Қазақ әдебиетіндегі әдеби портрет: ерекшелігі, маңызы, сипаттамасы


Портрет – көркем шығармадағы кейіпкердің болмыс-бітімі, ұлттық бейнесі, шынайы мінез-құлқы. Әлем әдебиетіндегі портрет бірталай туындылардың кеңінен танылуына үлкен себепші болса, қазақ әдебиетіндегі әдеби портреттер де ұлттық бояуға қанық, шығарма кейіпкерінің негізгі бет-пердесі болып табылады. Аталған зерттеу мақаламызда бұрынғы және қазіргі қазақ әдебиетіндегі әдеби портреттерге салыстыра отырып талдау жасалынды.
Көркем шығарманың, әдеби туындының барлық табиғатын ашып беріп, сондағы кейіпкерлер жүйесін оқырманның көз алдына қолма-қол келтіріп, оның сыртқы бейнесінен, сонымен қатар психологиялық иірімдерінен, динамикалық сипатынан хабар беріп тұратын әдеби портрет ұғымының бүгінгі әдебиеттану ғылымында өз орны бар бітімі бөлек айрықша жүйе екендігін аңғарамыз. Әдеби портрет, ең алдымен, суреткердің ойынан, қиялдық бейнелеу шеберлігінен, реалистік дүниетанымынан сыр тартатын, зерттеушіге ең қажетті ақпараттарды беретін мәліметтер көзі. Сондықтан көркем шығармадағы әдеби портреттер бүгінгі таңда арнайы зерттеу нысанына айналып, оның ерекшеліктерін айқындауға шағын ғылыми мақалалардан бастап, көлемді монографиялар, диссертациялар жазылды. Бұл орайда, академик Р.Нұрғали «Әдебиет теориясы» атты оқу құралында «Әдеби бейне» атты мақаласын жариялады. Онда әдеби портреттің қалыптасуы туралы ойлар айтылған: «Көркем шығарманың сапасы, құны, негізгі қасиеті – бейнеленген обьектісімен, кейіпкерлер нобайымен оп-оңай айқындалмайды. Өнер құбылыстарды философиялық тұрғыдан терең бейнелеу үшін адам характеріне, мінезге зер салады. Әдеби ұғымдағы характер – адамның белгілі бір жайтқа өзінің қатысын білдіруі, басқаға қарағанда, даралық ерекшелігі, жанды, өміршең қалыптағы бөлек сипаты.
Характерді бейнелеу әдебиетте бірден пайда болған жоқ. Аристотель «Поэтикасында» көркем шығармаға қажетті ең шешуші шарт, бірінші шарт – сюжет деген. Расында, көне грек трагедияларындағы, «Одиссея», «Илиада» эпопеяларындағы негізгі тірек – оқиғалар жүйесі.
Осы пікірді түркі халықтарының эпостары жайлы да айтуға болады. «Алпамыс», «Ер Тарғын», «Қамбар» жырларында мінездік, характерлік даралықтан гөрі фабулалық айырмашылық мол». [1, 149] Сонымен қатар ғалымның жетекшілігімен Е.Аманшаев «Әдеби бейне жасаудың рухани және көркем арналары» атты кандидаттық диссертациясын қорғаса, профессор Б.Майтанов «Әдеби портрет» атты зерттеу монографиясын жарыққа шығарды. Орыс әдебиеттану ғылымында да бұл салада біршама ізденістер бар. В.С. Барахов «Литературный портрет» (истоки, поэтика, жанр) атты кітабында әдеби портреттің қалыптасу, жеке жанрға айналу жолдарын, оның қайнар көздерін қарастырған. Әрине, орыс әдебиеті үшін әдеби портреттің орны ерекше. Себебі орыс жазушылары мен ақындары Л.Толстой, Ф.Достоевский, А.Пушкин т.б. тұлғалар кейіпкерлердің әдеби бейнесін толығымен шынайы кемел қалпында берудің хас шеберлері. Осыған қарап, әдебиет теориясында әдеби портрет ұғымы берік орнығып, өзінің орнын айқындағандығын байқауға болады. Бірақ бір ескере кететін жайт бар. Әдеби портрет ұғымының аясы кең: оның көркем шығармадағы кейіпкерлердің, әдеби қаһарманның сырт бейнесі, көрік-келбетін білдірумен қатар, мемуарлық шығармалардағы сөз болып отырған кейіпкердің, нақты өмірде болған адамның сипатын беретін де қасиеті зерттеліп келеді. Мұнда қаламгер көбінесе әдеби портрет арқылы өзімен қоян-қолтық араласып жүрген, сыралғы серікке айналған адамның өзі таныған мінез болмысын, кейіп-көрінісін ақиқаттан ауытқымай қағаз бетіне түсіреді. Қазақ әдебиетіндегі С.Мұқановтың орыс, өзбек жазушылары мен қазақ қаламгерлеріне қатысты ой толғамдарына, Ғ.Мұстафиннің «Көз көргендеріне», Ғ. Қайырбековтің шығармаларына қатысты осыны айтуға болады. Зерттеуші В.С. Барахов өз монографиясында әдеби талдауды осы тұрғыдан баяндаған. «Қысқаша әдеби энциклопедияда» «әдеби портрет» ұғымына төмендегідей анықтама берілген: «Әдеби портрет – жазушы, суретші, көрнекті қоғам қайраткері туралы, яғни «қаһарманмен» сұхбат негізінде дүниеге келген деректі очерк немесе аталған кейіпкер туралы қысқаша мемуарлық очерк» [2, 895]. Бұл анықтамадан Барахов ескерткендей, «ол шығарманың айрықша көркемдік құрылымын анықтауға талпыныс жасамай, тек очерк ретінде қарастырған» ой шығады. «Ал біздің пайымдауымызда» дейді ғалым: «Әдеби портрет» адамның эстетикалық танымының айрықша тәсілін білдіреді және бұл танымның құзіретін сипаттайды» [3, 9].
1. Нұрғали Р. Әдебиет теориясы. - Астана: Фолиант, 2003.
2. Краткая литературная энциклопедия. - Москва, 1968. т. 5.
3. Барахов В.С. Литературный портрет (истоки, поэтика, жанр). - Ленинград: «Наука», 1985.
4. Әуезов М. Абай жолы. 1 том. - Алматы: Жазушы, 2004.
5. Майтанов Б. Әдеби портрет. - Алматы, 2007.
6. Мағауин Мұхтар. Шығармалар жинағы: Он үш томдық. 2 т. – Алматы: Қағанат, 2002 .

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ӘДЕБИ ПОРТРЕТ: ЕРЕКШЕЛІГІ, МАҢЫЗЫ, СИПАТТАМАСЫ
Мұратхан ТҰРАРОВ,
Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, Филология, әдебиеттану және әлем тілдері
факультетінің магистранты
mura22@mail.ru
87011207022
Портрет – көркем шығармадағы кейіпкердің болмыс-бітімі, ұлттық бейнесі,
шынайы мінез-құлқы. Әлем әдебиетіндегі портрет бірталай туындылардың
кеңінен танылуына үлкен себепші болса, қазақ әдебиетіндегі әдеби портреттер
де ұлттық бояуға қанық, шығарма кейіпкерінің негізгі бет-пердесі болып
табылады. Аталған зерттеу мақаламызда бұрынғы және қазіргі қазақ
әдебиетіндегі әдеби портреттерге салыстыра отырып талдау жасалынды.
Көркем шығарманың, әдеби туындының барлық табиғатын ашып беріп, сондағы
кейіпкерлер жүйесін оқырманның көз алдына қолма-қол келтіріп, оның сыртқы
бейнесінен, сонымен қатар психологиялық иірімдерінен, динамикалық сипатынан
хабар беріп тұратын әдеби портрет ұғымының бүгінгі әдебиеттану ғылымында өз
орны бар бітімі бөлек айрықша жүйе екендігін аңғарамыз. Әдеби портрет, ең
алдымен, суреткердің ойынан, қиялдық бейнелеу шеберлігінен, реалистік
дүниетанымынан сыр тартатын, зерттеушіге ең қажетті ақпараттарды беретін
мәліметтер көзі. Сондықтан көркем шығармадағы әдеби портреттер бүгінгі
таңда арнайы зерттеу нысанына айналып, оның ерекшеліктерін айқындауға шағын
ғылыми мақалалардан бастап, көлемді монографиялар, диссертациялар жазылды.
Бұл орайда, академик Р.Нұрғали Әдебиет теориясы атты оқу құралында Әдеби
бейне атты мақаласын жариялады. Онда әдеби портреттің қалыптасуы туралы
ойлар айтылған: Көркем шығарманың сапасы, құны, негізгі қасиеті –
бейнеленген обьектісімен, кейіпкерлер нобайымен оп-оңай айқындалмайды. Өнер
құбылыстарды философиялық тұрғыдан терең бейнелеу үшін адам характеріне,
мінезге зер салады. Әдеби ұғымдағы характер – адамның белгілі бір жайтқа
өзінің қатысын білдіруі, басқаға қарағанда, даралық ерекшелігі, жанды,
өміршең қалыптағы бөлек сипаты.
Характерді бейнелеу әдебиетте бірден пайда болған жоқ. Аристотель
Поэтикасында көркем шығармаға қажетті ең шешуші шарт, бірінші шарт –
сюжет деген. Расында, көне грек трагедияларындағы, Одиссея, Илиада
эпопеяларындағы негізгі тірек – оқиғалар жүйесі.
Осы пікірді түркі халықтарының эпостары жайлы да айтуға болады.
Алпамыс, Ер Тарғын, Қамбар жырларында мінездік, характерлік
даралықтан гөрі фабулалық айырмашылық мол. [1, 149] Сонымен қатар ғалымның
жетекшілігімен Е.Аманшаев Әдеби бейне жасаудың рухани және көркем
арналары атты кандидаттық диссертациясын қорғаса, профессор Б.Майтанов
Әдеби портрет атты зерттеу монографиясын жарыққа шығарды. Орыс
әдебиеттану ғылымында да бұл салада біршама ізденістер бар. В.С. Барахов
Литературный портрет (истоки, поэтика, жанр) атты кітабында әдеби
портреттің қалыптасу, жеке жанрға айналу жолдарын, оның қайнар көздерін
қарастырған. Әрине, орыс әдебиеті үшін әдеби портреттің орны ерекше. Себебі
орыс жазушылары мен ақындары Л.Толстой, Ф.Достоевский, А.Пушкин т.б.
тұлғалар кейіпкерлердің әдеби бейнесін толығымен шынайы кемел қалпында
берудің хас шеберлері. Осыған қарап, әдебиет теориясында әдеби портрет
ұғымы берік орнығып, өзінің орнын айқындағандығын байқауға болады. Бірақ
бір ескере кететін жайт бар. Әдеби портрет ұғымының аясы кең: оның көркем
шығармадағы кейіпкерлердің, әдеби қаһарманның сырт бейнесі, көрік-келбетін
білдірумен қатар, мемуарлық шығармалардағы сөз болып отырған кейіпкердің,
нақты өмірде болған адамның сипатын беретін де қасиеті зерттеліп келеді.
Мұнда қаламгер көбінесе әдеби портрет арқылы өзімен қоян-қолтық араласып
жүрген, сыралғы серікке айналған адамның өзі таныған мінез болмысын, кейіп-
көрінісін ақиқаттан ауытқымай қағаз бетіне түсіреді. Қазақ әдебиетіндегі
С.Мұқановтың орыс, өзбек жазушылары мен қазақ қаламгерлеріне қатысты ой
толғамдарына, Ғ.Мұстафиннің Көз көргендеріне, Ғ. Қайырбековтің
шығармаларына қатысты осыны айтуға болады. Зерттеуші В.С. Барахов өз
монографиясында әдеби талдауды осы тұрғыдан баяндаған. Қысқаша әдеби
энциклопедияда әдеби портрет ұғымына төмендегідей анықтама берілген:
Әдеби портрет – жазушы, суретші, көрнекті қоғам қайраткері туралы, яғни
қаһарманмен сұхбат негізінде дүниеге келген деректі очерк немесе аталған
кейіпкер туралы қысқаша мемуарлық очерк [2, 895]. Бұл анықтамадан Барахов
ескерткендей, ол шығарманың айрықша көркемдік құрылымын анықтауға талпыныс
жасамай, тек очерк ретінде қарастырған ой шығады. Ал біздің
пайымдауымызда дейді ғалым: Әдеби портрет адамның эстетикалық танымының
айрықша тәсілін білдіреді және бұл танымның құзіретін сипаттайды [3, 9].

Қазақ әдебиеттану ғылымындағы әдеби портретке қатысты зерттеулерді
саралайтын болсақ, олардың негізінен романдардағы, повестердегі,
әңгімелердегі немесе т.б. көркем туындылардағы кейіпкерлерді талдау
негізінде жүргізілгендігі көрінеді. Жоғарыда аталған ғалымдардың
көзқарастары, тұжырымдары да осы байланыста тоғысады. Мәселен, Р.Нұрғали
Әдеби бейненің ұлттық ерекшелігі туралы мақаласында былай деп пікірін
айтады:
Қазақтың той жасап жатқан ауылын көз алдыңызға келтіріңізші! Жылмиған,
сақал-мұрттан жұрдай шалдар емес, сақалдары белуарына түскен шалдар, сері
жігіттер. Қасиетті ана. Лев Толстойдың Глаза Катюши черные, как мокрая
смородина деген сөйлемін еске түсірейік. Екі жазушының принципі ұқсас
келіп отыр, оқушы қиялына оқыс әсер етті, арғысын өзі жалғастырады.
Портретке бірінші тән қасиет – ұлттық ерекшелік, ұлттық бояу. Олай
болса, ешбір суреткер ешқашан да тілге, ұлттық бояуға зорлық жасай алмайды.

Біз мысалға келтірген жоғарыдағы қарт марал, шыбынсыз жаз, той қылып
жатқан ауыл – дегендердің барлығы қазақ ұғымдары [1, 147]. Ғалымның бұл
пікірді М.Әуезовтің Абай жолы романына қатысты айтып отырғаны белгілі, ал
роман тұп-тұтас ұлттық портреттердің бояуы қанық галереясын жасап берген.
Мәселен, Құнанбайдың портретін алайық: Әкесінің ат жақты келген, ұзын
сопақ басының құлақтан жоғарғы жері қаз жұмыртқасындай көрінеді. Онсыз да
ұзын, үлкен бетіне, ұп-ұзын боп, дөңгелей біткен сақалы қосылғанда, басы
мен беті бір өңірдей. Сонда, Құнанбайдың жалғыз сау көзі, оның көтеріңкі
жал-тұмсығының сол иығына шығып алып, қалғымай, сақшыдай бағып, осы өңірді
қалт етпей күзетіп тұрған сияқтанады. Қоя берсін, салғырттығы жоқ, сергек
қатал күзетші.
Жалғыз көз шүңет емес, томпақша. Тесіле, сыздана қарайды. Кірпігін де
сирек қағады. Иығына бота ішігін жамылып, шалқия отырып сөйлеген Құнанбай
осы үйде әркімге қарамайды. Қарсысына таман отырған Сүйіндікке ғана қадалып
сөйлейді [4, 21]. Осы портреттен Құнанбайдың бүкіл мінез болмысы, бітімі,
ішкі күйі, жалпылама алғанда, келбет-көрінісі түгел танытылған. Әрі ол
Құнанбайдың алдағы істерінен толық мағлұмат беріп, сыр тартады. Әлбетте,
жазушы Құнанбайдың өзінің бейнесін көзімен көрген жоқ, оны ауылдағы
информанттардан, ақсақалдардан естіді. Оған өзінің қиял күшін қосып
дамытып, нәтижесінде айбынды, мысы басым, қаһарлы тұлғаның кесек бейнесін
дүниеге әкелді. Бір ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Әдеби портрет ұғымының әдебиетте қолданылуы
Қазақ әдебиетіндегі аударманың орны, маңызы
Қазақ әдебиетіндегі психологизм
Қазақ әдебиетіндегі даналық үрдіс
Қазақ әдебиетіндегі эпистолиярлық стиль
Қазақ әдебиетіндегі төрттаған (рубаи) жанры
Қазақ әдебиетіндегі шариғат негіздерінің көрінісі
Қазақ әдебиетіндегі мысал жанрының дамуы
Мінез және портрет
Қазақ әдебиетіндегі Сәкен Сейфуллиннің бейнесі
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь