Бәйге

«Қазақта бәйгеден асқан салтанат жоқ: олар бәйгемен нәрестенің дүниеге кеуін атап өтеді, бәйгемен марқұмның аруағын еске түсіреді, бәйгемен құрметті қонақты қарсы алады». [357.28б.] Бәйге бірнешеге бөлінеді: бала дүниеге келгенде тай, құнандарды 10-15 км жерге жарыстырады оны тай жарыс, немесе құнан бәйге, өлген адамға 7-8 ай не бір жыл өткенде қара ас беріліп, онда шаптырылатын бәйгені құр бәйге деп атайды. Елге, руға келген құрметті қонаққа арнап бәйге шаптырылады. Бұл бәйгені көрнекті жылқы маманы Ю.Н.Борминцевтің сөзімен айтсақ: «Қазақтың қадірменді қонаққа қойылған құрметті қарауылы. Алыс қашықтықтарға шаптырылатын (40,70,100 км) аламан бәйгелер әдетте атақты және ауқатты адамдар» қайтыс болғаннан кейін 5-10 жыл өткен соң марқұмды еске алу астарында өткізіледі. Бұл астар мейрам түрінде өтеді. Қазақтың ат жарыстары неге алыс қашықтықтырға өткізіледі-деп орыстың жылқы мамандары 1870 жылдары Ұлы жүз сұлтаны Тезек төреден сұрағанда былай деп жауап беріпті: Аттарды жақын жерлерге жіберсе қазақтың арасында ұрыс-керіс, төбелес туады, себебі жақын жерге шапқан қазақтың аттары қатар-қатар бірдей келіп, қайсысының, қаншасыншы келгенін анықтау мүмкін емес. Ал, алысқа шапқан аттардың әсіресе алдыңғы 4-5-нің арасы кемінде 100-200 қадамнан кем болмайды. [357.26б.] Әрине Тезек төренің айтып отырғаны өте дұрыс, сонымен қатар көшпенділер, оның ішінде ерте замандардан жылқыны алысқа шабатын жануар-деп бағалап, аламанға шаптырған. Аламан бәйгенің мәні көшпенділердің аламандық жорығынан сөйтіп алыс елдерді, жерлерді бағындырудан туады. Қазақта «бәйгемен ас егіз» деген сөз бар, яки ассыз бәйге, бәйгесіз ас болмайды. Әрине бұдан қазақтың басқа мерекелерінде (қымызмұрындық, наурыз, құрбан айт т.с.с.) бәйге болмайды деген ұғым тумауы керек.
«Өлі риза болмай, тірі байымайды» деген қазақ өзінің о дүниелік болған туған-туыстарын еске алып, мал сойып құрбандық шалып отыруы халықтың исламға дейінгі түсінігі бойынша аруаққа табынудан туған. Адам өзі өлсе де жаны өлмейді, аруағы тірі болады, сондықтан өлген адамдардың аруағына бағыштап өткізілетін шаралардың бірі – ас. Ол әдетте пайғамбар жасынан асып, қартайып өлген атақты адамдарға беріледі. Өмірдің қызығын көрмей кеткен жас адамдардың асында ат шаптырып, ойын-той жасау сөлекет саналады. Сондықтан тарихта ел-жұрт алдында өлшеусіз атаққа ие болған тарихи қайраткерлермен қатар байлығы, дәулеті жеткен ауқатты адамдардың да асы өткізілген. Бірақ халық жадында байлардың асына қарағанда әйгілі адамдардың асы туралы деректер мейлінше мол сақталған. Абылай ханның асы 1781 жылы күзде Қызылжарда Қарой деген жерде бүкіл Үш жүздің бас қосуымен өткен. «Абылайдың асында шаппағанда әкеннің басында шабасың ба?» деген сөз содан қалса керек. Ас тек ойын-той емес. Халық көп жиналған мұндай жиындарда ел басылары қордаланып қалған, көптеген мәселелерді шешкен. Я.П.Гавердовский Кіші жүздегі Жанбай батырдың асы туралы: «Аста әртүрлі ру басшылары, ел шаруасын талқыға салып, дау-дамайларын шешіп, бір-бірінің көңілдерін табады, сол себепті бұл жиын қоғамдық пікірсайысқа айналады» деген. [384.161-162б.] Бертін келе аста мәдениетке байланысты мәселелер де қозғалған, мысалы: елдің жақсылары Қаракерей Қабанбай немересі Төбе би Сүлейменнің 1904 жылы Тарбағатай тауының бөктерінде өткен асында: «Қазақ жерінде тұңғыш гимназия салынсын, романға бәйге жариялансын» деп шешім қабылданған.
        
        Бәйге
«Қазақта бәйгеден асқан салтанат жоқ: олар бәйгемен нәрестенің дүниеге
кеуін атап ... ... ... ... еске ... ... қонақты қарсы алады». [357.28б.] Бәйге бірнешеге бөлінеді: бала
дүниеге келгенде тай, құнандарды 10-15 км жерге ... оны тай ... ... ... ... адамға 7-8 ай не бір жыл өткенде қара ас ... ... ... құр ... деп ... ... руға ... құрметті
қонаққа арнап бәйге шаптырылады. Бұл бәйгені көрнекті ... ... ... ... ... қадірменді қонаққа қойылған
құрметті қарауылы. Алыс қашықтықтарға шаптырылатын (40,70,100 км) ... ... ... және ... ... ... болғаннан кейін 5-10
жыл өткен соң ... еске алу ... ... Бұл астар мейрам
түрінде өтеді. ... ат ... неге алыс ... өткізіледі-деп
орыстың жылқы мамандары 1870 жылдары Ұлы жүз сұлтаны Тезек ... ... деп ... ... ... ... ... жіберсе қазақтың
арасында ұрыс-керіс, төбелес туады, себебі ... ... ... ... ... ... келіп, қайсысының, қаншасыншы келгенін анықтау
мүмкін емес. Ал, алысқа шапқан аттардың әсіресе ... ... ... 100-200 ... кем ... ... ... Тезек төренің айтып
отырғаны өте дұрыс, сонымен қатар көшпенділер, оның ... ерте ... ... ... ... ... аламанға шаптырған. Аламан
бәйгенің мәні ... ... ... ... алыс елдерді,
жерлерді бағындырудан туады. Қазақта «бәйгемен ас егіз» деген сөз бар, яки
ассыз ... ... ас ... Әрине бұдан қазақтың басқа мерекелерінде
(қымызмұрындық, наурыз, құрбан айт ... ... ... ... ұғым тумауы
керек.
«Өлі риза болмай, тірі байымайды» деген қазақ өзінің о дүниелік болған
туған-туыстарын еске ... мал ... ... ... ... халықтың
исламға дейінгі түсінігі бойынша аруаққа табынудан туған. Адам өзі өлсе ... ... ... тірі ... ... ... адамдардың аруағына
бағыштап өткізілетін шаралардың бірі – ас. Ол ... ... ... ... ... ... ... беріледі. Өмірдің қызығын көрмей
кеткен жас адамдардың асында ат шаптырып, ойын-той жасау сөлекет саналады.
Сондықтан ... ... ... ... атаққа ие болған тарихи
қайраткерлермен қатар байлығы, дәулеті жеткен ауқатты ... да ... ... ... жадында байлардың асына қарағанда әйгілі адамдардың
асы туралы деректер мейлінше мол ... ... ... асы 1781 жылы
күзде Қызылжарда Қарой деген ... ... Үш ... бас ... ... ... шаппағанда әкеннің басында шабасың ба?» деген сөз содан
қалса керек. Ас тек ... ... ... көп ... ... ... ел
басылары қордаланып қалған, көптеген мәселелерді шешкен. Я.П.Гавердовский
Кіші жүздегі Жанбай батырдың асы туралы: «Аста әртүрлі ру ... ... ... ... ... шешіп, бір-бірінің ... сол ... бұл жиын ... ... ... ... Бертін келе аста мәдениетке байланысты мәселелер де
қозғалған, ... ... ... ... ... ... Төбе ... 1904 жылы Тарбағатай тауының бөктерінде өткен асында: «Қазақ
жерінде тұңғыш гимназия салынсын, ... ... ... деп ... ... төрт ... созылады: сәрсенбі – ошақ қазар күн, бейсенбі – мал
соятын күн, жұма – ... ... күн, ... - ат шабар күн. Ат шауып біткен
күні үйлерді жыға бастайды. [385] Сирек болсада астың бір ... ... ... де ... ... ғасырда асты және онда өткен ат бәйгелерін суреттеген орыс және
шетел ғалымдары «қазіргі заманның ... деп ... ... ... көрінісін көз алдымызға елестетіп көрейік. Жан-жағың
кең жазира дала, ұзыннан-ұзақ созылған киіз ... ... ... ... – салт атты қазақтардың салтанатты топтары; қазақты атсыз елестету
мүмкін емес. Бала кездерінен, киіз ... ... ... есептемегенде
басқа уақыттарының бәрін ат үстінде өткізетіндіктерінен қазақтар атпен
бірге біртұтас ... ... ... Ал, ... көп салт атты ... ... бір-бірінен айыра алмайсың сол мезеттерде, әрине алдыңғы
жақтары адам, ал аяқтары жылқынікі сияқты ертегілік бейнелер ... көз ... ... ... ... ... қай ... қай уақытта ат бәйгесінің неше шақырымға
созылатыны жөнінде жарты жыл, ... 2-3 ай ... ... ... ... Ас иесі ... мөрін басып алыстағы елдерге хат жібереді, ат
тұяғы жетер жерлердің бәріне ... мұны ... айту ... дейді.
Сауыншы болатын адамдар жарты жыл бұрын белгіленіп ... ... ... ... ... келісімін бергендер бәйге ат, палуан, мерген,
сайысшы, т.б. ... ... ... адам ... ... Асқа
қонақтар келгенде елдің, рудың жүйріктері ... ... ... ... ... ... түрде аттарына мінеді. Бір қолына, ұзын
ағашқа ақ шүберек байлап, ту ұстап шығады, бұл туды ... деп ... ... ... ... ... қолдарына ұзын сырық
алып киіз үйлерді аралап «Ат шығар, ат шығар» деп айғайлап бәйге болатынын
хабарлайды. ... ... ... адамның моласының жанында өтеді. [388]
Егерде бәйге 70-100 шақырымға болса, бір күн ... жұма күні ... ... ... алып ... Ат та, ... балалар да демалып,
сенбі күні (астың ақырғы күні А.Т.), таңертең ... ... ... ... ... құрықшасы болады, соның көмегімен аттарды
айдайды. [387.61-62б.] Кереші – бәйге кезінде ... яғни ат ... ... ... ... арнайы адам. Барлаушылар – жолдан ат қосылып
кетпес үшін ... ... ... ... беріп тұрады, олардың саны
оншақты адамға дейін жетеді.
«Бәйгеге ... ... ... байланысты қанша сыйлық
берілетін болса, сонша даяшы ... ... ... ... Мысалы ат
бірінші келе жатса бірінші бәйгенің ... ... ... ат үстіндегі
баланың бас киімін алады. Бұл төрешілерге ... ... ... сыйлықтың 10% өзіне алады». [389]
Бәйге аттарының алдынан бірнеше адамдар шығады, бұларды даяшы дейді.
Бұлар ... ... ат ... ... ... ... басындағы
орамалын алады. Бұл жоғарыда айтылғандай, аттың нешінші келгенін білдіретін
дәлел. [387. 61-62б.] «Ат ... ... ... ат ... ... ... ... атты жеңілдету үшін үстіндегі ... ... 5 адам ... ... ... тартып мәреге сүйрелейді,
қалғандары ... ... ... А.Т) ... ... ... бәйгеге бүкіл ел қатысқандай болып көрінеді». [390] Кейде
бәйгенің ... ... атты ... ба, ... ба деп келісіп алады.
Тартпайтын болып келіссе, елді ... ... ... ... ... ... 100 ... шапқаны жөнінде
ақпарлар баршылық. Негізінде ... ... 40-50 км ... болады,
ХІХ–ХХ ғасырдың бас кезіндегі бәйгелердің 80-90% межелері 40-50 ары ... ... ... ... берушілер де айғақтайды. [ХІ.L] ... ... 100 ... бәйгелер де болып тұрған.
«... Әулиеата қазақтары 100 верст шақырымға бәйге жасады. Ең соңғы ат
мәреге 4 ½ ... ... ... ... ... ... келгенін білмеймін,
соңғы ат аяңдап қана ... ... жылы 20 ... ... жылқысының 20 шақырым қашықтықты
27 минут 30 секундта, яғни 1 ... 1 ... 22 ... ... ... ... Қазақи тұқымды аттардың көрсеткіші :
10 шақырым – 15 мин 11 сек
12 шақырым – 20 мин 6 ½ сек
20 шақырым – 35 мин 33 сек [Рус. ин. 1912 ... ... аяқ ... 60 ... жерді 2 ½ уақытта, сағатына яғни
20 шақырымнан шауып өткен қазақ жылқысының жылдамдығы жөніндегі ... ... ... ... ... [391]
1948 жылы 28 қыркүйекте Орда жылқы зауытында бүкілодақтық дәрежедегі
төрешілердің қатысуымен 100 км қашықтыққа бәйге ... ... ... ат - ... (3/4 ... қанды тұқым ), – 4 сағ. 04 мин. 40 сек; Тшан ... ... ... ... ... – 4 сағ. 06 мин 15 сек, Экстра –
салт-қазақ тұқымды (1/2 қанды) – 4 сағ. 11 мин. 15 сек. ... ... орын ... беріледі, себебі Бедуин жарысты аяқтап, мәреге жетер
жолда алдынан бірнеше салтаттылар кесе ... ... ... ... ... көрсеткіші есептелмейді. Тшан есімді қазақи айғырдың бұл
көрсеткіші бүкілодақтық рекорд деп ... ... ... ... Тшан –
Орда түйе шаруашылығы зауытының ... ... ... ... ... ... 100 км ... ресми одақтық дәрежеде жарыс
өткізу осымен аяқталады, бұл көрсеткішті ... ... ... де ... ... ... ... қашықтыққа жарыс өткізілмейді, екіншіден
ешбір елде, ешқандай жарыста мұндай көрсеткіш тіркелген ... ... ... белгілеп, сыйлықтарын төреші береді. Төрешілікке
елге беделді ауыл ақсақалдарының бірі, ... ... ... ... орын белгіленеді деген мәселе жөнінде ... ... ... 9 ... кем ... деп ... береді. [І.ІІ]
Мысалы, 70-80, 100 ат шапсын, орын саны 9-дан кем болмайды және орын саны
міндетті түрде тақ ... ... ... саны қасиетті саналатындықтан,
берілетін сыйлықтардың өзі де тоғыз, ... ... ... ... ... сыйлықтар жарысқа қатысатын аттардың санына
байланысты. [148] Жарысқа қатысатын аттар 20 ... ... ... ал 100 не 200 ат ... ... 20 және 30 атқа ... ... Қаракөл жайлауында Құланбайдың асын В.Плотников егжей-тегжейлі жаза
келіп, ... ... ... 42 ... ... құнан бәйгеге 9
сыйлық берілген.
1-орын – 1 жылқы, 1 құндыз, 7 сом күміс ақша;
2-орын – 1 ... 8 сом ... ... – 1 ... 7 сом ... ... – 1 құндыз, 6 сом күміс ақша;
5-орын – 1 құндыз, 5 сом күміс ақша;
6-орын – 1 құндыз, 4 сом ... ... – 1 ... 3 сом ... ақша;
8-орын – 1 құндыз, 3 сом күміс ақша;
9-орын – мылтық.
Енді осы аста аламан бәйгеге берілген сыйлықтардың құрамы:
1-бәйге үш ... (1 ... 1 ... 8 ... (2 ... ... 8 жылқы,
(3 тоғыз) 1 жамбы, 8 червонец ... ... үш ... «1 ... 1 ... 8 ... (2 тоғыз) жамбы, 8
червонец, (3 тоғыз) 1 ... 8 сом ... үш ... (1 ... 1 ... 8 ... (2 ... жамбы, 8
червонец, (3 тоғыз) күміс стақан, 8 сом күміс;
4-бәйге екі тоғыз: (1 тоғыз) 1 түйе, 8 жылқы, (2 ... ... 8 ... бір ... 7 жылқы, жамбы;
6-бәйге бір тоғыз: түйе, жылқы, кәмшат құндызы, 6 сом күміс;
7-бәйге бір тоғыз: түйе, кәмшат құндызы, ... 6 сом ... бір ... ... ... ... ... 6 сом күміс;
9-бәйге бір тоғыз: жылқы, кәмшат құндызы, мылтық, 6 сом күміс;
11-бәйге бір ... ... 8 сом ... 1 ... ... 1 ... [392. ... бірінші бәйгенің өзі 100 сомның тауарынан, 30 сиыр, 500
қойдан тұрады, болмаса ... ... ... ... мен ... толған
киіз үй, 500 құндыз терісі, және 300 ат тігіледі. Мынадай ... ... ... жүлдеге – 100 түйе, 100 жылқы, 100 сиыр, 100 ісек және 100
саулық қой, 100 сом ... ... А.Т.), 100 ... (алтын теңгелері), 100
аршын шұға, 100 аршын шай... яғни бірінші бәйгеге берілетін тоғыздықтың
әрқайсысы ... болу ... [390. ... ... ... ... асына үш округтен, (Баянауыл, Қарқаралы, Ақмола) ... 11 мың адам ... ... 600 ат шапқан, 21 ... ... ... 100 ... мен 50 ... 300 қой, 20 ... [393] ... 1876 жылы Ерейментаудың Құсақ көлінің ... ... ... 323 ат ... және 1-ші ... ... қанат
ақ отау, 500 жылқы 1000 қой тігілгені шындыққа сыяды. [Ер ... ... ... ... ... да бас бәйгеге өркештері қарағайдай
100 атан ... ... ... 6 ... ақ үй, 9 ... 9 ... екінші жүлдеге 100 жылқы берілген. [394]
Ас беру өте үлкен сын. «Өлім бардың малын ... ... ... ... ... аш бар, ... ... тойып бар» дейді халық даналығы.
Астың бүкіл шығыны ас ... оның ... ... түседі. Келетін қонақтар
тек қана қымызын әкеледі, сойыс малы, ет, ... шай, ұн, ... ... ... ... ... ас ... және елінің есебінен жасалады.
Сондықтан кішігірім рулардың, кедейлердің ас беруге шамасы болмаған.
А.Левшин Сырым ... ... ... 2500 қой, 2000 жылқы
сойылған, 5000 ... ... (әр ... 10-15 л) ... бәйге аттар мен
палуан, мергендерге бірнеше киіз үй, сауыт-саймандар, ... ... және орта жүз ... ... батырдың асына 500 қой, 250 жылқы
сойылғанын көрсетеді. [272 ... жылы ... ... ... ... Ақмола губерниясы,
Торғай облысы, Сырдария облысының қазақтары түгелімен шақырылған. Бұл ... үй ... 160 ... 200 қой ... ... бас ... 100 ... 2-ші атқа 50 жылқы, 3-ге 30 жылқы, 4-ге 25 жылқы, 5-9 аттарға 15
жылқыдан, 10-15 ... 10 ... 16-25 ... 7 ... соңғы 5 атқа
5 жылқыдан, т.б. сыйлықтар таратылған. ... ... ... 620 жылқы, 200
қой болған. Ерден Сандыбайұлына үш рет ас ... ... ...... 600 қой, 500 үйде ... 1000 саба қымыз болған. Ал 1861 жылы
Байдәулет Құлбекұлына берілген ас шығыны –700 жылқы, 300 қой, 30 ... ... ... ... асының (1874 жылы) жалпы шығыны – 950 жылқыға тең
болған, 700 киіз үй тігілген, 1863 жылғы Дүзен Сандыбай баласының ... ... үш ... ... – 800 ... 1200 қой ... ... бәйге,
басқа да ұлттық ... ... ... жеңімпаздарына сыйлықтар
таратылған. [395.295-298бб.] Шығыс Қазақстанның ... ... ... өзен бар. ... ... ... ... бір байдың асы болып,
300 жылқы сойылған екен, жылқылардың қаны суша ... өзен ... ... ... «Қан» деп атап кеткен. 1914 жылы Текесте (ҚХР) өткен
Тойекеннің асына Қытайдың Алтай, ... Іле ... ... ... 20 ... астам адам қатысқан.
Тойекеннің асында,
Сынтастың қасында.
Болды түгел қызайдың,
Бар жайсаңы қасында.
Семейден сонау бері қарай,
Көп ... ... ... бұрын болмаған.
Қызыр Ілияс қолдаған.
Қозыбайдың бай баласы,
Тойеке дейді шонжаржан.
Бес мыңнан асып жылқысы,
Басына бақыт орнаған.
Жиырма бес атқа ... ... ... жүз ... ... атанмен,
Бұлғын терілі дүр мүлкі.(СLXXXXVII)
Аста берілетін тамақтардың өз мәзірі бар. «...Шақырылған елдердің
үлкені келіп көрінген соң, ... ... ... ... бұрын шай
беріледі. Қымыздан соң ет беріледі. Ас әдетте айдың ... ... ... атпен жүреді. Ақсақалдар табақшылардың қасында жүреді.
Әрбір ет тартылатын үйге ... ... неше ... ет ... неше бас ... орта табақ, неше аяқ табақ екенін анықтап, есебін табақ тартудан бұрын
айтып береді. Табақтар осыған сәйкес тартылады. ... ... ... ... ... ... алыс ... да өз сабаларымен ... жүз киіз ... ... ... ... әсте шыбын қаптап
кетеді, лас болады деп мал жолатпайды. Күні бұрын белгіленген жорғаларға
мінген, әдемі ... ... ... ... ... ... ... буын
бұрқыратып алып келген етті, әр үйдің даяшылары лып еткізіп, алып ... ... ... ... ... ... ... Епті жігіттердің
біреуі, кейде бірнешеуі ерлерінің үзеңгісін айқастырып ердің үстіне қояды
да өздері ... ... тік ... ... аяқтарын салады, оң қолына
табақ, сол қолымен тізгін ұстап тік ... бойы ... кеп ... қастарында бірнеше серіктері қолпаштаған болып жүріп ... ... ... ... ... ... жігітке өз жанынан сыйлық
береді. Табақ ... бұл түрі ... ... шабандоздығын танытатын
таза спорттық рәсім деуге болады.
Табақ алып қашу немесе мүше алып қашу. Салтаттылар ... ... ... ... алып ... етіп ... Ол ... затты алып қашады. Қуып жеткен ойыншы одан табақты алып, өзі бұрын
белгілеген ... ... ... Табақты белгілеген жерге кім бұрын
жеткізсе, сол жеңіске жетеді. ... ... үшін ... шабу ... амал-айла қолданылады. Табақ қолдан-қолға ауысады. Бірақ табаққа
салынған зат ... ... Ол ... ... ... ... ... бұрынғы асты қайталамай бірінен-бірі асып түсу үшін «құлақ естіп көз
көрмегендей» нәрселерді көрсетуге тырысатын болған. Аста ... ат, ... ... ... айтыскер ақындармен қатар мешкейлер де жүреді. ... орта ... ... қазақтарында көрсетілген бір нәрсе – күшік
жұту. Ойынның тәртібі бойынша ... ... атты ... ... ... қояды. Қолына енді ғана көзін аша бастаған күшік ұстаған
адам ... мына ... ... ... ... аузынан түсірсе, мына ат
алтын ерімен ... деп ... ... ... ... қайтадан
құсқан адамды көрдік деп ата-бабаларымыз айтып отырушы еді, – дейді ... ... ... ... ... ... ... қойдың
белдемесін асықты жіліктің етімен орап асаған, кеңірдегі зор ... де ... ... жылы Керей Тұрлыбекке Қызылжардағы (Петропавл) Белқараған деген
жерде ас берілген екен.... ... ... ... ... бәйге
жарияланады. Алсай Қонақбайдың Қарақұлақ аты аттың сұлуы ... ... адам ... ... ... ... ... алтын ері бас бәйге
алады. Ол ерді қырғыз Жүзбай деген ұста соққан екен. 560 ... ... ... ... [397] Аста ... ... ... жарияланыпты дегенді
естіген өз басым Мұқан Қарсханов деген ақсақалдан Сәкен Сейфуллин осындай
жарысқа қатысса жүлде алар ма еді деп ... ... ... ... деп, он
екі мүшесінде бір кемшілігі жоқ, тал бойында бір міні жоқ ... ... ... да ... ... 1-ші келген ат жылқы сұлуына жатпайды, бұл
өз алдына жарыс. [ХХХХІІІ.]
Қазақтың ықылым замандардан ХІХ ғасырдың орта шеніне ... ... көне ... бірі – ... ... ... тарту», «қыз сыны» деп
аталады. Ә.Х.Марғұлан мұның ежелгі ғұн заманынан келе жатқан, әйел ... ... ... «тайлақ тарту» ойыны екенін, оның 1853 жылы
Өскенбайдың ... ... ... Ас ... ... ... ... неше түрлі асыл жиһаз теңделіп, кілем жабылған
түйені тыр жалаңаш шешінген әйел баласы шешіп алса, түйе ... ... ... ... ақын ... ... торы» дастанында
Семей дуанында өткен бір аста «түйе шешу» ғұрпының қалай ... ... ... соң ... әкеп ... ... ... күйе қойды жағып.
Қазыққа бір түйе әкеп қойды байлап,
Кілем жауып, жібектен бұйда тағып.
Бұл түйені әйелдер ... ... ... ... ... ... он ... келген жасы,
Кем емес бір әйелден оның басы,
Ақалуа деп ат қойған, қолы жетпей,
Құмар болып сол елдің бозбаласы.
Жас қыздың таң ... ... ... ... жоқ ... ... кеп ... жап-жалаңаш,
Аппақ ет, төгілген қап-қара шаш [399]
Мұндай ғұрыптың қырғыздардың ХХ ғасырдың бас ... ... ... ... да ... ... ... айтылып өтеді.
Зертеушілердің біразы бұл ойынды жоқ-жітікті күлкі етіп масқаралау
үшін бай ... ... десе [], ... оның ... ... ... мен құнарлылық культінен (культ плодородия) іздейді.
«Елі іші – өнер кеніші» дегендей, осы ойынның ІІ нұсқасы – «қыз ... ... ... пен С.Мусиннен [L] жазып алдық. Жоңғар ... ... үш ... басы қосылып ойын-той, ас өткізетін жерінің
бірі ... ... ... (Ертістің орта ағысы, қазіргі Қызылжар маңы
болса керек. А.Т.). Ә.Шонаевтың ... ... ... осы ... абақ ... ... палуан, қамшыгер, мерген, мешкейлермен
бірге сұлу қыз таңдап алынып апарылған.
Бірде керей Жәнібек батыр, ... ... ... қыздан Зихат
сұлуды апарған екен. «Қыз сынының» тәртібі бойынша, ұзыннан-ұзақ төселген
кілем ... ... ... ел ... да, ... бұрымдалып өрілген,
шешінген жалаңаш қыздар халықтың ... ... Сол жолы ... ... ... ... бас палуандықты, Зихат сұлу отыз қыздың ішінен үсті
толған жиһаз ақ ... ... ... ... ... Абылай хан
тірі кезінде Абылай алаңында (Бурабай) берілген әйгілі астарда қыз сыны
өткізіліп тұрған. ... ... ... ... ... мен жиындарда
ат бәйгесі, палуан күресі, мергеншілік, т.б. қатар, сән-салтанат, ... үшін ... ғұн ... келе ... «қыз сыны» да өткізілгенін
көреміз. Бұл ойын ... шын ... ... сыр-сымбат жарысы болса,
кейін алғашқы ... ... ... ... ... үшін ел ... де шығып, күлкі-қалжыңға айналған.
Түйе шешу, тайлақ тарту, қыз сыны ғұрыптарының мәні бір, ... ... көне ... келе жатқан елді таңырқатып, ... дене ... ... ғұрпы. Біз астың бәйгеге байланысты
тұстарын және кейбір театрландырылған ... ғана сөз ... ... ... ... ... дала театрының көптеген көріністерін
сөз еткен зерттеулер бар. [400]

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аттың сыны мен бабы, жүйрік, бәйге аттардың түрлері18 бет
Бәйге ойыны бағдарламасын жасау15 бет
А. Байтұрсынұлы8 бет
Ақындар шығармалары52 бет
Бейімбет Майлиннің өмірі мен шығармашылығы14 бет
ДYниенI дYбIрлеткен тYркIлердIң дене тәрбиесI7 бет
Жылқы мінезінің кейбір қырлары4 бет
Жылқы – көлік құралы7 бет
Көрсеткіштік және логарифмдік функциялар (қайталау) көрсеткіштік және логарифмдік функциялар (қайталау)8 бет
Мұңайтпасұлы Қажымұқан9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь