Биосферадағы зат айналымы және энергияның өзгеруі


Зат айналымы. Тірі ағзаларға тән қасиеттердің біріне зат айналымы жатады. Биосфераның пайда болуы және оның тұрақтылығы әрі біртұтастығы барлық ағзалар мен айналадағы орта арасында болатын биологиялық айналымға тікелей байланысты.
Табиғатта болатын зат айналым ағзалардың үш тобының қатысуымен жүреді. Біріншіден, продуценттер (жасыл өсімдіктер) күннің жарық энергиясын сіңіру арқылы бастапқы өнім болып саналатын — органикалық заттарды түзеді. Ол заттар негізгі тіршілік тірегі болып саналады. Екінші, консументтер (әр түрлі сатыдағы) дайын органикалық заттарды пайдаланып, оларды бір түрден екінші түрге айналдырады да, Жер бетінде тіршіліктің жандана түсуіне және олардың ұрпақтарының үнемі алмасып отыруына жағдай жасайды. Үшінші, редуценттер — органикалық заттарды минералды заттарға ыдыратады және сол арқылы табиғатта кажетсіз қалдықтардың жиналуына жол бермейді.
Табиғатта болатын биологиялық зат айналымын сызбанұска арқылы көрсетуге болады:
жасыл өсiмдіктер жануарлар ұсақ ағзалар
(продуценттер) (консументтер) (редуценттер)
Жер бетінде тіршілікті Күн энергиясы мен жасыл өсімдіктерде болатын хлорофилдер қамтамасыз етеді. Ал басқа ағзаларда болатын зат айналымы продуценттерге тікелей байланысты және олардың тіршілігіне өз көмегін тигізеді.
Кез келген биогеоценозды құраушы бірнеше түрге жататын популяциялар арасында өзара тығыз қарым-қатынас болумен бірге өзара аса күрделi карама-қайшылықтар да болып тұрады. Ағзалар өзара қоректену тізбегі арқылы және айналадағы өлі табиғатпен (жарық, су, жылу, ауа, химиялық элементтер, т. б.) үнемі болып түратын зат алмасу арқылы тығыз байланысты болады. Зат алмасудың нәтижесінде ағзалардың құрамындағы әр түрлі элементтер кайтадан айналадағы ортаға беріледі де, бұл әрекет үнемi қайталанып отырады. Міне осылай табиғатта үздіксіз зат айналымы болады. Табиғатта болатын зат айналым әрбір биогеоцеиозды және биосфераны тұтасымен камтиды.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Биосферадағы зат айналымы және энергияның өзгеруі

Зат айналымы. Тірі ағзаларға тән қасиеттердің біріне зат айналымы
жатады. Биосфераның пайда болуы және оның тұрақтылығы әрі біртұтастығы
барлық ағзалар мен айналадағы орта арасында болатын биологиялық айналымға
тікелей байланысты.
Табиғатта болатын зат айналым ағзалардың үш тобының қатысуымен
жүреді. Біріншіден, продуценттер (жасыл өсімдіктер) күннің жарық энергиясын
сіңіру арқылы бастапқы өнім болып саналатын — органикалық заттарды түзеді.
Ол заттар негізгі тіршілік тірегі болып саналады. Екінші, консументтер (әр
түрлі сатыдағы) дайын органикалық заттарды пайдаланып, оларды бір түрден
екінші түрге айналдырады да, Жер бетінде тіршіліктің жандана түсуіне және
олардың ұрпақтарының үнемі алмасып отыруына жағдай жасайды. Үшінші,
редуценттер — органикалық заттарды минералды заттарға ыдыратады және сол
арқылы табиғатта кажетсіз қалдықтардың жиналуына жол бермейді.
Табиғатта болатын биологиялық зат айналымын сызбанұска арқылы
көрсетуге болады:

жасыл өсiмдіктер (жануарлар (ұсақ ағзалар
(продуценттер) (консументтер) (редуценттер)

Жер бетінде тіршілікті Күн энергиясы мен жасыл өсімдіктерде болатын
хлорофилдер қамтамасыз етеді. Ал басқа ағзаларда болатын зат айналымы
продуценттерге тікелей байланысты және олардың тіршілігіне өз көмегін
тигізеді.
Кез келген биогеоценозды құраушы бірнеше түрге жататын популяциялар
арасында өзара тығыз қарым-қатынас болумен бірге өзара аса күрделi карама-
қайшылықтар да болып тұрады. Ағзалар өзара қоректену тізбегі арқылы және
айналадағы өлі табиғатпен (жарық, су, жылу, ауа, химиялық элементтер, т.
б.) үнемі болып түратын зат алмасу арқылы тығыз байланысты болады. Зат
алмасудың нәтижесінде ағзалардың құрамындағы әр түрлі элементтер кайтадан
айналадағы ортаға беріледі де, бұл әрекет үнемi қайталанып отырады. Міне
осылай табиғатта үздіксіз зат айналымы болады. Табиғатта болатын зат
айналым әрбір биогеоцеиозды және биосфераны тұтасымен камтиды.
Биосферада тұрақты түрде су мен тірі ағзалар кұрамына кіретін
химиялық элементтер арасында да үздіксіз айналым болып тұрады. Ағзалар өз
жасушасындағы цитоплазманы синтездеу үшін 40-қа жуық элементтерді
пайдаланады. Олардың ішіндегі ең негізгілеріне көміртегі, азот, сутегі,
оттегі, фосфор және күкірт жатады. Ал басқа злементтер аздаған мөлшерде
болса да өте қажет. Оларға кальций, темір, калий, натрий, т. б. жатады.
Ағзалар мен айналадағы орта арасында болатын зат айналым биосферадағы
тіршiлікті қамтамасыз етеді. Биосферадағы зат айна-лымында тірі ағзалардың
атқаратын қызметі ерекше.
Табиғатта болатын зат айналымында тірі ағзалар түрліше кьізмет
атқарады. Оларға газдық, қаныкпалық, тотығу-тотықсыздану және биохимиялық
қызметтер жатады.
Газдық қызмет жасыл өсімдіктердің фотосинтез әрекетi кезінде оттегін
бөліп шығаруы, тынысалу кезінде өсімдіктер мен жануарлардың бөліп шығаратын
көмірқышқыл газы, сонымен қатар азотты, күкiртсутектi, т. б. қалпына
келтіретін бактериялар арқылы жүзеге асады. Бұл кезде тірі ағзалар мен
атмосфера арасында тығыз байланыс түзіледі.
Биосферадағы зат айналымы.
Толық бағдаршалар — зат айналымының әр түрлі деңгейлері. Үзік
бағдаршалар — зат айналымынан шығып қалған заттар.
(Воронов бойынша, 1987)
Қанықпалық қызмет тірі ағзалардың өз денелерінде жекеленген химиялық
элементтерді қабылдап жинақтауы арқылы жүреді.

Мысалы, жекеленген ағзалар өз денесінде сутегі, көміртегі, азот,
оттегі, натрий, марганец, магний, алюминий, фосфор, кремний, калий,
кальций, күкірт, темір, иод, радий, т. 6. элементтерді жинақтайды.

Тотығу-тотықсыздану қызметін көбіне топырақ арасында және
гидросферада тіршілік ететін ағзалар атқарады. Олар заттарды тотықтыру
арқылы оксидтер түзеді, кейбірі заттарды (күкіртсутек, күкіртті темір, т.
б.) қалпына келтіріледі. Кейбір ½сақ-ағзалар пайдалы қазбалар (әктас,
боксит, т. б.) түзуге де қатысады.

Биохимиялық қызмет тірі ағзалардың қоректенуі, тынысалуы мен көбеюі
және өлген агзалардың ыдырауы мен шіруі кезінде байқалады. Бұл кезде
элементтердің атомдар түрінде биогендік миграциясы жүзеге асады.
Кейде адамның іс-әрекетiнің нәтижесінде биосфераға тән емес, әрі
биосфераға зиянды әсер ететін зат айналымы байқалады. Мысалы, өнеркәсіп
орындары мен тасымалдаудан бөлінген химиялық улы қоспалар елді мекендердің
ауасын ластайды, ал ºûшқыл жаңбырлар табиғатқа зиянды әсерін тигізеді.
Сондықтан да табиғатты мұндай ластанудан қорғау шараларына ерекше мән беру
қажет.

Атомдардың биогендік миграциясы.
Биосферада кейбір активті химиялық элементтер атомдар
күйінде бір ағзадан екіншісіне немесе ¼лі табиғатқа және қайтадан ағзаларға
үздіксіз өтіп тұрады. Мұны атомдардың биогендік миграциясы
деп атайды. Бұл айналым сулы ортада (элементтердің еруі немесе
ерітінділердің қозғалуы) және атмосферада (газ тәрізді қосылыстар, су
буларының қозғалуы) болатын физикалық-химиялық өзгерістерге мүлде
ұқсамайды. µсақ ағзалар органикалық қалдықтарды ыдыратып, шірітеді, бұл
кезде бөлінген элементтер топырақ пен ауаға бөлінеді, одан соң
қайтадан басқа ағзаларға өтiп, биологиялық зат айналымына
қатысады. Осылай кейбір элементтер атомдар күйінде биосферадағы
зат айналымында үздіксіз бір ағзадан екіншiсіне миллиондаған жылдар бойы
ауысып отырады. Бұл соңғы кездегі изотоптар арқылы зерттеу
әдістерімен ғылыми дәлелденіп отыр. Кез келген орга-никалық
қосылыстардың кұрамына элементтердің белгілі бір изотоптары
ғана кіреді. Мысалы, сутегінің үш изотобынан — 1Н, 2Н, 3Н —
біріншісі (1Н) активті, өйткені ол екінші (2Н) изотобына
қарағанда реакцияға 6 есе тезірек түседі. Табиғатта оттегінiң де
үш изотобы — 16О, І7О, І8О бар. І6О изотобы өте жеңіл, әрі
судың құрамына кіріп, фотосинтез әрекеттеріне қатысады. Ал
көміртегінің 12С изотобы органикалық заттардың кұрамында болса, ал
13С бейорганикалық заттармен активті байланысады. Биогендік миграция
кезіңде элементтер атомдар күйінде тірi ағзалардың денесінде жинақталады
да, ал ағзалар өлген кезде олардан қайта бөлініп шығады.
Кез келген биогеоценоздан биологиялық айналым кезінде элементтердің
жинақталуын және минералдануын көруге болады. Мысалы, жасыл есімдіктер
өскен құрлықта және мұхит пен теңіз суларының үстіңгі қабаттарында денесіне
элементтерді жинақтаған тірі ағзалардың көп екені байқалады, ал бұл аймақта
элементтердің минералдануы шамалы ғана болады. Оның есесіне топырақ ішінде,
теңіздің терең түбінде элементтердің минералдануы басым екені көзге түседі.
Атомдардың биогендік миграциясы арқылы ағзалар тіршілік етеді және
жер шарына кеңінен таралады. Бір жерден екiнші жерге коныс аударушылар
(балықтар, бунақденелiлер, құстар, т. б.) химиялық элементтерді алыс
аймақтарға тасымалдайды. Ағзалардың бір-бірінен тіршілік үшін қажетті
элементтердi беру арқылы өзара күрделі байланыста болатынын кез келген
биогеоценоздан байқауға болады.
Биогендік миграция тіршіліктің негізгі үш барысын — ағзалар
арасындағы зат алмасуы, олардың өсуін және көбеюін қамтиды.
Атомдардың биогеңдік миграциясын ұсақ ағзалар және көп жасушалы
ағзалар жүзеге асырады. Ұсақ, ағзалар бұл ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Биосферадағы зат айналымы
Жасушадағы зат алмасу және энергияның айналымы
Биосферадағы заттар айналымы
Негізгі биогенді элементтердің биосферадағы айналымы
Жасушадағы зат алмасу және энергия айналымы
Биосферадағы биологиялық және геохимиялық айналымдар
Биосферадағы табиғи әрекеттерді басқару
Зат алмасу
Биосферадағы бео, гео, химиялық айналымдар
Биосферадағы табиғи бірлестіктер экологиялық жүйелер
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь