Жосалы
стансасы болды.
1914 жыл қарашада Жосалы стансасынан зауыт алаңына қарай, ұзындығы 14 км,
бірнеше ондаған ... жол ... ... ... ... артылған және
бес паровозы бар темір жол төселді. ... осы ... ... жабдықты
зауыт алаңына дейін бір жылдың ішінде жеткізуді болжады, 1914 жылы ... жүк, ... ... 1917 жылдың қазанында ғана жетті. Осындай
ұзақ жіберудің нәтижесінде жабдықтарды жинастыру және Қарсақпай мыс балқыту
зауыты мен байыту фабрикасын іске қосу ... ... тек ... ... ... ... күшімен құрылған екі акционерлік қоғамды тығыз
байланыстырған ортақ ... кеп ... Ең ... ... ... орталық Қазақстандағы кәсіпорындарды өз меншігіне алып, ... ие болу еді. ... ... ... иегерлері тек ағылшындар
мен француздар ғана болып қойған жоқ, сонымен қатар АҚШ-тың, ... ... ... ірі финансистері болды.
Спасск акционерлік қоғамының қызметіне ықпалын тигізіп, оның құнды
қағаздарының ... ... ... ... оны ... ... Лондондағы Эрлихтің банкісінен басқа, Лондон-Ливерпуль
Ф-ОБ-001/033
коммерциялық, Дрезден, Неміс банкілері және де Біріккен Орыс-Азия, Мәскеу,
Орыс сауда-өнеркәсіп, Петербор жеке ... ... орыс ... ... күші бар ... акционерлік қоғамы", қаржы дағдарысына
ұшыраған "Атбасар мыс кен орындарының ... ... ... 1913 ... ... ... алады, және оның кәсіпорындары-ның
шын мәнісінде қожайыны болады; осы жылы бұл екі ... ... мыс ... ... қоғамы" деген жалпы атпен қосылады. Бұл
қосылу 1915 жылдың ... ... ал ... кен ... мен ... 1916 ... ... созылды. "Спасск мыс кеніштерінің акционерлік
қоғамы" меншігіне Спасск мыс зауыты, Сарысу байыту фабрикасы, ... ... мыс, ... ... көмір кеніштерінен басқа, Жезқазғаннан
ашылған мыс кені табылған 20 жер бөлігі, Есқұлыдан ... ... ... ... 20 шаршы шақырым болатын Байқоңыр көмір кеніштері және салына
бастаған Қарсақпай мыс зауыты ... [4; ... ... ... осы ... ... қолында ұстаған бұл
бірлестік Қазақстандағы бой көтерген ірі кәсіпорындарды бақылауында ұстаған
ағылшын финанс және ... ... ... бірі ... ... ... жылы ... кәсіпкерлерге жататын өлке кәсіпорындарындағы
жұмысшылардың саны: қазақтар-1816; орыстар-835; барлығы-2651 адам ... ... ... ... ... аса ... алды. Бұл
мынамен түсіндірілді, жұмысшы-қазақтарға басқалармен салыстырғанда бірдей
жұмыс үшін аз ақы ... ... ... ... жібермеді, көбінесе ауыр
жұмыстарға пайдаланды.
Ф-ОБ-001/033
Кенді Алтайдың полиметалл кен орындары ұзақ ... бойы ... ... Кәсіпорындар жабылғаннан кейін "Кабинет" оларды жеке
кәсіпкерлерге беруге бірнеше әрекеттер жасайды.
1896 жылы патша кабинеті ... ... кен ... ... кәсіпорын-
дарымен "Оңтүстік Алтай Зырян тау-кен өнеркәсіп ... ... ... жалға тапсырады. Бұл ... аз ... ... 1902 жылы кен орны қайта "Кабинетке" қайтарылады. Сонан соң, ... ... ... Змеиногор және тағы басқа кен ... ... ... ... Турн және оның ... ... қолына
өтеді. Бірақ олардың қолында да бұл кәсіпорындар ұзақ тұрмайды.
1914 жылы көктемде ... ... және ... ... ... 4 ... шақырымға жуық, барлық жабдықтарымен 36 жыл мерзімге және оны тағы ... ... ... ... кен ... "Кабинетпен" концессия алады [5;
15].
Бірақ шын мәнісінде Романов және Федоровтар Риддерде ешқандай ... жоқ және ... ... 1914 жылы күзде құрылған "Риддер
тау-кен өнеркәсіп қоғамына", 500 мың сомға ... ... ... ... ... ... ... ретінде, Лондондағы "Орыс-
Азия акционерлік қоғамының" жалпы басшылығында болды. Бұл қоғамның уәкілі,
белгілі миллионер Л.Уркварт болды.
Қоғамның ... ... 20 млн. ... ... және 10 мың ... 2 ... белінді. Олардың 1567 акциясы Ертіс корпорациясына тиесілі болса,
ал қалғаны қоғамның басқа ... ... ... ... пен ... қоғамда болды, әрқайсысы алты акциядан иеленді.
1914 жылы қазанда ... ... ... қоғамы" құрылады. Ол
Екібастұз тас көмір кен ... ... ... ... капиталы - 8.5
млн. сом болды, ол 10 мың ... 850 ... ... ... ... 784-і ... корпорациясына тиді, ал 66-ы басқа мүшелерінің
арасында бөлінді. Қырғыз қоғамының ұйымдастырушылары, сол Риддер ... ... ... ... председателі болып Федоров сайланды.
Қазақстанның бай аудандарын басып алып, шетелдік кәсіпкерлер тек ... салу ... ... ... ... ... пайдалану және
арзан жұмыс күшін қатал қанау жолымен зор ... ... ... Патша
үкіметі шетел кәсіпкерлеріне қазақ халқының жерін басып ... ең ... ашып ... ... ... алу не ... тікелей жалдық
келісім арқылы, немесе қазақ қауымымен ... ... ... іске
асты. Бірінші жағдайдағы сияқты, екінші жағдайда да патша чиновниктері мен
бай үстем тап өкілдерін параға сатып алу кең ... ... 1914 жылы ... ... барон Меллер-Закомельский және
Романов-Қырғыз қоғамы үшін қоныстандыру басқармасынан 52936 ... жер ... жылы ... ... тағы да 20000 десе жер ... алу ... Семей
облысындағы Шақшан, Қарамола және Павлодар болыстығындағы басқару-шылармен
жалдық келісімге отырады. Қырғыз қоғамына 20000 десе жер ... ... ... ... ... келмей ме, деген сұраққа,- Павлодардағы
қоныстандыру ісінің басқарушысы былай деп мәлімдеді: "қоғам сұрап отырған
жер ... ... ... ... және ... ... ... қажет. Сонымен бірге ол тек жер, қазақтардан алдын-ала алынып
және "қазыналық" болуы ... деп ... ... тәулігіне қуаттылығы 100 т. Кен шығаратын байыту фабрикасы
салынады. Фабрика пайдалануға 1915 жылы ... 1915 ... -1918 ... айы ... ... байыту фабрикасы 150 мың пұтқа жуық қорғасын ... мың пұт ... ... ... тау-кен өнеркәсіп қоғамы" Екібастұз тас көмір кендерін Ермак
айлағымен жалғастыратын, Воскресенск ... ... ... 1916 жылы ... ... ... 78 ... вагондарынан, екі жабық вагон және ... ... жылы ... Екібастұз мырыш зауыиының құрылысына кірісті. Зауыт
пайдалануға 1915 жыл ... ... ... ... ... теңіз
әкімшілігінің Ижорск зауытына женелтілді. 1916 жылы мамырда Екібастұз
қорғасын зауытының құрылысы басталды. ... ... ... ... созылып,
Қазан төңкерісіне дейін бітпей қалды. 1917 жылы ... ... бес ... пайдаланылды. 1914-1917 жылдары ... ... ... ... ... тау-кен инженері, ғылым ... ... ... болды [7; 179].
Екібастұз кәсіпорындарында 1913-1914 жылдары 2500 адам жұмыс істеді.
Барлық тау-кен жұмыстары қолмен істелді. Еңбек ... ... ... шаналар болды. Тәулігіне 16 сағат жұмыс істей отырып, шахтерлер
айына 6 ... 30 ... ... ... ал сол кезде күнкөріс минимумы 58 сомға
тең болды.
1941 жылы Түркістан тау-кен округіне Қаратау тауларындағы кен ... және ... ... ... ... пен М.Зайдель
өтініш етеді. М.Зайдель Ашысай кен орнын пайдалануға рұқсат алады. ... ... ... ... ... ... әрқайсысы 1000 шаршы
сажыннан келетін, көлемі 104 десе 4 кенді жер учаскелері белініп ... ... ... ... ... де, сол ... қорғасын зауытын
салмақшы болады. Алайда, зайдельдің әрекеті нәтижесіз аяқталады. 1915 ... бұл ... ... ... Л.Лесманға 25 мың сомға сатып жібереді.
1916 жылы 9 тамызда Лесман қорғасын балқыту зауыты ... ... ... ... ... Зауыт Ашысай
Ф-ОБ-001/033
кенішіне 6 км. қашықтықта салынады.
Ашысай Ауданы ... ... өте бай ... ... қорғасын мөлшері 60%-
ға дейін жетті. Сонымен бірге бұл кен орнында күміс те өндірілді, ... ... ... ... ... табиғи байлығы орыс және шетелдік кәсіпкер-лердің
баюына ... ... ... ... ... ... ХІХ ... соңы мен ХХ ғасырдың басындағы өнеркәсіптің дамуы
XVIII ... ... ... ... ... ... ... 1861 жылғы крепостниктік құқық жойылғаннан кейінгі Ресейде
капитализмнің қаулап өсуімен тұстас келді. Ресейдегі капитализм тарихының
танымал білгірі В.И.Ленин ... деп атап ... ... капитализмнің басқа
аумақтарға кеңеюге ұмтылысы біздің шет аймақтарға ерекше айқын әсер етті
және әлі де әсер етіп ... ол ... ... орыс ... ... ... кезеңінде кеңінен жүргізіле басталды.
Еуропалық Ресейдің оңтүстігі және оңтүстік шығысы, Кавказ, Орта Азия, ... ... ... ретінде қызмет етіп, капитализмнің терең және
кеңінен дамуын қамтамасыз етуде» [8; 104].
Ресей капитализмінің ... ... ... ... ... өнеркәсіптің екі саласы, жергілікті жерде шикізаттар саласы
дамыды. Бұлар тау-кен өндіруші және кен-зауыт ... ... ... ... мал ... ... жөніндегі өнеркәсіп. Тау-кен
өнеркәсібі кенді Алтайда және Орталық Қазақстанда дамыды. Онда ... мен ... кен ... ... ... ... бұл өнеркәсіптің
жоспарлы дамуы болған жоқ. Кен орындары жеке кәсіпкерлерге сатылды, олар ... ... кен қоры ... ол кен орындарын тастап кетті. 30-
жылдарда Алтайда А.Демидовтың зауыттары мен кеніштері пайда болды, ол
Ф-ОБ-001/033
қайтыс болғаннан кейін олар кен ... ... ... ... ... әулетінің) меншігіне көшті. Бұл кәсіпорындарда басы-
байлы шаруалардың еңбегі пайдаланылды, артта қалған техника, міңдетті күш-
көлік ... ... ... да олар реформадан кейінгі ке-
зеңде ... ... ал XIX ... ... ... жекелеген
әрекеттерге (1887 жылы Зырянда байыту фабрикасын салу, неғұрлым жетілген
өндіріс техникасы мен технологиясын қолдану және т.б.) ... ... ... ... ... және түсті металдар кен орындарын ... ... ... ... XIX ғасырдың 30-жылдардың басынан ... ... ... аударған болатын, бұған мұнда патша әулеті
монополия-сының болуы да ықпал ... жылы ... ... Қарқаралы уезінде Богословск күміс-қорғасын
және басқа да бай кен орындарын игере бастады. 1839 жылы ол ... ... ... ... ... ... зауытын, ал 1849
жылы Александровск (Баянауыл) зауытын салды. Жиырма жылдан сәл астам ... ... екі ... та өз ... тоқтатты С.И.Поповтың
мұрагерлері 1858-1859 жылдары Новониколаевск күміс-қорғасын зауытын
(Богословск кен ... ... ... ол 1877 ... ... ... ... ғасырдың 40-жылдарында көпестер Н.Ушаков, А.Рязанов, Зотов жергілікті
байлардың Қарағанды көмір кенішін, Успенск мыс кеніші бар ... ... және ... ... ... ... ... алып, мыс
өндірумен айналысты. Н.Ушаков 1857 жылы Спасск мыс ... ... ... ... ... 1887-88 ... ... жерде Косьмо-Демьяновск, Балқаш көлінің жағалауына жақын жерде
Степановск зауыттарының негізін қалады, олар ... ... ... 1913 ... ... екіншісі 1907 жылға дейін жұмыс істеді.
Бұл кәсіпорындардың бәрін кәсіпкерлер жеткілікті қаражаттары мен тәжіри-
бесі болмай, ... ... ... және ... ... жоқ жағдайда
салып, пайдаланды. Олардың иелерінің көпшілігі оңай пайданы қуып кетті де,
ақыр аяғында күйзеліске ұшырады.
XX ... ... ... кен ... ... алғашқы
кезекте мыс өндіретін кәсіпорындар шетелдік кәсіпкерлердің акционерлік
қоғамдарының қолына көшті. Олардың арасындағы тұңғыш кәсіпорындардың бірі ... жылы ... ... Рязанов пен Козицинаға тиесілі болып келген, XIX
ғасырдың екінші жартысында өлкедегі мыс балқыту өнеркәсібінің ошағы болған
кәсіпорындар-ды, рудниктер мен кен ... ... ... ... кен ... ... қоғамы». Қоғам орыс кәсіпкерлерінен
Спасск мыс ... ... қоса ... мыс кенішін және
Успенск мыс кенішін, Саран және Қарағанды тас ... кен ... ... ... ... ... ... аралас құрамды-ағылшын-француз қоғамы болды
және франция президенті М.Ф.Карноның ұлы, ... ... Клод ... ... ... мен ықпалы арқасында құрылған еді. Ол ... ... алу ... ... ... ... қол жеткізді.
Қоғамның басқармасына төрт ағылшын және төрт француз кірді. Оның ... ... ірі ... Парламент мүшесі Артур Фель, ал вице-президенті
Э.Карно болды. Қоғамның ак-цияларын ұстаушылар ... ... ... және ... ... елдердің қаржылық іскерлері
болды. Спасск қоғамында шетелдік (Лондон-Ливерпуль коммерциялық, ... және орыс ... ... ... ... Орыс ... ... жеке коммерциялық және басқалар) банкілерінің өз
мүдделері болды, бірақ соңғыларының қызметіне шетел, ... ... және ... зор ... ... [9; 80].
1906 жылы кәсіпкер Рязановтың мұрагерлерінен сатып алынған Жезқазған мыс
рудалары ... ... үшін ... тағы да «Атбасар мыс ... ... ... ... ... Жезқазғанға Ескөл
алқабындағы темір кенішін, 18 әк ... ... және ... 4 ... ... пайдалану құқығын сатып алды. Қоғам 1913
жылы Қарсақбай алқабында мыс ... ... сала ... ол ... ... салынып бітпеген күйінде қалды. 1911 жылға қарай бұл
қоғам ... 40%-ы ... мыс ... ... қоғамының» қолына
түсті. Ол 1913 жылы оны толық сіңіріп алып, кәсіпорындарымен қоса Жезқазған
кеніші Спасск компаниясының меншігіне көшті.
1914 жылы ... мен ... ... ... мен ... ... қаратқан «Орыс-азия корпорациясының» концессиясына көшті. Шын
мәнінде, бұл ағылшын ... ... онда ... Лесли Уркарт сияқты
ірі қаржы іскерлері үстемдік етті және 1914 жылы ол ... ... атты ... ... ... ... Кенді Алтай мен
Екібастұз кеніштерін пайдалану мақсатымен Риддер және Қырғыз (қазақ) кен-
өнеркәсіп акционерлік қоғамдарын құрды.
1914 жылы ... және ... ... Екібастұз ауданында мырыш
зауытының құрылысы басталып, 1916 жылы Екібастұз көмір және ... ... ... зауыты салына бастады. 1915—16 жылдарда
Риддерден Өскеменге ... ... ... ... ... жолы ... ... әрі ол концентраттар Ертіс бойымен Ермак айлағына
дейін жөнелтілді. Одан Воскресенск (Екібастұз) ... ... ... ... Темір жол желісі 1916 жылдың аяғына қарай аяқталды
және тура 1917 ... ... ... ... Риддерден
Екібастұзға дейін (шамамен 700 шақырымға жуық
Ф-ОБ-001/033
қашықтыққа) негізінен күш-көлігімен ... ... ... ... мен ... ... станциясы салынды. Соңғысын Риддер
кеніштерімен бірге 1916 жылы ... ... ... суы ... ... [10;
14].
1880—90 жылдарда өлкенің кен өнеркәсібінің басты салаларының бірі алтын
өндіру болатын. Өскемен уезінде ғана ... ... ... ... ... XX ... басында бірқатар себептерге байланысты (салықтың көп
мөлшерде салынуы, қатынас жолдарының қашықтығы, ... ... ... және т.б.) ... ... алтын кеніштері
50-ге дейін қысқарды. Бұл ... ... ... ... ... өз ... ... тартуға, өндірістік-
техникалық ынтымақтастықты дамытуға, өндіріс технологиясын жақсартуға және
т.б. мәжбүр етті. Алтын өндіруші салаға орталық Ресейдің Сібір мен ... ... де өз ... ... ... өнеркәсіпшілері
арасында орыс және татар кәсіпкерлері басым болды. 1904 жылы Өскемен
уезінің 8 ... ...... ... ... компаниясы», 1906 жылы
Зайсан уезінің бес кеніші мен рудниктері базасында — ... ... ... 1912 жылы ... ... ... айырып алу
фабрикасы бар 9 кеніштер мен рудниктер ... ... ... ... ... Соғыс жылдарында да өндірісті жалғастырған
«Ресей алтын өнеркәсіп акционерлік қоғамының» құрамына Мариинск, Василевск,
Холмистовск және Ақжал кеніштері кірді. Ең ... ... ... болатын.
Зерттеушілердің деректеріне қарағанда, Алтайда өндірілген алтынның көлемі
жалпы Ресейдегінің 15%-ына жуық ... жылы ... ... ... кенішін 1899 жылдан 1903 жылға дейін
«Воскресенск кен-өнеркәсіп ... ... ... ... ... ... ... Батыс Сібір пароходствосы, Пермь губерния-
Ф-ОБ-001/033
сының Қыштым және Надеждинск зауыттары, Омбы, ... ... ... Петропавл қалалары мен өлкенің басқа да қалалары болатын. Көмір
тасу үшін Екібастұздан Ертістегі Ермак айлағына дейін 110 ... ... ... жол ... одан ... ... бойымен баржаға тиеліп, Сібір
темір жолына және одан әрі өткізілетін орнына жеткізілді. 1903 ... ... ... ... ... ... ... пайдалану
1914 жылы ғана қайта басталды, бұл жолы оны «Қырғыз (қазақ) кен-өнеркәсіп
қоғамы» игерді, ол ... ... да ... ... оны көмірді Ертіске
дейін тасу үшін де, Риддер руда концентраттарын ... ... ... және қорғасын зауыттарына жеткізу үшін де пайдалана бастады.
Қарағанды және ... ... кен ... Спасск мыс балқыту зауытының отын
базасы болды. Қарағанды көмірін Спасск зауытына ... ... ... жылдардатар табанды темір жол салынды. Бұл көмір өндіру мен
тасуды көбейтуге ... ... ... ... ... төрт ... ... өсті.
Қоңыр көмір кен орындары да ... 1913 жылы ... ... 120 ... ... ... кен орны ... ол салына
бастаған Қарсакбай мыс балқыту зауытын отынмен қамтамасыз ете алатын еді.
1915 жылдан ... ... ... жолының Бершігүр станциясына жақын жерде
осы жолды отынмен қамтамасыз ету үшін Ленгір кен орнынан ... ... ... ... Нақ осы кен орнының көмірімен Шымкент пен Ташкенттің
кәсіпорындары да жабдықталды.
Қазақстанда мыс өндіру негізінен Спасск зауытында ... ... ... ... Успенск кенішінің базасында жұмыс істеді. 1904 жылдан
1917 жылға дейін бұл ... бай кені ... ... ... ... ... ... соң Спасск зауыты мыс балқытуды қысқартты, ал
1916 жылы өз жұмысын тоқтатты [11; 79].
Ф-ОБ-001/033
Тұз өндіру дамыды. Тұз жергілікті ... үшін де, өлке ... тыс ... сату үшін де ... ... ... ... Елтон, Елек
тұз кәсіпшіліктері, өлкенің солтүстік-батысындағы ... ... тұз ... ... саны көп, әрі ірі капиталистік кәсіп-
орындарға айналды. Ең ... Ішкі ... ... ... ... ... ... Павлодар уезіндегі Коряков кәсіпшіліктері болды. Тұз
кәсіпшіліктері артельдерге, кәсіпорындарға немесе олардың қоғамдарына ... ... ... 1908 жылы ... ... ... ... өнеркәсіп серіктестігіне 25 жыл мерзімге ... ... ... ... 3979 мың пұт тұз ... ал ... ... істеді. Бұл жерден тұз Ертіс аркылы Павлодарға, одан әрі Батыс және
Шығыс Сібірге және Обь ... ... ... ... ... жылы ... ... 20 миллион пұттан астам тұз берді. Олар
негізінен ... ... ... ... ... ... Новгородқа және басқа қалаларға апарылды.
Орал-Жем мұнай ауданы да ... ... ... болып шықты. Ол
мұнда өздерінің дербес акционерлік қоғамдарын құру жолымен де, үлес ... орыс ... ... да ... ... 1911 ... 2 ... кәсіпшілігінде қуатты мұнай бұрқағы атқылады, мұның өзі Жемде ... ... ... ... ... ... Қазақстанның мұнай кен
орындарын пайдалану үшін мынадай ағылшын қоғамдары: Батыс-Орал мұнай қоғамы
(1912), Орал-Жем қоғамы (1912), ... ... ... ... ... ... ... (1914) және басқалары құрылады. Мұнай кен
орындарын өндеуге 94 ... мен жеке адам ... ... ... 8 ... ... ... жүргізді. Олардың негізгі капиталы 36
миллион ... ... ... ... акциздік жеңілдіктер беруі, арзан жұмыс күші,
Ф-ОБ-001/033
күшті бәсекелестердің болмауы ... ... ... шетел компаниялары
үшін өте тиімді болды, олар қанаудың ... ... ... ... келтірді.
Сонымен Қазақстанның кен өнеркәсібі жергілікті капитал негізінде өсіп
шыққан жоқ. Оны ... ... орыс және ... ... ... Оның өнімі
түгелдей дерлік өлкеден тыс жерлерге әкетілді, ал пайда XX ғасырдың ... ... ... жатты. Осының бәрі кен өнеркәсібінің Қазақстанның
әлеуметтік-экономикалық өсуіне ықпалын күрт кемітті.
Қазақстанның кен-зауыт өнеркәсібінен ... ауыл ... ... ... ... ... ... тығыз байланыс-
ты болды және өлкенің әлеуметтік-экономикалық өміріне белгілі бір ... ... ... ... ... екі ... бөлуге
болады:
1) Ресейдің еуропалық бөлігіне және шет елге шығару үшін мал шаруашылығы
шикізатын алғашқы ... ... ... ... жүн ... мал ... ішек-қарын тазартатын және басқа кәсіпорын-дар жатты;
2) ауыл шаруашылық өнімін оны ... ... ... үшін ұқсату
жөніндегі кәсіпорындар: бұлар былғары, май шайқайтын, спирт-арақ зауыт-
тары, темекі фабрикалары және т.б.
Жетісу, Ақмола және ... ... ... болған біршама ірі жүн жуу
орындары ... ... ... Қазан губерниялары мен басқа да
губерниялардың мәуіті ... ... ... ... ... ... ... «Стукен және К° сауда үйі» Семей облысының жүн
рыногында шексіз монополияны иеленді. Жүн негізінен әскери ... ... және оған ... ... ... ... жылда де бір ғана
шұға фабрикасы салынды (1910). Фабрика «Шахворостовтың сауда үйі»
Ф-ОБ-001/033
серіктігінің ... ... және қой мен түйе ... солдаттарға арналған
сұрғылт шинель шұғасын өндірді [12; 16].
Ет өнеркәсібінің ... ... ... ... және
тоңызытқышты көліктің жеткіліксіздігі себепті негізінен күзде және жазда
жұмыс істеп, көбінесе Ақмола және Орал облыстарында дамыды. ... ең ... ... ... ... ... ... зауыты
(1904 жылы негізі салынған), Петропавлдағы консерві зауыты (1915) және
Оралдағы ет ... (1915) ... ... ... осы және ... ... ... ерекше мүдделілік танытты, сондықтан
бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында олар өз өндірісін едәуір кеңейтті.
Былғары өндірісі өлкенің далалық ... ... ... ... жылы 22 ... ... болды. Алғаш өнделген тері әскери ведомствоның
зауыттарына және шетелге: Америкаға, Германия мен Францияға шығарылды.
Бірінші ... ... ... теріге сұранымның өсуіне байланысты
былғары зауыттарының саны көбейді. Бұл салада ... және ... және ... ... ... ... ... әскери тапсырыстарды орындады. Қазақстанның оңтүстігінде сыртка шығару
үшін шикізат өндеу ... ұсақ ... ... ... ... де дамыды. 1912 жылы Келес, ал 1914 жылы ... ... ... материалдары өнеркәсібі пайда болды. 1914 жылы
бір ... ... ғана 12 ... ... ... ... ал 1916 жылы ... Георгиевка селосында цемент зауыты және т.б. жұмыс істей бастады.
Әлбетте, «фабрика» немесе «зауыт» атауларын тым шартты ... ... ұсақ ... ... ... ... революцияға дейінгі
Қазақстанның ірі кәсіпорындарының бірі Шымкенттегі шипалы жусаннан сантонин
өндіру жөніндегі химия зауыты болды. Бұл ... ірі ... ... ... Ол 1885 ... ... істей бастады және
сол кезде дүние жүзінде бағалы дәрі-дәрмек өндірген бірден-бір кәсіпорын
осы ... ... ... өнімдер өнеркәсібі бір сыпыра дамыды, ... ... ... ... және ... ... ірі
диірмендер, бірқатар май шайқайтын, шарап және сыра ... ... ... ... XIX ... ... ірі диірмендер пайда болды. 1911
жылы олардың саны 22-ге жетті. 1908 жылы ... ... ұн ... ... ... ... құрылды. Ол облыстағы ұн тарту ісін
толық монополиялап ... Ұн мен ... ... бөлігі жергілікті жерде
тұтынушылар тапты, қалған бөлігі Ресейдің ішкі ... ғана ... ... шетелге де жіберіліп отырды [13; 205].
Жайықта, Сырдарияда, Ертісте, Бұқтырмада, Іле мен ... ... ... ... Арал теңізінде, Каспий жағалауында балық ... ... 1913 жылы ... ... ... балық 34,5 мың
пұтқа жетті. Мұның өзі Ресейде ауланған бүкіл ... ... ... ... ... ... ... түрлерінің қысқаша
тізбесі өлкенің Ресей империализмінің және Батыс Еуропаның капиталистік
елдерінің шикізаттық ... ... ... ... ... ... ... жалпы өнімі 1913 жылы небәрі 67 миллион сомды
құрады (1926-29 жылдардағы бағамен). Бұл сомадан өндіріс құрал-жабдықтарын
өндіру үлесіне 27,1% ... ал ... ... ... өндірудің үлес салмағы
72,9%-ға жетті. Бұл орайда жалпы ... ... ... ... ... 41,9 миллион сом, яғни 62,6%, соның ішінде ұн-
жарма неркәсібі — 24,0, ... — 17,5, ... — 14,6% ... Бұдан
өлкенің жалпы артта қалғандығы жағдайында онда тұтыну бұйымдарын өндіретін
неркәсіптің басым болғаны көрінеді. Тау-кен зауыты мен кен өндіруші, ... ... ... ... ... ... ... Ресейдің өнеркәсібі
дамыған аудандарына тасып әкетілді [14; 67].
Ф-ОБ-001/033
Тарау ІІ. ХХ ... ... ... ... мен ... ролі
және сауда жолдары
2.1 Революцияға дейінгі Қазақстандағы сауда-экономикалық орталықтары
ретінде маусымдық жәрмеңкелердің ролі
Қазақ даласы патшалы Ресейдің ... ... ... ... қазақтардың шаруашылық, саяси және мәдени өмірінде көптеген
өзгерістер болды. Қазақ жері капиталистік қатынастар жедел ... ... ... ... негізделген экономикалық даму сатысына өтті.
Алғашында жалпыресейлік еңбек бөлінісіне тартылса, кейін жалпыресейлік
рынокқа ... ... ... өзі ... тұйықталған натуралды
шаруашылығының ыдырауына және әлеуметтік жіктелістің басталуына әкелді.
Қазақ даласына ене бастаған капиталистік қатынастар өндіргіш ... ... ... ... ... қатар сауда қатынастарының дамуына
үлкен әсерін ... ... XIX ғ. ... ... қазақтардың
күнделікті шаруашылық мұқтаждарын қанағаттануға және өздерінің товарын
өткізуге негіз болған жәрмеңкелік сауданың рөлі өсті.
Бекініс шептері ... ... ... ... ... жәрмеңке
саудасының ірі орталықтарына айналды. Мысалы: қазақ даласының солтүстік-
шығыс бөлігінде сауданың басты ... ... ... 1848 ж. ... ... саудагері Серафим Ботов Қарасор көліне ... ... ... ... ... алғашқыда Ботов жәрмеңкесі деп аталып, кейін
атақты ... ... ... ... ... уезіндегі Тайншакөл,
Ақмола уезіндегі Константиновск, Атбасар уезіндегі Перовск, Омбыдағы
Веденский, Көкшетаудағы Димитров ... ... ... ... ... Қоянды жәрмеңкесінде XIX ғ. аяғында сауда келісімдерінің көлемі ... ... ... жеткен [14; 67].
Ресейдің Қазақстанмен сауда қатынасы отаршылдық сипатта болды. Қазақ
Ф-ОБ-001/033
жеріне Ресей көпестері ... ... ... ... ... ... ... бағамен, кейде тіпті кіріптарлық шарттармен сатып отырды.
Патша үкіметінің осындай сауда саясатының ... орыс ... өте ... ... ... отырды.
Сауда тек қалаларда, бекініс пункттері мен қазақ-орыс станцияларында
ғана жүргізіліп қойған жоқ, ... ... орыс ... ... жақын жердегі қазақ ауылдарына шығып, товарларын ... ... ... ... ... ... ... саудада балама
ретінде көбірек бағасы бір сом күміс болып бағаланған ісек қой жүрді.
Ресей ... ... ... ... ... ... ... кейін ол товар-ақша айналысына ұласты. Жәрмеңкелер неізінен қазақтар
тығыз орналасқан жерлерде ... ... және ... ... ... ... ... Сібір мен Ресей империясының ... ... ... ... ... да мүмкіңдік туғызды.
XIX ғ. соңғы он жылында Қазақстанға 482 ... ... жол ... ... ... өркендеуіне Ресейдің орталық аудандарын-дағы
мал шаруашылығы шикізаттарына деген мұқтаждықтың есуі де әсерін тигізді,
әсіресе, бұл ... ... ... ... қай жерлерде ашу және
қай мезгілде ашу мәселесін патша үкіметінің әкімшілігі шешіп отырды. Бұл
жөнінде В. ... "06 ... ... к ... ... об
устройстве Киргизской степи" деген еңбегінде: "В местах тесно населенных
торговля сама себя прокладывает дорогу, в ... же ... ... еще ... ... где до сих пор ... не касалась патриархальных путей сообщения, ... ... ... ... Оно по выраженному нами мнению, должно
Ф-ОБ-001/033
заключаться в том, ... по ... ... ... и
торговой дороги на резав для поселения земельные участки, ... их ... ... ... там ... ... и ... без различия,
по направлению той же дороги учредить также административные и торговые
пункты", - деп ... [15; ... ... ... ... ... үнемі қамқорлық жасап
отырды. Өйткені, қазақ даласында ұйымдастырылған жәрмеңкелер ... ... ... ... ... ... басқаруына
негізделген басқару жүйесіне икемделуін тездетсе, екіншіден, қазақ халқының
орыс халқымен мәдени, ... ... ... ... ие ... ... ... қазақ даласындағы саяси ықпалының өсуін тездетіп қана
қоймай, сонымен қатар экономикалық жағынан қазақ жерінің ... ... ... ... ... ... ... Ресей көпестерінің
қазақтарды тонауы негізінде олардың көзсіз ... жол ... ... өзі
патшалы Ресейдің қазақ елінің мал шаруашылығы өнімдері және басқа да табиғи
байлығын тез арада игеруі үшін ... ... ... ... ... ... ... жүйеге тартылуы феодалдық-
патриархалдық қатынастардың әлсіреуіне,даладағы үй құлдығының қалдығының
жойылуына әкелді. Осының барлығы жергілікті ақсүйектердің ... ... ... ... мен ... ... ... 63].
Осындай жағдайда патша әкімшілігінің жәрмеңкелік сауда ұйымдастыруға
деген мүдделілігі арта түсті. ... ... 10-14 ... ... ... ... ... уақыты алдын-ала белгіленіп
қойылды, оның өзі бір жәрмеңкеде өтпеген товарды екінші бір ... ... ... мүмкіңдік берді. Бұл жөнінде Сібір линиялық қазақ әскерлері
әскери басқармасының есаулы Таликовтың 1853 ж. 13 ... жеке ... ... кавалер, генерал-лейтенант Гасфордқа жазған рапортынан
көруге ... Онда ... ... ... ... от ... ... 1852 г. за N 6096 Войсковое правление ... ... ... мест ... о ... ярмарках, находит полезным и вы-годным
для торговых оборотов ввести в вой-сках следующие ярмарки: первую в ... как ... ... от ... с ... ... ... посетить эту ярмарку, имели случай быть и на следующих, как то:
Атбасарской, Кокчетавской и ... и т.д." [17; 19] ... ... ... ... ... ... байланыстар
қалыптасты. Жәрмеңкелер жылдың төрт маусымында да ... ... ... деп ... ... үшін ... ... өтетін
жәрмеңкелердің маңызы зор болды. Бұған алыс ... ... ірі ... қой, ... мал ... ... ... жүн, киіз, май, ... ... ... ... ... ... заттарға айырбастады немесе
ұн, шәй, матаға, ыдыс-аяқ және тағы басқа заттарды алып ... ... ... мал ... ... ... әкеліп, саудаға кептеп араласа бастады. Олар ... ... ... оны ... ... ... ... Қазақ
байлары, алыпса-тарлар негізінен товарды ақшаға алды да, ... ... ... айырбастады.
Бұл жәрмеңкелердегі сауда негізінен сауда, товар-ақша қатынастарына жаңа
араласа бастаған қазақтар үшін, тонаушылық негізде жүрді. Әйтсе де қазақтар
өзіне тиімсіз сауда ... ... ... ... да ... мәжбүр
болды. Өйткені өзінің қажетінен арналған мал ... ... де, ... қажетті шаруашылық заттарын сатып ... орын ... ... ... өз ... жәрмеңкелердің жұмыс істеуіне
Ф-ОБ-001/033
қазақтардың өздері де мүдделі болды.
Россияның бодандығын алған қазақ сұлтандары өздерінің ... ... ... өз ... жақын жерлерден жәрмеңкелер ашу
жөнінде ... ... ... Мысалы, Сібір қырғыздары шекаралық
басқармасы бастығы қызметін атқарушының 1853 ж. 26 ... ... ... Бас Басқармасы Кеңесінің төрағасы осы жылдың 21-22 сәуір айында
Көкбекті станциясында Никольскі, ... және ... ... үш жәрмеңке ұйымдастыру жөніндегі өтінішін жалпы шекаралық басқарма
кеңесіне білдірді [18; 39-52].
Бұнда Сібір ... ... ... бастығы қызметін атқарушы
генерал-майор Клеистов кеңестің ... ... ... ұсынады. Яғни
мұнда, аға сұлтан Тезековтың Көкбекті округтік ... сол ... ... ... ... және ... орыс ... мен
ақшасына сата алатындай мүмкіндік беретін, осы округте ешқандай кедергісіз
жұмыс істей алатын жылына кем дегенде 2-3 ... ашу ... ... ... ... ... қазақтардың өтініштерін Көкбекті
округтік приказы жергілікті жағдайға және екі жақ үшін де ... ... осы ... жәрмеңкелер ұйымдастыруды қанағаттандырды. Бұның
өзі қазақтар үшін көктемде жайлауға көшкенде және ... ... ... ... ... ... ... алуға және қысты көтере алмайтын
артық малдарын еткізуге қолайлы болатын еді.
Батыс Сібір басқармасының Бас ... ... ... сауда
өнеркәсібінің дамуы қырғыздарға (қазақтарға) және орыстарға да пайдалылығын
ескере отырып, Көкбектіде екі ... ... ... ... жоқ. Жәрмеңкенің біреуі Никольск деген атпен май айында ... ... ... ... ... Воздемьянск деген атпен 1-
Ф-ОБ-001/033
қазаннан 1-қарашаға дейінгі уақытта өткізілуге тиіс деп белгіленді (9).
Сібір корпусы ... ... ... жәрмеңкелерді ұйымдастыру
жөніндегі жұмыстарды жүргізуге шекаралық басқарма бастығына ... ... ... ... жаңа ... ... ... (қазақтар) да хабарлануға тиісті болды. Жәрмеңкелер ашу жөнінде
өтініштер қазақ-орыс станцияларынан да келіп ... ... ... Иван ... пен Никифор Путиловтың 1858 ж. 2-ші ... ... ... ... ... ... жазылған өтінішінде
Николаевск станциясында қараша айының 1-нен-8-не ... ... ... ... ... ... ... білдірді.
Қазақтар Третьяков пен Путилов өз өтініштерінде ... ... ... ... маусымдық 25 желтоқсаннан - қаңтардың 1-
не дейін жұмыс істейтін Рождественский ... ... ... ... тағы да бір жәрмеңке ұйымдастырылса, ол ... ... ... және ... ... ... ... да тиімді болатынын айтады. Сондықтан Семенов жәрмеңкесі деген
атпен осы станцияда тағы бір ... ... ... ... өтінішіне басланысты әскери басқарма сол жыл-дың 12 маусымында
полковник Плещяковке ... ... ... қараша айында басқа ... ... ... ... ба, ... ол ... қай уақытта және қандай қашықтықта орналасқан, және егер ... ... ... ... ... жатқан жәрмеңкелердің
жұмысына кедергі келтірмей ме, сонымен қатар жаңадан ... ... ... суммасы, жәрмеңкеге берілетін жер көлемі,
лавкаларға және балағандарға қажетті жер және тағы ... ... ... ... мәліметті дайындау тапсырылды.
Ф-ОБ-001/033
Бұған полковник Плещяков 4 ... ... ... ... ... ... ... ашу жөнінде өтініш
білдірген Николаевск станциясының маңындағы Тоқалы қаласында қырқүйктің 25-
нен - 29-на дейінгі ... ... ... ... ... басқа
сауда орындарының жоқ екенін және оның Николаевск станциясынан жүз ... ... ... ... жаңадан ұйымдастырылмақшы болып
жатқан жәрмеңкеге ... ... ... ... ... ... ... мәлімдейді. Жәрмеңке ашылған жағдайда товарлар ... ... ... ... ... ақы станцияның кірісінде қалуы
керек деп те мәлімдемесінде көрсетеді [20; 413].
Корпус ... ... ... пен Путиловтың өтінішін қабылдап,
қыркүйектің 1-нен 8-не дейінгі уақытта Николаевск станциясында жыл сайын
бүкіл ... ... ... ... ... ... жәрмеңкені ұйымдастыруды әскери басқарма қазақ тұрғындар үшін
де, жақын маңдағы шаруа селениелері үшін де және ... ... ... ... жүрген қырғыздар (қазақтар) үшін де пайдалы деп тапты.
Бұл жәрмеңкелерде негізінен мал, мануфактуралық, ... ... ... ... қатар шаруа өнімі: ұн, балық, темекі,
тері, май, жабағы жүн, киіз және т.б. заттар сатыдды.
Еуропалық ... ... ... Омбы ... әкелді (14), ал
басқа күнделікті өмірге қажетті товарды көрші елді ... ... және ... ... жәрмеңкелерге көбіне Омбы уезінің Черлаков және Покровка болысы-нан,
Ақмола уезінің Құржекүл болысынан, Павлодар ... ... ... Ағаш,
Ақкөл болысының тұрғындары келді.
Қазақтар негізінен тері, тоң май, май, жабағы жүн, киіз, мал, ... ... ... ... ... ... малды негізінен байлар әкелді. ... бұл ... ... ... ... қатысып отырған.
Соның ішінде атақты байлар Арыстанғұловтар, Баймағамбетовтар, Семаевтар,
Баймақовтар, Нұралиндер, Шортанбаевтар, Назаровтар және Өтеповтар болды.
Бұл жәрмеңкелердегі жылқының құны 20 ... 30 ... ... тері ... 4 ... ... киіз 2 сом 80 тиын, май 8 сом 50 ... ... ... ... арпа ұны 50 ... 1 пұт сұлы 25 ... бағаланып сатылды.
Жәрмеңкелерде өлшем құралдары таразылар ен кірлер пайдаланылды. ... кен ... ... ... үшін ... ... орындар
алдырып отырды. Таразыларды пайдаланғаны үшін пайдаланған адам белгілі бір
сомада ... ... ... да болсын товардың 1 пұты үшін күміс ақшамен 0,4 тиын,
шөп және т.б. зат ... ... ... үшін 2,75 тиын әр ... тамақ
тағамдарды өлшегені үшін 1,04 тиын, 1 толық шелекті ... үшін 0,4 ... ... өзі саудаланатын товарға бір жүйеге келтірілген бағаның ... ... [21; ... ғ. ... ... ... сауда кең қанат жайды. Мысалы,
Көкшетау уезінде ғана 1900 ж. жалпы айналымы 3,2 млн. сом 33 ... ... ... ... ... ... таблица арқылы көрсетуге болады [22; 244].
Кесте 1
|N |Жәрменкені|Орналасқан ... ... ... |
| |ң аты. |жері. ... түрі | |
| | | ... | ... ... |Имантау |Нан, бидай |54.000 |
| | ... |
| | |. |ық, | |
| | ... ... | |
| | |1-2 ... ... |
| | | |қ, мал | |
| | | ... | |
| | | ... | ... ... ... |
| |ук. |пос. Акан |--- | |
| | ... ст. | | |
| | ... | | ... ... ... ст. ... |
| | ... |--- | |
| | ... | | |
| | ... | | ... |Арық-Балық|Арық-Балық |-------------|167.000 |
| | |ст. |--- | ... ... ... |
| | ... | ... ... қаласы|-------------|2.260.000 |
| |нов ... | ... ... |Нижне- ... |
| ... ... |--- | |
| | ... | ... |Казанск |Зеренді ст. |-------------|37.000 |
| | ... |--- | |
| | ... | | |
| | ... | ... ... қазақ даласында рөлінің өсуін сонымен қатар ... осы ... үшін ... алыс ... ... мал
айдауынан да көруге болады. Қазақтар өз шаруашылығын да базар талаптарына
Ф-ОБ-001/033
қарай негіздей бастады, яғни жәрмеңкеде ... ... мал ... ... ... дамуы қазақ қоғамының жіктелуіне де үлкен әсерін тигізді.
Қазақтардың өз ішінен ... ... ... ... бастады. Мысалы,
1803 ж. Баян-Ауыл округінің 107 саудагерінің 63 қазақ болған [23; ... ... ... ... Ресейде жәрмеңкелердің
маңызы төмендеген кезде, әсіресе Ірбіт жәрмеңкесінің рөлі төмеңдеген кезде
өте жоғары қарқынмен дамыды.
Қазақтардың ... ... және ... ... өндіріс орындарының
жоқтығы да жәрмеңкелік сауданың рөлінің өсуіне ... ... ... Қасымбаев Ж.Қ. "Города Восточного ... ... ... ... ... ... және ... ашылуына
біріншіден біршані тұрақты сауда қатынастарының дамуына ... ... ... ... әсер ... ... ... жерінде тұрақты тауар
айналымының қалыптасуы, үшіншіден халықтан көшпелі өмір ... ... ... ... ... ... қанағаттандырудағы
жәрмеңкелердің рөлінін өсуі" - деп көрсетеді.
Осы кездегі жәрмеңкелік сауданың рөлінің өскендігін мынадан ... ... ... ... ... ... тавар айналымы 1882
ж. 6,6 млн. сом болса, 1900 ж. 18,5 млн. сомға жеткен.
Сауданың ... ... ... ... ... капиталы,
несиенің капиталистік формалары бойына сіңірген қазақтын сауда буржуазиясы
қалыптаса бастаған.
Патша ... ... ... ... ... ... сипаттағы өздерінің отаршылдық саясатына пайдаланғанына қарамас-
тан, феодалдық-патриархалдық тәртіптегі қазақ жерінің натуралды шаруашылығы-
ның ... ... ... ... ... қарқынмен дамуына
ықпал еткен сауданың, соның ішінде жәрмеңкелік
Ф-ОБ-001/033
сауданың дамуы қазақ халқының әлеуметтік-экономикалық мүддесіне сай келді.
2.2. ... ... ... енуі ... қатынас
жолдары мен сауданың жай-күйі
Қазақстанның метрополия орталық аудандарының капиталистік өнеркәсібі-нің
шикізат кезіне, сондай-ақ онім өткізу рыногына ... ... ... рөл атқарды, олар бір мезгілде Ресейдің артта қалған ... ең ... Орта Азия мен ... Ресей капитализмінің ену
құралы және нәтижесі де болды. Шын мәнінде, Орта Азия мен ... ... ... осы ... ... түкпіріне темір жолдар
салудан басталды.
Қазақстанда дамыған қатынас ... ... ... өндіргіш күште-рін
дамытуда үлкен қиындықтар туғызды, оның жекелеген аудандары арасында да,
Орталық Ресеймен де экономикалық және ... ... ... ... ... ... орыс капитализмін шикізатпен ұдайы қамтама-сыз
етіп отыруын және фабрикалық бұйымдарының тұтынушысына айналуын кешіктірді.
Темір жолдар салынғанға дейін ... ... ... негізгі құралы
мейлінше өнімсіз және қымбат ... ... түрі — түйе ... болды.
Жүк болмашы мөлшерде тасылды және көп уақыт алды. Кейде керуендер Ташкент
пен ... ... ... ... ... ... дейін 90-
100 күн жүретін еді [24; ... ... салу ... ... ... ... магистральдардан
басталды. 1874—76 жылдарда Торғай облысы мен Орынборды Орталық Ресеймен
байланыстырған Орынбор ... жолы ... ... Кез ... ... олда Қазақстанның өзіне жақын жатқан аудандарын Ресейдің
өнеркәсіптік ... ... ... ... ... ... ... келуіне себепші болды. 1891—93 жылдарда
Ф-ОБ-001/033
Рязань-Козлов темір жолының акционерлік қоғамы Покровская Слоиода-Орал
жолын; 1897 жылы ... ... ... ... жол ... жол болған
еді, ал екінші жол Орал облысының батыс ... ... ... ғана ... ... ... жол ... XIX ғасырдың аяғы — XX ғасырдың
басынан ірі Сібір темір ... ... ... тартыла бастайды.
Магистральдық бағыттарын ... ... орыс ... белгілі бір
іскерлік топтарының және Орта Азия мен Қазақстандағы әскери ведомствоның
мүдделерін сақтауды ... ... ... ... Олар ... аумағы
бойынша салынатын темір жолдардың бір бөлігін Сібір ... ... ... және Орта Азия ... қосу ... ескере
отырып жүргізуді талап етті. Патша өкіметінің жергілікті ... ... ... ... Колпаковский, Торғай
әскери губернаторы Проценко және ... ... ... ... ... ... өнімдерін еуропалық Ресейге өткізу мүмкіндігінен
айырылған Се-мей және ... ... үшін ... ... ... қажет
екенін атап көрсетті. Сібір магистралы құрылысының бірінші Батыс Сібір
учаскесі Ақмола облысының ... және Омбы ... ... 178
шақырым бойы өтіп, Челябі-Қорған бағыты бойынша Петропавл-Омбы арқылы Обь
өзеніне дейін жетіп, әрі ... ... ... бағыт алды. Магистралды салу
ерекше қиын жағдайларда: ... ... ... ... ... ... жоқ жағдайларда жүргізілді. Жер қазу жұмыстарын ... ... үшін ... жер ... машиналар жаздырып алынды, бірақ олар
жеткіліксіз болды, сондықтан жұмыстың негізгі көпшілігі қолмен атқарылды.
Жобада көзделген техникалық ... ... 1902 ... ... ... 14 ... ... рельсі дереу ауыстыруды керек етті, 1312 ағаш
көпірді де ауыстырып, топырақ
Ф-ОБ-001/033
төсемесін биіктету және нығайту, сумен жабдықтау жүйесін және т.б. ... көп ... ... ... болды. Осының бәрі мұнда тамыр жайып ... ... ... ... салдарынан жүзеге аспады. 1894
жылғы 30 тамыздан бастап Челябіден Омбыға дейін уақытша, ал 1895 ... ... ... ... ... жолының бүкіл желісі тұрақты пайдалануға берілді.
1896 жылғы 16 қазанда жол толық салынып бітті.
Революцияға дейінгі Қазақстанның негізгі ірі ... жол ... ... ... ... жолы ... Бұл ... салудың алдында Орта
Азия магистралы жүргізілді. 1880-1888 жылдардың өзінде-ақ Красноводск
фортынан ... ... ... ... жолы ... болатын, ол 1899
жылы Ташкентке дейін жеткізілді. 1900 жылдан ол Орта Азия ... жолы ... ... Бұл ... ... Ресейге мақта, жемістер, былғары мен
тері, қаракөл елтірісі, шарап және басқа да ауыл шаруашылық тауарлары тасып
апарылды. Әкелінетін заттар ... ... ... ... темір, ағаш
және т.б. болды.
Бірақ Орта Азия темір жолын пайдалануда бірқатар қолайсыздықтар да ... Ең ... бұл ... жол еді: жүктен алынатын көптеген алымдардың
салдарынан тауарлардың құны артты. Жүкті тиеу де өте көп ... ... ... ... ... ... ... судың қатып қалуы
және Еділ бойымен кеме қатынасының тоқтатылуы жүктерді Ресейге шығару жолын
ұзақ уақытқа жауып тастады. Осының бәрі Орта ... ... ... ... ... тікелей байланыстыратын жаңа темір жол салу қажеттігін
туғызды.Орта Азия мен ... жаңа ... жол салу ... ... әр ... ... ведомстволардың және орыс капиталистері мен
кәсіпкерлері топтарының ... өріс ... Онда ... ... ... Азия ... ... мейлінше айқын білдірілді. Алғашқылары
Түркістанды өзінің ең басты шикізаты — мақта
Ф-ОБ-001/033
өндірудің көзіне айналдыруға тырысты, ... ... мен ... ... ... ... және ... да мақта өсіретін облыстарына
тиімді өткізу үшін жаңа жолды пайдалануды ... ... ... ... ... ... мәселе
1901 жылғы 21 сәуірде түпкілікті шешілді.
Салынатын жолдың бүкіл желісі әкімшілік ... екі ... ... ... ... (Ташкент—Көбек) Түркістан өлкесі Сырдария облысы-ның
аумағы бойынша, Солтүстік бөлігі (Орынбор—Кебек) Орынбор губерниясы, Торғай
облысының және Орал ... ... ... ... ... ... болып
белгіленді. Құрылыс Орынбор жағынан 10 мамырда, ал Ташкент жағынан 1901
жылғы 9 қарашадан басталды. ... ... 1902 жылы ғана ... ... [25; 80].
1904жылғы 1 қаңтарда бүкіл Орынбор-Ташкентжолы бойынша поездардың уақытша
жүрісі ашылды. Солтүстік бөлігі толық аяқталып, 1905 ... 25 ... ... 1906 ... 1 ... пайдалануға берілді.
1905 жылғы 1 қаңтардан бастап Орынбор-Самара-Златоуст жолының учаске-сі,
ал 1906 жылғы 22 ... ... Орта Азия ... ... станциясы
Орынбор-Ташкент жолына қосылды. Соның нәтижесінде жаңа магистральдың жалпы
ұзындығы ұлғайды. Жолдың сегіз шеберханасының алтауы ... ... Бес ірі ... - ... ... Қазалы, Перовск, Түркістан
Қазақстанның Ресеймен және Орта ... ... ... ... Жол ... орналасатын жеріне дауласа отырып, Орынбор
таңдап алынды.
1910 жылдың көктемінде Троицк темір жолы акционерлік қоғамы ... ... ... ... ... ... ... Полетаево
станциясы арқылы Челябі станциясына дейінгі желісін ... ... ... қоныс аударушылардың Торғай облысының Қостанай және басқа уездеріне
ағылып келуіне және олардан ауыл ... ... мен мал ... ... ... жәрдемдесуге тиіс болды.
Жол салу жөніндегі акционерлік қоғамның құрылтайшылары ірі капиталист
А.И.Путилов, инженерлер И.Х.Денисов пен М. ... ... ... ... ... ... 1911 ... Қазан айының ортасына қарай жол
Троицкіге жетті, оған Полетаево станциясынан ... ... 18 ... ал 3 ... ... ол ... уақытша қатынас ашылды. Қатынас
министрлігі жанындағы темір ... ... ... ... 1911 ... маусымда «өлкені коныс аудару қозғалысын дамыту жолымен отарлау
мүдделері» үшін Троицк темір ... ... ... салу ... ... Қоғам қажетті іздестіру жұмыстарын өз қаражатымен жүргізді. 1912
жылғы 23 ... ... ... ... жол ... ... ... басшылық ету үшін жергілікті басқарма құрылды, ол ... ... ... жаңа ... салу ... ... ... деп аталды.
Құрылыс 1913 жылдың көктемінде басталып, жыл-дың аяғына қарай аяқталды, 1
желтоқсаннан бастап мұнда поездардың жүрісі ашылды.
1911 ... ... ... жеке акционерлік қоғамдардың қаражатына Алтай
және Жетісу ... ... ... ... ... жылғы 28 мамырда Жетісу
темір жолы акционерлік қоғамын құру ... өкім ... оның ... ... пен ... ... болды.
Жол салу жұмыстары 1914 жылдың жазында Арыс станциясы жағынан ... ... ... ... ... жол Шымкентке жетті, сөйтіп Арыс
пен Шымкент арасында 10 қазаннан уақытша тауар және ... ... ... ... ... үш ... астам уақыт өткен соң жол тек
Бурное станциясына дейін жетті.
Ф-ОБ-001/033
Жетісу жолы қоғамымен бір ... ... жолы ... ... ... оның құрылтайшысы Хрулев бастаған кәсіпкерлер тобы ... ... ... ... ... ... ... бар
Семейге дейін темір жол салу мен пайдалануды қолға алды.
Қазақстан аумағы ... жаңа жол: Ауыл ... ... ... ... жол ... ... тармағы Алтайдың тұйық жолы ... ... ... ... ... ... ірі темір жолдардан баска,
өлкеде өндірістік (кен-зауыттық) сипаттағы бірнеше жергілікті Екібастұз,
Спасск, Қарағанды, Риддер жолдары және басқалар да салынды.
Қазақстандағы ... жол ... ... ... сан ... аса қатаң қанауға, алдау мен тонауға ... ... пен ... ... ... ... салу етек ... бірге темір жолдар салу жергілікті еңбекшілерден жерді ... ... әкеп ... олар ... және ... бойы ... келген
орындарынан қуылды. Мүлде толық емес деректер бойынша, Орын-бор-Ташкент
темір жолының тек бір ғана ... ... ... 13 мың ... ... жолының Қостанай учаскесіне — 1,1 мың ... ... ... - 6,7 мың ... ... темір жолына 5 мың десятина жер
иеліктен алынған. Жобаланып жатқан Оңтүстік Сібір ... үшін ... ... 1914 жылы 20 мың ... жер иеліктен алынды.
Темір жол құрылысының өріс алғанына қарамастан, Қазақстанның ... ... ... өте нашар қамтамасыз етілді. Мәселен, 1917 жылы
өлкенің мың ... ... ... ... бір ... ғана ... үстіне темір жол желісі Қазақстанның негізгі аудандары бойынша өте
әркелкі бөлінді. Жетісу ... бір ... да жол ... 3/4 ... жуық ... Сырдария және Торғай облыстарында
болды. Оның үстіне темір жолдар бұл ... ел ... аз ... ... еді. ... облысының халық ең көп қоныстанған
Әулиеата, Шымкент уездерінде 1915 жылға дейін жол болмады.
Семей облысында 1915 ... ... ... жол ... орнын Ертіс бойымен
су жолының болуы біршама толтырып ... Омбы мен ... ... Ертіс
бойымен жүкті бірнеше пароход компаниялары: «Батыс Сібір пароходство және
сауда серіктестігі», ... ... және ... ... пен ... сауда үйі» және басқалар тасыды. 1911 жылы
Ертісте 73 пароход және бумен жүрмейтін 214 кеме мен ... ... ... ... ... Омбы мен ... арасында жүк тасумен айналысты.
Өлкеде күш-көлігі кең ... ... ... ... ... ... Қарқаралы-Павло-дар,
Омбы-Семей сауда жолдары бойынша, сондай-ақ Тайынша жолы бойынша (Петропавл-
Ақмола, Көкшетауға соқпайды) және басқа жолдармен тасылды.
Бірақ бұл қатынас ... да жыл ... алты ... сәл ... уақыт жұмыс
істеді. Суық түскен соң көктемге дейін әдетте қараша-сәуір аралығында, күш-
көлігімен және Ертіс бойымен жүк тасу ... ... қиын ... ... ... ... үшін зор
қиындықтар туғызды. Ауыл шаруашылық өнімдері мен малды ... ... жол ... ... өте ... ... және ... шамасы
жетпеді. Шаруалар өз еңбегінің өнімдерін жергілікті жерде мейлінше төмен
бағамен сатуға ... ... ... ... қазақ рыногының құрылуы
тежелді, ал бағаның мүлде әр түрлі болуы ... ... ... негіз жасады. Өлкеде салынған темір жол желісі негізінен
алғанда оны Ресейдің орталық аудандарының ... ... ... өнім ... ... ... құралы болды, оны қанауды күшейтуге мүмкіндік берді. Мұны өлкедегі
темір жолдардың жүк ... ... ... айқын сипаттайды, ол 1913
жылы 1114 мыңтонна, олардың әкетілгені — 602 мың, әкелінгені - 512 мыңтонна
болған. Темір ... ... ... ... ішкі ... ... ауыл ... өнімдері мен шикізат: Рязань-Орал жолының Покровск-
Орал учаскесі арқылы және Сібір жолының ... ... ... ... ет, тоң май, ... жүн, мал; ... жолымен оларға қоса
Орта Азия мақтасының басым бөлігі, ... ... және жас ... ... ... ... өнеркәсіпті аудандарынан Қазақстанға
егіншілік машиналары мен құралдары, ағаш, құрылыс материалдары (цемент, әк,
алебастр), темір, болат, ... ... ... фабрика бұйымдары, шай, қант
және басқа тауарлар әкелінді.
Қазақстанда темір ... ... оның ... елеулі өзгерістерге әкеп соқты. Темір жол желілеріне іргелес
жатқан аудандарда дәнді-дақылдар мен мақта ... шөп ... ... және ... дамыды. Қазақ ауылына тауар-ақша қатынастарының енуі және
натуралды шаруашылықтың ыдырауы күшейді. Бір ... ... ... ... екінші жағынан, жалдама еңбекті қолдану дамыды. Жолдардың салынуы
шаруалардың қоныстануына жәрдемдесті. Қала ... саны өсті және ... ... жол ... ... орналасқан қалаларда өнеркәсіп дамыды.
Бірақ, темір жолдарды салу мен ... да, ... кен ... ... ... ... ... болуы мен дамуының да ең маңызды нәтижесі
лкеде жұмысшылардың білікті кадрларының пайда болуына жол ашты. ... ... ... бұратана шет аймақпен берік байланыстырып, сол
арқылы бүкіл империя бойынша біртұтас экономикалық ... ... ... ене ... ... ... өндіргіш күштердің,
қоғамдық еңбек бөлісінің өсуі, сонымен қатар сауда қатынастарының дамуына
үлкен әсерін тигізді. Әсіресе, XIX ғ. ... ... ... шаруашылық мұқтаждарын қанағаттануға және өздерінің ... ... ... ... ... рөлі өсті.
Шетелдік кәсіпкерлер, әсіресе, табыстың ең бай көзі ... ... ... көп күш ... ... бұл саладағы капиталының үлес
салмағы 70%-ға жетті. Жат жерлік алпауыттарды ең ... ... ... ... ... ... орыс империясының ұлттық аймақтары қызықтырды.
Қашанда өзінің ... ... ... ... ... ... ... XIX ғасырдың ортасынан былай қалыптасқан өнеркәсіп
орындарына кеңес дәуіріне ... 50 ... және ... ... өздерінің капиталдарын салды.
Шетел капиталы, әсіресе, мыс, қорғасын, ... ... ... ... кен
қазбаларына үлкен қызығушылық білдірді. XX ғасырдың басында шетел капиталы
қазақ даласына енеді және өзінің қол астына өлкенің ... ... ... ... да, орыс ... ... ... ретінде шығады.
Олардың арасында өлкенің шикізат көздерін басып алу және байлығын ... ... ... Бірақ Ресей өнеркәсібі өзінің артта қалған техникасы
және біршама әлсіз капиталымен бәсекелестік күреске төзе алмайды. Тек ... ... ... Федоров және Романвтар кенді ... ... ... ... ... акционерлік қоғамдарға жарнашы ретінде,
өздерінің қызметін ... ... ... ... Қазақстанда орныққан ірі шетелдік
серіктестіктердің бірі "Спасск мыс кеніштерінің ... ... ... ... көп ... мыс ... көңіл қойған ағылшын
Ф-ОБ-001/033
кәсіпкерлерінің бір тобы, Қазақстанға өздерінің инженерлерін сол кездегі
Рязановтарға жататын көптеген ашылған және ... кен ... ... ... ... XIX ... ... жартысындағы Қазақ
жеріндегі мыс балқыту өнеркәсібінің ошағы болды. 1898 жылы өндіріс ісін
жалғастырғанымен, қаржыларының ... әрі ... ... ... алудан үміті үзілген Рязановтар әулеті Спасск зауыты
мен кен орындарын ағьілшын кәсіпкерлеріне жалға-беруге ... ... 3 жыл ... ... және ... сенімді адамы,
Мәскеу дворянині фон-Штейн деген біреумен қол ... Онда "... ... мен ... ... 1904 жылдың 1 шілдесінен, 1907
жылдың 30 ... ... ... 3 ... ... ... бір жылдық
жалдау құны 60 мың сом, ал барлық 3 жылға 180 мың сом, оның 120000 сомы ... ... қол ... екі ... ... ... ... қалған 60 мың
сом 1905 жылдың 1 шілдесіне дейін төленуі тиіс..." деп жазылды.
Әрине, шетелдік кәсіпкерлер Спасск мыс зауытын, мыс және ... ... ... ... жоқ. Олардың түпкі мақсаты осынау мол байлықты
түгелдей өз меншігіне айналдыру еді. ... кен ... ... ... ... ... құнының өзі ағылшындардың шығарған
қаржысын өтейтін еді.
Шетелдік ... ... ... екі ... қоғамды тығыз
байланыстырған ортақ мәселелер кеп ... Ең ... ... ... орталық Қазақстандағы кәсіпорындарды өз меншігіне ... ... ие болу еді. ... ... ... ... тек ... француздар ғана болып қойған жоқ, сонымен қатар АҚШ-тың, Швецияның,
Германияның, Австрияның, Испанияның ірі ... ... ... ... ... ... ... оның құнды
Ф-ОБ-001/033
қағаздарының иегері болған банктердің қатарына оны ... ... ... ... банкісінен басқа, Лондон-Ливерпуль
коммерциялық, Дрезден, Неміс ... және де ... ... ... ... Петербор жеке коммерциялық сияқты орыс банкілері
жатты.
Қазақстанның бай аудандарын басып ... ... ... тек ... салу арқылы, қазақ жерінің байлығын жыртқыштықпен ... ... ... ... ... қанау жолымен зор ... ... ... Патша
үкіметі шетел кәсіпкерлеріне қазақ ... ... ... алуға ең кең
мүмкіндіктер ашып берді. Жерлерді басып алу не қазынамен тікелей жалдық
келісім ... ... ... ... ... ... ... іске
асты. Бірінші жағдайдағы сияқты, екінші жағдайда да патша чиновниктері мен
бай үстем тап өкілдерін параға сатып алу кең ... ... 1914 жылы ... ... ... ... және
Романов-Қырғыз қоғамы үшін қоныстандыру басқармасынан 52936 сомға жер сатып
алады.
Ресей капитализмінің ... ... ... ... Қазақстанда
негізінен өнеркәсіптің екі саласы, жергілікті жерде шикізаттар ... ... ... ... және ... ... ... ауыл
шаруашылык, көбінесе мал өнімдерін ұқсату ... ... ... ... ... және ... Қазақстанда дамыды. Онда түсті
металдар мен көмір кен орындары ... ... ... бұл ... ... ... жоқ. Кен орындары жеке кәсіпкерлерге сатылды, олар 20
жылдай пайдаланып, кен қоры азайысымен, ол кен ... ... ... ... ... ... ... мен кеніштері пайда болды, ол
қайтыс болғаннан кейін олар кен ... ... ... себепті
«Кабинеттің» (патша әулетінің) меншігіне көшті. Бұл кәсіпорын-дарда басы-
Ф-ОБ-001/033
байлы шаруалардың еңбегі пайдаланылды, артта ... ... ... ... міндеткерлігі қолданылды, сондықтан да олар реформадан кейінгі ке-
зеңде құлдырауға ұшырады, ал XIX ... ... ... жекелеген
әрекеттерге (1887 жылы Зырянда байыту фабрикасын салу, неғұрлым жетілген
өндіріс техникасы мен технологиясын қолдану және т.б.) ... ... ... Қазақстанда көмір және түсті металдар кен орындарын ... ... ... оларға XIX ғасырдың 30-жылдардың басынан ... ... ... аударған болатын, бұған мұнда патша ... ... да ... ... ... ... көпестер Н.Ушаков, А.Рязанов, Зотов жергілікті
байлардың Қарағанды көмір кенішін, ... мыс ... бар ... ... және ... ... аудандарын арзанға сатып алып, мыс
өндірумен айналысты. Н.Ушаков 1857 жылы ... мыс ... ... ... ... ... 1887-88 жылдары Қарқаралыға жақын
жерде Косьмо-Демьяновск, Балқаш көлінің жағалауына ... ... ... ... ... олар араға үзіліс салып, біріншісі 1913 жылға
дейін, екіншісі 1907 ... ... ... істеді.
Бұл кәсіпорындардың бәрін кәсіпкерлер жеткілікті қаражаттары ... ... ... ... ... және ... жұмысшылары жоқ
жағдайда салып, пайдаланды. Олардың иелерінің көпшілігі оңай пайданы қуып
кетті де, ақыр аяғында күйзеліске ... ... ... ... кен ... ... ... мыс өндіретін кәсіпорындар шетелдік кәсіпкерлердің акционерлік
қоғамдарының қолына көшті. Олардың арасындағы тұңғыш кәсіпорындардың бірі ... жылы ... ... ... пен ... ... болып келген, XIX
ғасырдың екінші жартысында өлкедегі мыс балқыту өнеркәсібінің
Ф-ОБ-001/033
ошағы болған кәсіпорындарды, ... мен кен ... ... ... ... кен ... ... қоғамы». Қоғам орыс
кәсіпкерлерінен Спасск мыс балқыту зауытымен қоса Спасск-Воскресенск мыс
кенішін және Успенск мыс ... ... және ... тас көмір кен
орындарын, екі темір кенішін сатып алды. ... ... ... ... ... және ... президенті М.Ф.Карноның ұлы, француз
капиталисі Клод Эрнест Жан Карноның байланыстары мен ықпалы ... ... ... ... ... ... өсуін сонымен қатар дала
байларының осы жәрмеңкелер үшін арнайы алыс аймақтардан ... ... да ... ... ... өз шаруашылығын да базар талаптарына
қарай негіздей бастады, яғни жәрмеңкеде сұранысы үлкен мал ... ... ... ... қазақ қоғамының жіктелуіне де үлкен әсерін тигізді.
Қазақтардың өз ішінен ауқатты адамдар саудамен айналыса бастады. ... ж. ... ... 107 ... 63 ... ... (21).
Солтүстік-шығыс Қазақстандағы жәрмеңкелер орталық Ресейде жәрмең-
келердің маңызы ... ... ... ... ... ... ... өте жоғары қарқынмен дамыды.
Қазақтардың көшпелі өмірі және өлкеде өңдеуші өндіріс ... да ... ... ... ... ықпалын тигізді.
Ф-ОБ-001/033
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Алампиев П.М. Ликвидация ... ... ... ... и ... ... ... (Исторический
опыт Казахской ССР). М., 1958, 126-127 бб
2. Аяпов М. Из истории горного промысла и поисков месторождений ... на юге ... ... ... Ак. ... ССР. ... Изд-во, 1969. 62 б
3. Брейтерман А.Д. Медная промышленность СССР и мировой ... 1930., ... ... ... 1923, 413 ... ... Л., Федюкин С.А. Джезказган-город меди. Исторический очерк.
–Алма-Ата: Наука, 1966., 15-б
6. Қазақстан тарихының очерктері. – ... 1994., ... ... А. Ұлы ...... 1981., -179 ... Завалишин З.Ю. Описание Западной Сибири. Т., І. ... Зив В.С. ... ... в русской горнозаводской промышленности.
Пг., 1917. 80 б.
10. Долинский В. Об отношениях ... к ... ... и ... ... ... М., ... 14
11. Шойынбаев Т.Ж. Добровольное вхождение казахских земель в состав
России.- Алма-Ата, 1982.-С. 79
12. Шаукенбаев Т. Урало-Эмбенский нефтяной район. А., 1961, ... ... ... ... Сб. Статей. Ал., 1968, 205-б
14. Қасымбаев Ж.К. Города Восточного Казахстана 1861-1917 гг. –А., С-67
15. ... ... ССр в пяти ... Т 3., 1979-С. ... ... С. ... ... дореволюционного Казахстана (1861-
1917).-Алма-Ата: Гылым, 1991. 63-б
17. Фридман Ц.Л. Иностранный капитал в дореволюционном Казахстане. Алма-
Ата: Казгосизбат., 1960., 19 ... ... Ц.Л. ... ... ... ... Г. Промышленность дореволюционном Казахстане. 20-21 бб
20. Горный журнал., 1923, 413 б.
21. Пегина Л., Федюкин С.А. Джезказган-город меди. Исторический ... ... 1966., ... ... ... очерктері. – Алматы., 1994., -244б
23. Сабырханов А. Ұлы бетбұрыс. – Алматы., 1981., -179 б
24. Завалишин З.Ю. Описание Западной Сибири. Т., І. ... Зив В.С. ... ... в ... горнозаводской промышленности.
Пг., 1917. 80 б.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Микроэкономика пәнін зерделеу186 бет
Акционерлiк қоғам-заңды тұлғаның ұйымдық-құқықтық нысаны ретiнде42 бет
Акционерлік қоғам туралы жалпы түсінік42 бет
Акционерлік қоғам түсінігі17 бет
Акционерлік қоғам қызметі38 бет
Акционерлік қоғамдардың қызметінің экономикалық тиімділігінің теориялық негіздері38 бет
Акционерлік қоғамдардың құқықтық жағдайы43 бет
Акционерлік қоғамның жалпы сипаттамасы29 бет
Акционерлік қоғамның қызметін талдау36 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь