Ақша айналысының тұрақтылығын қамтамасыз ету мәселелері

КIРIСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

1. Ақша айналысы және оның заңы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2. Ақша айналысының негiзгi көрсеткiштерi және оның құрылымы ... ... ... ...
3. Қазақстан Республикасының ақша жүйесі және ақша айналысы, оларды реттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Қазiргi жағдайда ақша шаруашылық өмiрдiң ажырамас бөлiгi болып табылады. Заттардың тауарға айналуы ақшаның пайда болуындағы объективтi алғышарттарды құрайды. Бiрақ кез-келген зат тауар бола алмайды. Егер тұтыну құны өз сатып алушысын таппаса немесе қоғам тарапынан мойындалмаса, онда оны дайындауға кеткен уақыттың рәсуә болғаны; мұндай бұйым тауарлық формаға ие емес, өйткенi оның қоғамға қажетi шамалы. Сондықтан да әрбiр тауар қажеттi тұтыну құның алу құралы бола отырып , өзiнiң өндiрушiсiне қатынасы бойынша айырбас құны ретiнде көрiнедi. “Айырбас құн тауарлардың өзiнен бөлiнiп шыққан және олармен бiрге өз бетiнше өмiр сүретiн тауар, ол ақша”.
Шаруашылықтағы тауарларды өткiзуде, сондай-ақ тауарлы емес төлемдердi және есеп айырысуларды жүзеге асыруға қызмет ететiн қолма-қол және қолма-қолсыз ақша формаларындағы ақшалардың қозғалысын – ақша айналысы деп атайды. Егер айналымдағы ақша көлемi шаруашылық қызмет етуiне қажеттi ақша массасынан артық болса, онда қоғамда ақшаның құнсыздануы етек алып, ол өз кезегiнде экономикалық активтiлiктi төмендетiп, экономиканы дағдарысқа алып келедi. Сондықтан, ақшаның мәнiн, оның айналыс заңын, ақша айналысына қажеттi ақша массасының көлемiн анықтау және ақша массасын құраушы ақша агрегаттарының құрамдарын талдап, оны ұлттық экономика тұрғысында тиiмдi пайдалану жолдарын анықтау менiң бұл тақырыпты орындауымдағы мақсатым болып табылады.
Сондықтан мен жұмысымның тақырыбын “Ақша айналысының тұрақтылығын қамтамасыз ету мәселелері” деп алдым.
Бұл тақырыптың өзектiлiгi басқа нарықтар секiлдi ақша нарығында да ақшаға сұраныс пен ұсыныс болады. Ақша нарығының тепе-теңдiгi экономика дамуы үшiн тиiмдi болып табылады. Сондықтан осы ақша, ақша нарығының қызмет етуiн жақсарту өз егемендiгiн ендi ғана алған елiмiз үшiн ең маңыздысы. Әсiресе ол ұлттық экономиканы ынталандыру және инфляцияны азайтып, тұрақты экономикалық өсуге қол жеткiзуге өз септiгiн тигiзедi.
Елiмiздегi рыноктық қатынастардың дамуы экономиканың еркiн түрде өздiгiнен дамуын талап етедi. Бiрақ әлемдiк тәжiрибе көрсеткенiндей барлық рыноктың механизмдерiнiң мемлекеттiк реттеусiз толық қанды қызмет етуi мүмкiн емес. Ал мемлекеттiң экономикаға әсер етуi үшiн белгiлi бiр саясаттар жүргiзу арқылы ғана араласа алады. Ал осы саясаттардың ең негiзгiлерiнiң бiрi мемлекеттiң салық-бюджет және ақша-несие саясаты болып табылады.
Ал бұл екi саясат та ақша нарығының саясаттары болып табылады. Сондықтан ақша нарығы экономикадағы ең негiзгi нарық деп аталады. Бұл нарықтың негiзгi элементi әрине ақша болып табылады.
Ақша – қаржы активi бола отыра, тауардың жалпы эквивалентiнiң тиянақталған түрi. Құнның эквиваленттiк формасы. Оның негiзгi қасиетi өтiмдiлiк болып табылады.
Ақша көлемiн монетарлық және ақша саясаттары арқылы мемлекет белгiлейдi, яғни бұл қызметтi монополиялы түрде Ұлттық Банк атқарады. Ақшаның сандық теориясында айналыстағы жүрген ақша массасы экономикадағы өндiрiлген өндiрiс көлемiне тең болуын сипаттайды.
1. Ақша, несие, банктер: Оқулық / Ғ.С. Сейiтқасымов. – Алматы: Экономика, 2001ж. - 466 б.
2. С.Б. Мақыш, Оқу құралы / “Ақша айналысы және несие” – Алматы, Қазақ университетi, - 2004ж. – 248 бет.
3. Деньги, кредит, банки: Учебник / Под. Ред. О.И Лаврушина, Изд.
4. 2-е, - Москва: 1999г.
5. Абрамова М.А., Александрова Л.С. / Финансы, денежные обращение и кредит. Учебние пособие – Москва , 1996г.
6. Баян Көшенова , Оқу құралы / Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары, - Алматы: “Экономика” 2000ж.
7. Бункина М.К. / Деньги, банки, валюта, Учебные пособие – Москва, 1994 – 173 с.
8. А.И. Добрынина, Л.С. Тарасевича. - Экономическая теория. - Санк- Петербург. - 2001. – 362 с.
9. Агапова Т. А., Серегина С. Ф. - Макроэкономика : Учебник. – МГУ. - Изд-во “Дис”. - 1999. – 416с.
10. Ивашковский С.Н. - Макроэкономика: Учебник. – 2-е изд., испр., доп. – М.: Дело. 2002. – 472 с.
11. “Қ.Р-да ұлттық валютаны енгiзу туралы” Қ.Р. Президентiнiң заң күшi бар жарлығы // 12.11.1993.
12. “Қ.Р-ның ақша жүйесi туралы” Қ.Р-ның Заңы // 13.12.1996.
13. Қазақстан Республикасындағы вексель айналысы туралы 1997 ж. 28 сәуiрдегі N 97-1 Қазақстан Республикасының Заңы.
14. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкi № 004 баспасөз релизi 2005 13 қаңтар // Банки Казахстана №1 2006г
15. «О текущей ситуации на финансовом рынке» // Банки Казахстана,
№ 9 - 2007 г. 2-3 стр.
16. Статистический ежегодник. Алматы. – 2007г.- 446 с.
        
        ЖОСПАР
КIРIСПЕ
............................................................................
...........…………….......
1. Ақша ... және оның ... Ақша ... ... ... және оның құрылымы …………...
3. Қазақстан Республикасының ақша ... және ақша ... ... ... ақша ... өмiрдiң ажырамас бөлiгi болып
табылады. Заттардың тауарға айналуы ақшаның пайда болуындағы ... ... ... ... зат тауар бола алмайды. Егер
тұтыну құны өз сатып алушысын таппаса немесе ... ... ... оны дайындауға кеткен уақыттың рәсуә болғаны; мұндай ... ... ие ... өйткенi оның қоғамға қажетi шамалы. ... да ... ... ... ... алу ... бола отырып , өзiнiң өндiрушiсiне
қатынасы бойынша айырбас құны ретiнде көрiнедi. ... құн ... ... ... және ... бiрге өз бетiнше өмiр сүретiн тауар, ... ... ... ... ... емес ... есеп айырысуларды жүзеге асыруға қызмет ететiн қолма-қол және қолма-
қолсыз ақша ... ... ... – ақша ... деп
атайды. Егер айналымдағы ақша көлемi шаруашылық қызмет етуiне қажеттi ... ... ... онда ... ... ... етек ... ол өз
кезегiнде экономикалық активтiлiктi төмендетiп, экономиканы дағдарысқа алып
келедi. Сондықтан, ақшаның мәнiн, оның ... ... ақша ... ақша массасының көлемiн анықтау және ақша массасын құраушы ... ... ... оны ұлттық экономика тұрғысында тиiмдi
пайдалану жолдарын анықтау менiң бұл ... ... ... ... мен ... ... “Ақша айналысының тұрақтылығын
қамтамасыз ету мәселелері” деп алдым.
Бұл тақырыптың өзектiлiгi ... ... ... ақша ... ... сұраныс пен ұсыныс болады. Ақша нарығының тепе-теңдiгi экономика
дамуы үшiн ... ... ... ... осы ... ақша нарығының қызмет
етуiн жақсарту өз егемендiгiн ендi ғана алған елiмiз үшiн ең ... ол ... ... ынталандыру және инфляцияны азайтып, тұрақты
экономикалық өсуге қол жеткiзуге өз септiгiн тигiзедi.
Елiмiздегi рыноктық ... ... ... ... ... ... ... етедi. Бiрақ әлемдiк тәжiрибе көрсеткенiндей барлық
рыноктың механизмдерiнiң мемлекеттiк реттеусiз толық қанды қызмет ... ... Ал ... ... әсер етуi үшiн ... ... жүргiзу арқылы ғана араласа ... Ал осы ... ... бiрi ... ... және ... ... болып
табылады.
Ал бұл екi саясат та ақша ... ... ... ... ақша ... экономикадағы ең негiзгi нарық деп аталады. Бұл
нарықтың негiзгi элементi ... ақша ... ... – қаржы активi бола отыра, тауардың жалпы эквивалентiнiң
тиянақталған түрi. Құнның ... ... Оның ... ... ... ... көлемiн монетарлық және ақша саясаттары арқылы ... яғни бұл ... ... ... ... Банк ... ... теориясында айналыстағы жүрген ақша массасы экономикадағы
өндiрiлген өндiрiс көлемiне тең болуын сипаттайды.
1. Ақша ... және оның ... өмiр ... ... ... ол ... өндiрiсi
мен тауар айналысының болуына негiзделедi. Кез ... ... ақша ... ... ... табылады. Тауар және ақша ... ... Ақша ... ... онда ... айналысы да
болмайды.
Ақша айналысы - шаруашылықтағы тауарларды ... ... ... ... және есеп ... ... асыруға қызмет ететiн қолма-
қол және қолма-қолсыз ақша ... ... ... ... ... ... де тауар өндiрiсi жатады.
Ақшаның қолма-қол және ... ... ... тауарлар
айналысы, сондай-ақ несиелiк және жалған капиталдың ... ... құру ... дейiн “ақша айналымы” мен “ақша айналасы” ұғымдары
арасында айтарлықтай шек ... Ақша ... деп ... – қол ... ... Ал ақша ... ... одан кең мағына бергендiктен ол
қолма – қол және қолма – қолсыз айналым мағынасын ... ... ... ... ... ... тауарлы
емес төлемдердi және есеп айырысуларды жүзеге асыруға қызмет ететiн қолма-
қол және ... ақша ... ... ... ... әр ... жағдайда қамтамасыз етiледi. Қолма-қол ақша
тұтыну заттары және ... ... ... ... ... ... – бөлуге арналған өндiрiс құралдарының жиынтығымен қамтамасыз
етiледi.
Ақша айналысын реттеудiң ... ... бұл ... сұраныс
пен ұсыныс орын алып отыратының және сонымен қатар ... ... ... ... ақша ... бұзылуы жалпы экономикалық тұрақсыздық
болып табылатын инфляцияның қарқынды дамуын тудырады.
Инфляция экономикалық құбылыс ... ... ... ... ... - ... айналымының қажеттiгiмен салыстырғанда айналыс
сферасының артық қағаз ақша массасымен ... ... ... ... ... нәтижесi ретiнде – тауарлар мен қызметтер ... ... ... ... ... ... төмендеп кетуi. Инфляция кезiнде
қоғамдық өндiрiс процесiнiң алшақтықтарына және ... көп ... ... ақша айналысының заңы бұзылады.
Инфляция - өз кезегiнде ақша ... және ақша ... ... ... ... ... мына факторлар
себепшi болады:
• айналысқа ... ... ... ... ... балансы;
• үкiметке сенiмнiң жоғалуы.
Ұзақ уақыт бойы ифляцияны монетарлық құбылыс деп санап отырып, ол ақшаның
құнсыздануы мен тауар ... өсуi ... ... ... Әлi
де бiрқатар шетелдiк авторлар инфляцияны ... ... ... ... ретiнде анықтайды. Алайда инфляцияның тауар бағасының
өсуiнде көрiнгенмен оны тек таза ақша ... ... ... ... рыноктық шаруашылықтың ... ... ... ... туатын күрделi әлеуметтiк-экономикалық ... ... ... ... көптеген елдерiндегi экономиканың ... ең ... ... бiрi болып есептеледi.
Инфляцияның көрiну нысандары келесiдей:
• тауарлар мен қызметтерге бағаның өсуi, оның ... ... ... ... өзi ... құнсыздануына, оның сатып алу қабiлетiнiң
төмендеуiне алып ... ... ақша ... ... ақша ... ... ... ұлттық ақша бiрлiгiнде көрiнетiн алтынның бағасының көтерiлуi.
Бүгiндегi инфляция бағаның өсуi нәтижесiндегi ... ... алу ... ғана ... ... ... елдiң экономикалық дамуының жалпы
қолайсыз ахуалымен де ... ... ... пен ... әр түрлi факторлар тудырған өндiрiс ... ... ... болады. Инфляцияның әуел бастағы ...... ... салаларындағы жинақтау мен тұтыну, сұраным мен ұсыным,
мемлекеттiң кiрiстерi мен ... ... ақша ... ... ... қажеттiлiгi арасындағы алшақтықтар екенi белгiлi.
Инфляция – бұл кез келген экономикалық даму үлгiсiне тән ... ... ... ... және өндiрiс саласында орын алады.
Қазiргi кездегi экономикалық қатынастардың күрделенген кезiндегi
инфляция келесiдей факторларға ... Ақша ... ... ... ... жабуға
пайдаланылған, шексiз көп ақшаның ... ... ... ... ақша ... толып кетуi; халық шаруашылығының
артық несиеге толуы.
2) Ақшалай емес ... ... ... ... ... ... ... экономикалық
саясатына, оның iшiнде, салық саясаты, баға саясаты, ... ... ... ... ... ... ... Банкi осы уақытқа дейiн өзiнiң ең
бiрiншi атқаратын мiндетiн елдегi инфляция қарқынын төмендетуге және ... ... ... ... етiп келе жатыр. Соңғы бiрнеше жылда
Ұлттық Банк елдегi инфляция деңгейiн ... ... және оны ... ... куә болып отырғанымыз рас. Оны 2001 жылы ... ... ... ... және одан ... ... елдегi
инфляция деңгейiнiң 5-7% аралығында ... ... ... ... жеттi.
Өз кезегiнде өспелi инфляция мемлекеттiң экономикаға бақылау жасауы
төмендегенiн ... ... ... ... ... байқалса, соғұрлым кәсiпкерлердiң инвестиция тартуға ... ... ... Ал инвестициялық активтердiң төмендеуi өз
кезегiнде өндiрiстiк мүмкiншiлiктердi төмендетедi. Сондықтан мемлекет ... ... ... инфляция қарсы саясаттар жүргiзiп отырады.
Елiмiз инфляцияны жою және ақша айналысын тұрақтандыруға арналған
шаралар ... ... ... ... ... ... ... және
жанама реттеулер негiзiнде жүзеге асып отыр. Инфляция тiкелей реттеу
табыстар саясаты ... ... ... Ол ... ... мен ... нысаналарын белгiлеу негiзiнде көрiнiс тауып отыр. Ал бағаға ықпал
етудiң жанама ... ... ... ... деп те ... болады.
Елiмiздегi iске асып отырған инфляцияны реттеудiң жанама ... және ... ... ... шаралары жатады. Ұлттық
Банк инфлияцияны тежеу үшiн ақша массасына, ... ... ... ... ұлттық валюталық бағам саясатына, ашық рыноктағы
бағалы қағаздармен операцияларға реттеу шараларын жанама түрде жүргiзiп
отырады. ... бұл ... ... талабынан туындайды.
Мұндай жүйе тек қана орталықтандырылған жоспарлы экономика жағдайында
ғана мүмкiн болады, ... ол ... ... мен ... ... қанша тауардың болатыны және олардың қандай бағада ... ... ... таратылуына, бағаның босатылуына, меншiктiң мемлекет
иелiгiнен алынуына және т.б. байланысты ... ... ... ... ... қалды.
Ақша айналысы мен ақша айналымы арасында шек жойылды. Тауар айналысы
процесiндегi қолма – қол ақша ... және ... ... ... ... ... ... бiрге кәсiпорындар мен қаржы несие
мекемелерiнiң арасындағы ақшалай қаражаттардың алмасуы – ақша ... ... ... ... ...... өндiрiсi мен тауар айналысы
болып табылады. Құн формасыныңөзгерiп отыруы, яғни тауардың ақшаға және
ақшаның жаңа ... ... алу үшiн ... ақшаның әрдайым қозғалыста,
яғни ... ... ... ... Бiрақ ақша айналысы ... ... ... Бұл екi процесс бiр-бiрiнен ... ... ... ... ... ... ... шығады және
тұтынылады. Ал ақша айналыста әрқашан жүредi.
Айналыста жүре отырып ақша әрi ... ... әрi ... ... ... Сонымен, тауарды сатудан түскен ақша қарызды өтеуге
жұмсалуы мүмкiн. Өз ... ... ... ... ... ... ... қолданылуы мүмкiн.
Жалпы ақша айналысының көлемi тауар бағаларының соммасынан әрдайым
артық болады. Ақшаның қызмет көрсетуi тек сатып алу – ... ... Ақша ... зейнетақы төлеу үшiн, бюджетке төлемдер
аударку үшiн, банктен қарыз алу үшiн және т.б. мақсаттар үшiн ... ... ... ... ...... ақшаның қолдану
аясын азайту болып келедi. Бұл ... ... ... ... есеп ... қолма-қол ақшаның шектеу, есеп айырысу
чектерiн ендiру арқылы ғана ... ... ... ... ... ... бiлдiредi. Оған
банкноталар , монеталар және қағаз ақшалар қызмет ... ... ... ақша ... ... ... ... банк шығарған қазыналық
билеттер құрайды.
Қолма-қолсыз ақшалар айналысы – қолма-қолсыз ... ... ... ... Мұндағы қолма-қолсыз ақшалар ... ... ... ... аударымдар және клиенттердiң
өз шоттарында сақтаған ақшалары.
Бұл екеуi өзара тығыз байланыста, сондықтан оларды бөлу ... ... өз ... ...... қолма-қолсыз ақшаға (және керiсiнше)
өтедi. ... ... ... ... түскен түсiм банкке
түскеннен соң оның есеп ... ... ... ақша ... да, ол ... өз жiктеулерiне ақша аударуы мүмкiн.
Сонымен, бүкiл ақша айналысы: қолма-қол және қолма-қолсыз ... ... ... өнiмдi өндiру және сату процесiн, яғни тауарлы сипаттағы ... ... ақша ... тауалы емес сипаттағы есеп айырысулармен байланысты ақша айналымы ;
• ақша айналысы бiрнеше ... ... өттi және ... ... ... көмегiмен жүзеге асырылады.
Сонымен қатар ақша айналысында оның ... ... және ... айналысының түрлерiне байланысты олардың қызмет етуi де әр ... ... ... ... ... – бұл нағыз ақшалардың өкiлдерi. Қағаз ақшалардың
айналыста жүруiнiң объективтi мүмкiндiгi ... ... ... ... ... байланысты.
Металл ақшалардың қағаз ақшаларға ауысудың себептерi келесiдей:
1. металл ақшаларды тасымалдап алып жүру қолайсыз;
2. металл ақшалардың мемлекттiк билiк органдарының ... ... яғни ... ... табыс алу мақсатында металдық
құрамын төмендетуi барысында бiлiнуi;
3. бағалы металдарды ... ... ... ... ... ... бюджет тапшылығын жабу мақсатында қағаз ақшалардың шығарылуы.
Алғашқы қағаз ... б.э. XII ғ. ... 1690 ж. ... Солтүстiк америкада, 1762 ж. Авсрияда және 1769 ж. ... ... ... ... ... ... қағаз ақшалар барлық
елдерде шығарылды.
Қағаз ақшалар ... ...... ... ... ... және металға ауыстырылмайтын, сондай-ақ мемлекет
белгiлеген өзiндiк номиналы бар құнның белгiлерi.
Қағаз ақшалар тек қана айналық ... және ... ... ... ... ... ... мемлекеттiң қаржы жетiспеушiлiгiне
байланысты шығарумен түсiндiрiледi. ... ... ... ... жағынан
тұрақсыз және құнсыздануға тез икемдi. Олардың құнсыздану себептерiне:
айналысқа артық ақша эмиссиялау, эмитентке ... ... ... ... балансының қолайсыздық жағдайын жатқызады.
Несиелiк ақшалар – тауар өндiрiсiнiң дамуымен, яғни тауарларды сатып
алу және сатудың уақытын ... ... ... байланысты пайда
болған ақшалар.
Несиелiк ақшалардың шығуы банктердiң несиелеу операцияларымен
байланысты. Мұндай ақшалардың ... ... ақша ... икемдi ету;
нағыз ақшаларды үнемдеу; қолма-қолсыз ақша айналымының дамуына мүмкiндiк
жасау.
Несиелiк ақшалардың мынадай түрлерi бар: ... ... және ...... бiр ... ... ала келiсiлген мерзiмде және
белгiленген жерде төлейтiндiгi туралы борышқордың қарыздық мiндеттемесi.
Вексельдiң екi түрi бар: жай және ... ... ... ... туралы” (28.04.97) ҚР заңында мынадай ... ... ...... ... ... ... белгiлi бiр уақытта немесе талап етуге байланысты төлеу туралы
вексель берушiнiң еш ... ... ... ... ... (тратта) – вексельде көрсетiлген соманы белгiлi
бiр уақытта алғашқы ... ... ... ... ... ... бiр
тұлғаға (трассатқа) вексель берушiнiң (трассанттың) еш ... ... ... ... “домицилиант” – вексельде көрсетiлген төлемдi төлемдi жүзеге
асыратын, вексельде делдал ретiнде қатынасатын банк.
Ендi несиелiк ... ... түрi бұл ... ... ( ... “Bank-note” аударғанда “банк билетi”) – орталық банктiң айналысқа
шығарған әр түрлi номиналдағы ақша бiрлiктерi.
Банкнота вексельден және ... ... ... ... ... ... ... бар:
• мерзiмдiлiгiне қарай, егер де вексель мерзiмдiк ... ... ал ...... ... ... ... қарай, вексельдi айналысқа жеке кәсiпкерлер шығарады
және оның жеке кепiлдiгi болады, ол ... ... ... ... ... оған мемлекет кепiлдiк бередi.
Экономикада банкнотаның екi түрi бар. Ол: ... және ... ... – бұл ... алғашқы пайда болған формасы
ретiнде алтынға еркiн алмастырылатын, яғни ... ... ... ... ... ... – бұл ... кездегi айналысқа шығарылған Орталық банк
билетi. Олар металға алмастырылмайды, тек қана Орталық ... ... ... етiледi. Ендеше қазiр айналыста жүрген ... ... жай ... ... қамтамасыз етiлмейдi, бiрақ
олардың белгiлi бiр дәрежеде тауарлық немесе несиелiк ... ... олар ... ... ... бағынады.
Чек – ағымдағы шот иесiнiң чектi ұстаушыға белгiлi бiр ақшалай соманы
төлеу туралы немесе басқа ағымдық шотқа ... ... ... ... ... ... ... чектер тарихта 1683 жылы англияда ... ... саны ... ашқан ақша айналысының заңымен
реттеледi. Айналысқа қажеттi ақша саны – ... ақша саны мен ... ... ... және ... бiр ақша бiрлiктерiнiң айналыс
жылдамдығы арасындағы ... бiр ... ... ... етедi.
Айналысқа қажеттi ақша санының формуласы төмендегiдей:
Монетаристер деп аталатын, ағылшын классикалық ... ... ... ... белгiледi:
PY = TV+DV1
мұндағы: P – бағаның жалпы деңгейi;
Y - ... ... – ақша ... саны;
D – депозиттер;
V және V1 – ақшаның және депозиттiң айалыс жылдамдығы.
Ақшаның ... ... ... ... етуi айналысқа қажеттi ақшаның
жалпы көлемiн қысқартады. Бұл, қарыз мiндеттемелерiнiң көп бөлiгi ... мен ... ... ... ... жабу жолымен
түсiндiрiледi. Сөйтiп, несиенiң даму ... ақша ... керi әсер ... ... көп ... несиеге сатылса; соғұрлым айналыс үшiн
ақшаның аз саны ... ... Оған қоса ... ... жөн: ... ... белгiлi бiр саны шаруашылықтағы және халықтың ... ақша ... ... Осының нәтижесiнде, айналыстағы
ақша санын анықтайтын заң келесi түрдегi формуламен анықталады:
Ас = Тб.с. – ... + Тс – ... / А + ...... ... және айналыс құралы ретiнде қажеттi ақша саны;
Тб.с. – тауар бағасының сомасы;
Нт.б.с. – несиеге сатылған ... ... ...... және ... мiндеттемелер бойынша төлем сомасы;
Өт.м.с. - өзара ... ... мен ... ... – ақша ... – ақшаның төлем және айналыс құралдары ретiндегi ... ... ... ... ақша массасының айналуы мүмкiн
себептердiң бiрi ретiндегi тауарлар бағаларының едәуiр аз төленбеген төлемi
болып ... ... заңы – құн ... ... ... ... Ол ... ақша қатынастары болатын барлық қоғамдық формацияларға тән. Айналыстағы
ақшаның саны К. ... ... ақша ... ... ... ... ... ету үшiн қажеттi ақша мөлшерi екi факторға: ... ... ... тиiс ... бағасының қосындысына, екiншiден ақша
айналысының жылдамдығына ... ... Ақша ... заңы ... ... = P * Y / ... – ақша ... – тауарлар бағасы;
Y - өнiм көлемi;
V – ақшаның айналым жылдамдығы.
Ақша айналысы заңының мәнi – ақшаның ... ... ... ... ... ақша мөлшерi сатылуға тиiс тауарлар бағасының ... ... ақша ... ... санына ( айналым жылдамдығы ) бөлгенге
теңесуi керек.
Ақша тек ... ... ғана ... сонымен бiрге төлем құралы қызметiн
де атқаратындықтан айналысқа қажеттi ақша ... де ... ... ... ... ... Қарыз мiндеттемелерiнiң бiразы қолма-
қол ... есеп ... ... яғни олар қарыз талаптары мен
мiндеттемелерiн өзара есептеу жолымен де өтеледi. Сөйтiп ... ... ақша ... керi әсерiн тигiзедi: тауардың неғұрлым көп ... ... ... аз ақша ... қажет.
Сөйтiп айналысқа қажеттi ақша мөлшерi өндiрiстiң даму ... ... ... ... айналыстағы тауар мөлшерiне, тауарлар мен
қызмет бағасының деңгейiне және т.б. байланысты өзгередi. Айналысқа қажеттi
ақша мөлшерi ақша ... ... керi ... өзгередi. Ал
ақша айналысына әсер ететiн факторлар мыналар:
1. Несиенiң даму ... егер ... көп ... ... ... ... ... кем ақша қажет;
2. Қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың дамуы;
3. Ақша айналысы санының өсуi.
Айналысқа ақша екi ... ... ... эмиссияланады: қолма-қол
ақша, банктiк айналымдағы ақша түрi, яғни банктегi шоттарға ... ... ... банк ... ... ... түрiн, яғни қолма-қол ақшаны
монополиялы құқықпен Орталық банк ... да, ... емес ... ... ... жүйесi шығарады.
Ақшаның төлем құралы ретiнде қызмет етуi айналысқа қажеттi ... ... ... Бұл, ... ... көп ... қарыз
талаптары мен мiндеттемелерiн өзара есептеу ... жабу ... ... ... даму ... ақша санына керi әсер етедi:
неғұрлым тауарлардың көп бөлiгi несиеге сатылса; соғұрлым ... ... аз саны ... ... Оған қоса ... ... жөн: айналыстан
алынған ақшаның белгiлi бiр саны шаруашылықтағы және халықтың қолындағы
тұрақты ақша ... ... ... ... ... ... анықтайтын заң келесi түрдегi формуламен анықталады:
Ас = Тб.с. – ... + Тс – ... / А + ... ... экономикадағы ақша массасының айналуы мүмкiн
себептердiң бiрi ретiндегi тауарлар бағаларының едәуiр аз төленбеген ... ... ... ... ... ... ақша санын дәл анықтауға
мүмкiндiк бермейдi, ол шаруашылық қатынастары мен ... ... ... ... ақша қаражаттарының орнын анықтайды.
Орталық банк экономикалық айналымға оның қажеттiлiктерiне ... ... ... қажеттi несие ақшаларының масасын беретiн,
өзiеiң эмиссиялық және нсиенiң қызметiн атқарады. Ақша екi ... ... ... – қол және ... ... ... яғни ... қолма-қолсыз ақша қаражатының жазу формасындағы ақша белгiлерi.
Ақшаның бұл екi формасы бiр – бiрiмен тығыз байланыста. ... ... ... ... ... ... ... бірінші тарауда мен ақшаның мәнін ашатын негізгі қызмететтері
мен ақша айналысының заңдылықтарына тоқталып өттім, ... ... ... айналысының құрылымы мен оның Қазақстанда даму барысы ... ... ... Ақша айналысының негiзгi көрсеткiштерi және оның құрылымы
Ақша айналысының негiзгi сандық көрсеткiштерiнiң бiрiне ақша массасы
мен ақша ... ... ... – жеке ... ... мен ... тиiстi
және шаруашылық айналымына қызмет ететiн сатып алу және төлем ... бiр ... және ... бiр ... ақша ... ... талдау үшiн, сондай-ақ ақша массасының өсуi мен көлемiн ... ... ... үшiн әр ... ... ... айналымының екi жағының бiрлiгi, олардың бiр түрiнiң екiншiсiне
ауысуы жалпы ақша ... ... ... ... ... ... ақша жиыны
ақша айналымының сандық көрсеткiшi. Белгiлi бiр мерзiм ... ... ... үшiн, сол ... ақша ... ... және оның өсу
қарқынын реттейтiн iс-шаралар жүргiзу үшiн әр түрлi көрсеткiштер (ақша
агрегаттары) ... ... ... ақша ... ... ... ... ақша агрегаттарының төмендегi жиынтығын пайдаланады:
М1 – айналыстағы қолма-қол ақша ( ... ... ) және ... ... ... ( ... ) ... – оған М1 агрегаты және мерзiмдi 4 ... ... ... мерзiмдi және жинақ салымдары кiредi;
М3 – бұған М2 ... және ... ... мекемелерiндегi жинақ
салымдары кiредi;
L – оған М3 агрегаты және iрi ... ... ... ... / 4, 157 б. ... айтқанда, әрбiр келесi ақша атрегаты өзiнен алдынғылардың
барлық элементтерiн өзiне ... ... ақша ... ... ... ... ... өтiмдiлiгi төмен.
Ақша жиыны нақты әр мемлекеттiң өзiне тән ақша-несие ... ... ... ақша ... ... үшiн – ... Швейцария мен
Германияда – үш, ... – бес, ... – екi ақша ... ... ... тұрақты қалыпта болмайды. Ол ақша нарығы
құралдарының дамуына ... ... ... бiрнеше жолмен өсуi мүмкiн:
1. Банкноттар мен тиындарды эмиссиялау есебiнен;
2. Орталық банктен коммерциялық банктердiң несие алуымен;
3. Мемлекеттiк бюджеттiң кемшiлiгiн жабу үшiн ... ... ... ... ... ... асыл ... шетел валютасын және мемлекеттiк
бағалы қағаздарды сатып алуымен;
Ақша жиыны көлемiнiң өзгеруiне айналыстағы ақша жиынының ... ... оның ... ... да әсер ... ... айналым
жылдамдығы жалпы экономикалық факторларға: экономиканың ... ... ... ... ... ... ... таза монетарлық факторларға, яғни төлем айналымының құрылымына,
несиелiк операциялар мен өзара есеп ... ... ақша ... ... және т. б. ... ... жиыны айналымының баяулауы – ұлттық жиынтық өнiмдi орналастыру
коэфицентiнiң ... ... ... Егер ақша ... ... ол ... конъюктура барлығы және ақша қаражатын
жұмсаудың шапшандығын көрсетедi. Ақша айналысы жылдамдығы ... ... керi ... әсер ... яғни ақша ... көп айналыс
жасаса, соғұрлым қосымша ақша эмиссиясының қажеттiлiгi азаяды. ... ... ... ... ақша ... ... ұмтылысын
және ақша жиынының құрылымында ... ұзақ ... ... ... банк ... ... оның қажеттiлiктерiне сәйкес,
несиелеу жолдары бойынша ... ... ... масасын беретiн,
өзiнiң эмиссиялық және несиелiк қызметiн атқарады. Ақша екi ... ... ... және ... айналымның ақшалары, яғни банктiк шоттардағы
қолма-қолсыз ақша қаражатының жазу формасындағы ақша белгiлерi. Ақшаның
бұл екi формасы ... ... ... ... айналымның ақшалары
әрдайым қолма-қол банкноталарға айналуы мүмкiн.
Ақша айналысының екi облысының бiрлiгi, яғни ақшаның ... ... ... ... және бұған керiсiнше болуы ақша
массасының өзiне қандай компоненттердi қамтитынын ... ... ... массасының құрамы сол елдiң несие-ақша жүйесiмен анықталады.
Ақша жүйесi – бұл тарихи түрде қалыптасқан және ұлттық заңдылықтармен
бекiтiлген ақша ... ... ... ... ... ... елдегi ақша айналысың
ұйымдастыру ақша жүйесi болып табылады. Әрбiр ... ... ... ... ... жүйесi келесi элементтерден тұрады:
Ақша бiрлiгiнiң атауы. ҚР-ның ақша бiрлiгi ретiнде 100 тиыннан
құралған 1 ... ... ... ... түрлерi. Егер 1991 ж. 1 қаңтарына дейiн айналыста
қазыналық билеттер болса, онда қазiргi ... ҚР ақша ... ... өсу құны ... ... барлық түрлерiне қабылданатын банкноттар
мен монеталардан құралады.
Эмиссия тәртiбi. Қолма – қол ақшаларды шығарып, ... ... және ... ... Ұлттық Банктiң қолма – қолсыз ақша
эквивалентiн алумен банкнота мен ... сату ... ... ... ... ... ... болып табылатын: қағаз және несие
ақшалар.
Валюталық бағам дегенiмiз – бұл ... бiр ... ақша ... ... сол елдiң ақша бiрлiгiнiң бағасы.
Әлемдiк тарихта ақша жүйесiнiң келесi типтерi болған:
• Металдық айналым, ... ... ... ... ... ... атқарады,
ал несие ақшалар металға айырбасталады;
• Несие және қағаз ақша айналысы, ... ... ... ... ығыстырылып шығарылады және қазынаға айналды.
Ақша массасының көбеюi бiрнеше каналдар ... ... ... мен монеталар эмиссиясы есебiнен;
• Орталық банктен коммерциялық банктердiң несие алу жолдарымен;
• Орталық банктiң ел ... ... ... ... жабу ... беру ... Орталық банктiң бағалы металдарды, шетел валюталарын және ... ... ... алу ... ... банктердiң салымдарын жұмылдыру негiзiнде чектер эмиссиясын
шығару немесе займдар беру жолымен.
Осыдан барып ақша массасының көлемi ... Банк ... ақша – ... ... ... мұндағы ең басты мақсат ақша массасынығ өсуiн
сақтау екенiн ... ... ... ... банк ... ... Нақты бейнелеудегi ЖҰӨ-нiң болжанатын өсiмi;
• Жоспарлы кезеңдегi ақша айналысының есептелетiн ... ... ... ... ... ... етiлген денгейi;
Ақша массасы өсуiнiң ... ... ... ... ... ... және оның ... дәрежесiн ескере
отырып есептеледi. Бұл көрсеткiштiң тәжiрибе үшiн де маңызы зор.
Егер ақша массасы ақырын ... бұл ... ... ... өте ... ... ал ақша айналысының жедел
қозғалысы қаражаттарды салыстырмалы ... ... ... және ... ... Ақша ... ... ақша санына керi
пропорционал, яғни мұндай ... ... ... ... ... ... тиiс. Керiсiнше, ақша айналысының ақырын қозғалысы
шаруашылық субъектiлердiң жинақтауға ... ақша ... ... ... ... ... ... 2-ші тараудың бірінші бөлімінде ақшаның негізгі көрсеткіштеріне
және олардың құрамы меен ... ... ... енді ... ... ақша жүйесі мен оның айналысын талдау болып табылады.
3. Қазақстан Рсепубликасының ақша жүйесі және ақша айналысы, оларды
реттеу
Жалпы мемлекеттiк ... ... ... ақша ... ақша ... болып табылады. Қазақстан Республикасында ... 1995 жылы 30 ... ... Республикасы Ұлттық Банкi туралы”
Қазақстан Республикасы Президентiнiң заң күшi бар ... ... ... ақша ... ... ... және
формаларын белгiлейдi, онда ресми ақша бiрлiгi, ақша ... ... ... ... ... тәртiбi, ақша айналысын
ұйымдастыру және реттеу тәртiптерi қамтылады. Ал ... ... ... ... жылы ұлттық валютамыз теңгенi айналысқа шығарып, ... ... ... ... ... ... ... валютаның тиiмдi жолға түскенiн
және ұлттық экономика дамуына тиiмдi жол ашып отырғандығын көруге болады.
Ал 1999 жылы ... ... ... және ... ... ... рыноктық түрде дамыту үшiн еркiн айналымға жiбердiк.
Бүгiнгi ... ... ... ... ... елiмiздiң тұрақты
экономикалық өсуiне даңғыл жол ашуда.
Банк жүйесiн реформалау және ақша банкнотасын өндiруге ... ... ... ... ... қолма-қол ақшамен байланысты
жағдайды түбiрiмен өзгерттi. Осыған байланысты 1992 – 1993 ж.ж. ... ... ... енгiзiлген директивтi саясаттың орнына
Республикамызда қолма-қол ақша ... ... және ... ... ... жасалынды.
Ұлттық Банк Қазақстан Республикасының ... шет ... ақша ... ... ... ... тәртiбiн
белгiлейдi. Қолма-қол ақшаның ... ... банк ... ... отыру жолымен жүзеге асады.
Эмиссия – мемлекет ... ... , ... ... ... Ол қолма-қол ақшасыз түрiнде де болуы мүмкiн. Қолма-
қол ақша ... ...... ... мен ... қосымша
шығарылуын сиапттайды.
Мiндеттi резервтер – бекiтiлген нормативке сәйкес Ұлттық Банктегi
арнайы ... ... ... ... ... мiндеттi банк
депозиттерiнiң бөлiгi.
Артық резервтер – ... ... ... Банктегi
корреспонденттiк шотта қаражатының барлығына байланысты ... Банк ақша ... ... ... ... банктердiң Ұлттық
Банктегi корреспонденттiк шоттағы қаражатының көлемiн, яғни банктер
өнiмiлiгiн ... ... ... ... ақша ... ... Банк арқылы тiкелей реттелмейдi, ... оның ... ... әсер ... және ... саясаты үшiн үлкен мәнi бар.
Экономикадағы ақша айналысы жылдамдығының азаюы ұзақ мерзiмдi депозиттердiң
және ұзақ мерзiмдi инвестициялық несие ... ... ... ... қана ... ... тұрақтылығы және ұлттық валютаға деген ... ғана ... ... ақша ... ... жылдамдығы ұлттық
валютаға деген сенiмнiң көрсеткiшi болып, ақша ... ... ... ... ұзақ ... ... төменгi үлес салмағымен,
шаруашылық субъектiлерiнiң ұлттық валютасын ... ... ... ... ... жылдамдығы экономиканың монетарлық деңгейiне
байланыцсты болады, ол ақша жиынының ... iшкi ... ... ... жылдамдығы төмен болған сайын, монетарлық деңгейi
жоғарылайды.
Дамыған ... бұл ... ... дами ... ... ... ... өрiс алып жатыр. АҚШ – та халықтың есеп ... ... зы ғана ... ... ал ... чек, ... карточталар т.б.
көмегiмен жүргiзiледi. Өмiрлiк тәжiрибе көрсеткендей , ақша ... ... ... ... Ақша ... ... және ... қолсыз
деп қана қатаң түрде шектеудi ғалымдар онша қабылдай қоймады.
Бiздiң республикамыздағы ... ақша ... ... ... болсақ, онда ол төмендегiдей:
М0 – айналыстағы қолма-қол ақшалар немесе банк жүйесiнен тыс ақша;
М1 - өзiне – М0 –дi ... ... ... шаруашылықтардың есеп
айырысу немесе басқа депозиттiк шоттардағы қаражаттардың қалдықтары, каптал
салымдарын қаржыландыру мен несиелеу қорларының шоттарындағы, ... ... ... ... ... ... және ... талап еткенге дейiнгi салымдары кiредi;
М2 - өзiне М1 –дi ... ... жеке және ... ... ... ... салымдарын қамтиды;
М3 – М2-ге банктiк емес заңды ... мен ... ... ... да ... депозиттер:
1) әрқашан айыппұлсыз және шектеусiз атаулы құнымен ... ... ... ... ... көмегiмен еркiн айналады;
3) төлемдер жүргiзуде кеңiнен қолданылады. ... ... ... ... бiр ... ... ... – негiзiнен, ол белгiлi уақыт аралығынан кейiн ... ... әр ... ... жай коммерциялық операцияларда
бiраз қолайсыздық туғызатын және жинақ механизмiне ... ... ... сай келетiн жинақ және мерзiмдi депозиттер.
Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкiнiң деректерi бойынша 2007 жылдың 1
мамырына ақша жиыны (М3) 1090,3 ... ... ...... ... iшiнде айналымдағы қолма-қол ақша (М0) – 257 млрд. теңге
( 1,05,2004ж, - 167 млрд. теңге) болды. М3 көрсеткiшiнiң өсiмi ... ... ... ... ... 33,5% ... жылдың 1
сәуiрiмен салыстырғанда –3,5%. Ақша ... ... ... қолма-қол
ақша үлесi 2007 жылы ... ... ... 23,6% болды, өткен ... 0,4 ... ... ... ... ақша ... ... көлемi 316,3 млрд. теңге құрады,
бұл көрсеткiш өткен кезеңдегiмен салыстырғанда 2,9% азайды.
Елiмiздегi ақша агрегаттарының жалпы 2006 және 2007 ... ... ... ... мен өзгерiсiн келесi кестеден көре аламыз.
Кесте-1
Қазақстан Республикасындағы ақша агрегаттарының көлемi
| |2006 |2007 |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | | | | ... ... % |
| | | | | ... ... | ... |971,2 |1016,3 |1053,5 |1090,3 |+3,5 |133,5 ... |692,8 |732,4 |770,0 |784,1 |+1,8 ... |411,6 |426,7 |442,5 |452,9 |+2,4 |147,4 ... |238,7 |241,3 |244,9 |257,0 |+4,9 |153,9 ... М3-тегi|24,6 |23,7 |23,2 |23,6 |- |- ... ... | | | | | | |
|% | | | | | | ... көрiп отырғанымыздай, елiмiздегi ақша агрегаттары жылдан
жылға және ... айға өсу ... ... бiз ... экономикасының және
халықтың өмiр сүру деңгейiнiң өсiп келе жатқандығын көре аламыз.
Сонымен қатар елде ... ... ... ... ... да
жылдан-жылға өсіп келе жатыр. Оның ... ... ... ... қызметтердің көлемінің ақшалай сипатының тым жоғары өсіп ... ... сала ... ... айлықтардың өсуі және ... ... ... байланысты болып.
Осы аталған барлық ақшаларды елдің ақша массасы деп те атасақ болады.
Осы ақша массасындағы қолма-қол ақшалардың үлесін келесі 2-ші ... ... Егер ақша ... ... ақша ... ... болатын болса,
онда елде инфляциялық тоқулар басталады.
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | ...... ... ... мен ... ақша ... ... суреттерден көріп отырғанымыздай ұлттық экономикада қолма-
қол ақшалар және онымен қоса ақша массасы да жылдан жылға жоғарғы ... бара ... Ал бұл өз ... экономиканың қаржы дағдарысына,
инфляциялық толқуларға алып келуі мүмкін. Алайда елдің Қаржы жүйесінің және
Ұлттық Банктің соңғы ... ... ... ... ... басты мақсатын бағалардың тұрақтылығына қарай бұруының, осының
негізінде алдағы үш жылға ... ... ... яғни ... таргеттеу саясатына өтуінің нәтижесінде ақша
массасы ... елде ... ... тұрақты күйінде сақталып қалуда.
Бұл тарауды аяқтай келе ... 3-ші ... ... ақша ... ... ... мен ондағы ақшалардың негізгі түрлеріне тоқталып
кету көзделіп ... ... ақша ... заңдылықтарының даму барысында
ақша айналысы және ақша айналымы ұғымдары жекелеген ұғымдарды беріп ... ... ... дамуы негізінде барлық ... ... бір ... ... ... ... ақша ... мен
ақша айналымы бір мағынаны білдіретін болды. ... ақша ... ... ақша мен ... ... емес ақша ... тауар айналымын және
тауарсыз төлемдер мен шаруашылықтың есеп ... ... ... қызметі. Сонымен ақша ... екі ... ... ... және қолма-қол емес ақша айналымынан тұрады.
Мұндағы қағаз ақшалар – бұл нағыз ақшалардың өкілдері болып табылады.
Бұл қағаз ақшалардың ... ... ... ... ... құралы қызметін атқару ерекшеліктеріне байланысты пайда болды. Ал
қолма-қолсыз ... ... ... ... ... ... ... маңызды формасы болып отыр. Себебі, қолма-қолсыз ақшалар ақша
айналысының ... ... ... ... ақшалардың мөлшерін азайтудың
және кәсіпорындар мен банктер арасындағы сенімділіктің ... ... ақша ... ... ... ету, оны ... және ... қызметтердің үздіксіздігін қамтамасыз етудегі
бірден бір қолданылатын ақша түрі – ... ... ... ... ...... өндiрiсiнiң дамуымен, яғни тауарларды сатып алу
және сатудың уақытын ... ... ... ... ... ... Оның ... етуі несиелердің қызмет етуімен ұқсас келеді. Яғни,
несиенің айналыстағы нақты ақшалардың ... ... ... ... ... ... ... мұндай орын алмастыруға толық
мүмкіндік бар. Бұл қызметі іске асу процесінде тек қана ... ... ... ... ... ақшалардың уақытша орнын ауыстыра отырып, ақша
айналысында жылдамдатады. Несиенің бұл қызметі несиелік ... ... ... ... ... ... ... жүмысты аяқтай келе, несиелік ақшалардың қолма-қолсыз
ақшалармен есеп айырысудың формалары ... ... ... ... Қазақстанда бүгінде несиелік ақшалардың ... ... чек жене ... ... жүр. ... ... ақша
айналысының негізгі түрлері ретінде бүгінгі таңда ... ... ... ... ... орай елімізде осы несиелік ақшаларды дамытуға жан-
жақты шаралар қолдану керек.
Қазақстан ... ... және ... ... ... ... осы ... ақша айналымын реттеу мақсатында ... ... ... кеңейтуге және оларды халықаралық
стандарттарға сай дамытуды көздейді.
Қазақстан Республикасы ақша айналысының даму болашағы ... ... ... ... ... ... ... экономиканы ақша-
несие саясаты арқылы реттеуі ... ... ... ... ... ... ең бастысы айналыстағы ақша массасы мен нақты
экономиканың сәйкес ... ... ... ... инфляция деңгейінің
тұрақты қалпын сақтау және қаржы нарығындағы несиелік ақшалардың ... ... ... ету ... кеңейту болып табылады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жоғарыда атап өткендей, ... өмiр ... ... ол тауар өндiрiсi мен тауар айналысы болуына негiзделенедi.
Жұмыс барысында ақша ... ... ... ... көзiмiз жеттi. Оның бес қызметiнiң өзiнен ақшаның қайталанбас
ерекше тауар екендiгi ... тұр. Кез – ... ... ... ақша
айырбас құралы болып табылады. Тауар және ақша бiр – бiрiнен бөлiнбейдi.
Қорыта келгенде, ақша – жалпыға ... ... ... ... ... ... тауардың құны бейленедi және оның делдал ретiнде
қатысуымен тауар өндiрушiлер ... ... ... ... ... бередi. Жалпыға бердей эквивалент ролi ... ... ... ... тағы да бiр ... ... оның өтiмдiлiгiнде.
Ақшаны кез - келген тауарға айырбастауға болады. Тауар бағасының өзi тауар
құнының ақшалай көрiнiсi.
Экономикалық ... ... ... мәнi оның үш ... ... ... ... Жалпыға тiкелей айырбасталу;
• Айырбас құнның жеке формасы;
• Еңбектiң сыртқы ... ... ... ... ... оның теориялары қоғамның ... ... ... ... ... ... Егер де бұрындары сатып
алу-сату процесi жалпыға бiрдей ... ... ... ... қағаз және несие ақшалармен ... ... ... ... ақшалар пайда болып, олардың құрылымы күннен-күнге дамуда.
Ақшаның әсiресе мемлекет үшiн маңызы зор, ол ... ... ... ... және ... ... ... қадағалап, реттеп отырады.
Ал ақша айналысының ... ... ... ол ел ... ауыр ... мүмкiн, мысалы инфляцияны атап өтсек болады. ... ...... ... ... ретiнде де пацдаланады, “ақша – ... ... ... Ал ... ... үшiн ... ... теорияларын бiлу
қажет, ақша айналысындағы ақша айналыс ... ақша ... және ... ... ... айналысы - шаруашылықтағы тауарларды өткiзуде, сондай-ақ тауарлы
емес төлемдердi және есеп айырысуларды жүзеге асыруға ... ... ... және ... ақша формаларындағы ақшалардың қозғалысы.
Ақша айналысының объективтiк негiзiнде де тауар ... ... ... және ... ... ... ... сондай-ақ несиелiк және жалған капиталдың қозғалысы ... ... заңы – құн ... айналыс аясыдағы көрiнiсi. Ол тауар
– ақша қатынастары болатын барлық ... ... тән. ... саны К. ... ... ақша ... ... реттеледi. Тауар
айналысына қызмет ету үшiн қажеттi ақша мөлшерi екi ... ... ... ... тиiс ... бағасының қосындысына, екiншiден ақша
айналысының жылдамдығына байланысты өзгередi.
Ақша ... екi ... ... ... бiр түрiнiң екiншiсiне
ауысуы жалпы ақша жиыны құрамын анықтауды қажет етедi. Себебi ақша ... ... ... көрсеткiшi. Белгiлi бiр мерзiм аралығында сандық
өзгерiстердi талдау үшiн, сол сияқты ақша жиынының көлемiн және оның ... ... ... жүргiзу үшiн әр түрлi көрсеткiштер ақша
агрегаттары қолданылады.
Бiздiң республикамыздағы айналыстағы ақша ... ... ... ... онда ол ... – айналыстағы қолма-қол ақшалар немесе банк жүйесiнен тыс ... - ... – М0 –дi ... ... ... ... ... немесе басқа депозиттiк шоттардағы қаражаттардың қалдықтары, каптал
салымдарын қаржыландыру мен несиелеу қорларының шоттарындағы, чектiк ... ... ... қалдықтары, халықтың және ... ... ... ... ... ... - ... М1 –дi қосады, сондай-ақ жеке және заңды тұлғалардың шетел
валюталарындағы аудармалы салымдарын қамтиды;
М3 – М2-ге ... емес ... ... мен ... ... ... да депозиттерi.
Ақшаның әсiресе мемлекет үшiн маңызы зор, ол арқылы мемлекет бүкiл ел
аумағын және сыртқы экономикалық қатынастарды ... ... ... ақша ... ... жүзеге аспауы ол ел экономикасына ауыр зардаптар
тигiзуi мүмкiн, ... ... атап ... ... ... сондай – ақ
ақшаны реттеушi құрал ретiнде де ... ...... ... ... Ал ... ... үшiн ақшаның жалпы теорияларын бiлу
қажет, ақша айналысындағы ақша айналыс заңы, ақша ... және ... ... ... ұлттық деңгейде ақша реформасы 1993 жылы 15 қарашадан
бастап ... ... ... айналысқа енгiзiлген күннен бастап
қызмет ... ... ... ... ... ... ашық
айналысқа шығып, елiмiзде жүргiзiлiп жатқан қаржы шаралары өзiнiң оң
жемiсiн берiп ... Оған ... ... ... елiмiз ТМД елдерi iшiнде
елдiң қаржы секторы ең жақсы дамыған және тиiмдi қызмет етiп ... ... ... ... ақша ... ақша ... даму
барысындағы соңғы басты жаңалық бұл айналысқа жаңа теңгелердің енгізілуі
болып табылады. Яғни, 2006 ... 15 ... ... айналысқа жаңа
формадағы теңгелер шықты және бұрынғы ескі ... мен жаңа ... ... 15 ... айына дейін бірге айналыста болды.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Ақша, несие, банктер: Оқулық / Ғ.С. ...... 2001ж. - 466 ... С.Б. ... Оқу құралы / “Ақша айналысы және несие” – ... ... - 2004ж. – 248 ... Деньги, кредит, банки: Учебник / Под. Ред. О.И ... ... 2-е, - ... ... Абрамова М.А., Александрова Л.С. / Финансы, денежные обращение и
кредит. Учебние пособие – ... , ... Баян ... , Оқу ... / Ақша, несие, ... ... - ... ... 2000ж.
7. Бункина М.К. / Деньги, банки, валюта, Учебные пособие – Москва,
1994 – 173 ... А.И. ... Л.С. ... - ... ... - ... - 2001. – 362 с.
9. Агапова Т. А., ... С. Ф. - ... : ... – МГУ. ... ... - 1999. – 416с.
10. Ивашковский С.Н. - Макроэкономика: Учебник. – 2-е изд., испр., ... М.: ... 2002. – 472 ... ... ... ... ... туралы” Қ.Р. Президентiнiң заң күшi
бар жарлығы // 12.11.1993.
12. “Қ.Р-ның ақша ... ... ... Заңы // 13.12.1996.
13. Қазақстан Республикасындағы вексель айналысы туралы 1997 ж. ... N 97-1 ... ... ... Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкi № 004 баспасөз релизi 2005 ... // ... ... №1 ... «О ... ... на финансовом рынке» // Банки Казахстана,
№ 9 - 2007 г. 2-3 стр.
16. Статистический ежегодник. Алматы. – 2007г.- 446 с.
-----------------------
/15, 3 б/

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақша айналысының тұрақтылығын қамтамасыз ету мәселелері жайлы31 бет
Ауыл аумақтарының мәселелерін шешу жолдары және дамыту88 бет
Ағылшын тіліндегі эпитеттердің стилистикада алатын орны12 бет
Батыс Қазақстан экономикалық ауданындағы отын-энергетика кешенінің даму мәселелері58 бет
Бұлтартпау шарасын қолданудың бір қатар мәселелері және оларды шешу жолдары48 бет
Германияның орталық Азиядағы саясаты (1992-2009 жж.)167 бет
Германияның Орталық Азиядағы саясаты (92-2009 жж.)137 бет
Еңбек ақы төлеудің есебі60 бет
Желілерде компьютерлік ақпараттарды қорғау мәселелері94 бет
Жерге меншiк қатынастарын құқықтық реттеу51 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь