Қазақ тіліндегі фразеологизмдердің аударма тіліндегі көріністері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4.6
1. Аударма нұсқалардағы фразеологизмдер
1.1. Аударма фразеологизмдердегі ұлттық.этникалық ерекшеліктер
1.2. Қазақ тіліндегі тұрақты тіркестердің аударма нұсқалардағы қызметі
2. Аударма фразеологизмдердің түрлері
2.1. Аудармадағы тең баламалы фразеологизмдер
2.2. Сөзбе.сөз аударылған фразеологизмдер
2.3. Қазақ фразеологиясындағы кірме фразеологизмдер
2.4. Еркін аударылған фразеологизмдер
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Диплом жұмысының тақырыбы: Қазақ тіліндегі фразеологизмдердің аударма тіліндегі көріністері.
Диплом жұмысының көлемі: бет.
Диплом жұмысында пайдаланған әдебиеттер саны: 34
Диплом жұмысының нысаны: Қазіргі қазақ тіліндегі аударма фразеологизмдер.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері: Қазіргі қазақ тіліндегі аударма фразеологизмдердің ерекшеліктері мен жасалу жолдарын айқындау бітіру жұмысының мақсаты болып табылады.
Осы мақсат негізінде жұмысқа мынандай міндеттер қойылды:
– аударма фразеологизмдердің түрлерін анықтау;
– қазіргі қазақ тіліндегі аударма фразеологизмдердің жасалу жолдары мен атқаратын қызметін көрсету;
– аударма фразеологизмдер семантикасындағы ұлттық-этникалық ерекшеліктерді саралау.
Диплом жұмысының әдістері: Диплом жұмысын жазу барысында сипаттама, жинақтау, құрылымдық-семантикалық талдау және салғастырмалы әдістер қолданылды.
Диплом жұмысының мазмұнын сипаттайтын тірек сөздер: аударма фразеологизмдер, калька, көркем аударма, балама аударма, еркін аударма, ұлттық-этникалық ерекшелік, т.б.
Диплом жұмысының дереккөздері: І.Кеңесбаевтың «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі» (1977ж.), «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі» (1974-1986 жж. 10 том), Х.Қ. Қожахметова, т.б. «Қазақша-орысша фразеологиялық сөздігі» (1988), сондай-ақ, көркем әдебиет пен көркем аудармалар және баспасөз материалдары.
Диплом жұмысының мазмұны: Кіріспеде қазақ тіліндегі фразеологизмдер мен аударма фразеологизмдердің зерттелуі, аударма фразеологизмдерді зерттеудің маңызы туралы айтылған.
Негізгі бөлімде аударма фразеологизмдер семантикасындағы ұлттық-этникалық ерекшеліктер, аударма фразеологимдердің түрлері, жасалу жолдары, қолданылу ерекшеліктері тілдік мәліметтерді келтіре отырып, жан-жақты қарастырылған.
Қорытындыда талдау жасау барысында жасалған негізгі тұжырымдар түйінделген.
Диплом жұмысының құрылымы: Диплом жұмысы кіріспеден, негізгі екі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланған ғылыми әдебиеттер тізімінен тұрады.
Қазақ тіл білімінде фразеологизмдерді арнайы теориялық тұрғыдан зерттеу ХХ ғасырдың ортасынан басталып, бүгінгі күнге дейін толастамай келеді. Осы уақыттағы зерттеулерді шартты түрде төрт кезеңге бөлуге болады.
– ХХ ғасырдың ортасы мен 60-жылдар арасы – қазақ фразеологиясын ториялық жағынан зерттеудің алғашқы кезеңі;
– 60-70-жылдар – қазақ фразеологизмдерін классификациялау, жеке авторлар еңбектеріндегі фразеологизмдер жайы;
– 80-жылдар – фразеологизмдерді жан-жақты зерттеу;
– ХХ ғасырдың соңғы он жылы – фразеологизмдерді, этнолингвистикалық, этномәдени тұрғыдан зерттеу және салғастырмалы фразеология.
Қазақ фразеологиясын тілдік тұрғыдан зерттеуге алғашқы кезеңде ұлттық тіл білімін қалыптастырудағы аса көрнекті тілші ғалымдар дені түгел назар аударды. Қазақ фразеологиясының тілші ғалымдары Н. Сауранбаев, І. Кеңесбаев, С. Аманжолов, Ғ. Мұсабаев, К. Аханов, Р. Сәрсенбаевтар фразеологизмдердің теориялық-практикалық мәселелері бойынша алғаш тұжырым жасаушылар болды.
1. Әуезов М. Абай жолы. 1,2 т. – Алматы: Жазушы, 1989. – Ауд. Соболева Л. Т.1,2. – Алматы: Жазушы, 1988.
2. Пушкин А.С. Капитанская дочка. /Капитан қызы/ Ауд. ТәжібаевӘ. – Алматы: Жазушы, 1947.
3. Толстой Л.Н: Анна Каренина. Т. 1,2. Ауд. Орманов Ғ. – Алматы: Жазушы, 1977.
4. ТолстойА. Хождение по мукам. /Азапты сапарда/ Ауд. Ахтанов Т. – Алматы: Қазмемкөркемәдебиет баспасы, 1952 – 1954 жж.
5. Бунин И. Избранные. – Балқарағай. Әңгімелер. (В поле. – Жапан түзде. Ауд. Ысқақов Қ.). Алматы: Жазушы, 1975.
6. Коллинз У. Лунный камень. – Ай сәулесі асыл тас. Ауд. Байлюханов Б. – Алматы: Жалын, 1978.
7. Куприн А.И. Гранатовый браслет. – Гауһар білезік. Ауд. Ысқақов Қ. – Алматы: Жазушы, 1966.
8. Марков Г.М. Сибирь. Сібір. Ауд. Ахметов Қ., Сыздықов Х. – Алматы: Жазушы, 1966.
9. Марков Г.М. Соль земи. – Жер құты. Ауд. Ғабдуллин Н. – Алматы: Қазмемкөркемәдебиет баспасы, 1964.
10. Пушкин А.С. Избранные. – Таңдамалы шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1970.
11. Дубровский. – Дубровский, Ауд. Оспанов Ғ.
12. История села Горюхино. – Горюхино селосының тарихы. Ауд. Сағындықов Қ.
13. Пиковая дама. – Қарғаның мәткесі. – Ауд, Сағындыов Қ.
14. Тургенев И.С. Дворянское гнездо. – Дворян ұясы. Ауд. Әуезов М. – алматы: Жазушы, 1968.
15. Тургенев И.С. Записки охотника. – Аңшының әңгімесі. – Алматы: Жазушы, 1965.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.......4-6
1. Аударма нұсқалардағы фразеологизмдер
1.1. Аударма фразеологизмдердегі ұлттық-этникалық ерекшеліктер
1.2. Қазақ тіліндегі тұрақты ... ... ... ... ... фразеологизмдердің түрлері
2.1. Аудармадағы тең баламалы фразеологизмдер
2.2. Сөзбе-сөз аударылған фразеологизмдер
2.3. Қазақ фразеологиясындағы кірме фразеологизмдер
2.4. Еркін аударылған фразеологизмдер
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Диплом ... ... ... тіліндегі фразеологизмдердің аударма
тіліндегі көріністері.
Диплом жұмысының көлемі: бет.
Диплом жұмысында пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... аударма
фразеологизмдер.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері: Қазіргі қазақ тіліндегі
аударма фразеологизмдердің ... мен ... ... ... ... мақсаты болып табылады.
Осы мақсат негізінде жұмысқа мынандай міндеттер ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі аударма фразеологизмдердің жасалу жолдары мен
атқаратын қызметін көрсету;
... ... ... ... ... жұмысының әдістері: Диплом жұмысын жазу барысында сипаттама,
жинақтау, құрылымдық-семантикалық талдау және ... ... ... ... ... ... ... аударма
фразеологизмдер, калька, көркем аударма, балама аударма, ... ... ... ... ... ... І.Кеңесбаевтың «Қазақ тілінің
фразеологиялық сөздігі» ... ... ... ... ... (1974-
1986 жж. 10 том), Х.Қ. Қожахметова, т.б. «Қазақша-орысша ... (1988), ... ... ... пен ... аудармалар және
баспасөз материалдары.
Диплом жұмысының мазмұны: Кіріспеде қазақ ... ... ... ... ... ... фразеологизмдерді
зерттеудің маңызы туралы айтылған.
Негізгі бөлімде аударма фразеологизмдер ... ... ... аударма фразеологимдердің түрлері, жасалу жолдары,
қолданылу ерекшеліктері тілдік мәліметтерді келтіре отырып, жан-жақты
қарастырылған.
Қорытындыда ... ... ... жасалған негізгі тұжырымдар
түйінделген.
Диплом жұмысының құрылымы: Диплом жұмысы кіріспеден, негізгі ... ... және ... ... ... тізімінен тұрады.
Қазақ тіл білімінде фразеологизмдерді арнайы теориялық тұрғыдан
зерттеу ХХ ... ... ... ... ... ... толастамай
келеді. Осы уақыттағы зерттеулерді шартты түрде төрт кезеңге бөлуге болады.
– ХХ ғасырдың ... мен ... ... – қазақ фразеологиясын
ториялық жағынан зерттеудің алғашқы ... ...... ... классификациялау, жеке
авторлар еңбектеріндегі фразеологизмдер жайы;
– 80-жылдар – фразеологизмдерді жан-жақты зерттеу;
– ХХ ғасырдың соңғы он жылы – ... ... ... зерттеу және салғастырмалы фразеология.
Қазақ фразеологиясын тілдік тұрғыдан зерттеуге алғашқы кезеңде ұлттық
тіл білімін қалыптастырудағы аса ... ... ... дені түгел назар
аударды. Қазақ фразеологиясының ... ... Н. ... ... С. Аманжолов, Ғ. Мұсабаев, К. Аханов, Р. Сәрсенбаевтар
фразеологизмдердің ... ... ... ... ... ... ... мәселесімен шұғылданып, арнайы зерттеу
жүргізген, сол жайында ... ... І. ... [1] болса, С. Аманжолов
фразеологиялық тіркестердің ... ... ... ... [2], Н. ... не ... ... көңіл аударды [3]. «Қазіргі қазақ ... (1954 ж.) ... ... ... Ғ. ... ... ерекшеліктерге көп көңіл бөлген [4]. К. Аханов ... ... ... атты [5] ... оқу орындарына арналған оқу құралының
лексиология тарауында қазақ тілі ... В.В. ... ... ... ... Р. ... тұрақты тіркестердің
бір тріне жататын мақал-мәтелдердің тілдік ерекшеліктеріне тоқталады.
Қазақ фразеологизмдерін зерттеудің екінші ... ... ... мен ... тіркестер бір ме, оларға не жатады
дегенге ... ... Р. ... «Қазқ мақал-мәтелдерінің лексика-
стилистикалық ерекшеліктері» атты кандидаттық диссертациясында, С. ... ... ... сөз ... бір типі ... ... ... назар аударған [6]. Осы ... жеке ... ... ... да көп ... ... ... жүйеледі, сөйлемдегі беретін мағынасына қарай топтады. Ә.
Болғанбаевтың «Қазақ ... ... және ... ... ... ... [7], М. Белбаеваның «Сұлтанмахмұт шығармаларындағы фразалық
тіркестер» атты мақалалары [8] мен осы ... ... Х. ... ... ... ... орамдар», Е. Бектұрғанованың
«М. Әуезовтың «Абай жолы» роман-эпопеясындағы ... сөз ... ... сол кезеңнің ізденіс нәтижелері еді.
Жетпісінші жылдарда фразеологизмдерді өзге құбылыстардан айыру жөнінде
А. ... ... ... ... Ә. ... пен Р. Жайсақова,
А. Елешова ... ... өзге ... берілуі және өзге
тілдердегі шығармаларды қазақ тіліне аударғандағы фразеологизмдердің берілу
жайы тілші ... ... ... Ө. ... пен К. ... ... ... І. Кеңесбаевтың көп жылдық еңбегінің нәтижесі он мыңнан аса
фразеологизмді қамтыған «Қазақ тілінің фразеолгиялық сөздігі» ... ... ... – қазақ фразеологиясын жан-жақты зерттеу кезеңі. ... ... ... ... заңды жалғасы болды. Қазақ
фразеологизмдерін өзге тілдердегі тұрақты ... ... ... мәселесі жайында кандидаттық диссертациялар қорғалды. Ж. Қонақбаева
антоним фразеологизмдерді қазақ, орыс, ағылшын, тілдерінде ... Д. ... ... ... ... ... жолымен, дән баламасы берілуіне) назар аударды.
Осы жылдары қазақ фразеологиясын зерттеуде М.М. Копыленко мен З.Д.
Попованың жаңа ... ... ... ... тәжірибелері жүзеге асты
[10]. Р.М. ... мен Ф.Р. ... ... ... ... ... ... жасағанда сол әдіс
компоненттердің денотатив және ... ... ... ... ... ... және орыс ... салыстыра зерттеу
нәтижесінде «Қазақша-орысша фразеологиялық сөздік» ... ... тағы бір ...... ... ... ... көңіл бөлінді. Р. Сыздықованың «Қ. Жалаиридің «Жами-ат-Тауарих»
атты [11] шығармасындағы тұрақты ... ...... ... ... зерттеудің төртінгі кезеңі 90- жылдардан бастап
бүгінгі күнге дейін жалғасып келеді. Бұл ... тіл ... ... ... әрі өте көп ... ... жатыр. Фразеологизмдердің
этимологиясына көңіл аударылып, олардың шығу төркініне талдау жасалды.
Фразеологизмдердің ... мен ... ... ... ... ... және ... танымдық аспектідегі зерттелуі кейінгі
онжылдықта академик Ә. Қайдаров пен оның шәкірттерінің еңбектерінде ... ... ... ... мал ... ... қалыптасқан
тұрақты тіркестердің табиғатын зерттесе, Ш. Сеитова ... ... ... ... ... береді, ал Қ.Ғабитханұлы
наным-сенімдерге байланысты тұрақты тіркестерге талдау жасайды. Б. Уызбаева
соматикалық етістік фразеологизмдерді зерттейді.
Фразеологизмдердің тұлғалық сипаты мен ... ... ... ... ... фразеологизмдерінің ұлттық тіл табиғатын ашуға қосылған үлкен үлес.
Осындай еңбектердің қатарына С. Сәтенованың «Қос тағанды фразеологизмдердің
тілдік, поэтикалық ... Г. ... ... ... ... атты ... атауға болады.
Қазіргі қазақ фразеологизмдерін зерттеу І. Кеңесбаевтың ... ... ... ... Олар ... бағыттар: фразеологизмдердің
басқа құбылыстардан айырмашылығы, фразеологиялық мағынаның қалыптасуы,
олардың ішкі ... ... және ... ... ... ... ... фразеологизм және синонимия,
фразеологизмнің стильдік ерекшеліктері, фразеологизмдерді және ... ... ... ... ... тіл ... фразеологизмдердің бір
тілден екінші тілге аударылу мәселесі ... ... ... ... ... ... ... бірде
арнайы тоқталып өтсе, енді бірде белгілі бір ... ... ... ... тиек ... ... өзінің «Қазақ тілінің идиомдары туралы» атты еңбегінде
аудару мәселесіне байланысты да өз ... ... Ол өз ... әр түрлі жолдарын ізденіп, мағына жағынан сәйкес ... ... ... ... ... ... ... қарастыруымыз
керек», - деп тұжырымдайды [13].
М. Балақаев, Е. Жанпейісов, М. ... Б. ... ... ... ... ... ... арнайы тоқталып,
оларды аударудың үш тәсілін көрсетіді [14].
Аудармадағы фразеологиялық құбылысқы Ө. Айтбаев арнайы тоқталған. Ол
өзінің еңбегінде ... ... ... ... көркем
шығармадағы стильдік қызметі мен оларды аударудың кейбір амалдарына талдау
жасаған [15].
Сонымен ... Ф. ... ... ... және ... салғастырмалы фразеологиясы» [16], М.Р. ... ... ... (на ... ... и ... языков) [17] атты ... ... ... болу ерекшеліктерін зерттеуге бағытталған.
Г.Н. Смағұлова мен Г.Р. Айтжановалардың «Фразеологиялық ... оқу ... ... ... ... арналған. Еңбекте
калька және аударма ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері қарастырылған [18].
Алайда, фразеологизмдердің бір тілден екінші ... ... ... ... үшін де, теориясы үшін де ең қиын, ... ... Мұны ... ... ... ... фразеологиялық тіркестер
табиғатынан-ақ көруге болады. Аударма – ел мен ... ... ... аса зор мағыналы құрал. Аудармамен шұғылданған бірде-бір зерттеуші
фразеологияны аттап өте алмайды. ... ... ... ... аударудың неше түрлі қиындықтары кездеседі. Өйткені әр тілдегі
фразеологизмдердің мағыналық және стилистикалық қызметі алуан-алуан болады.
Оның құрасына енген сөздердің ... да әр ... әр ... ... ... ... халықтардың әрқашан да өзара мәдени, рухани
қарым-қатынаста болуы, көркем шығарма туындыларын ... ... ... ... өмір заңдылығына жатады. Бұл, әрине, аударма мәселесіне
тікелей қатысы бар күрделі құбылыс. Олай дейтін себебіміз, ... ... ... ... әр ... тек ... ерекшеліктеріне байланысты
қалыптасып, басқа бір тілге оларды дәл де ... ... қиын ... ... ... ұлттың өзіне ғана тән танымынан, салт-дәстүрінен,
ырым-жоралғыларынан хабар беретін тұрақты тіркестерді екінші бір ... ... ... ... ... ... ... біз жұмысымызды тұрақты тіркестердің көркес
шығарма саласында, әрбір ... ... ... ... сөз
саптау ерекшелігін (стилін) және ... ... ... басқа тілдерге,
мәселен, орыс тіліне аударылып берілуін, аудармалардың ... ... ... ... ... етіп ... Өйткені тұрақты тіркестерге
байланысты бұл құбылыс – біреулерге бір-ақ рет (бір шығарманың екі тілдегі
нұсқасында ғана) жаз беретін ... ... ... шын мәнісінде, ол
барлық көркемсөз туындыларында сан рет қайталанып отыратын және ... ... ... ... ... құбылыс.
Тіліміздегі тұрақты тіркестердің көпшілігі ұлттық менталитет пен
ұлттық дүниетанымға байланысты қалыптасқан. ... ... ... ... ... ұлт ... ... түсіндіру халқымыздың салт-дәстүрін,
әдет-ғұрпын, ырым-кәделерін, тұрмыс ... ... ... етеді. Ал,
бұл құбылыстардың бәрі этнолингвистиканың нысанына жатады.
Бір тілден екінші тілге аударма жасағанда аудармашы ... ... мен ... ... ... ... білім аясын, мәселен,
қоғам,табиғат, әлем суретін, мәдени өмір, түрлі жағдаяттар, сондай-ақ мәтін
мазмұнына қатысты деректерді оқырман қабылдауына толық ... ... ... тіл білімі үшін аударуда қиындық ... ... ... ... бойы ... ... ... бірліктер –
фразеологизмдерді аудару жолдарына, мағыналық-құрылымдық ... ... ...... ... Сол ... біз диплом
жұмысында аударма фразеологизмдерге арнайы тоқталып отырмыз .
1. АУДАРМА ... ... ... да фразеологиялық тіркестер сөздік
құрамның ең күрделі, өміршең, аса образды және ... ... ... ... тілдегі фразеологиялық тіркестер сол тілдің иесі – халықтың
негізгі ұлттық ... ... даму ... әрі сол ... ... күллі тіршілік-тынысын танытады. Тарихи даму кезеңдердегі
қазақ ... ... ... ... ... ... тілінің лексика-
грамматикалық жүйесін талай сатылы қозғалысқа түсірген болса, нақ ... ... ... ... өзінің біртұтас жүйе қалпын, тұлға-
тұрпаты мен мағына ... ... ... ... – тіл ... тіркестер.
Қазақ және орыс тілдеріндегі фразелогиялық жүйенің ... ... ... ... ... ... әр түрлі. Олар жөнінде шолу
жасау немесе өз тарапымыздан пікір айту біздің міндетіміздің ... Сол ... де осы ... ... ... ... ... критерийлер бойынша, жалпы түрде фразеологизмдердің қатарына
... ... ... паримиялар, тілдік штамптар
жатқызылатындығын ескере отырып, аталған типтерді ... ... атау ... олардың аударма әдебиеттегі көрінісін талдауға тырысамыз,
талдаудағы басты мақсат – екі ... ... ... ... бір ... ... ... отырып,
идиомалардың, фразалық тұрақты тіркестердің ... ... ... ... ... фразеологизмдердің стильдік-прагматикалық қызметін
сипаттау және аударуда байқалған кемшіліктердің ... ... ...... ақпаратты әдебиетте, көркем әдебиетте
кеңінен ... ... ... ... ... ... ... ететін (көп ретте қалдырып кетуге немесе алмастыруға
болмайтын) ... ... ... ... ... әдебиеттің
сапасын айқындап беретін негізгі факторлардың бірі де фразеологиялық
тіркестердің ерекшеліктері.
1.1. Аударма ... ... ... ... ... және орыс ... тілінің құрамындағы
фразеологизмдердің құрылымы, құрамындағы компоненттерінің кірігуі,
тіркесуі, ... ... ... ... ... ... бар. ... – аударма әдебиетті түп нұсқаның негізгі
тақырыбына, автордың көздеген мүддесіне, ... тіл мен ... ... бір ... ... ... ... Екі
тілдегі фразеологизмдердің мағыналық-семантикалық құрамын, ... ... ... және оның ... ... ... білу аударма процесі үшін айрықша маңызды.
Орыс тілінен қазақ ... ... ... әдебиеттерде, ақпаратты
арнаулы әдебиеттерде ұшырасатын фразеологизмдердің тілдік-стильдік қызметін
ажырату, оған талдау жасау өте күрделі ... ... ... екі ... ... – заттық-логикалық және
прагматикалық-коннотаттық компоненттерге ие, әрі ақпаратты жеткізе ... ... ... ... әр ... сол тілді иеленуші халықтың
қалыптасуына, дамуына, өзгерістерге ... ... ... және этнолингвистикалық факторларға сәйкес
семантикалық, мағыналық құрылымы өзге ... және ... ... фразеологизмдер болады. Аударма процесі ... ... ... ... нысаны, құрамында қанша
сөз бар екендігі) айтарлықтай роль атқармайды, аударматанушылардың, тілші
ғалымдар мен ... ... ...... ... ... ... аударма тілінде берілуі.
Көркемдеу-бейнелеу тәсілдерінің ішіндегі ең пәрмендісі болуы себепті
аударма проблемалары әдебиеттануға, тілтануға ұштастырылып қарастырылған
еңбектерде ... ... ... ... ... де
қазақ тіліне аударылуына айырықша көңіл бөлінеді. Қоғамдық-саяси ... ... ... ... басшылыққа алынған
дәйектемелер ... Қ. ... ... мен ... ... ... ... көрсетуге ұмтылыс жасайды;
зерттеуші ұсынатын талаптардан байқалатынындай, фразалық тіркестерге негіз
болатын сөздің заттық-образдық белгісі мен сәйкестігі; ... ... мен ... дәл ... ... сондай-ақ қазақ тіліндегі
мағынасы жағынан ұқсас баламаларды қолдану – қандай тәржімада да болмасын
ескерілуге ... М. ... ... ... екі тілдегі нұсқасындағы
фразеологизмдерді егжей-тегжейлі қарастырған ғалым Ө. Айтбаев ... ... ... ... ... «Фразеологизмдерді,
мақал-мәтелдерді аударудың тәсілдерін мынадай үш ... ... ... ... мақал-мәтел құрамындағы сөздердің заттық мағынасын
түгел беріп, дәл аударуға болады. ... ... ... ... ... ... ... Үшіншіден, аударылатын тілдегі
фразеологизмдер, мақал-мәтелдерді пайдалану қажет» [15, 180 б.].
Фразеологизмдер жалпы тілдердегі ... ... ... бәрі ... үшін де, ... үшін де ең ... күрделі мәселенің бірі.
Аударма тәжірибесінде фразеологизмдерді екінші ... ... ... ... әр тілдегі ... ... ... ... ... ... Оның құрамына енген сөздердің
байланысы да әр ... әр ... ... ... ... ... ... өзіне ғана тән сөздердің тіркесу ерекшелігі көрінеді.
Фразеологизмдерді бір тілден екінші тілге ... аса ... ... ... Мұны ... ... ... жүрген фразеологиялық
тіркестер табиғатынан-ақ тануға болады. Аударма – ел мен ... ... ... аса зор ... ... ... ... бірде-бір
зерттеуші фразеология мәселесін аттап өте алмайды ... ... ... ... ... тұжырымдарды екі топқа ... ... ... ... айтылған, екіншісі тілші ғалымдар ұстанған
пайымдаулар.
Фразеологизмдерді ... ... ... ... бір ... бұл ... ... әдебиетші ғалымдар әр қилы пікірлер
айтқан. ... ... ... қатысты болғандықтан, енді
фразеологизмдерді аудару ісіне қатысты пікірлерді талдап өтейік.
Фразеологизмдердің аудармасы ... ... ... ... ... сөз ... енді бірде белгілі бір мәселелерге байланысты сөз
арасында болса да әңгіме етіп жүр.
Белгілі ғалым І. ... ... ... ... ... ... зерттеуінде аудару мәселесіне байланысты да өз пікірлерін ... ... ... мен ... ... ... ... да,
оларды басқа тілдерге аударудың жолдарын қарастырады. Бұларды аударуға
болады ма, ... ма ... ... ... ... ... фраза,
идиомалардың өз қасиеттерінен іздейді. Әрбір жеке тілдің өзіне ғана тән
және анағұрлым көнеленген идиомалар ... ... ... ... шара жоқ ... ... ... фразалық және идиомалық
тіркестердің лексикалық өзгешеліктерін жан-жақты талдайды да, олардың сөзбе-
сөз ... ... ... ... ... ... бір тілден екінші
тілге мүлде аударуға болмайды деген үзілді-кесілді пікір ... ... әр ... ... ... ... жағынан сәйкес келетін
тізбектерді тауып, аударма тілін жұртқа түсінікті ... ... - деп ... [13, 74 б.].
М. Балақаев, Е. Жанпейісов, М. Томанов, Б. Манасбаевтардың 1966 жылы
басылып шыққан «Қазақ ... ... атты ... ... ... ... Мұнда авторлар фразеологизмдерді аудару
мәселесінің күрделілігін айта отырып, фразеологизмдерді орыс тілінен ... ... әр ... ... ... олар ... үш түрлі тәсілін көрсетеді. Олар:
Біріншіден, фразеологизмдерді аударуда оның жалпы мағынасы беріледі.
Мысалы: «Вариться в ... ... - ... ... отпущения – кінәлі ету;
подложитьи свинью – қастық істеу;
яблоко раздора – егестің басы;
бросать слова на ветер – ... сөз ... ... ... ... олардың өзара мәндес
келетіндігі ескерілетінін айтады. Мысалы: ... как ... ока» - ... сақтау; «в пух и в прах» - күлін көкке ұшыру; «зубы ... ... ... ... ... ... - төбе шашы тік тұру; «за ... - ... жеті ... «до ... ... - төбесі көкке жету; «выйти
в люди» - адам ... ... ... за соломенку хватается» - суға
кеткен тал ... т.б. ... ... ... ... ... шынында да аударманың жатық, ... ... ... ... ... ... едәуір жеңілдететіні сөзсіз.
Үшіншіден, көптеген тұрақты тіркестері бір тілден екінші бір тілге
сөзбе-сөз аударылады. Бұл ... ... ... сөз ... ... ... бөліп алады. Мақал-мәтелдері мен қанатты сөздердің
сөзбе-сөз аударуға тезірек көнетінін мысалдармен көрсетеді. ... ... ни ... - ... та ... етте емес; «как две капли воды» - екі тамшы
судай; «лучше поздно, чем никогда» - ... кеш ... ... ... - ... ... ... «черепаший шаг» - тасбақа аяң т.б.
Мұндағы аудармалар әр тілдің фразеологиялық қорын байытатын ... ... ... ... ... қатеге апарып соқтыратын сәтсіз
мысалдарын да әр түрлі ... ... ... алып ... ... ... фразеологизмдерді аударудың жоғарыда
келтірілген тәсілдерін талдай ... ... ... ... ... сырына үңіледі. Мұндай жағдайда, әсіресе әр халықтың ... ... ... ... ... ... тұрақты тіркестің шығу, жасалу
төркінін зерттеп білу қажет ... ... ... бірі ... ... авторларша айтқанда «фразеологизмдерді аударуда олардың мағынасын,
қалыптасу жолын жақсы ... ... [14, 212-213 бб.]. ... ... ең өнімді тәсіл сөзбе-сөз аударудың тиімді,
тиімсіз жағы бар.
Әр ұлт тілдеріндегі көркем ... ... ... аударғанда
аудармашы үшін сол тілдегі фразеологизмдерді аудару ең қиын ... ... ... ... тілдік единица ретінде кмпоненттік құрылым-
құрылысы жағынан және сол компоненттер ... ... ... ... жеке ... ... аудару кезінде өзіндік
ерекшелігімен назар аудартады.
Фразеологизмдер деп танылатын тіркестердің ... үш ... ... ... ... және ... тиянақтылығы туралы
айтылатын аксиомалық шарт шынында, бүкіл ... ... бзып ... ... ... ... ... болу керек,
фразеологизмдерді танып білуде қолданылатын әдістер жөнінде пікір білдірген
М.М. Копыленко ... ... ... ... ... ... ... керек деген де ой жатыр. Сондықтан да
көптеген ... ... оның ... ... ғалымдар да
фразеологизмдерді кең мағынада түсінуді жақтаушылар. Бұл арада ... ... ... ... аясын шектеуге болмайтындығы,
әсіресе, тұрақтылық сипаты бар, ... ... ... жиі байқалатын мақал-
мәтелдердің аударылуы да, фразеологизмдердің аударылуы тұсында ... ... ... ... тәсіліне бағынатындығы. Олай болса, мақал-
мәтелдер мен фразеологизмдердің басты қасиеті тұрақтылық шендігін ескерсек,
онда ... ... ... ... ұқсас өтеді.
Мысалы, үріп ауызға салғандай – сүкімді, әдемі; ит ... ... ... - ... ... жер; ... ... шаппау – ісі орнықты, ... ... ... жүру – ... қолы тимеу; қой аузынан шөп алмас
– момын, жуас адам; түйе үстінен сирақ үйту (ит ...... ... ... қар жауу – ... сияқты идиомдарды сөзбе-сөз аударуға
болмайды. Бұл сияқты идиомдарда ... ... өте ... ... ... ... ... ауыстырып айтуға келмейді. Сол себепті
фразеологизмдердің бұл түрін ... ... ... ... ... фразеологиялық бірліктер деп аталатын тұрақты тіркестер құрамында
мағына тұтастығы толық ... ... жолы ... ... кейбіреулерінен мағына тұтастығына қатысы бар ... ... ... көк ... үймелету – қорлау, ... ... ...... ... пышақ кескендей тиылу – тоқтау; екі езуі
құлағына жету – қуану аталған фразеологизмдердісөзбе-сөз аудару қиын ... дәл ... ... ... ... ... фразеологиялық тұтастықтар және фразеологиялық
бірліктермен қоса, фразеологиялық тізбетер ... түрі бар. ... ... ... ... тіркесу жағынан орныққан болу келеді.
Кез келген сөз ... ... ... ... бермейді. Фразеологиялық
тізбетерді белгілі бір сөздер тобы ғана жасайды. Кейбір сөздер бір ... ғана тән ... ... ... кездеспейді.Мысалы, асқар тау,
қан жоса (жосадай қан), мидай дала, қыпша бел тек осы ... ... ... ... да ... тізбектердің мағынасы сөздердің
тікелей мағынасынан туады. ... ... ... фразеологизмдердің
нақтылы үш белгіі арқылы танылып, қалыптасқан ... ... ... қай-қайсы да аударманың иіне көне бермейтіні байқалды.
Сонымен аударма тәжірибесінде тұрақты тіркестерді ... ... қиын ... ал ... ... ... ... бір әдіс-
тәсілдерге сүйену кректігі туралы тұжырым жасауға тура келеді.
Аударма мәселесі үлкен өнер. Аударманың сапасы ... ... ... байланысты. Алдымен, ол екі тілде де аса жетік ... ... ... екі ... ... ... де кейде сапалы аударманың
көрінісін бере ... Бұл ... ... ... деректер», «фондтық
білім», «ұлттық фондтық ақпараттар ... ... рөл ... ... ... А. ... ... бойынша: «Совокупность представлений
о том, что составляет реальный фон, на котором ... ... ... страны, другого народа» [20].
Демек аудару барысында аудармашы тек сюжет пен мазмұнды қуалап кетпей,
сол тақырыбына қатысты ... ... ... ... ... Сондай-
ақ, жазушының басқа шығармашылық жақтарына, жазылу жағдайына ... ... Сол ... ... ... толық қанды аударма дүниеге келеді.
«... Оның жазушылық ... тән ... ... ... ... ... ... шығарма оқиғасына, желісіне
негіз етілген тарихи мерзімнің ерекшеліктеріне қатысты өзге де ... ... ... ... ... бітім турасындағы өзінің
жалпы білім-тәжірибесін жинақтайды» [21, 44 б.].
Бұл ретте Б. Момынованың айтуы ... ... ... ... ... тіл мен ... ұлт пен оның тілі арасындағы тығыз байланысты, ұлттық
менталитеттің тілдегі көріністерін айқын бағамдай алатындай ... ... 185 ... тілімен аударма әдебиеттер арқылы сөзбе-сөз аударылған тілдік
единицалар тілдің ... ... бір із ... Мәселен, калька
жолымен жасалған бірталай терминдік ... ... ... ... ... бар екендігін көрсетеді. Кальканың сөзжасамдық
және семантикалық түрлерімен қоса, аударма арқылы енген ... ... ... ... ... фразеологиялық қорда көптеп
саналады.
Аударма ... ... ... ... ... сапасы әр деңгейде көрінеді. Алдымен фразеологиялық калька арқылы
аударудың қандай тәсілдері бар екендігіне ... ... ... ... принциптер бойынша:
- фразеологиялық тіркестерді сөзбе-сөз аудару;
- фразеологиялық тіркестерді балама (адекватты) етіп аудару;
- ... ... ... ... әдебиеттерінде фразеологиялық тұлғалардың бір тобы сөзбе-сөз
аударылған тіркестер. Бұл тәсіл ... әр ... ... бар. ... ... аудару әрдайым сәтті мысалдарды әкеле бермейді.
Мысалы, ... держать в ежовых рукавицах [4, 542 с.] - ... ... ... ... [4, 22 б.], ... ... хотя ... с ... сам ... за
книги прочерный день - ...Қара күнге арнап папиросы бар каробканы ... өзі ... ... да... [4, 310 с.], Т. ... аудармасында 16 б.).
Фразеологиялық тіркестерді сөзбе-сөз аудару кейде осындай сәсіз мысалдарды
көрсетеді. Сондықтан болу керек, аударма мәтіні туралы М. ... ... ... мен түпнұсқа арасындағы берекесіз дәнекер» деуі [23, 8
б.].Шебер аудармашылардың бірі Қ. ... та ... ... ... ... ... ... нормаларына қайшы келетіні былай тұрсын, тіпті
барып тұрған тіл бұзарлық екені айтпаса да ... [24, 25 ... ... ... фразеологиялық тіркестерді аударуда
алдымен фразеологизмдерге негіз ... ... ... белгісі мен
сәйкестігі, олардың нысаны мен мазмұнын дәл ... ... ... ... ... ... ұқсас баламаларды қолдану кез келген
аударма ... ... ... ... «Шын ... егер түпнұсқа тілдегі фразеологизмдерге негіз
болып тұрған ... ... ... ... ... ... болса, аударма әдебиетті оқушы адам осы ... ... бұл ... тиімді әдістердің бірі деп есептеуге болады», - дейді
А. Алдашева [25, 147 б.].
Сөзбе-сөз аудару ... ... ... ... ... де, ... де мейлінше жиі қолданыста жүреді. Мысалы:
Ал, қазір олар, ... ... ... ... ... қаулап өсті ғой («Қазақ әдебиетпен»).
Шәкірттің аса алғырлығына көздері жеткен аталмыш оқу орнының басшылығы
оған бір мезетте үшінші және ... ... да ... ... ... ... көше ашады (ЖА).
Өйткені палата нөмірі австралиялық ... 1 млн. ... ... ... көп ... бақытсыздық бақытына себепкер болды деген
осындайда айтылса ... ... ... ... ... ... осындай түрлерін М.М. Копыленко абсолютті эквиваленттер
деп атаған [21, 9 б.].
Көркем шығармаларда молынан ... ... ... аудармашылар жоғарыда аталған сөзбе-сөз, баламамен аудару және
еркін аудару үлгілерін мүмкіндігіне қарай қатар ... ... ... Абай жолы ... ... Л. Соболевтің аудармасынан мысалдар
келтірейік.
Кешегі «жақсы, басшы» ... ли ... хоть ... ... ... из тех, кого ... ... қайысар екен? ... ... ... ... ... шаш ... ... ... ... ... ... осы ... ... и
поглаживание волос [1, 276 с.]
Жалғыз-ақ мұндай бел один ... до ... ... ... ... не принимал участие в их
Базаралы ... көп ... ... [1, ... ... ... байқалғанымыздай, аударманың сөзбе-сөз
калькаланған түрі тек этнографиялық қол ... шаш ... ... ... ... екі мысалда еркін аудармамен ойды жеткізген.
Қалай дегенмен де, әр ұлт ... ... ... ... ... ... еркін аударған түрлері басым болады.
Бүгін осы қорлық еттен өтіп, До ... ... нас ... ... соң, бар жеті ... и решились, все семь
ауыл бірлесіп кеп, бағана ... ... ... ... ек [1, 12 б.] не ... ... [1, 14 ... жылын ерте бергізсе, Абай ... ... ... оның ар ... ... юрты не ... ... над ... деп, ... ... ... юрты не швырали
астынан ит, үстінен құс ... над ней ... жүр емес пе? [1, 12 б. ] ... [1, 223 ... тауға да, тасқа да Все ... мол, ... ... емес пе еді? Все ... все перетерпел [1, 59
с.]
[1, 55 б.]
«Недойлеке келгенде көзіңе Вот ... за ... ... ... ты ... этот ... ... ... деп ... [1, 122 ... »[1, 121 ... мысалдардан: еттен тіп, сүйекке жеткен – до костей
проблема; ... ... ... ит, ... құс ұшырып- не шнырями собаки,
над ней летали птицы; басынтауға да, тасқа да ... – все ... ... ... көк ... ...... этот день, деген аударма
үлгілері фразеологизмдердегі образдылықтан мүлде ... тек ... ... беру ... ... Абай жолы романының орыс тіліндегі
нұсқасын оқығанда «переводчик прозы – раб, ... ... - ... ... сөз еске ... ... ... фразеологизмдерінің орыс тіліндегі балама түрлерін
тауып қолдануға тырысады:
Ұлжанның баласы – ... Как бы ... ... вражды
екеуіміздің арамызға жік ... ... ... ... [ 1, 164 б.]. и ... [1, ... ... бар ... ... вообще умела постоять
қолданғанмен, Мәнікенің за ... Лишь один ... ... бір ғана кісі ей не ... [1, 220 ... [1, 227 б.]
Сөзбе-сөз аударылған, яғни калькаланған:
Басымды аларсың, бірақ ... мне ... но ... ... ... ... в ... моем вам не
жігерімді алмайсың. Намыс ... огня ... моей ... ... ... не ... [1, 57 с.].
[1, 54 б.].
Келтірілген мысалдардағы сөйлемдерде ойдың ... ... де ... жатық екені көрініп тұр. Алайда бұл тәсіл үнемі
оқушы сәтті аударған ой мен баяндалар оқиғаны ... бере ... мына бір ... назар аударайық.
Қарға тамырлы қазақ ... уних ... осы [1, 148 б.]. в стае ... ... б.].
Аудармашы Л. Соболев қарға тамырлы қазақ фразеологизмінің мағынасын
дәл бере алмаған. Ал сөздікте ілік, ... ... ... ... [1, 230 ... ... ... сөзі ұйытқы болған біраз тұрақты тіркестер бар.
Ол, әрине, тегін емес. Ертедегі ... мен ... ... бейнесі бірде
жағымды, бірде жағымсыз баяндалады. Оңтүстік-шығыс Азия мен ... ... ... ... құс ... оған ... болған.
Якуттар үшін қарға қасиетті құс саналып, оған табынатын болған. Якуттар
үшін қарға – ... ... ... ... ... ... құс санап,
өлтіруге тиым салған. Ал арабтар қарғаны мәңгі өлмейтін құс деген сенімде
болған. Көптеген халытардың қарғаны кие ... ... ... ... ... Тәңірмен байланыстыратын мамандық қасиеті бар десе,
екіншіден, қарға – ру тотемі, ... ...... ... ... ... Қазақтар да ескі наным-сеніммен туысқандық, ілік-шатысты
қарғаның осындай киелі жақтарымен сабақтастырған болу керек. ... ... ... ... ... ... мәнін жоғарыдағы аударма арқылы
түсініп білу аздық етеді. Сондықтан кейбір ... ... ... ... беріп отырған дұрыс. Бірақ бұл ... ... ... ... менбіліктілігі жетпей жатса, осы тәріздес ... ... ... ... ... бағы байланатыны анық.
Жоғарыдағыдай қарға тамырлы ... ... мәні бір топ ... ... в стае ворон) маңында қалып қояды.
Аударма арасында екі тілде де бар ұқсас фразеологизмдер ... ... да ... ... ақылына Конечно! Я себя пальцы кусаю,
ауылына да қоңсы ... ... ... думаю, почему я не стал
ме ем, деп өзім де ... его ... и по аулу ... ... [1, 155 б.]. по ... [1, ... ... түбіне кіріп Хотя бы он ... ... де, ... ... ... я его ... ... ... и ... сюда ... ... деп как ... [1, ... еді [1, ... ... таппау тіркесі түсіріліп қалған. Жалпы аударма
мәтіндерінде көптеген фразеологизмдер мен ... ... ... кетеді.
Аудару тәсілдерінің елегінен өткізгенде, жоғарыдағы принциптерден
көрініп отырғанындай, фразеологиялық тіркестерді ... үшін ... ... және ... ... ... игерілетіндігі байқалады. Сөзбе-сөз,
балама және ... ... ... ... ... қызметті
жеткізуі де әрқилы. Өйткені, тіл-тілдердегі ... ең ... ... ... ... болатын образдар жүйесінің сол ... ... ... ... және ... ... ... болатындығы. Басқаша айтқанда, қандайда бір фразеологизмнің
құрамындағы ... ... ... ... ... халықтың
мағынасы, этимологиясы арқылы халықтың мәдени-ұлттық дәстүр-дағдысын танып-
білуге болады. Әр ... ... ... ... ... ... өзек компоненттердің екінші тілде
мағынасы жақын-жуық немесе теңбе-тең баламасы бола бермейді. ... ... ... бір ... ... ... ... ұлттық
характериологилық белгісі бар. Символ сөз тіркестері, (черный день, черная
зависть); теологиялық – діни ... ... ... ... соль ... ... ... вода на киселе, вертеть козьи
рожки, сосать лапку); ұлттық-тұрмыстық философия негізінде туған ... ум, ... ... салт-дәстүрдің ерекшелігінен жасалған
фразеологизмдер ... лоб); ... ... орыс халқының ұлттық мәдени
болмысына тікелей қатысты фразеологизмдер; олардың қазақ ... ... ... ... ...... ... тілдегі фразеологизмдердің мағыалық ара алшақтығы ... ... ... ... ... образға тірек компоненттері
бірдей болғанымен, екі тілдегі фразеологизмдердің ... ... әр ... ... Қазақ тілінде төрт түлік мал атаулары
өзек болатын фразалық ... ... ... ... ... ... қойдан – қоңыр; ақ түйенің ... ... ... ... оценочность) қызметке ие; ал орыс тілінде жан-жануар, мал
атаулары арқылы жасалатын фразеологизмдерге (глуп как сивый ... идет ... на ... ... ... ... ... пустить козла в огород)
жағымсыз бағалауыш қызметі тән.
2. Фразеологизмдердің құрамындағы компоненттер ... ... ... ... этимологиясы көмескі болады (мысалы: ... қара ... қақ ... ... жеу; ... ... бет
моншағы үзілу; орыс тілінде бить баклуми; пройти огонь; воду и ... ... хлеб – соль с ... десятая вода на киселе).
3. Фразеологизмдердің құрамындағы мағынасы ... ... ... ұлттық-мәдени, діни танымына тікелей қатысы бар: встать с левой
ноги деген фраза, В Маслованың пікірінше, ... адал ... ... ... сол ... ... ... мифтік түсініктің ықпалымен жасалған
[34, 174 с.].Сондай-ақ қай тілде де үш, жеті ... ... ... ... бар деп есептелінеді; алайда қазақ және орыс тідерінде үш, жеті
сандарының фразеологизмдер құрамындағы ... ... ... емес; гнуть в три погибели; тридесятое ... в ... семь ... на ... семеро по лавкам; семь смерных ... бір ... да, үш ... ... ... үш ... ... үш қайтара сұрау; жеті қараңғы түн; жеті қат көк, жеті қабат ... ... ... тілі фразалары бір басқа.
Екі тілдегі ... ... ... аудармашының
лингвоэтикалық құзыретін талап етеді. Көркем әдебиетті ... ... ... ... ... пен тілдің өзара ықпалын бойына
жинаған фразеологизмдерді қазақшалаудың төмендегідей амалдары тиянақталған:
Өзге ... ... ... реңкті фразеологизмнің мазмұндық
құрылымын (план содержания) ... бере ... ... Орыс ... ... ... бараном дегеннің
мағыналық құрылымы жағынан сәйкестігі және қазақ ұғымына орайласатыны –
жаураған ешкідей ... Уж, ... не - ... ... ешкідей
прикидывайся мерзлым ... бар ... [И. ... В ... 38]. [ауд. Қ. ... 15 ... ... да осындай сипат бар:
- Седьмая вода на - Жеті ... да ... - ... ... бір ілігі бар еді, - деді...
[Г. ... ... 360 с.]. [ауд. Қ. ... Қ. Сыздықов,
126].
- Сөзбе сөз аудару амалын қолданады: черный день – қара күн:
...коробку с ... сам Қара ... ... за ... про ... бар ... день [А. Толстой, ... ... өзі ... по ... 310 с.] қойған [ауд. Т. Ахтанов, 16 ... ... ... ... ... земли [Г. Марков, Жер құты [ауд. ... ... ... ... ... болатын компонент сөзі қазақ ұғымына айқын
емес идиомалар үшін ... ... ... хлам не ... даже Бұл ... ... орауға да
вертеть козьи рожки ... ... ... [ауд. Т. ... 7 ... ... ... ... ... концептісі (яғни «бұл фраза нені білдіреді»
деген сұраққа жауап беріледі) алынады; мәселен, девичья ... ...... вас поистине девичья память Сіз тым ұмытшақ
[Г. Марков, Соль ... 183 с. .] ... [ауд. Н. ... ... Құрамындағы образ – компонентінің семантикалық-стильдік қызметін дәл
жеткізу мақсатында трансформациялаудың бір түрі – ... ... лоб ... ... ... ... түсіндіру қажеттігі туады:
Племяннику моему лоб ... бір ... ... ... ... ... ... [ауд. О. ... 43 ... ... ... ... ... түсіндірмелі окказионалды қолданыстар
жасайды:
Отец и старшая дочка не ... де ... боп ... ... собой ладят, а Бұл алманың сіз жағы да, ... с Вами ... ... жағы да ... ... ... покуда пирог наш [ауд. М. Әуезов, 169 ... ... [В. ... стротивой, 50].
Қазақ тіліндегі теңбе-тең ... ... ... да фразеологизмдерге тән жалпы сипатты – бағалау ... ... ... есте ... ... ... ... екі тілдегі қайсыбір
фразеологизмдердің жалпы мағынасы жақын ... ... ... баға ... ... ... сөйлеушінің қарым-қатысын білдіруі
жағынан бір-бірінен алшақ түсуі мүмкін. Орыс тіліндегі яблочко от ... не ... ... мақал мен қазақ тіліндегі алма алмаға ... ... рең ... ... ... ... ... салыстырғанда, ортақ ұғымды
білдіреді (алдыңғының кейінгіге әсері, ықпалы бар; үлкеннің үлгісі ... ... ... ... ... ... ... аталған мақалдар
бірінің орнына бірі жүре алмайды; өйткені орыс тіліндегі мақалда негативті
бағалау, ал ... ... ... ... ... ... ... бар.
1.2. Қазақ тіліндегі тұрақты тіркестердің аударма нұсқалардағы қызметі
Бір тілден екінші тілге тәржімаланған әдебиеттің сапасын белгілеуде
фразалық тіркестердің неліктен, не ... ... ... ... ... ... өзінде бар фразеологизмдер мағыналас,
адекватты баламаларды табумен болсын, әредік калька баламалар ... - ... ... да ... ... ... ... түсіріп
кете алмайды. Өйткені шығарманың коммуникативтік функционалдық ... ... беру – ... ... ... ... ... қатар аударма әдебиетте негізі түпнұсқадағы мәтін құрамында
жоқ, аударма мәтінде бар фразеологизмдер ұшырасады. Және ... ... ... ұлттық-этникалық семантикасы қанықты төл тілдік
фразеологизмдер ... ... ... ночь ... проидемся пешком
(А.Куприн, Гранатовый браслет) деген мәтін үшін аудармашы «Түн май ... ... ... жаяу ... ... ... жасаған. Бұндай мәтіндерге
еркін аударма тұрғысынан қарасақ, «өзінше әңгімелеу» болып шығуы да мүмкін.
Теплый – жылы ... ... ... ... ... бола
алады. Түн жылы екен ... ... ... да, түпнұсқаның негізгі
белгілеріне айтарлықтай нұсқан келмейді. Алайда «май ... ... ... ... ... параллель етеді. Және бұндай амалды, яғни
қазақ тіліне тән фразеологизмдерді түпнұсқадағы ... ... ... ... ... барлығы дерлік қолданады. ... ... ... ... ... ... стихиялы түрде жүріп
отыратын процесс сияқты болып ... ... екі ... табиғи
ерекшеліктеріне қазақ тілі фразеологизмдерінің белгілі бір ... ... ... ... тілі де, орыс тілі де ойды ... экспрессивті-
эмоционалды құралдарына бай тіл. Бірақ экспрессивті, ... екі ... ... көлемі бірдей емес. Зерттеулерге қарағанда,
қазақ тіліндегі этнографиялық фразалық тіркестердің саны орыс ... ... көп. Бұл ... бір ... оның ... ... ... (дәл, нақты атайтын) единицалардан көрі
экспрессивты құралдар көбірек ... ... сөз. ... ... ... ... тіркесетін де тілдік ... да ... ... ... көрсететін мәтінді
талдап көрелік:
Иван посмотрел на ... и ... ... (В. ... 117 ... ... өз ... экспрессия бар, оның үстіне автор
макротекстің ... ... ... түзілуі, кейіпкедің іс-
әрекетінің, мінез-құлқының осы сөйлемге дейін ... ... ... амал ... (көп нүкте қою арқылы ойды астарлап) «веселая»
лексемасының экспрессиялық қуатын арттырған. ... ... ... ... тең ... бола алады. Ал көрсетілген
мәтінде аудармашы қазақ тіліндегі фразалық тіркесті пайдаланған:
Иван әйелге қарап, ... ... ... тұр ... деп ... Ж. ... 48 б.).
Және автордың мұндай позициясы аудармаға қойыатын талаптар ... ... ... ... ... ... ... немесе бейтарап мәнге ие, термин мазмұны бар сөз-балама обрадылық-
көркемдеу қызметін нақ сол ... ... ... бұндайда осы
лексеманың екінші тілдегі фразалық баламасы көмекке келеді; мысалы:
Холостая жизнь – ... өмір осы ... ... ... ... – салт ... сабау қамшылы:
А у мужчин другие мотивы. Ал ... ... ... сөз ... ... ... салт ... ... ... ... ... ... ... 161с.). ... 32 б.).
Ночная пора – түнгі уақыт жеті қараңғы түн:
Но вернуться домой не было ... үйге ... ... ... ... ... ... әсіресе
мынадай
особенно в ночную пору жеті ... ... ... Бежин ... ... Қ. ... 96с.). 65 ... түпнұсқа мәтіндегі лексикалық единицаның баламасы біреу
емес бірнешеу және ... ... да ... ... ... ... ... алмауы мүмкін; мұндайда жуық мәндес
фразеологизмдер пайдаланылады; мысалы:
Прихоть – бап, күй, орынсыз тірлік, іске ... ниет ...... ... рады были ... ... ... ... бабын тапқанына
его прихотям, губернские мәз ... ... ... атын ... ... его ... (А.Пушкин. ... (ауд. Ғ. ... 256 ... 438 ... түпнұсқадағы лексикадағы единицаның грамматикалық
көрсеткішінің екінші тілдегі ... ... ... ... ... ... орыс тіліндегі –ние, -ость, -ство ... ... ұғым ... ... ... экспрессивтік
қызмет жоқ. Бұндай тұстар да осы ұғымдарды ... ... ... ... қызметі мейлінше басым фразелогизмдер көмекке
келеді:
Нетерпеливость – шыдамсыздық ... ... ... сөз ... знал по опыту ... ... и ... сөз ... его ... ... мінезін жақсы
тера (А. Пушкин. ... (ауд. ... 439 с.). 136 ...... (сөздіктегі балама) жүрек алып ... ... ... ... ең ... ... где я ... свои ... ... жерді
лучшие годы ... (А. Пушкин. ... ... ... села Горюхина,418 с.). алып ұшқаны соншалық
(ауд. Қ.
Сағындықов, 266 ... ... ... тең баламалы адекватты фразеологизмдер
калька жолымен жасалған фразеологизмдермен қатар дербес қолданылады; олар
негізінен ... жеке ... ... ... ... ... ... нақтылау қызметін атқарады.
2 АУДАРМА ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРДІҢ ТҮРЛЕРІ
2.1 АУДАРМАДАҒЫ ТЕҢ БАЛАМАЛЫ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕР
Көркем ... ... ... немесе жуық ... ... ... ... ерекшелігімен автор көздеген
идеяны, қаламгердің өз стилі мен тіл ... ... ... оқитын
оқырманның тұшынып, анық сезініп, сіңіруіне қол жеткізетін жағдаяттардың
бірі – екі ... ... тең ... фразеологизмдерді дұрыс пайдалана
білу. Түп төркіні тамырлас жатқан халықтардың ... ... ... ... ... ... ... боладындығын
айтпағанның өзінде, тарихы мен мәдениет, болмы-тіршілігі бір-бірінен мүлде
өзгеше халықтардың сөздік құрамының қатарында объективті ... ... ... ... ... ... содержания) бір-біріне
сәйкес келетін фразеологизмдер ... ... ... ... дүниетанымғ, қоршаған ортаға, табиғатқа, тұрмысқа, адам
психологиясына ... ... ... ... ... қызметі дәлме-дәл орайласатын ... ... ... ... ... ... ... – шеңбері мен функционалдық-прагматикалық сипаттамасы мейлінше
дәл ... ... де ... ... ... ... «тіларалық фразеологиялық синонимдер» деп атау бағыты бар [18, 43
б.].
Фразеологиялық тұлғалар бір ... ... ... ... ... ... деп танылуына аударманың қызметі айырықша. Дәлірек айтқанда,
аудармашының ... ... ... ... аңғарып, өзге ұлт тілінен тура өз ... ... ұғым ... ... ... ұсына білуі
көптеген амал- тәсілдерді қажет етеді.
Фразеологимдер ішінен мағынасы қай тілде ... да ... ... ... ... ... ретінде танылатын фразеологизмдер тобы
кездеседі. Мұндай ... әр ... ... ... құрылып, те
дыбысталуы бөлек, ал беретін мағынасы дәл сол ұлт ... ... ... қолданысынан көрінеді.
Тең баламалы фразеологизмдердің тілдік табиғаты, шығу ... ... ұзақ ... бойы қалыптасуы сияқты мәселелер әлі толық
шешімін таппаған. Тіл жағынан, түп төркіні алшақ, тамырлас емес орыс ... ... ... ... ... ... ... екі халықтың
сөздік құрамының қатарында реалды ... ... ... ... ... сай ... фразеологиялық тұлғалар жиі ... ... мен ... ... өте дәл
келетін тұрақты тіркестер молынан ұшырасады. Екі тілде де осындай бірдей
мағынада айтылатын ... ... ... ... ... [18, 43 ... ... осындай ұқсас фразеологизмдерді жасауға жиі ұйытқы сөз
ретінде қатысатын соматикалық ... ... ... Дене ... екі тілде де ұқсас образдылық тудырып, тіркестер құрамында тірек
компонентінің рөлін атқарады. Қазақ тілінде ... ... ... ... ... көп ... ... жаңа сөз жасауғасонша
бейімділігімен ғана сипаттауды, сонымен бірге тұрақты тіркестер жасаудағы
белсенді қызметінен де ... ... ... [26] ... онда өзге
тілдерде кездесетін осындай тіркестерге салыстырмалы талдау ... ... пен ... ... да назар аудартады.
Екі тілде, мәселен, құрамындағы басты компоненттері, ... ... ... ... ... ... тірек болатын сөзі адам ағзасы мүшелеріне
қатысты аталымдарға негізделген, лексикалық, стильдік қызметі ... жуық ... ... бар. ... көз, бас, ... ... аяқ, ... тіс тәріздес соматизмдер бар фразеологиялық
тіркестер ... ... ... екі ... екеуінде де ұшырасады.
Аузы қышу – язык чешется
Аузымен орақ ору – трепать языком
Аяғы-аяғына тимеу – не чувствовать ног под ... ...... язык за ... ырысы бес елі – семь пядей на лбу
Шындықты көзге айту – говорить правду в глаза
Екі көзі ... шығу – ... на ... ... ... – пожирать глазами
Көздің қарашығындай сақтау – беречь как зеницу ока
Көз аларту – косо ... ... – не ... ... бояу – ... ... ... – глаз не сводить
Қас пен көздің арасында – в мгновение ока
Бас айналу – голова кружится
Бас ию – склонить голову
Бас ... ... – ни ... ни ... ... – кусать локти
Келтірілген мысалдарда екі тілге де ортақ аяқ, ауыз, тіс, маңдай, көз,
бас сияқты соматизмдер кездеседі. Бұл фразеологизмдердің ішінде аузы қышу ... ... ... ... бес елі – семь ... на лбу, бас айналу –
голова кружится, бас ию – склонить голову, бармағын тістеу – ... ... ... – глаз не ... көз ... – не ... ... көз аларту –
косо взглянуть, көздің қарашығындай сақтау – ... как ... ока, ... ... – пожирать глазами, шындықты көзге айту – говорить правду
в глаза тең баламалы ... ... ... ... Ал ... ... сөздер сәйкес келе бермейді. ... ... ... ... ... - әлі де ... ... тың дүние.
Екі тілдегі бір-біріне тең балама немесе ұсынылып жүрген анықтама
бойынша атағанда «тіларалық синоним» ... ... ... ... ... өте күрделі. Олардың бір тобы шын мәнінде де ... сол тіл ... ... ... ... ... ... дүниеге келіп, өз бетінше өмір сүріп, ... өзге ... ... ешбір қатысы жоқ фазеологиялық единицалар, ал
тағы да бір легі аралас-құрмалас жатқан, тіл қызметіндегі экстра – ... ... ... ... ... ... ... де болуы мүмкін. Жалпы (І. Кеңесбаевтың Қаз. Тілінің
фразеологиялық ... [1] ... ... 1997 ... ... ... русского языка (Русский яы, 1978) [27] деп
аталатын ... ... ... тіл ... және ... тіл ... ... табиғатына қатысты кешенді, пайымды еңбектер баршылық,
алайда оларда фразеологизмдердің осындай қыры ... ... сөз ... ... теориясын зерттеген өзбек ғалымы Кудрат Мусаев орыс
тіліндегі «Выйти из воды ... ... және ... ... ... ... ... тіларалық фразеологиялық синонимдер деп есептейді, алайда
аталған типтес фразеологизмдер аударма тәжірибесінің ... ... ... ... ... да ... ... бір-біріне теңбе-тең
фразеологизмдер кездеседі. Тәржімашылық міндеті – осындай теңбе-теңдіктерді
дәл ... Бұл үшін ... ... ... ... яғни ... идеясын, негізгі мазмұнын, автордың тіл-стиль шеберлігін, ақыр
соңында екі тілдің күллі лексикалық-грамматикалық ... ... ... аса ... Екі ... теңбе-тең фразеологизмдерді ажыратып,
екінші тілдегі фразеологизмдерді түпнұсқа ... ... ... ... ... ... сапа ... көтереді:
Косо взглянуть - көз ... ... ... ... Мен ... ... ... на владыку, чем косо ... гөрі ... ... на ... ... өзі ... деп
петровича [А. Пушкин, ... [ауд. Г. ... 453 ... слыла чуачкой, нрав Ол ... ... ... независимый, ... всем ... ... ... да ... ... глаза [И. Тургенев, [ауд. М. ... 4 ... ... 101 ... ... у него лет семь Лелем оның ... ... ... ... ... жеті жыл ... ... ... от него с ... ... шықты [М. Әуезов,
13б.]
руками [И. Тургенев,
дворянское гнездо]
Бұндай фразеологимдер құрамындағы өзек ... ... ... фразеологизмдер негізінде жасалатын қоғамдық-саяси
мәнді экспрессивтік терминдік аталымдармен терминдік сөз тіркестері үшін де
мейлінше тиімді: өзге ... ... ішкі ... мен ... тұрпатының
сақталуы қазақ тіліндегі аталымның дефинициясын нақты ... очки → ... → көз бояу → көз ... ... – орын алу; ... ... төмендеуі салдарынан
бірқатар келеңсізжағдайлар орын алып отыр.
Осы уақытқа дейін ұқсас фпрразеологизмдер ... ... орыс ... ... ... ... ... тілімен қоса шет тілде
сөйлеушілер үшін қазақ тіліндегіфразеологизмдерді бірден аралық ... және ұлт ... ... тіркестердің мағыналық ұқсастықтарын талдап
айтуға болады.
Г.Н: Смағұлова мен Г. Д. Айтжановалар ... мен ... ... ... екі ... ... және француз тілдеріндегі тең
баламалы фразеологизмдерді қарастырады. «Қазақтар мен ... мен ... ... орта мен ... ... ... қарамастан, екі тілде де мазмұны, ұғым-түсінігі, көркемдік
қызметі мен адамға ... ... сай ... тіркестер де баршылық. Біз
ұл тірестерді инастырып, сабақ өту барысында ... ... ... француз тіліне қызығушылығын және ана тіліне деген құрметін
қатар оятатын пайдалы сәттер ретінде ... ... [18, 44 б.], - ... ... ... ... ... – posser la premiere pierre, шыбынды да
ренжітпеу – nr pas faire de mouche , яғни ... ... ... сай ... ... да ... ... тіркестерін салыстырып,
өзіндік ерекшеліктерін айқындайды [18, 45 б.].Құмырсқаны да баспау
фразеологизмі ... ... ... ... ... Демек,
«құмырсқаны //шыбынды // да баспау тіркесі қазақ фразеологиясына аударма,
яғни калька арқылы ... ... Бұл ... ... ... ... ... орнына құмырсқа лексикалық вариант есебінде орын алмастырған.
Қазақ фразеологизмдерінің мұндай лексикалық ... ... ... ... деп есептелінеді:
1.Компоненттері абсолютті синонимдер емес, мағыналас, мәндес сөздермен
алмастырылған вариантты ... ... ... ... ... // ... ит ... батпау // өтпеу.
2. Ауыстырылған компоненттерде мағына ... ... да, ... ... ... сипатқа ие фразеологиялық тұлғалар. Мысалы,
жүрегінің түгі // мүйізі бар; көлденең көз // көк атты. Біз ... ... ... мен ... ... лексикалық вариант болатын себебі
ауыстырылған компоненттер ретінде олардың ішкі образ бірлігі сақталған ... ... ... ... сөздікте тіркелмеген осындай
фразеологизмдер саны көптеп кездеседі.
Тең баламалы ... ... ... дұрыс баламасының
таңдалуы оқиғаны немесе жағдаятты дәл түпнұсқадағыдай етіп ... ... да, ... ... жағынан ықпалы зор екендігін айтқан
жөн. Аудармашы тең баламалы тіркестерді ... ... ... қолана алса,
онда оқушының дүниетанымдық көкжиегі салыстырмалы фразеологизмдер арқылы
тереңдей түспекші. Себебі кез ... ... ... астарында
сол ұлттық тұрмыс-тіршілігі мен мәдени ақпараттары ... Әр ... ... танысақ, сол ұлттың өзіндік ерекшеліктерін тануда сол ұлт тіліндегі
фразеологизмдер қызметінің маңызы зор.
2.2. Сөзбе-сөз ... ... ... аудару - өте қиын әрі маңызды мәселе.
Себебі ... ... сол ... ... ... бойы
жинақтаған тәжірибесі негізінде қалыптасқан аялық білім қалыптасады. ... тек сол ұлт ... ғана ... ... ... ... үшін ... Алайда тілдер ішінде мағынасы жағынан ... тең ... ... де ... ... Сонымен қатар қазақ әдеби тілінің
фразеологиялық қорында орыс тілі және шет ... ... ... де
көптеп кездеседі. Олардың басым көпшіігі дәлме-дәл, яғни сөзбе-сөз аудару
арқылы ... ... ... ... ... тіркестерді
фразеологиялық калькалар деп атайды. Аталуына ... ... ... ... ... ... ... тізбек сияқты тағы бір түрі деп түсінбеукерек. Мұндай
калькалану арқылы пайда ... ... ... ... мен
синтаксистік құрылысы және семантикалық қатынастары жағынан кейде
ерекшеленетін ... бар. ... ... ... да ... да ... тұрақты тіркестер сияқты ауыспалы мағынадан пайда болған және
тұрақтылық қасиетін, мағына бірлігі мен ... ... ... ... ... ... бірліктер. Өйткені калька – сөзбе-сөз
аудару тілдік единицаны, тіркестің құрылысын (сыртқы түрі) мен ... дәл сол ... ... ... деп түсініледі.
Аударма жасау кезінде калькалау, яғни сөзбе-сөз ... ... ... ... және ... аудару сияқты лингвистикалық тәсілдер
қолданылады. Бұл амалдардың ішінде көркем ... мен ... ... ... кезден көзге көбірек түсетіні калькалау, яғни ... ... ... Ойды ... ... ... ішкі ... бұзбай оқушыға
тұшымды етіп жеткізу барысында өкінерліктей жағдайлар жиі кездесіп отырады.
Бұл жөнінде А. ... ... ... ... да, көркем
прозаның стильдік ерекшеліктерін толық қанағаттандыра алмайды, аударманың
түпнұсқа сияқты сөз мүсінімен сомдалуына кедергі ... ... ... ... ... ... ... (высказывание), сөйлем
деңгейінде ұшырасатын калька амалы игерілген ... ... - ... ... үлгілерін келтіреді [25, 50-51 б.].
Фразеологизмдердің аудармасын зерттеген Ө. ... ... ... тәсілдерін мынадай үш топқа
жинақтап айтуға болады. Біріншіден, мақал-мәтел құрамындағы ... ... ... ... дәл аударуға болады. Екіншіден, кейбір
сөздердің заттық мағынасын ... ... ... ... ... фразеологизмдер, мақал-мәтелдерді пайдалану қажет», -
дейді [15,180 б.].
Демек аудару тәсілдері бойынша, фразеологиялық тіркестер ... ... ... ... ... ... мен құрылысы пәлендей
өзгеріске түсе ... ... ... ... ... ... ... толық еш өзгеріссіз ... ... ... қарасақ, олардың бастапқы қандай
тілде пайда болғанын аңғару қиынға түседі. Мысалы ... ... ... ... ... Мұхамед тауға барар» деген фразеологизм бар. Осы
тіркес орыс ... де, ... және ... ... ... ... тау Мұхамедке келмесе, Если гора не идет к ... ... ... то ... идет к ... тілінің фразеологиялық сөздігінде мінез шығарды тұрақты тіркесі
берілген де, фразеологизм құрамындағы шығарды сөзінің лексикалық варианты
көрсетті лексемасы ... ... ... шығарды // көрсетті болады.
Осы тұста бұл ... ... ... дәл ... ма, жоқ ... фразеологизмнің үлгісі ме кесіп айту қиын.
Ал кейбір аудармаларды оқығанда тәржімашы ... ... ... ... ... жасайды. Мысалы: Могиканың соңғы тұяғы,
70-жылдар киносының символына айтылған Гойко Митич бүгінде ... ... ... ... ... из могикан фразелогизмінің тура аудармасы
болғанымен, тұяқ сөзінің ... ... ... ... ... тұр. Себебі
қазақ тілінде тұяқ сөзінің ... ... ... ... тұяқ ... бала, жалғыз бала, соңғы бір адам сияқты ұғымдарды айтады. Егер ... соың ... Онда ... ... деген ұғым толық жеткізілмей
қалады, сондықтан да коннотациялық мәні бар тұяқ ... ... төл ... ... фразеологизм мағынасын қазақша дәл жеткізіп отыр деуге болады.
Трансформациялық өзгерістер ... ... ... ... келтірмейді, керісінше стильдік қолданысы бірден айқындалып,
ұлттық ... ... ... ... ... ... аударуға келгенде, немесе
тіркес мағынасын жеке ... ... ... ... ұзақ ... ... –шалдығып | |Усталый гость приехал в полночь, а |
|жеті түнде келген қонаққа «бұнда| |я бы его ... у ... ... ... ... ... | |«Поворочиайте оглобли, в городе ... - ... ол не ... | ... болезнь» [1, 285-б.]. |
|еді [1, 298-б.]. | | ... ... ... ... ... ... сақталып,
дәлме-дәл аударылады. Көркем шығармалардан ... ... ... ... ... салу – ... в огонь;
жағы қарысу – челюсти свело;
қырық құрау – из сорока заплат;
екі аяғын бір етікке тығу – засунуть две ноги в один ... ... алу – ... из ... ... ...... за ворот;
біз сұғып алғандай – будто шилом ткнули;
қызыл көз пәле – ... ... ... жету – достать головой до неба;
тілі қысқа – язык ... ... ... ... ... ... ... арқылы екінші тілге калькаланған. Фразеологизмдердің
сандық өзгерістері сапалық ... ... ... ... ... ... мен мағынаны қабылдаудың өзіндік
ерекшеліктері фразеологизмдер бөліктеріне әсер етеді. ... ит ... ... – ненавидеть как собаку; шөптің басын сындырмау – не нарвать и ... ... қылу – ... ... ... (из кого ... Орыс тілінде
шөптің басы тура мағынасында головка травы деп қоолданылмайды, пучок ... ... ...... ... гөрі, тряпка сөзінің
эмоционалдық қуаты мен әсері жоғары болғандықтан, аудармада мақсатты түрде
өзгертіліп алынған.
Енді бір ... ... ... ... ... ... сөз ендіреді. Компоненттер санының артуы экспрессияның
ұлғаюына себеп болады.
Мысалы, таздың басындай – словно редкие волоски на макушке ... ...... ... живым; жер жұтқыр – чтоб тебя земля
проглотила.
Бұл арада компоненттер санының өсуіне қатысты тағы бір айта ... екі ... ... ... ... де, дәл ... ... калькалардың мағынасы мен
стильдік қолданыстарына қарай үнемі сәтті тіркестер бола бермейді.
Аударманың ... ... ... А. ... ... ... ... мынандай тұжырым айтады: «Шын ... ... ... ... ... ... ... образ семантикалық
жағынан мейлінше айқын қабылдаушыға түсінікті болса, аударма әдебиетті
оқушы адам осы ... ... ... бұл амалды тиімді деп есептеуге
болады. Бұл тәсіл үшін фразеологизмдео құрамындағы образ тірек болатын ... ... ... ... ойды ... өзек тура ... аныұ ... алған аудармашы төл тілде де түсініті, төл
тілдің ... ... ... ... баламалар жасай алады [25, 147
б.].
Фразеологиялық калькалар кездеспейтін ешбір тіл жоқ. Кез келген тілдің
сөздік құрамдағы кірме ... ... ... ... ... кездесетін
сөзбе-сөз аударылған фразеологизмдер тілдік қолданыста жиі ұшырасады.
Мысалы, қазақ ... ... ... ... кеткендігі
соншалық, сөйлеуші оның қайдан, қалай келгендігіне бас ... ... өз ойын ... етіп ... үшін есінде сақталған, дайын тіркестерді
қолданады. ... ... мына ... ... ... де ... той
болар» орыс тіліндегі «И на нашей улице будет праздник» тіркесінің тікелей
аудармасы. Тағы да осы сияқты ... ... ... ... ... әлде бір шала сауатшылардың Озғанбайдың атын жамылып, оған ... ... ... пысықайлардың жұмысы емес пе екен десем, ... ... ... ... әдебиеті»). Ал қазір олар жауыр тіркеспен
айтқанда ... ... ... қаулай өсті ғой («Қазақ
әдебиеті»).
Біз фразеологиялық аударманың дәлме-дәл, сөзбе-сөз ... ... ... ... да ... ... және ... түрлері бар.
Жартылай калькаланған фразеологизмдер аударма барысында жиі ұшырасады.
Мұндай фразеологизмдердің құрамындағы компоненттердің бірі ... ... ... ... ... ... ТМД ... галстуксыз
кездесуі болып өтті (Егемен Қазақстан). Бұл сөйлемдегі галстуксыз кездесу
тіркесі соңғы ... әр ... ... шын ... ... ... ахуалдыеркін киім кию үлгісі ретінде ресми емес галстуксыз отырып
кеңес құрып, келісімге келу жағдайын ... Шын ... ... ... ... мағынасы саяси өмір аумағында қалыптасып кеткен ... ... ... көбінесе, бұқаралық ақпарат құралдарында ... ... ... ... ... ... отырып,
автор оның мағынасын қосып жазатын тұстары да ... ... ... ... ... мына ... соған мысал болады: «Ресейдің
билік белесіне көтерілген ... ... ... ... ... өсіп келе ... ... табылады. Сондықтан қарсыластары бұл
тұстан да Путиннен Ахиллестің өкшесін - ... ... ... ... ... ... өкшесі мифтік аңыздан қалған фразеологизм екені
белгілі. Қазақ тілінде бұл фразеологизм көбінесе ... ... ... Рас кейбір ақпарат құралдары қалтасы қалың құрылтайшылардың ... ... Бұл бір ... ... осал ... ... ... калькаланған фразеологизмдерді бұқаралық ақпарат құралдарының
журналистері өте тиімді және жиі пайдалануғыа тырысады. Оның ... ... ... орыс ... ... ... болуы мүмкін. Ал ауызекі ... ... олар ... ... ... ... ... орыстың крокодиловы слезы
тіркесі бірде крокодил көз жасы деп, жартылай калькаланып қолданылса, бірде
қолтырауынның көз жасы деп ... ... «Жас ... ... келтірейік. 1) крокодилдің көз жасы немесе мононполистер ... 2) ... ... су ... ... ... талғамай жұтатын
қасиетімен бөлектенеді. Шау тартқан шағымдағы жанарынан саулаған ... ... әсте ... емес ... ... ... көз жасы деген
тіркес содан қалса керек.
Бұл тұрақты тіркес орыс тіліде ... ... өз ... жаны ашитын екі жүзді адамнң кейпін бейнелейтін тіркес. Жоғарыда
берілген мысалдардың біріншісінде осы ... ... бар да, ... ... ... мағынасына талдау жасау арқылы айтылмақ мағынаға
ишара жасаған. Бұд мысал дәл келмеген.
Орыс тілінде бұл тіркестің шығу төркінін ... ... ... ... ... екен деген сенімнен шыққан дейді. Ал кейінгі ғылыми ... ... су мен ... пайда болған тұз көзінен жасы тоқтамай
ағуы арқылы шығады екен.
Көркем аудармаларда ұшырасатын ... ... ... тіл ... ... ... ... еңбектерде аталып
өтіледі.
Қазақ тіл ... ... ... ... ... қалпын бұзатын, тіл нормасына жат элементтер деп бағалау ... ... қаза ... ... қайшы келетіні былай тұрсын,
тіпті барып тұрған тіл бұзарлық екені айтпаса да ... [25, 111 ... ... ... ... нысаны ретінде
қарастыратын ғалымдар калька фразеологизмдердің тиімді ... ... ... ... ... ... ... Мусаевтың пікірше, «...в
(определенных) случаях функции ФЕ ... ... ... ... с ... ... из продуктивных оправдавших себя ... ...... ... ... способ
перевода как разновидность заимствования создает благоприятные возможности
для обогощения словарного состава ... ... с ... ... ... ... стуктурно-семантические преобразования, и вместе с
тем, совершенствование родного языка» [25, 112 б.]. ... ... ... ... сөзбе-сөз аудару тәсіліне иек артуы бар.
Шын ... егер ... ... ... ... болып тұрған
образ семантикалық жағынан мейлінше айқын, қабылдаушыға түсінікті болса,
аударма әдебиетті оқушы адам осы ... ... ... бұл ... ... бірі деп ... ... аудару арқылы жасалған тұрақты тіркестердің бір тобы қазақ
көсемсөз стилінің басты тілдік ... ... ... ... көз ... бойынша стереотип, штамп қалыпқа түскен «газеттік»
тұрақты орамдар фразеологиялық ... ... Ал орыс тіл ... ... ... ... ... (фразеологиялық байлаулы
мағынасы) бар золотые руки, зеленая улица типтестер тұрақты тіркестер ... ал ... ... ... ... ... атау телінеді [21, 9 с.]. Қазақ тіліне сөзбе-сөз ... осы ... ... үстел, дауыс беру, жағдайды түзеу, парызын өтеу, назарды ... ... ... өз ... тең ... ... қажет болған
жағдайларда, жаппай қарулану, келісім жүргізу, алтын ғасыр, алтын той,
қызыл кітап, есеп ... ... ... ... ... ... билік дегендер – құрамы біршама тұрақты көсемсөз тармағында
қолданыс жиілігі жоғары, ... ... ... ... ... ... ... жартылай калька деп аталады, бұлай аталуының
негізгі белгісі - құрамындағы компоненттердің бірінің төл сөз, ... сөз ... ... Бұл ... ... жұмсалу аясы –
ғылыми және ... ... ... ... магнит тербелісі,
механикалық ... ... ... тұрақты капитан, материалдық
жауапкершілік).
Арнаулы ақпаратты әдебиеттегі ... ... ... ... ... ... турасында төмендегідей жайттар
байқалады:
1. Түпнегізі өзге тілден алынып, сөзбе-сөз аудару ... ... ... ... ... ықпал ететін жағдай – көрсетілген
тұрпақты ... ... мәні ... және ... ... ... айқындығы. Осыған байланысты сөзбе-
сөз жасалған тұрақты тіркестер ақпаратты беру, қабылдау, ойды ... ... деп ... ... кедергі келтірмейді.
2. Арнаулы ақпаратты әдебиеттегі калька тұрақты тіркестердің ... ... ... ... ... бағыттарға қарай қолданыстан
шеттетіледі. 1965-80 жылдар аралығында қазақ баспасөзінде өзге тілден сөзбе-
сөз аударылған қара ... ... ... ... жасыл тыңайтқыш,
дала аруы тәрізді тұрақты тіркестер болды; кез ... ... ... ... ... ... қайталайтын, кейбірінің мағынасы көмескі
«сериялы» сипат алды, мысалы, қара ... ... ... ... тері); жасыл
көше – жасыл-желек-жасыл-белбеу – ... ... ... ... (ауылшар. – тыңайтқыш себебін ұшақ). Тұрақты ... ... орыс ... В. Телия өркениеттің артефактілері (жасанды тіл
фактілері) деген атау береді [28, 87 б.]. Олардың ... тіл ... ... ... ... қызметіне ... ... ... ... ...... құрылысының өзгеруі.
3. Сөзбе-сөз аударма тәсілі арқылы қазақшаланатын ...... ... ... және ... ... ... ортақ, ағылшын, неміс, француз, орыс және т.б. тілдерде семантикасы
өзгермей ... ... ... ... да сақталып, қолданылатын
фразеологимдер. Бұндай фразеологизмдердің құрамында, әдетте батыс ... ... мен ... ... қалыптасқан, қазақ
ұғымында жоқ компонент болады. Орыс тіліндегі ... ... де ... ... тән. Сондықтан олар қазақ тіліне ... ... ... - ... ... Америку - ... ... пята - ... нить - ... ... ночь - ... ... ... Рим ... - Рим бір ... ... ... - ... жебесі
Мәдениеттердің алмасуынан туған мұндай лингвомиграциялық процестер –
тіл-тілдердің қай-қайсысының да эволюциясына тән құбылыс.
4. Арнаулы ақпаратты әдебиеттегі сөзбе-сөз аударылған ... ... ... ... ... ... ... қызметі бәсең:
уроки жизни - өмірдің сабағы:
Ауғаннан келген жігіттің алдында өмірдің ауыр ... ... ... 7 ... пояс – ... ... ... тарта түс дейді (ЕҚ,1998, 13 тамыз).
поставить на ноги – аяғына тұрғызу:
Тәуелсіз жас мемлекетіміздің ... ... өз ... тік ... 1998, 4 тамыз ).
похож как две капли воды – егіз тамшыдай:
Бір-біріне егіз тамшыдай ұқсас (ЕҚ, 1999, 23 қараша).
ҚОРЫТЫНДЫ
Кез ... ... ... – аса құнды лингвистикалық мұра.
Мұнда сол халықтың дүниетанымы, ұлттық мәдениеті, салт-дәстүрі, ... және ... ... бойы ... ... негізінде
қалыптасқан аялық білім жатыр.
Фразеологизмдерді зерттеу арқылы тек тілдің өткенін, түп-тамырын ғана
емес, сол ... ... ... ... ... білуге болады.
Сондықтан да болар ... ... ... ... ... тіл білімінде аударма фразеологизмдердің ерекшеліктері мен
қолдану ... ... ... ... қойылып отыр. Фразеологизмдер
аударма тәжірибесі үшін де, теориясы үшін де ең ... ... ... ... ... ... екінші тілде берудің
қиындықтары кездеседі. Өйткені әр тілдегі фразеологизмдердің мағыналық және
силистикалық ... ... ... Оның ... ... ... да әр ... әр қилы. Сондықтан фразеологизмдерді аудару кезінде
әр тілдің өзіне ғана тән ... ... ... көрінеді. Сол себепті
диплом жұмысы қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... мен өзіндік ерекшеліктерін ... ... екі ... ... «Аударма нұсқалардағы
фразеологизмдер» атты ... ... ... ... ... ... мен олардың аударма
нұсқалардағы ... ... ... да фразеологиялық тіркестер сөздік
құрамның ең күрделі, өміршең, аса образды және ... ... ... Әрбір тілдегі фразеологиялық тіркестер сол тілдің иесі – халықтың
негізгі ұлттық белгісін, тарихи даму ... әрі сол ... ... ... ... ... әдеби тіліндегі және орыс әдеби ... ... ... ... ... ... ... байланысы жағынан бір-бірінен ажыратылатын ... бар. ...... ... ... ... автордың көздеген мүддесіне, ... тіл мен ... ... бір ... жақындата түсетін элементтер. Екі
тілдегі ... ... ... ... ... фразеологизмдерді және оның компоненттерінің этимологиялық түп-
төркінін білу ... ... үшін ... ... бір ... екінші тілге аудару аса маңызды ... ... Мұны ... ... ... ... ... табиғатынан-ақ тануға болады.
Аудару тәсілдерінің елегінен өткізгенде, фразеологиялық тіркестерді
тәржімалау үшін сөзбе сөз, ... және ... ... ... ... балама және еркін түрде аударылған ... ... ... де ... ... тіл-тілдердегі фразеологизмдердің ең
маңызды сипаты фразалық тіркеске негіз болатын ... ... ... ... халықтың материалдық, әлеуметтік және рухани мәдериетімен
тығыз байланыста болатындығы. ... ... ... ... құрамындағы негізгі компоненттің мағынасы, этимологиясы
арқылы халықтың мағынасы, этимологиясы арқылы халықтың мәдени-ұлттық дәстүр-
дағдысын ... ... Әр ... дүниетанымдық тәжірибесінен
туындаған. Фразеологиздердің, олардың құрамындағы өзек ... ... ... ... немесе теңбе-тең баламасы бола бермейді.
Мәселен, ... ... ... бір ... ... ... ... ерекшеліктік-сипаттық белгісі бар.
Қазақ және орыс тілдеріндегі фразеологизмдердің мағыналық ара
алшақтығы бірқатар себептерге ... ... ... ... образға тірек компоненттері
бірдей болғанымен, екі ... ... ... ... әр басқа болады. Қазақ тілінде төрт түлік мал ... ... ... ... (құлын-тайдай тебісу; ботадай тату; егіз
қозыдай; қойдан – қоңыр; ақ түйенің қарны ... ... ... ... ... ие; ал орыс ... ... мал
атаулары арқылы жасалатын фразеологизмдерге (глуп как сивый мерин; идет как
корова на льду; мокрая курица; ... ... ... ... в ... бағалауыш қызметі тән.
2. Фразеологизмдердің құрамындағы компоненттер ұлттық ... ... ... ... көмескі болады (мысалы: қазақ
тілінде: қара қылды қақ ... ... жеу; ... ... бет
моншағы үзілу; орыс тілінде бить баклуми; пройти огонь; воду и меднгые
трубы; ... хлеб – соль с ... ... вода на ... ... ... ... этимологиясы жағынан өзге
халықтың ұлттық-мәдени, діни танымына тікелей ... бар. ... ... де үш, жеті ... ... ... күшке байланысы бар деп
есептелінеді; алайда қазақ және орыс тідерінде үш, жеті ... ... ... образдылық қызметі бірдей емес.
Екі тілдегі фразеологизмдердің осындай ... ... ... ... ... ... ... мағыналы фразеологизмдерді пайдалану
барысында да фразеологизмдерге тән жалпы сипаттты – бағалау (жағымды ... ... есте ... қажет болады. Өйткені екі тілдегі қайсыбір
фразеологизмдердің жалпы мағынасы жақын ... ... ... баға ... ұғымға, құбылысқа сөйлеушінің қарым-қатысын білдіруі
жағынан бір-бірінен алшақ түсуі мүмкін.
Көркем аудармада тең баламалы ... ... ... ... ... ... дербес қолданылады; олар
негізінен түпнұсқада жеке сөзбен, дербес ... ... ... ... ... нақтылау қызметін атқарады.
Бітіру жұмысының «Аударма фразеологизмдердің түрлері» атты ... ... ... ... ... ... ... жолдары мен түрлері қарастырылды.
Көркем аударманың түпнұсқамен бірдей ... жуық ... ... ... ... ... ... көздеген
идеяны, қаламгердің өз ... мен тіл ... ... ... ... тұшынып, анық сезініп, сіңіруіне қол ... ... – екі ... ... тең ... ... ... пайдалана
білу. Түптөркіні тамырлас жатқан халықтардың тіліндегі лексикалық мағынасы,
стильдік қызметі ... ... ... ... айтпағанның
өзінде, тарихы мен мәдениет, болмыс-тіршілігі бір-бірінен ... ... ... ... қатарында объективті дүниені бейнелеп беруі
жағынан орайласатын, мазмұн-мағынасы ... ... ... ... фразеологизмдер болады.
Жалпы тіл-тілде осындай ұқсас фразеологизмдерді жасауға жиі ұйытқы сөз
ретінде қатысатын ... ... ... ... Дене ... екі ... де ұқсас образдылық тудырып, тіркестер құрамында тірек
компонентінің рөлін атқарады. ... қышу – язык ... орақ ору – ... языком
Аяғы-аяғына тимеу – не чувствовать ног под собой
Аузы берік – держать язык за зубами.
Мұндай фразеологизмдер құрамындағы өзек ... ... ... ... негізінде жасалатын қоғамдық-саяси
мәнді экспрессивтік терминдік аталымдармен ... сөз ... үшін ... тиімді: өзге тілдегі терминнің ішкі құрылымы мен сыртқы тұрпатының
сақталуы қазақ тіліндегі аталымның дефинициясын нақты жеткізеді.
Тең баламалы ... ... ... ... баламасының
таңдалуы оқиғаны немесе жағдаятты дәл түпнұсқадағыдай етіп ... ... да, ... ... жағынан ықпалы зор екендігін айтқан
жөн. Аудармашы тең баламалы ... ... ... ... ... ... оқушының дүниетанымдық көкжиегі салыстырмалы фразеологизмдер арқылы
тереңдей түспекші. Себебі кез ... ... ... ... ... ... мен мәдени ақпараттары жатады. Әр ұлтты тіл
арқылы танысақ, сол ұлттың ... ... ... сол ұлт ... ... ... зор.
Фразеологиялық тіркестерді аудару - өте қиын әрі ... ... ... ... сол ... көптеген жылдар бойы
жинақтаған тәжірибесі негізінде қалыптасқан ... ... ... әдебиетіндегі фразеологизмдердің бір тобы – сөзбе-сөз
аударылған фразеологиялық бірліктер.
Көркем шығармадағы ... ... ... ... басым элементтердің, яғни түпнұсқадағы қызметінің аудармада да толық
берілуі ... ... ... бірі ... аудармашылар
бірқатар фразеологизмдерді сөзбе-сөз аударады. Бұл амалдың игерілуін
мынадайтұстардан көруге ... ... ... ... ... мағынасы қазақ
оқырманы үшін де айқын, сондықтан аудармашы тарапынан дәл балама ... своя ... ... к тему - ... өз ... ... жақын, слепо
доверять – соқырлықпен илану; чай пить не дрова рубить – шай ішу отын жару
емес.
2. ... ... тағы бір ...... ... екі ... де фраза жасауға негіз болатындығы. Мысалы: кто
правду говорит, того люди не ... кто на быке ... того ... не любят
- өгізге мінгенге ит өш, адалын айтқанға жұрт өш; чья бы ... ... ... бы ... - өзге сиыр ... бір сәрі, сіздің сиыр ... ... У. ... Сөзбе-сөз аударудың тағы бір себебі – аудармашының ... ... ... ... жете ... Мұндай жағдайда аударманың сапасына нұқсан келтіретін сәтсіз
баламалар дүниеге келеді. Мысалы: Орешок оказался твердым – ... ... ... По ... Львовне по всей даже спине мурашки стали бегать –
Катерина Львовнаның тұла бойында құмырсқа өріп жүргендей ... ... ... ... ... тіркестің ұлттық-
этникалық колориті барекендігі, тар қолданыстағы, кәсіби терминдік ... ... ... ... ... компоненттердің
ауыспалы мағыналарын срапқа салмаудан пайда болады.
Аударма жасау тәжірибесінде жартылай калькаланған фразеологизмдер де
кездеседі.
Бұдан басқа да ... ... және ... ... ... ... фразеологизмдер аударма барысында жиі ұшырасады.
Мұндай фразеологизмдердің құрамындағы компоненттердің бірі кірме ... ... ... галстуксыз кездесу, Ахиллестің өкшесі,
крокодилдің көз ... ... тілі ... ... шет ... ... тіркестер қазақ тілінде де
ұшырасады. Мысалы, екі жүзді Янус, ... ... ... ... деген
грек мифологиясынан орыс тіліне енген ... ... ... ... бар.
Аударма әдебиеттер арқылы енген кірме фразеологизмдер: 1) өздерінің
фонографиялық, дыбыстық жағын ... ... 2) ... ... ғана ... 3) грек, рим мифологиялары мен тарихи, көркем
әдебиет және діни әдебиеттерден ... 4) ... ... ... және ... ... арқылы баспасөз беттерінде
жиі фразеологиялық алмасулар болып жатады.
Шығармада кездесетін тұрақты тіркестер аударылғанда аударманың ... ... ... ... енді бірде баламалы, ал аударуға
келмейтін қиын ... ... ... ... үшін еркін
тәржімалауға тура келеді.
Фразеологизмдерді ... ... ... иіне көнетін
фразеологиялық бірліктерге ақ түйенің қарны ... ... су ету, ... ... ... азды алты қарыс, оң қарамау, т.б. ... ... бел, ... сөз, тар ... ... ... қара қағаз, күн
көріс, күні бүгін, еру ел, есек дәме, т.б. жатады.
Аудармашы үшін ең қиын да, күрделі ...... ... ... Себебі идиомалық тіркестер құрамындағы сөздер өз мағыналарынан
алшақтап ... ... ... идиомалық сипаттағы фразеологизмдерді
аударуда күлкілі жағдайлар кездеседі. Мысалы, сенің арқаңда күн ... ... ... на ... ... солнце вижу деп аударылған.
Жалпы, көркем аудармаларда ит арқасы қиянда, көзінің ... ... ... бүйректен сирақ шығару, қазан аузы жоғары, екі туын ... ... су ... қой ... боз торғай жұмыртқалау, ит мініп,
тісті тіске қоюғ, т.б. ... ... ... еркін тәсілмен
аударылады.
Қорыта келгенде, фразеологиялық тіркестерді аудару үшін аудармашының
фразеологиялық тіркес ... ... ... сол ... ... туралы білімі болуыкерек. Себебі сол ұлттың ... мен ... ... ... жасау қиынға соғады.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Кеңесбаев І.К. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. Алматы:
Ғылым, 1977. – 712 ... ... С. ... тілі ... ... ... ...
Алматы: Ғылым, 1940. – 153 б.
3. Сауранбаев Н.Т. ... тілі ... ... ... – Алматы: Ғылым, 1953. – 220 б.
4. Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы: Ғылым, 1954. – 270 ... ... К. Тіл ... ... ... ... 1993. – ... Исаев С. Қазақ тілінің тұрақты сөз ... бір ... // ... ... №9. – ... 1965. – 74–75 бб.
7. Болғанбаев Ә. Қазақ тіліндегі алғыс және қарғыс мағынасындағы
тұрақты сөз ... // ... тілі ... ... ... 2-шығуы. Алматы: Ғылым, 1966. –
27-31 бб.
8. Белбаева М. Сұлтанмахмұт шығармаларындағы фразалық тіркестер //
Қазақ тілі мен ... ... ... ... 1972. – 33-35
бб.
9. Қайдаров А., ... Р.Е. ... ... и их классификационные группы в ... ... // ... АН Каз ССР. ... ... ... №3. – с. 1-10
10. Копыленко М.М., ПоповаЗ.Д. Очерки по общей фразеологии ... 1972. – 221 ... ... Р. Қ. ... ... атты ... ... сөз тіркестері // Ескі түркі ... ... ... – Алматы: Ғылым, 1983. – 173б.
12. Смағұлова Г.Мағыналас фразеологизмдердің ... ... ... 1998. – ... Кеңесбаев І.К. Қазақ тілінің идиомдары мен фразалары туралы //
Халық мұғалімі. – 1946, №1,2,3,4.
14. ... М., ... Е., ... М., ... Б. ... ... – Алматы: Мектеп, 1966. – 239 б.
15. Айтбаев Ө. ... ... ...... Ғылым,
1975.- 228б.
16. Дәулетова Ф. Лингвомәдениеттану: қытай және қазақ тілдерінің
салғастырмалы фразеологиясы. – Алматы, 2000. – 122 б.
17. ... ... ... ... на
(материале английского, русского и ... ... ... 198,24 ... Смағұлова Г.:, Айтжанова Г.Д. Фразеологиялық калькалар: ...... ... университеті, 2005. – 124 б.
19. Әлімбаев М. Қалам қайраты ... сын ... ... 1976. – 224б.
20. Федоров А. Основы общей теории перевода (лингвистические
проблемы): Уч. ... – М.: ... ... 1983. – 274 с.
21. Копыленко М.М. Сочетаемость ... в ... ... – М.:
Просвещение, 1973. – 257 с.
22. Момынова Б. Газет лексикасы ... мен ...... 1999. – 228 ... ... ... ... мәселелері. Алматы: Ғылым, 1957. –
312 б.
24. Тіл мәдениеті және ...... ... 1972. – 187 б.
25. Алдашева А. Аударматану: лингвистикалық және лингво мәдени
мәселелері. Алматы: ... 1998. – 213 ... ... ... тілі. Алматы, 1954. – 563 б.
27. Молотков А. Фразеологический словарь русского ...... ... 1978. – 541 ... Телия В.Н. Русская фразеология. Семантический, прагматический и
лингвокультурологический аспекты. – М.: ... ... ... 1996. – 288 с.
29. Смағұлова Г. Фразеологизмдердің варианттылығы. – ... ... – 127 ... ... Ә., ... Б. ... ... тілінің
лексикологиясы мен фразеологиясы. Алматы: САнат, 1997. – 255 б.
31. Шанский Н. М. ... ... ... ...... 1972. – 160 ... Қожахметова Х.Қ., Жайсақова Р.Е., Қожахметова Ш.О. ... ... ...... ... 1988. – ... Русско-казахский фразеологический словарь. – Алматы: Ғылым,
1985. – 256 ... ... В.А. ... в лингвокультурологию. – М.: Наследие,
1997. – 206 ... ... ... М. Абай жолы. 1,2 т. – Алматы: Жазушы, 1989. – Ауд. ... ...... Жазушы, 1988.
2. Пушкин А.С. Капитанская дочка. /Капитан қызы/ Ауд. ТәжібаевӘ. ... ... ... ... Л.Н: Анна ... Т. 1,2. Ауд. ... Ғ. – ... Жазушы,
1977.
4. ТолстойА. Хождение по мукам. ... ... Ауд. ... Т. –
Алматы: Қазмемкөркемәдебиет баспасы, 1952 – 1954 жж.
5. Бунин И. Избранные. – ... ......... ... Ысқақов Қ.). Алматы: Жазушы, 1975.
6. Коллинз У. Лунный камень. – Ай ... асыл тас. Ауд. ... Б. ... Жалын, 1978.
7. Куприн А.И. Гранатовый браслет. – Гауһар білезік. Ауд. Ысқақов Қ. ... ... ... ... Г.М. Сибирь. Сібір. Ауд. Ахметов Қ., Сыздықов Х. – Алматы:
Жазушы, 1966.
9. ... Г.М. Соль ... – Жер ... Ауд. ... Н. – Алматы:
Қазмемкөркемәдебиет баспасы, 1964.
10. ... А.С. ...... ...... ... ... Дубровский. – Дубровский, Ауд. Оспанов Ғ.
12. История села Горюхино. – Горюхино ... ... Ауд. ... ... Пиковая дама. – Қарғаның мәткесі. – Ауд, Сағындыов Қ.
14. Тургенев И.С. ... ...... ... Ауд. Әуезов М. –
алматы: ... ... ... И.С. ... ...... әңгімесі. – Алматы: Жазушы,
1965.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ кинематогрфиясының және кинодраматургиясы56 бет
Oнoмастика және аударма53 бет
«жазбаша аударма практикасы» пәнін оқытудан әдістемелік нұсқаулар10 бет
«Өлі жандар» туындысының аударма нұсқалары47 бет
Ілеспе аудармашының міндеттері10 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абай және аударма өнеріндегі рухани үрдіс 13 бет
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет
Абайдың «Желсіз түнде жарық ай» өлеңінің аудармасы жайлы4 бет
Абайдың «желсіз түнде жарық ай» өлеңінің аудармасы жайында3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь