Аристотель

АРИСТОТЕЛЬ Стагирит (б.з.б. 384 — 322 ж.) — грек философы, энциклопедиялық еңбектердің авторы. Ол 367 — 347 ж. Платон Академиясында білім алып, алғашқыда оның шәкірті болған, кейін осында оқытушылық қызмет атқарған. 347 — 334 жылдары ел аралап, кіші Азиада, т.б. елдерде болады. 343 — 340 ж. 13 жасар Ескендір Зұлқарнайнды тәрбиеледі. Афинаға қайта оралған соң, 334 — 323 ж. философ мектептің (лицей) негізін салды. Бізге жеткен аңыздарға қарағанда Аристотель шәкірттерін серуендетіп жүріп дәріс беретін болған. Неміс ғалымы В. Иегер Аристотель шығармаларын ғалымның дүниетаным эволюциясы негізінде жүйелеп шыққан. Аристотель алғашқы кезеңде, яғни Платон дүниеден қайтқанға дейін оның шәкірті, ізін қуушы бола тұрып ұстазына қарсы шығады, оның идеялар туралы іліміне сын айтады. Осы тұжырымды негізге алып, Философия институтының ұжымы "Философиялық мұра" топтамасымен Аристотельдің төрт томдық шығармаларын ("Мысль", 1981 - 1983 ж.) жарықка шығарды. 1-томға Аристотельдің екі еңбегі енген: "Метафизика" және "Жан туралы". Құрылымы жағынан "Метафизика" дербес он төрт кітаптан тұрады. Кеңес дәуірінде метафизиканы түсінуде теріс көзқарастар орын алды. Философия тарихында метафизика — философияның бір түрі әрі философиялық тәсіл Аристотель метафизиканы "алғашқы философия" деп те, "құдайлар туралы ілім" деп те, жай ғана "ақыл кітабы" деп те атаған. Қазір метафизика онтология (болмыс туралы ілім) деп аталады. "Метафизикасында" Аристотель Платонның негізгі ілімі — идеялар туралы тұжырымын сынға алады. Платон осы тұжырымында болмыс пен ілім-білім үшін түсініктің мәні мен атқаратын рөлін анықтамақ болған. Бұл мәселеде ол Сократ ілімінің танымдық мәніне сүйенеді. Аристотель де дәл осы тақырыпты өз философияның негізгі мәселесі етіп алған. Оның Платонмен келіспеушілігі, В. Асмустың көрсетуінше, мынадай төрт мәселеге қатысты:
1. Платон "идеялар болмыстан тыс субстанция дейді, ал Аристотель бұған қарсы.
2. Платон идеялары сезу арқылы қабылданатын нәрселерге
        
        Аристотель
АРИСТОТЕЛЬ Стагирит (б.з.б. 384 — 322 ж.) — грек ... ... ... Ол 367 — 347 ж. ... ... ... алғашқыда оның шәкірті болған, кейін осында ... ... 347 — 334 ... ел ... кіші ... т.б. елдерде болады.
343 — 340 ж. 13 жасар Ескендір Зұлқарнайнды тәрбиеледі. ... ... соң, 334 — 323 ж. ... мектептің (лицей) негізін салды. Бізге
жеткен аңыздарға қарағанда Аристотель шәкірттерін серуендетіп ... ... ... ... ғалымы В. Иегер Аристотель шығармаларын ғалымның
дүниетаным эволюциясы ... ... ... ... ... кезеңде,
яғни Платон дүниеден қайтқанға дейін оның шәкірті, ізін қуушы бола тұрып
ұстазына ... ... оның ... ... іліміне сын айтады. Осы
тұжырымды негізге алып, Философия ... ... ... мұра"
топтамасымен Аристотельдің төрт томдық шығармаларын ("Мысль", 1981 - 1983
ж.) жарықка шығарды. 1-томға Аристотельдің екі ... ... ... "Жан туралы". Құрылымы жағынан "Метафизика" дербес он төрт кітаптан
тұрады. Кеңес дәуірінде метафизиканы түсінуде теріс ... орын ... ... ... — философияның бір түрі әрі философиялық
тәсіл Аристотель метафизиканы "алғашқы философия" деп те, ... ... деп те, жай ғана ... кітабы" деп те атаған. ... ... ... ... ... деп ... "Метафизикасында" Аристотель
Платонның негізгі ілімі — идеялар ... ... ... ... Платон осы
тұжырымында болмыс пен ілім-білім үшін түсініктің мәні мен атқаратын ... ... Бұл ... ол ... ... ... мәніне сүйенеді.
Аристотель де дәл осы тақырыпты өз философияның негізгі мәселесі етіп
алған. Оның ... ... В. ... ... ... ... қатысты:
1. Платон "идеялар болмыстан тыс субстанция дейді, ал Аристотель бұған
қарсы.
2. Платон идеялары сезу арқылы қабылданатын ... ... ... да қарсы пікір білдірген.
3. Платонның идеясына орай сезу арқылы қабылданатын нәрселер туралы
Аристотель өзінше пікір айтқан, олардың ... ... ... ... ... идеялары сезу арқылы қабылданатын
нәрселердің пайда болуы мен жойылуына түсінік бермейді.
Аристотель ... ... ... және "форма" дейді.
Материалдық ... төрт ... ... Олар: материя, форма, қозғалыс
және оның ... ... ... мәні мен ... және ... ... өзгеріс себебі қозғалыс деп танығанымен, бұл мәселенің
мәнін толық аша алмаған. Тек "алғашқы ... яғни ... тыс ... бар деген түсінікте болған. Ол — құдай. Сана — бақылаушы ... ... ... ... — "Жан ... Бұл — психология ғылымының бастауы
болған тұңғыш еңбек. Аристотельдің айтуынша, жан-тәннің өмір сүру ... ... Оның жан ... ... көптеген пікірлері күні бүгінге дейін
өз құндылығын ... жоқ. ... ... "Ұғымдар, "Герменевтика",
бірінші және екінші "Аналитика", "Топика" және "Софизмдік (грек. ... ... ... ... ... ... ... енген. Бұл
еңбектерде Аристотель жаңа білім саласы логиканың негізін ... ... ... ... ... болу және ... ... деген
еңбектерінен тұрады. Бұл еңбектер жаратылыстың басталуын ... ... ... ... химия, метеорология және геология ғылымдарына
негіз болып қаланды. 4-томға "Никомахтың этикасы", "Үлкен этика", "Саясат",
"Поэтика" деген ... ... ... екі ... ... мәселелері
қарастырылады. Никомах — Аристотельдің не әкесі, не ... ... ... ... ... Зерттеушілердің айтуына қарағанда, Никомах
(баласы) Аристотель ... ... соң, оның ... ... ... ... ол ... "Никомахтың этикасы" деп аталып ... ... ... ... ... жүйесінде көрнекті орын алған. Ол ғылымдарды
үлкен үш топқа бөлді: теориялық, ... және ... ... ... ... және физиканы, екіншісіне этика мен
саясатты, ал ... ... ... және тұрмысқа тікелей қатысты ғылым
түрлерін жатқызды. Этикаға байланысты әділеттілік пен әділетсіздік туралы
құнды пікірлер ... Ол ... ... және ... ... екіге бөледі. "Саясат" деген еңбегінде мемлекет мәселелеріне тоқталған.
Платонның "Мемлекет" пен ... ... ... ... да ... ... мұнда утопиялық сарын жоқ. Ол мемлекеттік
құрылымның алты түрін атап, оларды екі топқа бөледі. Алғашқы ... ... ... ... қате ... ретінде көрсетеді. Аристотельдің айтуынша,
дұрыс құрылымдар: патшалық билік, аристократия, полития, теріс ... ... ... ... ... билік бір адамның билігі
болғанымен халықтық мүддеге қызмет етеді; тирания да бір ... ... ... жеке адам ... ғана есепке алынады. Аристократия — ... ... ... де ... бүкіл қауым қамын ойлайтын ізгі жандар;
олигархия да — аз ... ... ... ол ел ... үшін ... ... ... мүддесі үшін құрылған топ. Полития — ... Олар ел ... ... ... ... ... қойылған ізгі
ниетті азаматтар. Демокр. да — көпшілік билігі, бірақ ол ... ... ... ... қысым жасайтын билік. Аристотель "Саясатындағы"
бұл айтылған ойлар бүгінгі күнге дейін ... ... жоқ. ...... ... ... мен ... негіз болып
қаланған шығарма. Аристотель ілімін ... ... ... ... ... мен ... ... ибн-Рушд,
түрік ойшылы Әбу Наср әл-Фараби, парсылық Әбу Әли ибн Сина еңбектері ерекше
рөл атқарады. ... ... ... бұл ... Аристотель
шығармаларына терең талдаулар жасады. Осы қызметі үшін ... ... ... ... Қазақтың тарихи қиссаларында, дастандарында,
ақындар шығармаларында ... ... жиі ... Абай қара ...... деп аса ... ... Аристотель шығармаларын
Батыс Еуропаға кеңінен таныстырған — ибн-Рушд. Одан әрі де ... ... ... ... христиан ойшылы ретінде дәлелдеуге көп еңбек
еткен. Қазақ философиясындағы Аристотельтануда екі арна бар. Бірі — ... ... ... ...... ... ... тану.
АРИСТОТЕЛЬ - ОЙ ТҮЙІНІН АЛҒАШҚЫ ЖИНАҚТАҒАН ҒҰЛАМА
Аристотель ... ... ... мен ... ... ... келтіріп, әр түрлі ... ... ... еңбектер жазып
қалдырған. Кейбір деректер бойынша оның ... саны төрт ... бір ... ... ... ... ... философиялық
көзқарастары "Метафизика", "Жан туралы", "Категориялар" және ... ... жете ... ... ... ... ... материализм мен идеализмнің екі ... ... ... ғылым классификациясында философияны ең жоғарғы ... ... ... ... кейбір жақтарын зерттеумен шұғылданса, философия
бастаманың ... ... ... ... ғылымдардан артықшылығын Аристотель былай ... ... ... ... ... ... және жетекші ғылым
болғандықтан, басқа ғылымдар оған қарсы сөз ... ... ... ... пен ... зерттейтін ғылым бірінші орынға қойылады" (Метафизика,
М., 1934, с. 45).
Аристотель философиясында болмыс туралы ілімге, ... ... ... ... ... табылатын алғашқы материяға көп ... ... ... табиғатты жан-жақты зерттеумен
шұғылданады. Табиғат - бір жағынан ... ... ... зат құрамының
негізі және "әрқайсысындағы алғашқы қозғалыстың көзі" болатын болса, ... ... ... өмір ... ... ... "табиғат дегеніміз
- форма және мән" - ... ... ... еш ... ... ... біз білетіндерден де басқа да ... ... өмір ... еді" ... ... ... В.И. ... былай дейді: "Тамаша!
Сыртқы дүниенің реалдылығында күмән жоқ. Бұл адам жалпы мен жекенің, ... ... мән мен ... ... ... ... ... Платонның идея жөніндегі идеалисті ... ... ... ... ... ... жалпы мен жекенің өзара
қатынасына ... жөн таба ... ... ... ... пәні жалпы бола тұрса да, ол жекелеген заттарды (құрамды,
мәндерді) - ... ... т.б. ... ... ... Жекелеген
заттардың болмыстығын сезім арқылы білсек, жалпының болмыстығы ой арқылы
ашылады. "Метафизикада" және басқа да ... ... ... ... төрт ... ... көрсетеді: материалды себеп,
формальды, өндіргіш себеп, мақсатты себеп. Мысалы, үй салудың бастамасы ... ... ... ... ... материясы (тас, кірпіш және жер),
формасы (ұғым).
Аристотельдің пікірінше, заттың мәнін түсіндіруде осы ... бәрі ... ... ... Жез мүсіннің мәнін түсіну ... ең ... оның ... ... ... алып ... ... тек жездің өзінен, мүсіннен, эстетикалық сезім қалай туатынын ... ... ... әрі ... ... беруге тура келеді. Осыдан
келіп: мүсіннің мүсін болуы неліктен? - ... ... ... ... деп ... ... ... философиясында форма заттың мәні әрі
іс-әрекеттің көзі болып табылады. Аристотель ... ... мен ... ... ... ... ашып, бұл жөнінде маңызды диалектикалық
пікір ұсынды. Алайда Аристотельдің идеалистік ... ... ... ол - ... ... формаға тәуелді деп түсіндірді.
Формасыз материя өмір сүріп, ... ие бола ... ... ... ... ... мазмұны бар (түр, себеп-мақсат, құдірет)
белсенді және творчестволық ... деп ... ... ... ... оның форманы бірден-бір белсенді күш, алғашқы
түрткі және материядан бұрынғы ... ... ... ... деп
түсінуінен анық көрінеді.
Аристотель философиясының елеулі бір саласы - категорияларды зерттеу
болып табылады. Категорияларды ол ... ... деп ... ... мазмұнын, ақиқаттылығын болмыспен байланыстылығына қарап анықтауға
тырысады. Жан-жақты ... бар ... ... 10-шы ... "Өзара байланыссыз айтыла салған сөздердің әрқайсысы, - ... ол, ... мән, ... сапа, бірде сан, бірде қатынас, бірде орын,
бірде жағдай, бірде әрекет, бірде қайғы-қасірет ... ... запы ... келеді". (Категории, М., 1934., с.6). Аристотельдің категориялар
жөніндегі ілімінде жүйенің жоқтығы, ... ... ... ... тарихында әлденеше рет атап көрсетілді. Алайда, оның
жалпы ... рет ... ... мән ... ... ... ретінде қарағанын ұмытпауымыз ... ... ... ... деп ... ... - онда ... еш нәрсе де болмаған болар
еді". Аристотель қозғалыстың ... мен ... ... зерттеу ісіне де көп
мән береді. Аристотельдің пікірінше, мүмкіншіліктің шындыққа айналуын жете
түсіну үшін осы ... ... ... табылатын қозғалыстың жалпы
белгілері мен оның нақты түрлеріне талдау жасау керек.
Аристотель ... ... т.б. ... ... ілімді дамытады. Ол объективтік шындықты танып білуге болатынына
күмән ... ... атап ... "Аристотельде барлық жерде
объективтік логика көрініп тұрады. Танымның объективтілігінде күмән жоқ.
Ақыл-ойдың күшіне, ... ... ... ... ... сену" (Шығ., 38 т., 388 б.) Аристотель сезімдік танымның сатылары
(түйсік, қабылдау, бақылау) мен ... ... да ... ... ... ... талдау жасайды. В.И.Ленин оны қарапайым эмпирик емес, ... деп ... ... ... ... оның қоғамдық-
саяси көзқарастары елеулі орын алады. Бұл арада оқымыстының "Политика",
"Никомах ... т.б. ... атап ... жөн. Маркске дейінгі
барлық философтар сияқты Аристотель де қоғамның дамуын идеалистік тұрғыдан
түсінді. Ол өзінің әлеуметтік-саяси ... құл ... ... болып, құл иленушілікті табиғи деп таныды. ... оның ... ... ... осы ... ... жойылған жоқ. Өйткені
Аристотель "Политикада" мемлекеттің, семьяның ... ... ... ... мемлекеттің пайда болуына, ең алдымен, адамдардың бірігіп
тұрмыс құрып, өзара қатынас жасауға ұмтылуы себеп ... ... ... ... ... ... нәтижесі деп түсінеді. Ол адамның басқа
хайуанаттардан айырмашылығы - ой еңбегімен шұғылдануында деп тұжырымдайды.
Саяси ... ... мән ... ... ... қалған адамдар
адамшылығынан айырылып, тағы айуандарға ұқсап ... - ... ... ... ... деп ... К.Маркс жоғары бағалай
отырып, оның адам, мемлекет жөніндегі мәселелерді ... ... атап ... ... ... ... шығу себептерін
қоғамдық өмірден ондағы тап қайшылықтарынан іздемей, адамның ... ... ... Аристотель құл иеленушілер мемлекетінің әр түрлі
формаларына (монархия, ... және ... ... ... ... ішінен мемлекеттің алғашқы формасы болып табылатын ... ... ... Мемлекет билігін қолына алған "кемеңгер адам"
қоғамның материалдық және ... ... ... зор ... ... ... этикалық көзқарасы оның адам жөніндегі ұғымына
негізделген. Этикалық ... тек ... ғана іске ... ... ... сезімнен тыс о дүниеге тәуелді деп санауына қарсы ... ... ... тән ... атап ... Стагирттің
пікірінше, мемлекеттің азаматы реалды сезімдері басылып, ... ... ... жер бетіндегі қажеттіліктер мен "сыртқы игіліктерді" игеруіне
сонымен бірге адамгершілік пен ... ... ... ... ... ... өз ілімінде адамгершілік пен этиканы ... ... деп ... ... ол ... деп ... пен зұлымдық, әділеттілік пен әділетсіздік, т.б. ... ... ... ... ұғымдарды сезім тұрғысынан қабылдау адамның
ғана қолынан келеді" (1253 а 10 в 14). ... ... ... пен дәрменсіздікте емес, керісінше белсенділік пен жасампаздық деп
дұрыс түсінеді. Адамның әділетті, ... ... оның ... ... ... ... ілімін дамытып, дүниеге танытқан ... бірі Әбу ... ... ... білімінің тарау аумағын қарастыра келіп, екі түрі философияның
бар екендігін айтады. «Екінші ... - ... пәні ... мен ... және ... ... ... заттар болса, ... - ... ... ... ... құбылыстардан тыс
жатқан, өзгермейтін, мәңгі қозғалмайтын мәнділік. Оны ... ... ... ... ... ... физиканың алдында тұрады да,
«бірінші философия» деп аталынады.
«Бірінші философия», бір жағынан ... ... ... ... ... ... қарастыратын болғандықтан және ... тек ... ... ғана ... оның ... зерттегендіктен, ол теологиядан әлде-қайда ауқымдырақ және тереңірек.
Өзінің шығармаларында Аристотель мәнділікті ... деп ... ... ... өзіне тән категориялары арқылы түсіндіруге ... ...... ... ... Ол өзіне дейінгі ойшылдарға ұқсап
мәнді материалдық зат (от, жер, су, ауа, ... ... де, идея ... де
қарастырмайды, оны өзіне тән әр түрлі көріністеріне: түпнегіз (субстрат);
болмыстың мәні; болмыстың мәні мен ... ... ... ... ... жалпылық; ерекшеліктерге байланысты тануға тырысады.
Мәннің бұл аталған көріністерінің ... ... ғана – ... ... мәнділік болады, ал қалғандары мәнділік бола алмайды. «Болмыстың мәні»,
түр, алғашқы мән – синоним ... ... ... түр – кез
келген жалпы ... ... жай ... ... Осы тұрғыдан алғанда, ол
жалқылар мен жалпылардың арасындағы ерекшеліктердің арқасында өмір ... сапа да, сан да, ... ... ... да емес, ол – заттардың
мәні, онсыз заттар өмір сүре алмайды. Түрді ешкім ... ... ... Қаншама ерекшеленген заттар болса, соншама түр бар.
Түрмен қатар алғашқы ... ... ... - ... да
жатады. Материяның екі түрі бар. Біріншісі – ... ... ... ... материалдандыратын нәрсе. Материяның бірінші түрі мәңгі, бірақ
өміршең емес, себебі өздігінен ... ... ... ... ... белсенді де емес, қозғалыста да болмайды. Ал ... ... ... ... ... да, ... жасайтын
материал ретінде түрмен қосылып, оларды дүниеге әкеледі. Материя ... де, ... пен ... ... екі ұшты ... ... ... өзгермелілігінің қайнар көзі болып
табылады. Материя мен түрді алғанда басты рөл түрге беріледі, ... ...... ... ... ... нақтылығы. Әлемде болып жатқан
құбылыстардың барлығы мақсаттылыққа (телеология) байланысты ... ... ... ... ... ... атаулы емес, керісінше,
нақты игілік, ол – нақты мүмкіндікті жүзеге асыру және оны тамамдау.
Төртінші ... ...... Мән мен түр ... ... қасиетке ие болып, заттар қозғалысының алғышарты ... ... өзі ... ... ... оны ... ... – құдай.
Түр де, мақсаттылқ та, қозғалыс та құдайға тән. Бірақ ол материядан ... ... ... ... тәуелсіз өмір сүреді. Демек, ... ... болу ... ғана ... ... нағыз шындық.
Аристотель қозғалыста өзінің категориялары тұрғысынан қарастырады.
Мысалы, қозғалыс сапаға байланысты – сапалық ... ... ... ... ... ... - бір орыннан екінші орынға ... ... ... Аристотельде кеңістік деген категория жоқ, оны «орын»
категориясы алмастырады. Кеңістік (бос ... ... ... ... ... ... қозғалыстағы денелермен тығыз
байланысты, бірақ олармен бірге қозғалмайды.
Уақыт ... ... ... ... ... қарастырады.
Олардың айырмашылықтары – уақыт бір қалыпты болмайды, ол ... ... ... жай қозғалады. Сондықтан, - дейді Аристотель – ... ... Ал ... өзі ... ... ... уақыттың мөлшері болып шығады. Уақыт өздігінен ештеңе туғызбайды,
жоймайды да, бірақ барлық заттар, құбылыстар белгілі бір ... ... ... ... ... табиғи денелердің тіршілік жасау
мүмкіндіктері бар (жасанда ... ... ... болмайды). Осы
мүмкіндіктің жүзеге асырылуы (энтелехиясы) жан арқылы болады. Өсімдіктер
жаны – ... ... және ... ... Бұл жанның басты қызметі ... ... ... және ... жаны – олар заттардың сырт ... ... ... ... жаны - өсімдіктер мен жануарлар ... тән ... ... ... жалпылықты танып біле алады. Бірақ жалпыны
түсіну ... ... ... ... білу ... ... біздің сезім
мүшелерімізге жалқы заттар әлемі әсер етеді де, біз ... ... ... ... ... ... біле ... Сезімдік танымның бірінші
сатысында – тәжірибелік (эмпейрия) танымда, сезімдік ... ... есте ... қалуы арқасында оларды ... ... ... ... ... сатысы – «өнер» (әңгіме
көркемөнер, т.б. туралы емес), практиға негізделген ... ... ... ... адамдар жеке заттарды танып қана қоймайды (тәжірибедегідей),
одан гөрі тереңірек түсіп, ... ... тән ... ... мен
себеептерін де танып біледі.
Ерте дүние дәуірінде қалыптасқан философиялық, саяси-әлеуметтік
көзқарастар ... ... ... төрінен өз орнын тапқан рухани құбылыс
болды. Себебі Антикалық ... ... ... ... ... ... ... тән идеялардың барлығы дерлік
орын алды, ... олар ... ... ... ... ... мәдениеттің сұрыпталып дамуына зор әсер етті.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аристотель Стагирит18 бет
Аристотель туралы5 бет
Аристотель – ғұлама ойшыл14 бет
Аристотельдің психологиясы7 бет
Аристотельдің философиялық еңбектері8 бет
Аристотельдің философиясы3 бет
Аристотельдің „саясат” еңбегіндегі саяси көқарастары8 бет
Греция ғалымдары Платон мен Аристотель10 бет
Ежелгі грек ғұламалары – Платон мен Аристотель11 бет
Ежелгі Грециядағы қоғамдық-саяси өмір және Аристотель66 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь