Аристотель – ғұлама ойшыл

Жоспар

Кіріспе

1.тарау
1.1 Аристотель . ғұлама ойшыл

2.тарау
2.1 Аристотель немесе ғылыми таным логикасы
2.2 Таным теориясы туралы ілімі
2.3 Аристотельдің «Жан» туралы түсінігі
2.4 Аристотельдің «Адам тәрбиесі туралы» мәселесі

Қорытынды
Аристотель немесе ғылыми таным логикасы

Аристотельдің (б.з.б. 384-322 жылдары) философиясы, бір жағынан, барлық көне грек философиясының қорытындысы іспетті. Ал, екінші жағынан, Аристотель көзқарасы орта ғасыр мен жаңа дәуірдің ғылыми ілімдерінің қайнар бастауы болды. Яғни, бұл ұлы ойшыл көне грек данышпандары көтерген проблемаларға жан-жақты талдау жасап, өз заманындағы көкейкесті мәселелерді шешіп беруге ұмтылды. Ол, сондай-ақ өзінің өмір сүріп отырған заманы әлі де күн тәртібіне қоймаған мәселелерді шешемін деп болашаққа ой жүгіртті.
Аристотель «Метафизика» деп аталатын кітабында философияның негізгі мәселелерінің бірі – болмысты жан-жақты анықтай отырып, өзіне дейінгі ойшылдарға әсіресе Платонның философиясына сын ескертпелер айтты.
Аристотель-Платонның шәкірті. Ұстазының көзі тірісінде шәкірті оның шығармаларына сын көзбен қарап, пікірлерін ашық айтпағаны рас. Бірақ кейін келе, өзінің философия жүйесін жасау процесінде ол Платонның көзқарасына қарама – қарсы шықты. Аристотельге: «Сен неге көзінің тірісінде ұстазыңа қарсы шықпадың?» - деп айып таққанда. Ол: «Платон маған дос, бірақ ақиқат одан да гөрі қымбатырақ», - деп жауап беріпті деген аңыз бар .
Аристотель Платонға қарсы шыға отырып, мазмұн мен форма, яғни материя мен форма мәселесін көтерді, олардың өзара байланысын ашпақшы болды дедік қой. Ал енді осы екі категорияның (материя мен форманың) диалектикалық қатынасын талдай отырып, Аристотельдің философиялық жүйесіне көз жүгіртелік.
Аристотельдің анықтамасындағы «Материя» Платонның ұғымындағыдан әлдеқайда өзгеше «Материя», Аристотельдің ойынша «Субстрат» (латын тілінде «негіз», «астар» деген мағына береді).
Ол өзінің анықтаушысынан, формасынан айрылған процесс. Сайып келгенде, бұл материя, субстрат тек қана мүмкіндік күйінде қалады .
Материяның, субстраттың бойында екі жағдай бар. Бірі- онда әлі «форма жоқ», ол кейін пайда болады, екіншіден онда болашақта «формаға» айналатын мүмкіндік бар. Бұл бір процестің екі жағы. Бірі – теріс анықтама, ал екіншісі – оң анықтама.
Материя деген ұғым, Аристотельдің түсінігі бойынша, бір жағынан субстрат, яғни, негіз, бірдеңенің ішкі астары. Материя – енжар, ал форма – белсенді болып келеді. Сондықтан материя, субстрат өзінің табиғи енжарлығына байланысты ешбір қимылмен іске қатыспайды.
Ал форма болса тым белсенді. Ол материяның түрін, негізін өзгертіп, оның басқа формаға ауысуына мүмкіндік жасайды. Олай болса, егер форма, оның белсенділігі болмаса материяның ешбір маңызы да жоқ.
Аристотельдің ойлау процесінің мәселелерімен көп айналысқанын жақсы білеміз. Оның осы мәселеге арналған «Категориялар», «Бірінші аналитика», «Екінші аналитика», «Топика» тағы басқа да еңбектері бар.
Аристотель таным теориясына Платонға қарағанда әрі көбірек, әрі тереңірек көңіл аударды. Ол бұл мәселені Платоннан гөрі тым өзгеше, әрі түсінікті етіп баяндады. Ол Платонның мифке сүйенген таным теориясынан бас тартты. Егер Платон таным тек еске түсіру, сайып келгенде, үңгірге қамалған адамдардың дүниегі сырттан түскен сәулелер арқылы ғана, елес арқылы қабылдауы деп есептесе, Аристотель бұл теорияға басқаша мән берді. Ол бізге әлі жетпеген «Философия туралы» деген трактатында адамдардың танымын үнемі даму процесінде қарайды.
Аристотельдің таным теориясы сенсуализмнен (сенсуа – латын тілінде «түйсік») басталып. Рациолизмге («рацио» - латын тілінде «ақыл») келіп аяқталады.
Көне грек дәуірінде осы екі ұғымның екеуі де болғаны анық. Ендеше, танымды түйсіктен, тәжірибеден ақылған, білімге, ғылымға қарай өтті деп Аристотельдің ойын тұжырымдауымыз оның көзқарасына жасаған қиянат емес .
Әрине, сырт қарағанда солай болып көрінуі даусыз. Бірақ Аристотель «Метафизика» деген еңбегінде таным теориясындағы ойлау мен болмыстың тепе – тең келіп, шамаласпайтын болмағаны ма деген сұраққа өзі жауап береді: білім қуаты жағынан жалпыға, актуалдығы жағынан дараға бағытталады.
Міне, жалпыға ұмтылатын білімнің бәрін ойлау процесі арқылы белгілі бір формаға түсіріп, зерттеу қажет. Сондықтан Аристотельдің форманы асыра дәріптегені ағат болғанымен, сол көне грек дәуірінде жаңа ғылымның, кейін орта ғасыр мен жаңа дәуірде ерекше рөл атқарған көптеген білімдердің сүйенер негізі болған формальды логиканы тудырды.
Аристотель жасаған осы ғылымның (формальды логиканың) атқарған маңызын айтып жеткізу қиын шығар. Оның таным теориясына да, дүниетанымға да тікелей қатысы болды. Ол өзі пайда болған дәуірден бастап, тек логика болып қана қалған жоқ, сонымен бірге ол әлемді, дүниені, табиғатты танудың әдісіне айнала бастады. Тек ХVІІІ ғасырдың аяғы мен ХІХ ғасырдың басында классикалық неміс философиясында диалектикалық логика таным теориясы ретінде өмірге келген соң ғана бұл логика өзінің бұрынғы әмбебапы, жан-жақты тегіс қамтыған маңызынан айрыла бастады. Бірақ жаңа заманның математикалық логикасы, тіл біліміне қатысы бар, ілімдер – лингвистика мен семантикалық логикалары осы формальдық логикадан келіп шықты. Ендеше формальды логиканың қазіргі жаратылыстану саласы мен жекелеген ғылымдар үшін әлі де өте маңызы зор екенін есімізде ұстағанымыз дұрыс.
Бірақ, Аристотельдің таным теориясы мен формальды логикасы тек рациональды, идеалды болып шыққандықтан, олар адам туралы мәселеден бөлініп қалды ғой?! Әсіресе, формальды логикадағы силлогизмдер мен дәлелдемелер адамнан, оның ішкі дүниесінен қол үзіп кетті емес пе деген сауал да пайда болды.
Сауалға жауап: Аристотель осы білім мен ғылым арқылы адамды тануға жақындай түседі. Бірақ, бұл адамға қарай басталған жол өте ауыр, әрі қайшылыққа толы. Оның ойынша, ілім ақылды жанға ғана орналасқан. Ендеше, жанның бір түрі – ақылды жан тек адамға ғана тән. Ол денеден бөлек, оқшау өмір сүреді. Ойлау мәңгі.
Өйткені, ақыл ешуақытта да жойылмайды, әрі қирап талқандалмайды. Ол өте құдіретті әрі ештемеге бағынышты емес. Бұл теориялық ақыл . Ал енді болмысты материя және форма деп екіге бөлуге байланысты Аристотель ақылды да екігі бөледі. Оның ойынша, әрі пайымдаушы, әрі енжар ақыл бар. Сондай-ақ, әрі белсенді, әрі жасампаз ақыл да өмір сүреді. Оның бірі – материяға тән, екіншісі – формаға сәйкес келеді. Ақылдың қандай түрі болмасын, сайып келгенде, ол құдайға келіп тіреледі.
Аристотельдің ақылды құдайға әкеліп тіреуі форманы асыра дәріптеуімен тығыз байланысты екендігі өзінен өзі түсінікті. Өйткені, оның ойынша, формалардың формасы бар. Ал ол –құдай. Міне, орта ғасырдағы діннің шығуына негіз болған осы идея шығар. Сондай-ақ Батыстағы орта ғасырлық схоластиканың негізін қалаушы Фома Аквинский «Формалардың формасы құдай» деп ашықтан ашық айтқаны да осыдан келіп шығады.
Аристотельдің форманы асыра дәріптеуі құдай туралы ұғымды алып келді. Формалар үш негізде өмір сүреді екен. Құдайға – актуалды және материясыз, табиғатта – актуалды және материалды, жанда – потенциалды және материясыз. Міне, осыдан келіп Аристотель білім танымнан бұрын өмір сүрген деп есептейді. Мұндай пікірдің өзі ақылдың енжар, селқос болуымен қатар оның белсенді әрі жасампаз өмір сүретінін дәлелдейді. Сөйтіп, Аристотель білімді дамып отыратын процесс деген идеяны басқаша негізде жандандыра түсті.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Жарықбаев Қ. Қазақ психологиясының тарихы – Алматы:
Қазақстан. 1996 ж.
2. Шабельников В. Психика -функциялық жүйе.
3. Ә.Нысанбаев., Т.Әбжанов. Қысқаша философия тарихы.
4. Ә.Х.Тұрғынбаев. «Философия».
5. Абрамов Г.С. Практическая психология. Москва 2001.
6. Т.Тәжібаев. Жалпы психология. Алматы «Қазақ университеті».
7. Битянова М. Практическая психология. Москва 1996.
8. Ж.Алтай., А.Мұханбетәли. «Философия тарихы». Алматы 2006ж.
9. Гоноболин Н. Психология. Алматы. «Мектеп» 1976.
10. Рубенштейн С.Л. «Основы общей психологии» Москва 1989.
11. Психология. 10 том. Бас.ред.И.Тасмағамбетов 2том.
Алматы. Таймас 2005
12. Петровский А., Ярошевский М. История психологии. М., 1994.
        
        Жоспар
Кіріспе
1-тарау
1.1 Аристотель – ғұлама ойшыл
2-тарау
2.1 Аристотель немесе ғылыми таным логикасы
2.2 ... ... ... ... ... «Жан» туралы түсінігі
2.4 Аристотельдің «Адам тәрбиесі туралы» мәселесі
Қорытынды
Аристотель немесе ғылыми таным логикасы
Аристотельдің (б.з.б. 384-322 жылдары) ... бір ... көне грек ... ... ... Ал, ... ... көзқарасы орта ғасыр мен жаңа дәуірдің ғылыми ілімдерінің қайнар
бастауы ... ... бұл ұлы ... көне грек ... ... ... талдау жасап, өз заманындағы көкейкесті мәселелерді
шешіп беруге ұмтылды. Ол, сондай-ақ өзінің өмір сүріп отырған заманы әлі ... ... ... ... ... деп болашаққа ой жүгіртті.
Аристотель «Метафизика» деп аталатын кітабында философияның негізгі
мәселелерінің бірі – ... ... ... ... ... ... ... Платонның философиясына сын ескертпелер айтты.
Аристотель-Платонның шәкірті. Ұстазының көзі тірісінде шәкірті оның
шығармаларына сын көзбен қарап, пікірлерін ашық айтпағаны рас. ... ... ... ... жүйесін жасау процесінде ол ... ...... шықты. Аристотельге: «Сен неге көзінің тірісінде ... ... - деп айып ... Ол: ... ... дос, ... ақиқат
одан да гөрі қымбатырақ», - деп жауап беріпті ... аңыз ... ... ... шыға отырып, мазмұн мен форма, яғни материя
мен форма мәселесін көтерді, олардың өзара байланысын ... ... ... Ал енді осы екі ... ... мен ... диалектикалық
қатынасын талдай отырып, Аристотельдің философиялық жүйесіне көз
жүгіртелік.
Аристотельдің ... ... ... ... ... ... Аристотельдің ойынша «Субстрат» (латын тілінде
«негіз», «астар» деген мағына ... ... ... формасынан айрылған процесс. Сайып келгенде,
бұл материя, субстрат тек қана мүмкіндік күйінде ... ... ... екі ... бар. Бірі- онда әлі «форма
жоқ», ол кейін пайда болады, екіншіден онда ... ... ... бар. Бұл бір ... екі жағы. Бірі – ... ... ... – оң ... ... ұғым, Аристотельдің түсінігі бойынша, бір жағынан
субстрат, яғни, ... ... ішкі ... ... – енжар, ал форма –
белсенді ... ... ... ... ... өзінің табиғи
енжарлығына байланысты ешбір қимылмен іске қатыспайды.
Ал форма болса тым белсенді. Ол материяның түрін, ... ... ... ... ауысуына мүмкіндік жасайды. Олай болса, егер форма, оның
белсенділігі болмаса материяның ешбір маңызы да ... ... ... ... көп ... жақсы
білеміз. Оның осы мәселеге арналған «Категориялар», «Бірінші аналитика»,
«Екінші аналитика», «Топика» тағы басқа да ... ... ... ... ... ... әрі көбірек, әрі
тереңірек көңіл аударды. Ол бұл мәселені Платоннан гөрі тым ... ... етіп ... Ол Платонның мифке сүйенген таным теориясынан бас
тартты. Егер Платон таным тек еске түсіру, сайып келгенде, ... ... ... ... түскен сәулелер арқылы ғана, елес ... деп ... ... бұл ... ... мән ... Ол бізге
әлі жетпеген «Философия туралы» деген трактатында адамдардың танымын үнемі
даму процесінде қарайды.
Аристотельдің таным теориясы сенсуализмнен (сенсуа – ... ... ... ... ... - ... тілінде «ақыл») келіп
аяқталады.
Көне грек дәуірінде осы екі ұғымның ... де ... ... Ендеше,
танымды түйсіктен, тәжірибеден ақылған, білімге, ғылымға қарай өтті деп
Аристотельдің ойын тұжырымдауымыз оның көзқарасына жасаған ... ... сырт ... солай болып көрінуі даусыз. Бірақ Аристотель
«Метафизика» деген ... ... ... ... мен ... тепе ... келіп, шамаласпайтын болмағаны ма деген сұраққа өзі жауап береді: білім
қуаты жағынан жалпыға, актуалдығы ... ... ... ... ... білімнің бәрін ойлау процесі арқылы белгілі
бір формаға түсіріп, зерттеу қажет. Сондықтан Аристотельдің ... ... ағат ... сол көне грек ... жаңа ... кейін
орта ғасыр мен жаңа дәуірде ерекше рөл атқарған көптеген ... ... ... ... ... ... жасаған осы ғылымның (формальды логиканың) атқарған маңызын
айтып жеткізу қиын шығар. Оның ... ... да, ... да ... болды. Ол өзі пайда болған дәуірден бастап, тек логика болып қана
қалған жоқ, сонымен бірге ол ... ... ... танудың әдісіне
айнала бастады. Тек ХVІІІ ғасырдың аяғы мен ХІХ ... ... ... ... диалектикалық логика таным теориясы
ретінде өмірге келген соң ғана бұл ... ... ... ... ... ... ... маңызынан айрыла бастады. Бірақ жаңа ... ... тіл ... ... бар, ілімдер – лингвистика мен
семантикалық логикалары осы ... ... ... шықты. Ендеше
формальды логиканың қазіргі жаратылыстану саласы мен ... ... әлі де өте ... зор ... есімізде ұстағанымыз дұрыс.
Бірақ, Аристотельдің таным теориясы мен формальды логикасы ... ... ... ... олар адам ... мәселеден бөлініп
қалды ғой?! Әсіресе, формальды логикадағы ... мен ... оның ішкі ... қол үзіп ... емес пе деген сауал да пайда
болды.
Сауалға жауап: Аристотель осы білім мен ғылым ... ... ... ... ... бұл ... ... басталған жол өте ауыр, әрі
қайшылыққа толы. Оның ... ілім ... ... ғана орналасқан. Ендеше,
жанның бір түрі – ... жан тек ... ғана тән. Ол ... ... оқшау
өмір сүреді. Ойлау мәңгі.
Өйткені, ақыл ешуақытта да жойылмайды, әрі қирап талқандалмайды. Ол
өте құдіретті әрі ештемеге бағынышты ... Бұл ... ... Ал енді
болмысты материя және форма деп екіге бөлуге байланысты Аристотель ақылды
да екігі ... Оның ... әрі ... әрі ... ақыл бар. ... әрі белсенді, әрі жасампаз ақыл да өмір сүреді. Оның бірі – ... ...... ... ... ... қандай түрі болмасын, сайып
келгенде, ол құдайға келіп тіреледі.
Аристотельдің ақылды құдайға әкеліп тіреуі форманы асыра дәріптеуімен
тығыз байланысты екендігі ... өзі ... ... оның ... ... бар. Ал ол ... Міне, орта ғасырдағы діннің шығуына
негіз ... осы идея ... ... ... орта ... ... ... Фома Аквинский «Формалардың формасы құдай»
деп ашықтан ашық айтқаны да осыдан келіп шығады.
Аристотельдің форманы асыра ... ... ... ... алып ... үш ... өмір сүреді екен. Құдайға – актуалды және материясыз,
табиғатта – актуалды және материалды, жанда – потенциалды және ... ... ... ... ... танымнан бұрын өмір сүрген деп
есептейді. Мұндай пікірдің өзі ақылдың енжар, ... ... ... ... әрі жасампаз өмір сүретінін дәлелдейді. Сөйтіп, Аристотель білімді
дамып отыратын процесс деген идеяны ... ... ... түсті.
Аристотельдің таным теориясы мен логикасына қысқаша шолу жасай отырып,
оның адам туралы ... де ... ... қажет. Өйткені, ұлы
ойшылдың таным теориясы мен ... ... ілім ... ал оның
этикасы мен практикасы, эстетикалық көзқарасы адамның қызметі арқылы іске
асатын практикалық ... ... ... ... - адам жанының қабылдап алған ... ... ... тыс ... адамның болуы мүмкін емес. Табиғат бізге игілікті
қабылдайтын мүмкіндіктер ... шын ... ... адам ... ... біріне айналады.
Психиканы ақылға қонымды материалистік тұрғыдан ... ... ... ... 384-322) ... оның ... психика
онымен іштей ұқсас құбылыстар қатарында өз орнын ... ... ... ... «жанды» денеде ... өзге ... ... ... бір ... субстанция деп түсінуден үзілді –
кесілді бас тартты. Ол «жан» ерекше элементтерден тұрады, өздігінен қозғала
алады және т.т. деп ... ... және ... философтардың идеяларын
сынға алады[5].
Екіншіден, ол Платонның сезімдік ... ... ... ... ... ... сынай отырып, Платонның «идеяларында» тек
нақты бар ... ... ғана ... олар ... ... нақты бар заттардың болуы үшін де, ... ... ... үшін де ... деп ... ... өз түсініктерін құрғанда олар
арқылы ұғымдардың жалпы бастауы болады деп ... ... ... ... ... бар ... ... арқылы сараланатын
жалпылылықтың иерархиялық ... ... деп ... Алайда,
Аристотель көрсеткендей, «идеялардың» жалпылығының түсінуінен әсте де артық
емес. Мысалы «орындық» идеясының ... ... ... деген неғұрлым жалпы
идеяға қатынасы нақты бар орындықтардың осы ... ... ... ... ... біз ұғымдардың жалпылығын бір ғана идеялық
дүниемен ... ... ... үстіне «идеялардың» ... ... ... ... ... бар ... дүниесімен мүлдем
түсініксіз байланысын да анықтайтын тағы да басқа көптеген ... тиіс ... ... ... ... біз ... ... сөзбен
атайтын нәрсемен мағынасы жөнінен толық сәйкес келмейді. Бұл ұғым өте ... ие, атап ... ... тірі ... ... ... ... деген түсінікке сәйкес келеді. Философ «жан» дегенді
«энтелехия» деп түсінеді, тұтас ... ... ... ... оның ... мен дамуын анықтайтын табиғи іс - әрекеті деп ... ... ... ... ... ... саралайды,
олардың арасында организмнің қоректену және құрылу процестерін анықтайтын
өсімдік бөлігі, ... ... ... ... ... Ол былай
деп жазды: «Тегінде өсімдіктердегі (тіршіліктің) бастауы – ол да бір жан
болса керек: ... ол ... мен ... ... ... жалғыз
нәрсе және бұл бастау біздің ... ... ... ... ... оның ештеңеде түйсіну болмақ емес». «Жанның» басқа екі бөлігі
... және ақыл ... - ... ... және бұл біздің «психика
туралы түсініктерімізге сәйкес келеді. «Жанның» бұл ... ... ... ұйымдасуының күрделілігіне байланысты пайда болады
және бірыңғай «жанның» - организмдержің тұтас ... ... ... ... болып табылады»[7].
Психиканы дененің табиғи іс - әрекетінің ... деп ...... ... философиядағы ең озық түсіну. Сонымен қатар Аристотель,
психиканы басқа органикалық белсенділік түрлерімен ... қана ... ... ... ... оның ... анықтайтын «энтелехияны» байқап,
«жанның» мәнін кез келген ... болу ... ... ... ... ... үшін ... «энтелехия» жару, яғни оның функциясы
болып табылады. «Жан» дегеніміз балта сияқты ... ... ... ... ... бастауы бар табиғи дененің ... мәні мән ... Егер көз тірі ... иесі ... онда оның жаны көру ... Өйткені көру дегеннің өзі көздің формасы ретінде оның мәні болады ... ... ... ... ... көз енді көз ... ... жасалған
немесе сурет түрінде салынған көз сияқты аты ғана көз болады. Ал ... ... ... ... тірі денеге қатыстыру керек.
Әрбір зат өзінің негізінде «форма» мен «материяға» ие. Егер психика
«жанның» жеке жағдайы ... онда ... ... «формасының» бір түрі
болады. Сондықтан да Аристотельдік әлем көрінісіндегі психиканың ... анық ... үшін оның ... мен ... арақатынасы туралы
пайымдауларын келтіру керек. ... ... мен ... біз ... ден ... ... ... материяның жалпы
белсенділігінің жеке жағдайы деп түсіну, материялық ұйымдасудың бастама
формаларында психикалық ... ... ... алғы ... көру ... де ... ... жалпы формаларының байланыстырмайынша психиканы
түсіну атаулының бәрінде жанды және ... ... ... тыс ... элементі сақталады. «Жан» дегенді форма
қалыптасудың жеке жағдайы деп түсіндіру ... ... ... ... байланыстыруға ұмтылған Аристотель мұны анық түсінген еді.
«Материя» мен «форма» табиғаттың негізгі екі бастауы және олар ... ... ... ... ... ... ... мағынада
заттардың белсенді форма қалыптастырушы бастауы «материядан» тыс ... және ... ... ... қалыптастырушы бастау деген олардың «жаны»,
бірақ кез келген затта олардың құрылымы мен ... ... ... ... Егер зат қозғалыс процесінде өзінің «формасын» тұңғыш рет алса,
онда бұл ... осы ... ... ... ... ... басқа заттарда
болған деген сөз.
Аристотельдің бастапқыда айналадағы заттарда болып, ... ... ... ... ... мүмкіндігі» деген түсінігін жеке адамның
қалыптасуының ... ... ... қазіргі түсініктермен
салыстыруға болады. Бала өмірге келгенде жеке ... ... ... ... ... ... да жоқ, болашақта оның мінез – құлқын
анықтайтын қалыптасқан ... ... де, ... ... ... және ... да әлі ... Алайда болашақ адам «формасының»
осы компоненттерінің бәрі бала ... ... ... ... жағдайда
тиянақты түрде бар болашақтағы мінез – құлықтың үлгілері мен мүмкіндіктері
түрінде бар, іс - ... пен ... ... ... болашақ жеке
адам белсенділігінің бағытын ... ... ... әлеуметтік
қайшылықтарда бар. Бастапқыда айналадағы заттарда, басқа ... іс ... ... осы жәйттердің барлығы жеке адамның белсенді дамуында
орайлас нақты ... алып ... ... және олар ... ... біз «форманы»
ғана бейнелейміз. ... ... ... ... ... ... «материя» формадан тыс анықтама атаулыдан ада
бірдеңе болып шығады. Тек осы себептен ғана ... ... ... ... ... ... ... қарамастан кез келген заттың
негізінде бола алады.
Заттардың ... ... ... ... ... ада
«материяны» елестету қиын. Аристотель «материя» бейнесін құру үшін ... ... ... ... ... ... бейнелерімен ұштастыру әдісін қолданады. Мысалы, «материяны» ... мен ... яғни ... ... ... ... қатынасының ұқсастығы
бойынша сипаттайды. Мыс мүсінінің «материясы» іспеттес ... ... ... мыс ... ... ... және онымен
анықталмайды. Мыстың өзі де ... бір ... ие, яғни ... ... ... ие, ал ... «материя» мысты басқа заттардан ажырататын
осы қасиеттерінен де айырылуы керек. Сөйтіп, ... ... ... кез ... зат, немесе мүсін -> мыс -> ... ... ... ... ... қабылдау бейнесінің пайда болуын Аристотель «форманың»
бейнеленуінің басқа түрлерімен ұқсастығы бойынша форма қалыптастырудың ... ... ... ... жөнінде жалпы былай деп білу керек: сезім дегеніміз
түйсінілетін ... ... оның ... ... ... ... балауызға темірсіз-ақ немесе алтынсыз-ақ жүзіктің бедері түсетіні
сияқты.
Қабылдауды ол да форманың ... ... ... ... ... ... психикалық бейнелеудің заттың «эйдалдарының»
әсерінің енжар өнімі деп ... өте ... сол, ... қабылдауды
танушы субъектінің белсенділігінің нәтижесі деп қарастырады, ... ... ... ... ... ... ешқайсысы да
денеде түйсіну туғызбайды деп санайды.
Материалистік психологияда қабылдау мен түйсінуді енжар реакция емес,
белсенді акция деп, ... іс - ... деп ... ХХ ғасырға
дейін жоғалып кетті. Аристотельден жиырма үш ғасырдан ... ... ... ... ... ... Бұл гипотеза бойында
қабылдау қабылданатын құбылыстың ... ... ... ... ... ... ... бұрын белгілі болған түйсінулер мен ойлаудың
арасындағы байланыстырушы буын болып табылатын психикалық ... түрі – ... ... ... Ол ... бейнелерді
байланыстыру жолымен құралады деп мөлшерлеп, біздің байқағанымыздай, «жан»,
«материя» туралы түсініктерді құрастыруға ... ... ... көп ... ... ... процестерді
ассоциативті түсінудің негізі етіп, алынды және кең тараған психологиялық
ағымдардың бірі – ... ... ... ... ... ... ... психиканы бүтіндей субъектінің белсенді іс - әрекеті деп
түсіндіретін ... ... ізі де ... жоқ.
Аристотельдің концепциясында психиканың органикалық табиғатын түсіну
үшін қажетті кейбір кезеңдер қамтылған. Ол заттардың ... ... ... ... ... ... қозғалыстың айналымы
жайлы елестер еді. Айналым жайлы ... ... ... және оның
механизмдерінің қалыптасуы жайлы біздің түсініктерімізде ... ... ... ... ... ... қозғалыс пен әлемдік жүйенің
орнықтылығы бір уақытта өмір сүретіндігі жайлы мүмкіндікті түсіндіреді.
Оның ... ... түзу ... қозғалыс үздіксіз болуы мүмкін емес,
сондықтан да заттардың қозғалысының формасы тек ... ... ... Әлем шар ... бәрі ... ... ... қозғалады, яондықтан
да олар қозғалмайтын сияқты болып көрінеді.
Мәңгі және ... әлем ... ... бас тартып, әлемнің
радиусын тұрақты деп санады[8].
Психиканы дененің форма қалыптастырушы белсенділігінің «энтелехиясы»
деп түсіндіретін аристотельдік түсінік оның табиғаттың ... ... ... ... Ол ... мен ... басқа
заттардың пайда болуының негізі деп екі түрлі себепті әрекет ... ... ... ... мен ... мақсатқа сәйкестігі ең алдымен тірі
организмдерде байқалады, бірақ Аристотель бұл ... ... ... ... әлемде бар деп біледі, егер табиғатта бүтіннің ... ... онда ол оның жеке ... де, яғни жеке бір ... ... емес деп ... ... пайдалануы олардың қозғалысының мақсатқа
сәйкестігінің жеке бір ... ғана және ... бұл ... мақсатқа
сәйкестігін мүлдем анықтамайды, өйткені бар болудың мақсатқа ... ... ... тән ... өз ... ішінара ғана
пайдаланамыз.
Аристотельдің мақсатқа сәйкестікті ұғынуы осы қасиетті ... діни – ... ... ... едәуір
өзгеше. Заттардың мақсатқа сәйкестігі туралы айтқанда Аристотель оларда
жазмыштағы ... ... бар деп ... одан да бетер қайсыбір деп ... ... ... ... мен ... өздеріне тән құрылысымен
анықталады, сол заттардың өздерінің ... ... ... ... ... ... ішкі заңдары бойынша және ұғынусыз
жүзеге асырып, отырады. Саналы жасампаздық тек ... ғана ... ... де ... ... бірдей бар деуге келмейді.
Аристотельдің бұл маңызды қағидасы оның телеологиясының материалистік
сипатын ашады. Аристотельдік мағынада ... ... ... ... мен ... ... органикалық тұтастық құрамындағы
функциясымен үйлесімділігі туралы және ... ... бар ... үйлесімділігі туралы айтқан дұрыс болар еді.
Аристотель заттардың өздігінен ... ... ... және
қолдану әдісінен айырмашылығы бар деп анық ... ... ... ... ... өздігінен қозғалу қабілетімен түсіндіреді:
«Өз еркімен пайда болатындар жайлы айтсақ онда ненің ... ұрық ... ... ... қабілетті болса, олар соларда ғана болады, ... ... жоқ ... ... ... болуы басқадай емес, нақ сол
заттардың өздері арқылы ғана болуы ... ... ... ... Аристотель, әрине оның табиғи
шеңберлі қозғалыс мүмкіндігі бар деп ... де бас ... бұл ойын ... үшін ол ойдың алғышарттардан нәтижеге қарай
ілгерілейтін қозғалысы фактісіне кіреғар ... ... да, ... ... ... ... ... «Егерде осылайша, ойлау айналым
болса, онда ақыл – ... ... оның ...... ... ақыл үнемі ойлай бере ме? Айналым мәңгі ... ол да ... ... ... ... болса ол қандай да бір ... ... –ой ... ... қорытындыда оның өзінің аяқталуы бар, ... ... ... жетпесе де, онда тіпті болмағанда бастауға қайтадан
оралмайды, ортаңғы және ... ... ... алып ... да түзу жолмен
жүреді».
Аристотель концепциясының қайшылықтары мен идеалистік ... ... ... және ... логикалық алғышарттардың
қате болуымен байланысты. ... ... өзі оның ... ... көрінісі туралы айтқандарының және ... ... ... ... ... ... ... шығармайды.
Табиғаттың ұйымдастыруының функциялық принципін ғылыми материалистік
тұрғыдан түсіндіріп, ... ... ... және ... көрсеткені бүгінгі күннің өзінде де теориялық ойлаудың маңызды
міндеті болып отыр.
Ежелгі дүниеде «жанды» ұғынуда үш сала пікір қалыптасып, олар ... ... ... ... бәріне әр түрлі нұсқада негіз болып
отырды. Бұлар психиканы субстанция деп ... екі ... жұқа және ... ... деп ... ... ... Эпикур
және т.б.).
2) белсенді әрі өз бетінше бар болатын, бірақ сезім ... ... ... ... деп түсіну (Платон). Психиканы
тіршілік ұйымдасуының ерекше формасы, материя қозғалысының формасы ... ... ... (Аристотель) «жанды» ұғындырудағы үш сала
пікірлердің, сөз жоқ, ең озығы болды.
Аристотельдің ... ... ... адамгершілікке,
парасаттылыққа тәрбиелеуде маңызды рөл атқарады[9].
Аристотельдің қоғамдық – ... ... оның ... деп ... ... ... ... Оның осы шығармасы этикамен сабақтаса келіп,
біртұтас ілім құрайды. Өйткені, оның «Саясат» деген шығармасындағы ... ... ... ... ғана ... ... тиіс.
Аристотельдің ойынша, саяси құрылымның үш дұрыс ... ... ... ... мен үш ... ... формасы (тирания,
олигархия және демократия) бар.
Аристотельдің адам тәрбиесі мәселесіне өзіне дейінгі ... ... ... ... айта кетуіміз керек. Адамның жан – ... және ... ... ... ... ... ... рөл атқаратын ең
алдымен - өнер. Ол адамдарды ... ... ... ... табылады.
Осы өнердің ішінен Аристотель трагедияны ерекше бөліп ... ... ... ... ... бағалады. Трагедия демосқа (демос – грек
тілінде «халық») жақын тұрады. Өйткені, демос – бұл күш, ... ... ... кете ... мемлекетінде маңызды тәрбиелік рөл атқаратын өнердің тағы ... бар. Ол – ... Оның ... ... сезімін жетілдіреді. Музыка
адамның рухани дүниесіндегі жай-күйін қалыпқа келтіріп, әсем дыбыстар мен
идеалды ... ... ... ... орын ... сезімдік
жайларды жете түсінуге көмектеседі.
Музыка, сонымен қатар тек қана ... пен ... ... ... ... ... ... адамгершілік пен парасат ... ... ... ... ... өз ... шектеліп қалмай көптеген
идеялары кейінгі ойшылдардың арасынан қолдау ... ... Бұл ... ... ... үлкен алыбы, философия
саласында «екінші Аристотель» атанған Әл – Фарабидің еңбектерін атап ... ... Оның ... ... ... – этикалық
трактаттары», «Логикалық трактаттары», «Тарихи философиялық трактаттары»
т.б. еңбектері Аристотельдің көзқарасын барынша ілгері ... ... ... ... жаңа ... негізін қалады.
Сөйтіп, Аристотель философиясы бір жағынан өзіне дейінгі философияның,
ғылымның, таным теориясының, әлеуметтік – ... ... ... ... көне грек ... ... ... Оның қойған
философиялық проблемаларының маңыздылығы сонша, олар келесі ... ... ... ... ... Жарықбаев Қ. Қазақ психологиясының тарихы – Алматы:
Қазақстан. 1996 ж.
2. Шабельников В. Психика -функциялық жүйе.
3. Ә.Нысанбаев., ... ... ... ... ... ... Абрамов Г.С. Практическая психология. Москва 2001.
6. Т.Тәжібаев. Жалпы психология. Алматы «Қазақ университеті».
7. Битянова М. Практическая психология. Москва 1996.
8. ... ... ... ... Алматы 2006ж.
9. Гоноболин Н. Психология. Алматы. «Мектеп» 1976.
10. Рубенштейн С.Л. «Основы общей психологии» Москва ... ... 10 том. ... ... ... ... Петровский А., Ярошевский М. История психологии. М., 1994.
-----------------------
[1] Қысқаша философия тарихы. Әбдімәлік Нысанбаев., Төлеуғазы Әбжанов.
28-29 бб.
[2] ... ... ... ... ... ... ... бб.
[3] Психика – функциялық жүйе. Шабельников В. 120-121 бб.
[4] ... 10 том. ... 2том. ... ... 126-127 ... ... Қ. Қазақ психологиясының тарихы – Алматы: Қазақстан. 1996
ж. 22-27 ... ... ... психология. Алматы «Қазақ университеті». 97-100
бб.
[7] Шабельников В. Психика -функциялық жүйе. 130-132 ... ... Н. ... ... ... 1976. 54-55 ... Петровский А., Ярошевский М. История психологии. М., 1994. ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай Құнанбаевпен Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық көзқарастары4 бет
Аль-фараби және педагогика3 бет
Аристотельдің „саясат” еңбегіндегі саяси көқарастары8 бет
Ежелгі заман және ортағасырлардағы ұлы тарихшылары7 бет
Ежелгі ғасырлардағы қазақ ғұламалары6 бет
Пихология гылымының қалыптасуы мен дамуы25 бет
Платонның жан мен тән туралы ұғымы4 бет
Психикалық құбылыстардың («жан қуаттарының») пайда болу4 бет
Эстетикалық, әдеби ой- пікірлердің туу, даму тарихы мен кезеңдері. Әдеби шығармашылық және әдебиет теориясының методологиясы. Қазіргі әдебиеттану теориясындағы ғылыми ағымдар. Қазақ әдебиеттану ғылымындағы эстетика мен теория мәселелері15 бет
Әбу Насыр Әл-Фараби10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь