Қазақ әдебиетіндегі әдеби портрет: ерекшелігі, маңызы, сипаттамасы

Портрет – көркем шығармадағы кейіпкердің болмыс-бітімі, ұлттық бейнесі, шынайы мінез-құлқы. Әлем әдебиетіндегі портрет бірталай туындылардың кеңінен танылуына үлкен себепші болса, қазақ әдебиетіндегі әдеби портреттер де ұлттық бояуға қанық, шығарма кейіпкерінің негізгі бет-пердесі болып табылады. Аталған зерттеу мақаламызда бұрынғы және қазіргі қазақ әдебиетіндегі әдеби портреттерге салыстыра отырып талдау жасалынды.
Көркем шығарманың, әдеби туындының барлық табиғатын ашып беріп, сондағы кейіпкерлер жүйесін оқырманның көз алдына қолма-қол келтіріп, оның сыртқы бейнесінен, сонымен қатар психологиялық иірімдерінен, динамикалық сипатынан хабар беріп тұратын әдеби портрет ұғымының бүгінгі әдебиеттану ғылымында өз орны бар бітімі бөлек айрықша жүйе екендігін аңғарамыз. Әдеби портрет, ең алдымен, суреткердің ойынан, қиялдық бейнелеу шеберлігінен, реалистік дүниетанымынан сыр тартатын, зерттеушіге ең қажетті ақпараттарды беретін мәліметтер көзі. Сондықтан көркем шығармадағы әдеби портреттер бүгінгі таңда арнайы зерттеу нысанына айналып, оның ерекшеліктерін айқындауға шағын ғылыми мақалалардан бастап, көлемді монографиялар, диссертациялар жазылды. Бұл орайда, академик Р.Нұрғали «Әдебиет теориясы» атты оқу құралында «Әдеби бейне» атты мақаласын жариялады. Онда әдеби портреттің қалыптасуы туралы ойлар айтылған: «Көркем шығарманың сапасы, құны, негізгі қасиеті – бейнеленген обьектісімен, кейіпкерлер нобайымен оп-оңай айқындалмайды. Өнер құбылыстарды философиялық тұрғыдан терең бейнелеу үшін адам характеріне, мінезге зер салады. Әдеби ұғымдағы характер – адамның белгілі бір жайтқа өзінің қатысын білдіруі, басқаға қарағанда, даралық ерекшелігі, жанды, өміршең қалыптағы бөлек сипаты.
Характерді бейнелеу әдебиетте бірден пайда болған жоқ. Аристотель «Поэтикасында» көркем шығармаға қажетті ең шешуші шарт, бірінші шарт – сюжет деген. Расында, көне грек трагедияларындағы, «Одиссея», «Илиада» эпопеяларындағы негізгі тірек – оқиғалар жүйесі.
Осы пікірді түркі халықтарының эпостары жайлы да айтуға болады. «Алпамыс», «Ер Тарғын», «Қамбар» жырларында мінездік, характерлік даралықтан гөрі фабулалық айырмашылық мол». [1, 149] Сонымен қатар ғалымның жетекшілігімен Е.Аманшаев «Әдеби бейне жасаудың рухани және көркем арналары» атты кандидаттық диссертациясын қорғаса, профессор Б.Майтанов «Әдеби портрет» атты зерттеу монографиясын жарыққа шығарды. Орыс әдебиеттану ғылымында да бұл салада біршама ізденістер бар. В.С. Барахов «Литературный портрет» (истоки, поэтика, жанр) атты кітабында әдеби портреттің қалыптасу, жеке жанрға айналу жолдарын, оның қайнар көздерін қарастырған. Әрине, орыс әдебиеті үшін әдеби портреттің орны ерекше. Себебі орыс жазушылары мен ақындары Л.Толстой, Ф.Достоевский, А.Пушкин т.б. тұлғалар кейіпкерлердің әдеби бейнесін толығымен шынайы кемел қалпында берудің хас шеберлері. Осыған қарап, әдебиет теориясында әдеби портрет ұғымы берік орнығып, өзінің орнын айқындағандығын байқауға болады. Бірақ бір ескере кететін жайт бар. Әдеби портрет ұғымының аясы кең: оның көркем шығармадағы кейіпкерлердің, әдеби қаһарманның сырт бейнесі, көрік-келбетін білдірумен қатар, мемуарлық шығармалардағы сөз болып отырған кейіпкердің, нақты өмірде болған адамның сипатын беретін де қасиеті зерттеліп келеді. Мұнда қаламгер көбінесе әдеби портрет арқылы өзімен қоян-қолтық араласып жүрген, сыралғы серікке айналған адамның өзі таныған мінез болмысын, кейіп-көрінісін ақиқаттан ауытқымай қағаз бетіне түсіреді. Қазақ әдебиетіндегі С.Мұқановтың орыс, өзбек жазушылары мен қазақ қаламгерлеріне қатысты ой толғамдарына, Ғ.Мұстафиннің «Көз көргендеріне», Ғ. Қайырбековтің шығармаларына қатысты осыны айтуға болады. Зерттеуші В.С. Барахов өз монографиясында әдеби талдауды осы тұрғыдан баяндаған. «Қысқаша әдеби энциклопедияда» «әдеби портрет» ұғымына төмендегідей анықтама берілген: «Әдеби портрет – жазушы, суретші, көрнекті қоғам қайраткері туралы, яғни «қаһарманмен» сұхбат негізінде дүниеге келген деректі очерк немесе аталған кейіпкер туралы қысқаша мемуарлық очерк» [2, 895]. Бұл анықтамадан Барахов ескерткендей, «ол шығарманың айрықша көркемдік құрылымын анықтауға талпыныс жасамай, тек очерк ретінде қарастырған» ой шығады. «Ал біздің пайымдауымызда» дейді ғалым: «Әдеби портрет» адамның эстетикалық танымының айрықша тәсілін білдіреді және бұл танымның құзіретін сипаттайды» [3, 9].
1. Нұрғали Р. Әдебиет теориясы. - Астана: Фолиант, 2003.
2. Краткая литературная энциклопедия. - Москва, 1968. т. 5.
3. Барахов В.С. Литературный портрет (истоки, поэтика, жанр). - Ленинград: «Наука», 1985.
4. Әуезов М. Абай жолы. 1 том. - Алматы: Жазушы, 2004.
5. Майтанов Б. Әдеби портрет. - Алматы, 2007.
6. Мағауин Мұхтар. Шығармалар жинағы: Он үш томдық. 2 т. – Алматы: Қағанат, 2002 .
        
        ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ӘДЕБИ ПОРТРЕТ: ЕРЕКШЕЛІГІ, МАҢЫЗЫ, СИПАТТАМАСЫ
Мұратхан ТҰРАРОВ,
Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, Филология, әдебиеттану және әлем ... ...... ... ... ... ұлттық бейнесі,
шынайы мінез-құлқы. Әлем әдебиетіндегі портрет бірталай ... ... ... ... ... ... әдебиетіндегі әдеби портреттер
де ұлттық бояуға қанық, шығарма кейіпкерінің негізгі ... ... ... ... ... бұрынғы және қазіргі қазақ
әдебиетіндегі әдеби портреттерге ... ... ... ... шығарманың, әдеби туындының барлық табиғатын ашып беріп, сондағы
кейіпкерлер жүйесін оқырманның көз алдына қолма-қол ... оның ... ... қатар психологиялық иірімдерінен, динамикалық сипатынан
хабар беріп тұратын әдеби портрет ұғымының ... ... ... ... бар бітімі бөлек айрықша жүйе екендігін аңғарамыз. Әдеби портрет, ... ... ... ... ... ... ... сыр тартатын, зерттеушіге ең қажетті ақпараттарды беретін
мәліметтер көзі. Сондықтан көркем шығармадағы ... ... ... ... ... ... айналып, оның ерекшеліктерін айқындауға шағын
ғылыми мақалалардан бастап, көлемді монографиялар, диссертациялар жазылды.
Бұл ... ... ... ... ... атты оқу құралында «Әдеби
бейне» атты мақаласын жариялады. Онда әдеби портреттің қалыптасуы туралы
ойлар айтылған: ... ... ... ... ... ... ... обьектісімен, кейіпкерлер нобайымен оп-оңай айқындалмайды. Өнер
құбылыстарды философиялық тұрғыдан терең бейнелеу үшін адам характеріне,
мінезге зер салады. ... ... ...... ... бір ... қатысын білдіруі, басқаға қарағанда, даралық ерекшелігі, жанды,
өміршең қалыптағы бөлек ... ... ... бірден пайда болған жоқ. Аристотель
«Поэтикасында» көркем шығармаға қажетті ең шешуші шарт, ... шарт ... ... Расында, көне грек трагедияларындағы, «Одиссея», «Илиада»
эпопеяларындағы негізгі тірек – оқиғалар жүйесі.
Осы ... ... ... ... ... да айтуға болады.
«Алпамыс», «Ер ... ... ... ... ... гөрі ... айырмашылық мол». [1, 149] Сонымен қатар ғалымның
жетекшілігімен ... ... ... жасаудың рухани және көркем
арналары» атты кандидаттық ... ... ... ... портрет» атты зерттеу монографиясын жарыққа шығарды. Орыс
әдебиеттану ғылымында да бұл ... ... ... бар. В.С. ... ... (истоки, поэтика, жанр) атты кітабында әдеби
портреттің қалыптасу, жеке ... ... ... оның қайнар көздерін
қарастырған. Әрине, орыс әдебиеті үшін әдеби портреттің орны ерекше. ... ... мен ... Л.Толстой, Ф.Достоевский, А.Пушкин т.б.
тұлғалар кейіпкерлердің әдеби бейнесін ... ... ... ... хас ... ... қарап, әдебиет теориясында ... ... ... ... ... орнын айқындағандығын байқауға болады. ... ... ... жайт бар. ... портрет ұғымының аясы кең: оның көркем
шығармадағы кейіпкерлердің, әдеби қаһарманның сырт бейнесі, көрік-келбетін
білдірумен ... ... ... сөз ... ... кейіпкердің,
нақты өмірде болған адамның сипатын беретін де қасиеті зерттеліп келеді.
Мұнда қаламгер көбінесе әдеби портрет ... ... ... ... сыралғы серікке айналған адамның өзі таныған мінез болмысын, кейіп-
көрінісін ... ... ... ... ... Қазақ әдебиетіндегі
С.Мұқановтың орыс, өзбек жазушылары мен ... ... ... ... ... «Көз ... Ғ. ... қатысты осыны айтуға болады. ... В.С. ... ... ... ... осы тұрғыдан баяндаған. «Қысқаша әдеби
энциклопедияда» «әдеби портрет» ұғымына төмендегідей ... ... ...... ... ... қоғам қайраткері туралы, яғни
«қаһарманмен» сұхбат негізінде дүниеге келген деректі очерк немесе аталған
кейіпкер туралы ... ... ... [2, 895]. Бұл анықтамадан Барахов
ескерткендей, «ол шығарманың айрықша көркемдік құрылымын анықтауға ... тек ... ... ... ой шығады. «Ал біздің
пайымдауымызда» дейді ғалым: «Әдеби ... ... ... ... ... ... және бұл танымның құзіретін сипаттайды» [3, 9].
Қазақ әдебиеттану ғылымындағы «әдеби ... ... ... болсақ, олардың негізінен романдардағы, повестердегі,
әңгімелердегі ... т.б. ... ... ... ... ... ... Жоғарыда аталған ғалымдардың
көзқарастары, тұжырымдары да осы байланыста ... ... ... ... ұлттық ерекшелігі туралы мақаласында былай деп пікірін
айтады:
«Қазақтың той ... ... ... көз ... ... ... жұрдай шалдар емес, сақалдары белуарына түскен шалдар, сері
жігіттер. Қасиетті ана. Лев Толстойдың ... ... ... как ... ... ... еске түсірейік. Екі жазушының ... ... ... оқушы қиялына оқыс әсер етті, арғысын өзі жалғастырады.
Портретке бірінші тән қасиет – ... ... ... ... ... ... суреткер ешқашан да тілге, ұлттық бояуға зорлық жасай алмайды.
Біз мысалға ... ... қарт ... ... жаз, той ... ауыл – ... барлығы қазақ ұғымдары» [1, 147]. Ғалымның бұл
пікірді М.Әуезовтің ... ... ... ... ... ... ... ал
роман тұп-тұтас ұлттық портреттердің бояуы қанық ... ... ... ... ... алайық: «Әкесінің ат ... ... ... ... құлақтан жоғарғы жері қаз жұмыртқасындай көрінеді. Онсыз да
ұзын, үлкен ... ... боп, ... ... ... ... ... беті бір өңірдей. Сонда, Құнанбайдың жалғыз сау ... оның ... сол ... ... ... ... ... бағып, осы өңірді
қалт етпей күзетіп тұрған сияқтанады. Қоя берсін, салғырттығы жоқ, сергек
қатал күзетші.
Жалғыз көз ... ... ... ... ... ... ... де
сирек қағады. Иығына бота ішігін жамылып, шалқия отырып сөйлеген ... үйде ... ... ... ... ... ... ғана қадалып
сөйлейді» [4, 21]. Осы портреттен Құнанбайдың бүкіл мінез ... ... ... ... ... келбет-көрінісі түгел танытылған. Әрі ол
Құнанбайдың алдағы істерінен толық ... ... сыр ... ... ... ... ... көзімен көрген жоқ, оны ауылдағы
информанттардан, ... ... Оған ... қиял күшін қосып
дамытып, нәтижесінде айбынды, мысы басым, қаһарлы тұлғаның ... ... ... Бір ... осы ... ... сипаттаған Құнанбай
бейнесінен алшақ кетпейді. Осыған қарап, Р.Нұрғалидың төмендегі ойының
шынайы әрі әділ ... ... ... үшін ... сөз, ... бейнелілік, әуезділік, бояу – аз. Білімділік, ділмарлық, көп
көру – бұл да ... ... ... ... ... күш – көзі ... сүйенетін суреткер қиялы, қанатты фантазия.
Қып-қысқасы өмірлік шындық пен көркем шындықтың арасындағы көпір, ... ... ... арна – ... ... ... тұлғаны мазмұндау, мінездеу үстіне, бейненің
өміртанытқыштық, эстетикалық-сигналдық функцияларын ... баса ... ... ... ... ... ... байланыста
екендігін көркем шығармаларды талдаған кезде анық түсінуге болады» [1,
147].
Ғалым ... ... ... «М.Әуезов адамдар бітімін
бедерлеуде антропометриялық ұстанымдар мен ... ... ... ... ... ... портрет
технологиясына ғылыми сипат дарытты. «Абай жолындағы» топтық, даралық
мүсіндеулерде ... ... ... ... жүк ... ... ... пен жаңа тұрпат нысандарының синтезіне, әлеуметтік-
психологиялық дискурске лайықты мән беріледі. Даралық портреттердегі ... ... ... ... ... тарихи деректер, дәлдік
параметрлері, ұлттық қасиеті мол троп, ... ... ... ... ... ... этнопсихологизм қуатына айғақ» [5,
121], - делінген.
Қазіргі қазақ әдебиетінде де әдеби портретті берудің үрдістері барынша
дамып, ... ... ... ... ... ... Ә.Тарази,
Ж.Ахмади сынды қаламгерлеріміздің ... ... ... ... ... ... ... қазіргі қазақ прозасының
қай буынының да бұл мәселеге айрықша зер сала бастағанын байқау қиын ... ... өзін ... ... ... өз орны мен өз ... ... түсінуі – осы кезеңдегі көркем творчествоның басты
тақырыбы, адам ... ... ... бірден бір жемісті жолы болып
табылды. ... ... ... ... ... ... ... тағдырын, оның рухани өмірінің ең бір нәзік иірімдеріне жіті ... ... ... жеке ... ... дамытушы субъект
ретінде қалыптасу мен ашылуына, оның ... ... мен ... құны мен бағытына баса көңіл бөліп барынша ... ... ... ... ... ... Өмірлік болмысты сан қырынан алып
зерттей ... ... ... масштабтылығына, әлеуметтік, психологиялық
талдаудың байыптылығына жағдай жасаумен бірге творчестводағы субъективті
бастаманың ... ... әр ... даралық сипатының танылуына, әр
тақырып, әр проблеманың мейлінше терең, мейлінше ... ... ... мол ... ... ... ... үздік үлгілері табылады. Мына
үзіндіге назар аудару ... ... осы ... ... ... ... келген еді. Клубтың кассирі Күлман.
Екеуі шұрқырасты да қалды. Жәмила ... ... ... ... ... тұрып барып құшақтады да, сыйлы мейманын сүйрете төрге
шығарып, столының жанындағы жұмсақ креслоға, өзіне қарама-қарсы ... көзі ... ... екі ... де ... қарады. Бірі –
жастығына қарамай мезгілсіз семірген. Аяқ-қолы үрленген доптай ... ... ... ... ... ... ағаш тәрізді. Иек пен мойын
тұтасып кеткен. Аппақ борықтай өңі, қырлы, кішкене мұрыны, боталаған үлкен
қара көзі қалған ... ... ... Бір ... ... өңді ... елес ... Қайткенде де, қатпар-қалтарысы аз, ақ көңіл
жан. Ал екіншісі – аяқ-қолы ұзын, ... ... ... көн ... ... имек ... үстіңгі ерніне төне біткен, жасыл көздері
сықсиған қара торы. Ішінде не бар, сырттағысы шыны ма – ... ... неше ... ... де ... ... жиырма бесте, мүмкін, қырық
бес, ... ... ... мекемелерінің төңірегінен мұндай адамның
біразын көрген. Олар – ер ... Ал ... - ... әрі кітапханашы. Едіге
мұнда амалсыз келетін. Және әр келген сапарында бір сынға түспей кетпейтін»
[6, ... ... ... ... ... портрет жасау шеберлігін
байқаймыз. Жанама ... ... ... ... ... екі ... портретін аңғарады. Екі кейіпкердің контрасты бейнесі ... Және ... ... ғана ... ... ... ішкі астарлы
болмысына да назар аудартады. Әсіресе кітапханашыны бейнелегенде осы тәсілі
айқын көрініс тапқан. ... ... ... ... ... отырып,
кезіндегі бейнесін көз алдына елестетуі көркем ойдың ұшқырлығын байқатса
керек. Қазақ қаламгерлерінің портрет ... ... ... ... ... түседі.
Жалпы жинақтай келе, портрет ұғымының әдеби шығарманың ажарын ... өмір ... ... мол ... ... ... ... беруіміз қажет. Сол арқылы туынды мен автор арасындағы байланыс, ... ... ... танылады. Сондықтан әдеби портреттің
орны мен ... ... ... ... ... ... ... ашатындығы ақиқат.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Нұрғали Р. Әдебиет теориясы. - Астана: Фолиант, 2003.
2. Краткая ... ... - ... 1968. т. ... Барахов В.С. Литературный ... ... ... ... ... ... ... Әуезов М. Абай жолы. 1 том. - Алматы: Жазушы, 2004.
5. Майтанов Б. Әдеби ... - ... ... ... ... ... ... Он үш томдық. 2 т. – ... 2002 ... – это ... ... ... настоящий характер героев в
художественных произведениях. Если портрет в ... ... ... ... ... произведений, то и литературные портреты ... ... тоже ... ... ... ... ... В этой статье сравнивая давние и ... ... ... был ... ... – this is the essence of national ... the ... of the heroes in artistic works. If the portrait in ... has led to the ... of many works, and literary ... Kazakh ... too are the reflection of the heroes in the works. In
this article, comparing the old and present Kazakh literary ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әдеби портрет ұғымының әдебиетте қолданылуы93 бет
Адвокатура мен адвокаттық қызметтің түсінігі мен маңызы95 бет
Ақпараттық технология. Оның ұғымы, мақсаты, принциптері, түрлері6 бет
Жануарлар биотехнологиясының жалпы биологиялық негіздері6 бет
Жылу энергетикасы және қоршаған орта6 бет
Жыныстық және жыныссыз көбеюдің ерекшеліктері және биологиялық маңызы14 бет
Күндегі белсенді аймақтардың мультифракталды қасиеттері5 бет
Макро-, микро-және ультрамикроэлементтер6 бет
Медицина саласы бойынша 65 сұрақ-жауап118 бет
Мемлекет басшысы Н. Назарбаев Қазақстан Республикасында тіркелген шетелдік дипломатиялық корпуспен кездесу өткізді..4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь