Қазақ және түрік антропонимдерінің мәнін, олардың этномәдени табиғатына тереңдеу арқылы тарихи сабақтастығын анықтап, екі тілдегі кісі есімдерінің көне түркі негізін орхон - енисей, талас және т. б. ескерткіштеріндегі жазбалар арқылы тауып, салыстырып, ұмытылып бара жатқан көне лексемалармен тіркескен антропонимдерді жаңғырту және қолданысқа енгізу

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

I ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ТҮРІК АНТРОПОНИМДЕРІНІҢ ДАМУ ТАРИХЫ, ЗЕРТТЕЛУІ ЖӘНЕ ҚОС ХАЛЫҚТЫҢ АТ ҚОЮ РӘСІМДЕРІ
1.1 Қазақ және түрік антропонимдерінің даму тарихы ... ... ... ... ... ... ... ...7
1.2 Қазақ және түрік антропонимдерінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... .14
1.3 Қос халықтың ат қою рәсімдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17

II КӨНЕ ТҮРКІ МОРФЕМАЛАРМЕН ЖАСАЛҒАН АНТРОПОНИМДЕР
2.1 Көне түркі жазуының сырлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22
2.2 Жан . жануар атауына қатысты қазақ және түрік антропонимдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24
2.3 Құстар атауымен тіркескен қазақ және түрік антропонимдері ... ... ..30
2.4 Қымбат металдарға байланысты қойылған қазақ және түрік антропонимдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
2.5 Ерлікті, батырлықты, денсаулықты меңзеп қойылатын
қазақ және түрік антропонимдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...36
2.6 Лауазымдарға және дәстүрлі билік жүргізушілерге қатысты
қазақ және түрік антропонимдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 46
2.7 Аспан денелеріне қатысты көне лексемалармен тіркескен қазақ және түрік антропонимдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .47


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .51

ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...54
Қазіргі қазақ қоғамындағы ерекше маңызды сипатқа ие болған ұлттық мүдделі мақсаттың бірі халық рухын, оның өзегі – мәдениетті жаңғырту.
Көрнекті мәдениеттанушы ғалымдардың пікірінше, «Мәдениет – адамның ақыл – ойы мен еңбегі жемісінің тізбектері, дәлірек айтқанда, материалдық және рухани құндылықтар жүйесі» (Э. Тэйлор); «Мәдениет – дүниенің бөлшектері болып саналатын рухани көріністерді бейнелейтін тіл, миф, дін және т. б. негізде құрылатын семиотикалық жүйе» (Ю. Лотман). Осымен байланысты мәдениеттің таңбалық негізі тіл арқылы көрініп, рәміздік жүйеде ұлттың психологиялық түрімен, сакрализация тәсілімен сипатталады. Бұл арада тіл тек коммуникативтік құрал емес, сонымен бірге адам болмысының, оның мәдениетінің көрінісі. Өйткені мәдениеттің этнотаңбалық белгісі тілден тыс көріне алмайды.
Демек, тіл бірден бір коммуникативтік құрал ғана емес, тілдік қарым - қатынас негізінде мәдениетті де анықтайтын кешенді ұғым ретінде мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасының өзекті арқауын құрайды.
Соның ішінде мәдениеттің коммуникативтік, мұрагерлік табиғатына сәйкес оның ашық жүйе ретінде сақталуы, кейінгі ұрпаққа жетуі, жаңғыруы, танымы, оның игерілуі, жетілуі тіл арқылы іске асатыны қазіргі тіл білімінің антропоөзектік бағыттағы зерттеулерінде нақты дәйектелуде.
Қазақ және түрік тіл білімдеріндегі тіл мен мәдениет сабақтастығына негізделген қағидаға сәйкес жүргізіліп жатқан зерттеулерде мәдениеттің өзі метатіл деп анықталып, оның коммуникативтік, кумулятивтік, әлеуметтік қызметтерін талдауға қазақ және түрік тіл білімдерінде ерекше назар аударылуда. Осы тұрғыдан қарағанда, мәдениет метатілін этномәдени негізде сипаттайтын өзекті арнаның бірі ¬ жалқы есімдердің (антропонимдердің) лингвомәдени, әлеуметтанымдық жүйесі. Көне түркі дәуіріне жатқызылатын кісі аттарының басқа жүйедегі тілдер тарихында да, шығу тегі жағынан алғашқы саналатындықтан, бұл кезеңдегі антропонимдер мен көне лексемалар қазіргі түркі тілдеріндегі кісі аттарының қайнары, негізі. Сондықтан көне морфемалармен жасалған антропонимдерімізді қолданысқа енгізу көкейкесті мәселелердің бірі болып табылады, себебі кешегі күнін білмейтін халықтың ертеңгі күні де күмәнді.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Соңғы уақыттарда жалқы есімдердің туы, дамуы, қызметі, белгілі бір ұғымға уәжделуі сияқты мәселелерге көңіл бөлінуде. Бірнеше ғылым салаларына, айталық, тіл білімі, тарих, география, этнология т. б. қатысты бұл ғылым жалқы есімдерді түрлі аспектіден қарастырады.
Дегенмен, осы күнге дейін қазақ және түрік тіл білімдерінде кісі есімдерінің табиғаты негізінен синхрониялық тұрғыдан тексеріліп келгені белгілі. Сонымен қатар, қазақ және түрік тілдеріндегі антропонимдерді салыстырып, олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын тауып, этнолингвистикалық сипатын анықтауға арнайы зерттеу әзірше жан – жақты жүргізілмеген. Сондықтан қазақ - түрік тілдеріндегі антропонимдердің зерттелуі және қолдануында шешуін таппаған талай мәселелер, міндеттер бар.
Кітаптар мен монографиялар:

1.Идрисов А. Кыргыз тилиндеги ысымдар. – Фрунзе, 1971. –17-37 б.
2.Джанузаков Т.Дж. Основные проблемы ономастики казахского языка:
Автореф. дисс. доктора филол. наук. – Алма-Ата, 1976. –С. 15-24.
3.Мұхаммедова З.Б. Исследование по истории туркменского языка XI-
XIV вв. – Ашхабад, 1973. – С. 45
4.Бегметов Э. Антропонимика узбекского языка. – Ташкент, 1965 –С. 18.
5.Гумилев Л.Н. Древние тюрки. – Москва:Наука 1967. – С.123
6.Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. Тексты и переводы. М.-Л., 1952. С. 23.
7.Батманов И.А.Двенадцатый таласский текст // Таласские памятники древнетюркской письменности. Фрунзе, 1971. С.24.
8.Қашқари М. Түбі бір түркі тілі («Диуани луғат ит түрк»). Алматы: Ана
тілі, 1993. 25-29б.
9.Гумилев Л.Н. Древние тюрки. – Москва:Наука 1967. – С.147
10.Аманжолов С. Қазақ тілі теориясының негіздері. –Алматы, 2002, 368 б
11.Асылбекова Н. Кісі есімдерінің уәжділігі мен танымдық сипаты: Ф.ғ.к. ...авторефераты. – Алматы, 2006 – 20 б.
12.Гордлевский В.А. К личной ономастики у османцев. – изб. соч.
Москва, 1968. Т 4, –С. 131-136.
13.Орынбай Б.Көне түркі жазба ескерткіштеріндегі есіз, йыта сөздерінің мағынасы // Көне түркі жазуларының зерттелуі: бүгіні мен болашағы. Астана, 2004. 70-77 б.
14.И. Добродомов, К. Гренбич. Половецких этнонимах в древнерусской
литературе. – В кн. тюркологический сборник. Москва, 1975 - 145.
15.Баскаков Н.А. Три рунические надписи из с. Мендур-Соккон Горно- Алтайской автономной области // Советская этнография, 1966. — № 6. - С. 79-81.
16.Северотян Э.В. Этимологический словарь тюрских языков.
Москва: Наука, 1974. – С.364
17.Древнетюркский словарь Л., 1969.
18.Т. Байжанов, С. Сейтжанов, Г. Уксукбаева . «Батыр сөзінің шығу тарихы». А.Ясауи атындағы Халықаралық Қазақ -Түрік Университеті. Тараз институты, Тараз қ.
19.Военный турецко- русский словарь. М., 1942. 90-бет.
20.И.В. Стеблева. К реконстуркции древнетюркской религиозно- мифологической системы // Тюркологический сборник-1971. М., 1972, 213-226с.)
21.Радлов В.В. ОСТЯ . СПб., 1911. том-1., часть-2. С.1724
22.Т. Жанұзақов, К. Есбаева " Қазақ есімдері " – Алматы: Атамұра, 2005ж.
23.Т. Жанұзақов " Есімдер сыры " – Алматы, 2004ж.
24.Смағұлов А. " Қазақ Есімдері ". Энциклопедиялық анықтама. – Алматы: Атамұра, 2006. – 432бет.
25.Гафуров А. Г. Лев и Кипарис ( о восточных именах ). М.,Главная редакция восточной литератры издательства « Наука », 1971.
26.Ә. Ахметов " Түркі тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер " – Алматы:
« Ғылым »,1995ж.
27.Ә. Болғанбайұлы, Ғ. Қалиұлы " Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы " – Алматы, 1998ж.
28.Amanjolov A.S. Kazakistan’da bulunan Cin aynasi ile sasanid tabagindaki runik turk yazilari // Turk Dili Arastirmalari, Bulleten, 1993, Ankara, s. 115-119. ; Аманжолов А.С. Руническая надпись на китайском (Восточный Казахстан) // История и теория древнетюркского письма. Алматы, 2003. С. 199-200. ; А. С. Аманжолов Түркі филологиясы және жазу тарихы , Алматы, 1996, 95 б.
29.Радлов В.В.Предварительный отчет о результатах экспедиции для археологического исследования бассейна р. Орхона // Сборник трудов Орхонской экспедиции, I, Санкт-Петербург, 1892, С.1-54.
30.Аспан денелері: Дунху. Гаучы/ құраст. Қ. Салғара ұлы. Алматы: Санат, 1999ж.,16 б.
31.Гумилев Л. Н. Древние тюрки.- Москва: Наука 1967. – С.123
32.Айдаров Г.Памятник Моюн-чуру // Язык орхонских памятников древнетюркской письменности YIII века. Алма-Ата, 1971.С.339-352.
33.Аманжолов А.С. Батыс Қазақстаннан табылған қола айнадағы көне жазу // Түркі филологиясы және жазу тарихы , Алматы, 1996, 90-92б.
34.Аманжолов А.С.Түркі филологиясы және жазу тарихы. Оқу құралы. Алматы, 1996. 48 б.;
35.Арсланова Ф.Х., Кляшторный С. Г. Руническая надпись на зеркале из Верхнего Прииртышья // Тюркологический сборник -1972. М., 1973, С. 306-315.
36.Н. Базылхан " Орхон бітіктастары мен ескерткіштері ", Астана, 2006ж.
37.Р.С.Әбдіғалиқызы " Қазақ тіліндегі бейресми кісі есімдерінің этнолингвистикалық және танымдық сипаты "- Астана, 2009.
38.Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. Тексты и переводы. М.-Л., 1957.
39.Тілеубердиев Б. Қазақ ономастикасының лингвокогнитивтік
аспектілері. – Алматы:Арыс, 2006. – 81 б.
40.Ә.Ф.Мейрамханқызы "Қазақ тіліндегі антропонимдердің лингвомәдени жүйесі " - Филология ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация, Алматы, 2007ж.
41.Т.Жанузаков. Лично – собственные имена в казахском языке. Афтореф.канд.дисс., Алма – Ата, 1961, стр. 5.

42.Гуейнзаде Ч.М Об этимологии некоторых древнетюрских
антропонимов, зафиксированных в арабских писменных памятниках среднивековья. – Алма-Ата:Ғылым, 1990 – 291 б.
43.Акишев К.А.Иссыкское письмо и руническая письменность // Қазақстан Республикасының 10 жылдығына арналған «Байырғы түркi өркениетi: жазба ескерткiштер» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференцияның материалдары. Алматы, «Ғылым», 2001., 392-393 б.
44.Ахинжанов С.М. Кыпчаки в истории средневекового Казахстана.
45.Жанұзақов Т. " Есіміңіз кім? Ваше имя? " – Казахско – русский толковый словарь имен. – Алматы: « Ана тілі » баспасы ЖШС, 2008
46.«Түрік тіліндегі II томдық түсіндірме сөздігі», Анкара, 1988
47.Кенан Коч «Қазақша – Түрікше сөздік», «Тұран» баспасы, Түркістан, 2003.
48.Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Б. Қалиев. X том. Алматы, ҚазСССР «Ғылым» баспасы.
49.Этимологический словарь тюркских языков. Москва: Наука, 1989
Мерзімді басылымдар:
50.Ю. Бошняков, Денсаулық, 1991, N11, 25 бет
51.Марғұлан Ә.Х. Қазақ жазуының тарихы // «Жұлдыз» журналы, Алматы, 1984. № 8, 203-205 б.;
52.Антропонимика. Сборник статей. – Москва., 1970. – С. 178
Интернет – сілтемелер:
53.www.HunTurk.com.- NET- ORG
54.www.wikidepia.com
55.www. massagan.kz
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
..........................................................................
..................................3
I ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ТҮРІК АНТРОПОНИМДЕРІНІҢ ДАМУ ТАРИХЫ, ЗЕРТТЕЛУІ ЖӘНЕ ҚОС
ХАЛЫҚТЫҢ АТ ҚОЮ ... ... және ... антропонимдерінің даму
тарихы…….........................7
1.2 Қазақ және ... ... Қос ... ат ... КӨНЕ ... ... ... АНТРОПОНИМДЕР
2.1 Көне түркі жазуының
сырлары..................................................................22
2.2 Жан – жануар атауына қатысты қазақ және түрік
антропонимдері……………….............................................
....……24
2.3 Құстар ... ... ... және ... антропонимдері……….30
2.4 Қымбат металдарға байланысты қойылған қазақ және түрік
антропонимдері………………................................………………34
2.5 Ерлікті, батырлықты, денсаулықты меңзеп қойылатын
қазақ және ... ... ... және ... билік жүргізушілерге қатысты
қазақ және түрік
антропонимдері....................................................46
2.7 Аспан денелеріне қатысты көне ... ... және ... ... ... ... ... маңызды сипатқа ие болған ұлттық
мүдделі мақсаттың бірі халық рухын, оның ...... ... мәдениеттанушы ғалымдардың пікірінше, «Мәдениет – адамның ақыл ... мен ... ... тізбектері, дәлірек айтқанда, материалдық және
рухани құндылықтар жүйесі» (Э. Тэйлор); «Мәдениет – ... ... ... ... ... бейнелейтін тіл, миф, дін және т. ... ... ... ... (Ю. ... ... ... таңбалық негізі тіл арқылы көрініп, ... ... ... ... ... тәсілімен сипатталады. Бұл арада тіл
тек коммуникативтік ... ... ... ... адам ... оның
мәдениетінің көрінісі. Өйткені мәдениеттің этнотаңбалық ... ... ... алмайды.
Демек, тіл бірден бір коммуникативтік құрал ғана емес, тілдік қарым -
қатынас негізінде мәдениетті де анықтайтын кешенді ұғым ... ... ... ... ... ... ... ішінде мәдениеттің коммуникативтік, мұрагерлік табиғатына
сәйкес оның ашық жүйе ... ... ... ұрпаққа жетуі, жаңғыруы,
танымы, оның игерілуі, жетілуі тіл ... іске ... ... ... ... бағыттағы зерттеулерінде нақты дәйектелуде.
    Қазақ және түрік тіл білімдеріндегі тіл мен мәдениет ... ... ... жүргізіліп жатқан зерттеулерде мәдениеттің өзі
метатіл деп анықталып, оның ... ... ... ... қазақ және түрік тіл білімдерінде ерекше ... Осы ... ... ... метатілін этномәдени негізде
сипаттайтын өзекті арнаның бірі ... ... ... ... жүйесі. Көне түркі дәуіріне жатқызылатын
кісі аттарының басқа ... ... ... да, шығу тегі жағынан
алғашқы саналатындықтан, бұл кезеңдегі антропонимдер мен көне ... ... ... кісі ... ... негізі. Сондықтан көне
морфемалармен жасалған антропонимдерімізді ... ... ... бірі ... ... себебі кешегі күнін білмейтін халықтың
ертеңгі күні де күмәнді.
     Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір ұғымға уәжделуі сияқты мәселелерге көңіл
бөлінуде. Бірнеше ғылым ... ... тіл ... ... ... т. б. қатысты бұл ғылым жалқы ... ... ... осы ... дейін қазақ және түрік тіл ... ... ... ... ... тұрғыдан тексеріліп келгені
белгілі. Сонымен қатар, қазақ және ... ... ... ... ... мен ... тауып,
этнолингвистикалық сипатын анықтауға арнайы зерттеу әзірше жан – ... ... ... - ... ... ... және қолдануында шешуін таппаған талай мәселелер, міндеттер бар.
Солардың бірі – туыс екі ... ...... антропонимдердің бастапқы,
яғни көне түркі кезеңіндегі түрін жоғалтып, шет тілден енген лексемалардың
шеттен тыс көбеюі. Сонымен ... ... ... ... әлеуметтік және
саяси даму жолдары ұқсас қазақ және түрік халықтарының ... әлі ... ... ... ... ... зерттеліп, тұжырым
жасалған жоқ. Осы екі туыс ... ...... ... ұлттық - мәдени ерекшеліктеріне көңіл бөліп, олардың
ортақ айшықтарын тауып, екі ... ...... ... мұрасы болып
табылатын көне түркі лексемалармен тіркескен антропонимдерді ... ... осы ... өзектілігін айқындайды.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Қазақ және түрік антропонимдерінің
мәнін, олардың этномәдени ... ... ... ... ... екі ... кісі ... көне түркі негізін Орхон - ... және т. б. ... ... ... ... салыстырып,
ұмытылып бара жатқан көне лексемалармен тіркескен антропонимдерді жаңғырту
және қолданысқа енгізу бұл зерттеудің негізгі ... ... ... ... ... ... мынадай міндеттердің шешілуін
қажет етеді:
Қазақ және түрік тіл білімдеріндегі ономастика ... ... ... ... – лингвистикалық сипаттағы ғылыми шолу жасау;
Қазақ және түрік антропонимдерінің ... ... ... әлеуметтанымдық бағытына мән беру. Оның жалпы тіл білімі,
түркітану және жеке ... тіл ... мен ... тіл ... теориялық -
әдіснамалық негізін сипаттау;
Көне түркі ескерткіштердегі, эпостық ... көне ... мен көне ... теріп, бүгінгі қазақ және түрік
антропонимдерімен салыстыру;
Этноантропонимдердің тарихи – ... ... ... ... ... ... ... және түрік тіліндегі антропонимдердің бастауы көне түркі тілінен
шыққанын дәлелдеп, оларды қолданысқа ... ... пәні мен ... ... және ... ... ... мәдени ерекшеліктерді сақтаған көне түркі лексемалармен тіркескен
антропонимдер.
      Зерттеудің ... мен ... ... ... ... – кешенді, этнолингвистикалық, тарихи – салыстырмалы
талдау, сипаттама әдістері қолданылған.
Жұмыстың ғылыми - ... ... ... жұмысына қажетті
материалдар қазақ, түрік және ... ... ... қатысты
еңбектерден сұрыпталып пайдаланылды. Атап айтқанда, қазіргі ... ... ... көне түркі дәуірі жазба мұраларының қайнар көздері - көне
түркі ... ... ... - Енисей, Талас, Алтай, Тұрпан), Т.
Жанұзақовтың «Қазақ есімдері», ... ... ... кім? Ваше имя?» –
орысша – қазақша түсіндірме сөздігі, «Түрік тіліндегі II ... ... ... Кочтың «Қазақша – Түрікше сөздігі», А. Смағұловтың «Қазақ
Есімдері» - ... ... және т. б. ... ... ... А. С. ... Ә. ... Ә. Ф. Мейрамханқызы, Б.
Тілеубердиев т. б. ... ... мен В. В. ... Л. Н. ... С. ... А. Ф. Гафуров, С. Э. Сэвортян сияқты шетелдік ... ... ...   Зерттеудің ғылыми жаңалығы:
     - антропонимдер этнотаңбалы, этномазмұнды лингвомәдени жүйе ретінде
қарастырылды;
- қазақ және ... ... ... ... ... ... ... ескерткіштермен салыстыру арқылы
анықталды. ... ... ... ... ... ... зерттеу нысанына сәйкес ... ... және ... мәтін деректері талданып, жинақталып, олардың
құрамындағы антропонимдердің қолданысы мен қызметіне лингвомәдени сипаттама
берілді.
Зерттеудің теориялық ... ... және ... ... ... ... антропонимдерді тіл иелерінің ... ... және ... ... ... ... ... қорытынды тұжырымдар ... ... ... ... ... ... жетілдіруге белгілі бір дәрежеде үлес қосады.
Зерттеудің практикалық мәні.  Зерттеудің нәтижелерін ... ... ... ... ... ... ... салаларының ғылыми курсы бойынша дәрістерде, лингвомәдениеттану,
этнолингвистика, этноантропонимика бойынша арнайы курстар жүргізуде, сөздік
жасау тәжірибесінде және ... ... жаңа ... ... ат
таңдаған кезде қолдануға болады.
      Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
- қазақ және ... ... ... – көне ... ... жеткізетін тарихи, мәдени және рухани әлеуметтік құбылыс;
     - осы ... ... ... ... және ... түрлі этнос және этникалық топтардың тарихи тегі ... ... ... ... ... - әртүрлі ұлттық ассоциацияларға меңзейтін ұлттық
символдарға айналып, әрбір ұлттың ұлт ретіндегі ... ... ... арқаудың бірі екені баяндалады;
     - қазіргі қазақ және түрік тілдеріндегі антропонимдердің мазмұнында
этномәдени сипаттың сақталуы мен ... ... оның ... - ... терең қатпаларында жасырынып жатқан мәдени архетиптердің тілдік
бейнеде сақталған этнотаңбасы екенін көрсетеді;
     - антропонимдер, соның ішінде этноантропонимдер – ... - ... ... тарихи этникалық дереккөз туралы сөз болады.
Жұмыстың құрылымы. Бітіру жұмысы ... екі ... ... ... ... және ... ... Бірінші бөлімде қазақ және түрік антропонимдерінің даму тарихы,
зерттелуі және қос халықтың ат қою ... ... сөз ... Бөлім
үш параграфтан тұрады. Екінші бөлімде аталмыш халықтардың антропонимдері
құрамындағы көне түркі морфемаларының ерекшеліктеріне ... ... ... ... ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ТҮРІК АНТРОПОНИМДЕРІНІҢ ДАМУ ТАРИХЫ, ЗЕРТТЕЛУІ ЖӘНЕ ҚОС
ХАЛЫҚТЫҢ АТ ҚОЮ РӘСІМДЕРІ
1. Қазақ және түрік антропонимдерінің даму тарихы
Тіліміздегі антропонимдердің ... даму ... ... өткендегі
тіл және азаматтық тарихымен тікелей байланысты болса, олардың типтерінің
шығу, пайда болу жолдарын белгілі бір ... ... ... ... ... кісі аттарының көбі шығу тарихы жағынан көне түркі
заманы мен орта ғасырларда пайда болған ... ... ... ... көне ... ... ... мағыналас, жасалуы мен
құрылысы жағынан ұқсас келуінің сыры да осында. Бұл − ... ... ... ортақ құбылыс. Өйткені ол дәуірде түркі халықтары жеке ... ел ... ... ... ... діні мен әдет −
ғұрпы ортақ болған кез еді. Бұл ортақ қасиеттер соңынан олардың жеке ... ... ... ... де ізін ... Олай болса, тіліміздегі көне
заманға тән, жалпы ... ... ... ... ... да ... дұрыс.
Қазіргі қазақ және түрік тіліндегі антропонимдерді тарихи − ... ... ... ... ... олардың тамырының көне түркі
(қыпшақ) кезеңімен сабақтасып қана қоймай, түркі тілдерінің басқа
халықтармен ...... ... қарым − қатынасын көрсетеді.
Қырғыз есімдерін зерттеген А. Идрисовтың ... ... ... ... ... кезеңдері қоғамның тарихи −
экономикалық даму кезендеріне сәйкес анықталды:
1. Алтай дәуіріне ... ... ... Оған ... және ... ... байланысты
антропонимдер жатады.
2. Хун дәуірінде қалыптасқан антропонимдер (б. з. д. II, III ... Оған мал, ... құс, ... ... ... т. б.
байланысты аттар жатады.
3. Көне түркі кезеңі (V − X ... ... ... ... ... ретінде ескі түркі
ескерткіштеріндегі антропонимдер − Чур, Барс, Шумкар, Арстан
және т. б. ... ... ... (X − XV ... ... ... қосылды.
5. Жаңа түркі кезеңде (XV − XX ғасырлар) ... ... ... ... ... аттары қосылады.
6. Октябрьден кейінгі кезең аттарының қатарында революционерлер,
әдеби кейіпкерлер, мемлекеттік ресми тұлғалар атауларымен
сипатталған. [ 1, 17 б. ... тіл ... ... ... ... ... Т. ... антропонимдердің қалыптасуын, даму кезендерін басқаша
жіктегенін байқаймыз. Атап ... Ескі ... ... (V − X ғасырлар) пұтқа табынуға байланысты
жалқы есімдер.
2. Ортағасырлық кезең (X − XVII ... ... ... ... ... ... мен өсімдіктер, астрономиялық атаулар,
қымбат тастар мен материалдық мәдениет, тұрмыс пен әлеуметтік
− саяси терминдермен байланысты.
3. XVII − XIX ... ...... ... ... қалыптасқан жаңа атаулар: Жібек, Баршын,
Қамқа, Шекер, Алуа т. б.
4. ... ... − жаңа ... сәйкес жаңа ұғымдармен байланысты
есімдер. [ 2, 15 б. ... ... ... ... ... көне ... ... яғни
V – VIII ғасырларға тоқталып кетейік. Бұл дәуірде үй хайуандары мен ... ... ... мен ... және ... металдардың
атаулары кісі аты ретінде қойылып отырған. Мысалы: Айкүн, Айжарық, Айтолды,
Күнай, Күнсұлу, Күнтуар, Бөрі, Барысбек, Арыстан, Бұқа, ... ... ... Қаршыға, Сұңқар т. б. Ол кезде ай мен ... ... ... ... ерекше күш санау, кейбір хайуандарды (мәселен,
бөрі, ит, бұқа) шыққан ... ... ата – ... деп, ... ету ... ... ... Мұндай пікірлер – белгілі бір халықтың ... ... ... ... ... ... үндес екенін көреміз.
«Ай мен күнге, тау мен өзен, көлге табынып сыйыну нәтижесінде шыққан
есімдер мыналар еді: Айсұлу, ... ... ... ... Айкүн, Таутай,
Таубай, Көлбай, Көлтай . Кейінірек бұндай ... ... ... З. Б. ... ... на наш ... ... считать
имена, восходящие к названиям атмосферных осадков, солнца, луны, растений и
животных» [ 3, 45 б. ] - деп ... ... ... ... ... ... ... Тангриберди, Тангрикул, Куанышбек, Ойзада,
Ойкон связаны с культом неба, солнца и луны являются ярким ... и ... ... этих ... и наземных «божеств», - дейді [
4, 18 б. ].
Ерте заманда (III – IV ғ.) түркі халықтарында бөрі, бұқа ... ... ... ғылыми еңбектерде мол мәліметтер бар. Өгізді әулие санау,
аспанды ұстап, тіреп тұрған көк өгіз деген халық ұғымы ... ... ... ... ... кісі ... осы көне ... байланысты
қойылған болса керек.
V – VIII ғасырларға тән жазба ескерткіштерде кездесетін ... кісі ... және кісі ... ... ... ... компоненттер
қазіргі түркі тілдерінде түгелдей сақталмаған. Өйткені оларды ... ... ... қоғамдық қатынас, дәуір түбімен өзгерді.
Дегенмен, ол антрополексемалардың ... ... ... ... Сол ... кісі ... ... үлгісі, принципі мен лексикалық
номинациясы тіпті кейбір компоненттері қазіргі ... ... ... V - VI ... ... ... ... жазылған Л. Н.
Гумилевтің «Древние тюрки» атты еңбегінде берілген есімдер, титулдар ... ... ... ... ... ... өте көп. ... ұқсас
есімдерді айтып отырған кітаптан кездестіруге ... Бұл көне ... ... шығу ... ... ... ... ортақ міндеті. Төменде ескерткіштер мен тарихи деректердегі
антропонимдердің және ... ... ... ... ... ... ... кісі аттарымен салыстырылды [ 5, 123 б. ].
Көне ... ... ... ... ... + ... баш ... Алпäр ... ... ... ... ... ... Алты ... ... ... ... ... ... ... ... ... апа Бай ... Бай + ... ... баг ... ... каган ... – хан ... ... – шад, Бури – хан ... ... Буга ... ... хан ... чур ... ... ... ... – бег – шад ... – хан ... ... ... хан ... ... хан ... ... ... – бек ... ... ( ... ) ... сенгун Күн ... ... ... ... – хан ... ... ... бұл күл ... ... – тегин ... ... ... ... ... – шад ...... – хан ... – хан ... Төре ... Төре + ... ... ... ... ... ... + бек
Түзбай ... – бек ... Урал ... ... ... ... ... ... ... ... ... мен ... титул, лауазымды
білдіретін сөздер негізінен қазіргі тіліміздегі кісі аттары мен қарапайым
лексикадан алшақ емес екенін ... Оның ... ... ... ... ... айтылмайтын сөздер мен есімдер болып отыр.
Ескерткіштегі ономастиканың саны мен құрамы әр түрлі. Бұлардың ішінде,
әсіресе, антропонимия деректеріне көбірек көңіл ... ... ... ... ... типі, қоғамдық - әлеуметтік функциясы топоним мен
этнонимдерден әлдеқайда кең. Құрылымдық типіне сай ол ономастиканы былайша
бөлуге болады: 1) ... ... 2) ... ... 3) ... ... ... тұлғалы антропонимдер: Анар, Эсин, Умач, Йола, Буга, Чур,
Тонг, Барс, Баз, Боги, Куч т. б.
2) ... ... ... ... ... ... ... Толаш,
Туграк т. б.
3) Күрделі тұлғалы антропонимдер: Баз Каган, Кул Тегин, Кушу Тутук, Ал
Туган, Алп Туран, Туз Бай, ... Куні ... ... Чур, Куч ... Кулуг
Туган, Ал Туган Тутук, Яш Ак Баш, ... Бöрі ... Ϋчін ... Тіріг, Уруңу
Куліг Ток Бögи, Ынанчы Кулуг Чігші бäг, Туз бай Куч Барс ... т. ... ... ... байқап отырғанымыздай, күрделі тұлғалы
есімдердің компоненттері: Улуг, тутук, алп, ... ... куч, ... ... кан, бäг, билге, бöри, барс т. б. Бұл ... бәрі ... ... ...... ... ретінде қолданылып, сол
кездегі адамдардың қоғамдағы орнын, титул, атақ – дәрежесін ... ... ... ... ... ол ... ... батырлық қасиетін т. б.
ерекшелігін білдіретін эпитет ретінде де жұмсалған. Бұл ... мен ... ... В. В. ... С. Е. ... А. Н. ... Н.
А. Баскаков, И. А. Батманов еңбектерінде әрқилы.
С. Е. Малов кутлуг – бақытты, тіріг – тірі, куні – ... ...... дәу және ... баг, ел, чур, ... ... ... сөздерді шен,
дәрежені білдіретін сөздер деп түсіндіреді. ... ... В. В. ... ... Е. ... ... ... деп түсіндірсе [ 6, 23 б. ] , И. А. ... шор ... ... тува ... ... ... ... дейді. Бұл категориядағы сөздер кейіннен И. А. Батманов еңбегінде
айқын сараланады. Шен, дәреже, титул, атаққа тән деп: кам, баг, бай, ... (ең ... ... ... ... (ру басы), саңун (қолбасы),
ыначы, катун (ханзада, бикеш) тәрізді сөздерді жатқызса, ... ... ... сөздерін жатқызады. Бұлардың бәрі де Орхон – ... ... көп ... И. А. ... жоғарыда көрсеткен
атақ – дәреже, шен мен титулға байланысты сөздердің де, ол атақ – ... да ... ... ... ... ... тілдерінде
қолданылмайтынын дұрыс айтады [ 7, 24 б. ... ... ... ... кісі аттарының құрылысы, жасалу
тәсілдері көне ... ... ... ... Олардың форма сәйкестігі,
лексикалық номинациясы т. б. есім ... көне ... ... шейін жетіп, сақталып отырғанын көрсетеді.
Енисей дәуіріндегі кісі ... ... ... ... көбінде
сақталып отырғаны мұның толық айғағы бола алады. Оны мына мысалдардан анық
көреміз. Тува ... ... шор ... Ақпаш, қазақ тілінде Ақбай, Ақбас,
тувада Буга, қазақта Бұқа, тувада Мөңге, қазақта Мөңке, тувада ... ... ... шор ... ... қазақ тілінде Жарық т. б.
Ономастика материалдарына жіті көз жіберсек, жоғарыда айтқан титул,
шен, атақ – дәрежеге ... ... ... ... ... ... кісі аттарының компоненттерінде сақталып отырғанын анық
көреміз. ... ... ... ... ... ... ... Құсбек, шор
тілінде Кушпег, тува, қырғыз, ... ... ... ... ... ... т. б. ... – Енисей ескерткіштеріндегі және көне тарихи
жазбалардағы көптеген ... ... кісі ... ретінде кездесетінін
көрсете кету орынды сияқты. Мәселен, Багадур, Ябгу, Бүке ... ... ... ... ... ... жүрген Жабатай, Жабағы, Жапақ
тәрізді есімдердің бастапқы тұлғасы көне түркі тіліндегі ябга, ябгу ... О ... ... ... ... бұл сөз бара – бара ... ... ерекше өзгергенін байқау қиын емес. Оны ... Ябга > ябгу > ... > Жаба > ... > Жабағы.
Бұл күнде тілімізде сирек болса да кездесіп, қолданылып жүрген
антропоним Бүке, Бөке, ... көне ... ... ... кісі аты ... ... ретінде «батыр, ер» мағынасында қолданылған. Мұны ... ... ... ... ... ... ханы Қара Журун Турк алып денелі,
зор тұлғалы болғаны үшін Бокэ атанған. Атақты Билге ... ... аты ... ... ... Бұл сөз осы ... алтай, өзбек, ұйғыр, осман түрік
тілдерінде жалпы есім сөз ретінде викä, ... бөкэ - ... ... ... ... ... ... ескерткішіндегі Шогур,
Ярук Тегин, Алп Турган, Орхон – Енисей ... ... ... ... ... ... Жарық, Әли, Анар есімдері
сай келеді.
Сол тәрізді көне түрік хандары мен тарихи қайраткерлерінің ...... ... ... т. б. лексика – семантикалық жағынан қазіргі
қазақ, ... ... ... ... ... ... есім ... емес. Мысалы, күл, құтты, тоң. Оның үстіне күл сөзі кейбір кісі
аттарының ... ... ... ... ... ... т. б.
Тюрколог В. Котвич Кул tegin есіміндегі кул ... ... ... байланыстырады. Ал Тоньюкук есімінің этимологиясы туралы түрлі
пікір бар. ... ... ... қосатынымыз, бұл есім екі сөзден
құралған. Оның бірінші компоненті тон яки тоң, ... ... ... тон, тоң ... көне түркі тілдерінде болған сөз. Белгілі
ескерткіштің бірі «Құдатғу білігте» тоң - ... тоң jypak ... тоңа - ... ... алп - ... ... Ал М. ... Тоңа хан, Тоңа тегін, Тоңа алп ер тәрізді кісі аттарын көреміз
[ 8, 25 б. ].
Бұл фактілерге ... тон, тоң - ... ... ... ... лақап болса керек. Оның екінші компонентін юкук ... > кок > көк сөзі деп ... ... ... « ұлы, көк », « көк ... деген мағынада қолданылған лақап ат болуы ... Ерте ... ... ... ... аспанға сыйынғаны белгілі. Олар ай, күн, аспанды
құдай санап, бір тәңірім деп табынған. Сондықтан ханның данышпан ақылшысын
көкке, аспан ... ... ... ... ... – VIII ғасырларға тән ескерткіштердегі көптеген сөз ... ... ... ... ... ... ... Есімше
тұлғаның -ған, -ген қосымшалары көне ескерткіштердегі кісі аттарын жасауда
белсенді роль ... ... ... Ал ... Капаган, Куч Кияган т. б.
Бұл қосымшалар осы ... ... ... ... да ... ... ... тілінде: Қатаған, Қашаған, Ауғанбай, Туғанбай, Сұраған, ал
түрік тілінде: Duran, Alperen, Baran т. б. ... ... ... ... ... грамматикалық формалардағы ортақ жайлар
қазақ тілінің шығу ... ... ... ... ... ескерткіштерде және басқа тарихи деректерде бір
адам екі я үш атпен аталған. Мұның ... – көне ... ... ... мен ішкі ... ... ... Көп реттерде
түрік қайраткерлерінің есімдері олардың қоғамдық жағдайын, лауазымын
көрсетіп ... Көне ... ... зерттеген ғалым Л. Н. Гумилев бұл
жөнінде былай ... ... ... шын ат иемденсе, жігіт кезінде – шен,
ер болғанда титулмен аталған. Егер хан ... онда ... ... ... ... Мысалы: Кушу – есімі, Сыгин (йегин – жиен) – ... ...... ат» [ 9, 147 б. ... ... ... қағанат ханы Бумын – каган деп ... 552 жылы ... ... ... Иль – Хан ... ... ... Гудулу ұлы Могилян. Кюль тегин 716 жылы оған ... – хан ... ... ... ... Бұдан кейін батылдығы мен ер жүректігі үшін Бöгю
«батыр» деген лақап атпен аталады. ...... ұлы ... ...... бас иген соң ... – хан деген титул ... Көне ... ... та ... ... титул мен лақап ат және кісінің
шын аты ... ... ... болып саналады. Бұл мәселенің бетін
ашу көптеген ... ... ... ... ... V – VIII ғасыр
ескерткіштеріндегі нақтылы ... ... ... ... қорытынды
жасауға болады. Жазба ескерткіштерде және ... ... ... қайраткерлерінің титулдары мен лақап аттары көрсетілген. Олар:
Тоньюкук, ... – хан, Кюль – ... ... – хан т.б. ... шын ... – лақап аттар. Бұған ескерткіштердегі деректер толық ... Онда ... ... титулдар қандай жағдайда, не себеппен берілгені айтылған.
Сонымен, V – VIII ... ... мен ... деректердегі
кісі есімдерінің тіл тарихын зерттеуде, халықтардың саяси - әлеуметтік,
экономикалық жайы мен ... ... ... ... ... болса да құны
ерекше. Олардың көпшілігі лексикалық номинация, мағына, форма жағынан және
жасалу тәсілі тұрғысынан қазіргі антропонимдермен ұқсас.
2. ... және ... ... ... ... ... қазақ тіл білімінде кісі ... ... ... ... ... ... белгілі.
Қазақ есімдері туралы мақалалар XIX ғасырдың екінші жартысынан ... көре ... ... мұндай мақалаларға А. Е. Алекторовтың ... (1868), А. ... «К ... о ... имен у ... ... зерттеулерін жатқызуға болады. әрине алғашқы зерттеулер болғандықтан,
бұл мақалаларда айтылатын ойлар ғылыми жағынан терең емес, көп ... ... ... ... жағынан да шағын дей ... ... ... ... ... ... ... оқып, талдауда, лексикалық құрамы мен
грамматикалық құрылымын, синтаксистік конструкциясын зерттеуде В. ... С. Е. ... И. А. ... В. И. Насилов, Ғ. Айдаров т. б. көп
еңбек ... ...... ... ... ... ... мен лингвистер арасында әр түрлі болжам, пайымдаулар ... ... ... ... – Енисей жазба ескерткіштеріндегі
ономастиканы талдау тарихшылар Я. Бичурин , П. М. ...... В. ... А. ... Л. Н. ... ... ... тапты.
Сондай − ақ қазақ тіліндегі кісі есімдері туралы кей ... ... В. И. ... Н. ... А. И. ... ... ... антропонимдерін ғылыми тұрғыдан алғаш терең зерттеген ғылыми
жұмыс ретінде профессор Қ. Жұбановтың ... ... сөз ... деп аталатын мақаласын атауға болады. Мұнда ғалым біріккен
тұлғалы кісі ... ... ... ерекше назар аударып, жан
− жақты талдау жасайды. Автор біріккен тұлғалы кісі ... ... ... ... ... да ... ... аударады. Ол
грамматикалық құрылысының даму жайын, өзгеру жолдарын ... ... бұл ... қазақ антропонимика тарихындағы мәні зор тұңғыш еңбек
саналады. Кісі есімдері мен ... тегі ... ... ... бірі ... І. ... ... аттары мен фамилиялары» (1939) деп аталатын
мақаласы. Бұл мақалада қазақ есімдерінің дара, біріккен ... ... ... ... кісі есімдері мен олардың ата − тегі ... ... реті мен ... ... терең ғылыми ой −
тұжырымдар айтылған.
Көне түркі тіліндегі кісі ... ... ... ... ... пен Ғ. ... ... көптеген тілдік деректер кездеседі.
Тіліміздегі сөздер мен кісі есімдерінің ... ... ... ... ... ... ... еркелету мәніндегі
жұрнақтардың қызметі, өзіндік ерекшелік сипаты бар. Ғ. Мұсабаевтың ... мен ... ... (1966), Ғ. ... ... орхонского
памятника Бильге − Кагана» (1966) атты еңбектері көне түркі кісі ... ... ... ... ... иеленеді. Жиырмасыншы ғасырдың
орта кезінен бастап, қазақ есімдерін зерттеуге ерекше көңіл бөлінді. Жалқы
есімдердің тарихи ... ... ... және ... ... ... ... одан әрі тереңірек зерттей беруге жол ашылды.
Бұдан кейін қазақ тіліндегі кісі ... ... ... ... да ... Ол 1961 жылы Т. ... ... − собственные
имена в казахском языке» атты еңбек болатын. ... ... ала ... ... ат қою ... Т. ... «Қазақ тіліндегі
кісі аттарының құрылысы мен сипаттары», «Қазақ тілі ономастикасының кейбір
мәселелері» атты мақалалары жарық көреді. Осы ... кісі ... ... ... ... ... мен ... жолдары
сөз болады. Әсіресе, араб − иран ... ... кісі ... ... фонетикалық өзгеріске ұшырауы, тілімізге ену жолдары ... ... мен ... ... аса бай, күллі түркі халықтарына ортақ
еңбек − В. В. ... ... ... ... ... ... ... еңбегі негізінде жазылған Н. Ф. Катановтың «Алфавитный
указатель ... ... не ... в ... томе ... ... тюркских племен», собранных В. В. ... ... ... көрсеткіші. Бұл кітапта түркілік есімдер алфавиттік
тәртіппен беріліп, мағыналары түсіндіріледі және ... ... ... ... ... тарихын, әдебиеті мен тілін зерттеуші ғалымдар
В. А. ... А. И. ... ... жас ... ... ат қою ... туралы «Рождение ребенка и его ... «К ... ... у османцев» (1913), «К вопросу ... ... у ... ... (1911) ... жазған. А. И. Самойлович
осымен қатар қырғыз, алтай ертегілері мен ... ... ... ... ... имен к казах − киргизским и алтайским
преданиям, легендам и сказкам» (1916) деп аталатын еңбегінде жазды.
Түрік антропонимдерінің зерттелуіне келетін болсақ, ... ... ... ... деректер саусақпен санарлық. Олардың
біразына тоқталып кетсек.
Венгрлік түріктаншы, Профессор Лазсло Расоньяның «Türk ... ve Kıpçak ... ... адам ... ... және
Қыпшақ тіліндегі адам аттары) атты мақаласы - ... ... ... ... бірі.
Профессор Хасан Эреннің «Türk yer adları yanında kişi adları» ... жер ... ... ... адам ... ... ... деректердің бірі болып табылады.
Түрік антропонимдері кездесетін еңбектер: «Moğolların Gizli Tarihi»
(Моңғолдардың ... ... , «Altan Topçi» ... ... «Şecere – i
Terâkime» (Түркмен шежіресі), «Şecere – i Türkî» (Түркілердің ... ... ...... ... тарихы), «Târih – i
Cihânguşâ» (Дүние ... «Türk ... temel ... (Түрік
мифологиясының негізгі қайнар көздері), «Arapça Türk tarih kaynakları»
(Арап тілі деректеріндегі Түрік ... ... Türk tarih ... тілі деректердегі Түрік тарихы), «Bizans tarihleri» (Бизанс тарихы),
«Süryanî tarihleri» (Сирия тарихы), «Gürcü tarihleri» (Грузия тарихы), «Çin
vekayinâmeleri», «Rus ... және т. ... ... ... Өгел де ... антропонимикасына қатысты
деректер қалдырған. Бұлардың ішіндегі ең маңыздысы «Cacaoğlu Vakfiyesinde
geçen kişi adları» (Джаджаұлы қорында ... адам ... атты ... ... ... түріктанушылар Профессор Ладжос Беше мен
Профессор Истван Мандоки – Конгурдың Түрік антропонимдеріне қатысты ... де өте ... ... бірі ... ... осы ... зерттеулер мен ғылыми мақалаларда көне ... кісі ... ... алғашқы қадам жасалған. Дегенмен де, бұл
зерттеулер жүйелі әрі толыққанды еңбектер бола ... ... олар ... ... жол ... дерек көз сынды.
1.3 Қос халықтың ат қою ...... ... еті. Қай ата − ана да өз ... шыр ... ... келгенінде оған ең жақсы есімді қоюға тырысады. Негізінен,
жаңа туған сәбиге есім ... ... ... ... ... ... ... әрбір ата − ана баласына ат қоярда өзіне жүктелер жауапкершілікті
жете сезініп, оған сақтықпен қарағаны, он ... он ... ... ... ... есімді сәбиіне қойғаны абзал. Өйткені, адам атына
планеталардың ықпалы өте ... ... жас ... ... ... ата − ... ең ... қатты
құрмет тұтатын адамына өз сәбиінің ... ... ... олар ... бала ... ... ... Егерде әке − шешесі, ата − әжесі тірі
болса, өз немере, шөберелерінің есімдерін солар ... ... ... ... − заң. Олар ... ... ата − анасының азан шақыртып,
сәбиіне қоюы − ... ... ... дана түркі халқымызда «Балаға қандай ат қойылса, оның болашақ
тағдыры соған байланысты ...... ...... бар. Адам ... ... ... ықпал етеді? Аттас адамдардың көбісінің мінез
− қылығы неліктен бір − біріне ұқсас? Бұл XX ... ... ... ... ... келе ... ... бірі. Соның
нәтижесінде кейін адам есімдерін зерттейтін антропонимика ғылымы ... Осы адам ... ... ғалымдардың дәлелдеуінше, есім бала
өміріне айтарлықтай әсер ... ... ... ... ... атаған
сайын, баланың тұла бойы соған сәйкес көркемделе ... ат қою − ... ... ... сінген дәстүрі. Соның
ішінде бала туысымен ең алғаш кездескен кісінің атын қою − бұрындары ... ... Және де ата − ... жаңа ... нәрестеге көз тимесін,
өмірі ұзақ болсын деген ниетпен ... ... ... ... ... де ... Қазақ халқында: Жаман, Қиқым, Шоқпыт, ... ... ... ... ... Coşkun ... Kaltak ... Kuku (көкек), Alkın Azgın (құтырған) секілді есімдер сондай ырыммен
қойылған. Жалпы, Шоқан Уәлиханов ... әдет − ... ... ... ...... ... ниетінен туған ғұрып, халықтың сенімі
мен ақ ниетінен, шын көңілінен туған ұлттық ... бір ... Олай ... ... ат ... ... жоқ. ... ол − жақсы дәстүр.
Бұрындары балаға есімді бесікке бөлер алдында қойған. Қазақтың салт −
дәстүрін зерттеушілердің бірі Ю. Бошняков бұл ... ... деп ... ... бөлерде күн ілгері ауыл − аймаққа хабар беріліп, әркім қал
− қадірінше той жасайды. Тойға жиналғандар балаға қатысты екі ... ... ... ... ... ... ағайын − туысының ұйғарымымен
өздері іштей құптап жүрген есімді қою. Мұны сол ауылдың ең беделді ... ... алып азан ... үш рет бала ... ... ... ... әулеттердің баласына есімді молда құран оқып, ... ... ... ... ырым − ... бар. ... нұрлы болып туған бала
тіл − көзден аман жүруі үшін оған ... ... ... ... ... ... есім қоя ... Баламның аты затына сай болсын деп ... ... ... ... ... де беретіндер болған.
Бірақ, олардың есімін әке − шешесі ержеткенше жасырын атап жүреді. Себебі,
бала ол есімді ... ... өліп ... ... деп ... Иә, ... ... қою − ата − анасының ниетін білдіреді. ... де көп ... ... ... деп − ... Қаныш, ақын болсын деп − Абай, батыр
болсын деп − Едіге, Жәнібек, Алпамыс, ақылгөй ана ... деп − ... деп ... ат ... жатады. Кейінгі кезде елімізде Нұрсұлтан
есімді балалар да көбейе бастады. Бір ... ... ... «тағдыр» деген
сөз ат қою деген мағынаны ... ... Бұл ... жаны бар. ... ... атын ... өз өмірін басқа арнаға бұру деп
қабылдаған. Есімдерді ырымдап қою ... ... ... Олар ... ... ... ғұлама, жақсы адамдарға тартсын деп олардың
есімін қою, бала ... ... ... болғанда шүкіршілік айтып, соған
лайықты атау ... ... ... ... Құдайберген,
Тілеуберген, Тәңірберген). Шаңырақта сәби шетіней бергенде сәби тұрсын деп,
жағымсыз аттарды қою. Ат ұстар ер бала ... қыз ... келе ... ... «ұл» ... тіркес етіп, сәбиді, Ұлтуған, Ұлмекен, Ұлболсын,
Ұлтуар, Ұлжан тәрізді есімдермен ... ұл ... ... ... ... қалы бар ... ұл − ... соған сәйкес Қалдыбай, Меңдігүл, Меңсұлу
деген тәрізді ... де ... ... ... халқында ырымға да қатысты
мынандай есімдер бар: Ырымкүл, Ырымбала, Ырымтай, Ырымжан, Ырымкеш. Баласы
қайтыс болғаннан ... ... тағы да бір сәби ... ... біздің ата
− бабаларымыз оны өлген ұл − қызының орнына келген санап, сол баланың өтеуі
деп, ұлдарын ... ... ... ... деп атауды ырымға
айналдырған.
   Көрнекті ғалым С. Аманжолов антропонимдердің ... ... ... ... ... ... мен су ... алсақ та, кісі аттарын алсақ та олардың жасалуында
белгілі бір заңдылық барын байқаймыз. ... кісі ... өзі ... жол ... ... ... көрінеді. Тоғыз жол дегендеріміздің бірі –
адамзаттың жақсы өмір сүргісі ... ... Бұл ... жету ... - ана өз ... ең ... ең ... атақты адамның атын қояды.
Солай етсе, оның баласы да ... ... ... ... ... дінін
қабылдаған жұрт үшін қадірлі, атақты адам сол діннің бастықтары, я сол дін
үшін күрескендер болып көрінеді. ... ... ... ... таза Мұхамед, Ғали, Омар, Оспан, Ахмет, Садық ... болып келеді, бірде
сол сөздердің басқа ... ... ... ... ... ... т. б.) ...Тоғыз жолдың үшіншісі – баланың мінез -
құлқы ... ... ... ... ... ... ... болсын десе,
қыздың атын Жібек қояды. Жомарт ... ... ... ... я «Мырза»
деген ат қояды. Тоғыз жолдың төртіншісі – бала бай ... хан ... ... ... ... кісі ... ... Омархан, Сейілхан, Жұмахан
дегенде «хан» қосымшасы айтылса, Омарбай, ... ... ... ... айтылады. Батыр болсын дегендері белгілі бір батырдың атын
қоя салады...» [10, 368 б.] дей ... ... ... ... әрі ... қабылдаудың нысаны деп қарастырады. Себебі
тілек - арманнан бастау алған ... ат сол ... ... ... ... сипаттаумен қатар, жеке адамдардың субъективті - ... ... ... ... ... - тану өрістерін
және өмірлік тәжірибелерін сұрыптауға мүмкіндік береді. Мынадай ... ... де тән: Бала ... ... ... деп: Aslan (арыстан),
Kaplan (жолбарыс), Boğa (бұқа), Kartal (бүркіт) және т. б; қымбат ... сұлу ... ... тілекпен: Altın (алтын), Gümüş (күміс), ... Zümrüt ... және т. ... Кісі ... ... және ... ... зерделеген
Н.Асылбекова  олардың гендерлік сипатын былайша көрсетеді: «Әйел адамдардың
ассоциативті ойлау жүйесіне көбінесе адамгершілік, ... ... ... тіршілік жақын да, ер адамдардың ... ... ... ... ... ... ... шұғылдану т. б. ... ... ат қою ... оның жыныстық ерекшелігі ескерілетіні сөзсіз.
Әйел адамдардың есімдерін жасауда шаш, көз, гүл, ... ... ай, ... наз
сыңарлары жиі кездессе, ал ұл балалардың есімдерінде сұлтан, хан, ... ... ... ... бек, тай, т. б. сыңарлары белсенді қызмет
атқарады» [11, 20 ... ... ... азан ... қойған есімдерімен бірге оның жүріс -
тұрысына, мінез - құлқына, сыртқы кескін - ... ... ... жалған атаумен ат қою көп халықта бар. Т. Жанұзақ пен ... ... ... адам ... мен тегі ... ал ... рең мәнді жұрнағының жалғануы арқылы жасалған субъектив реңктегі
есімдер мен қысқарған есімдер бейресми болып табылады. ... ... ... ... мен табу ... де ... Т. Жанұзақов лақап аттардың алғашқы қоғамның өзінде - ақ адамдардың
дене ... мен ... ... сай ... ... айта ... пен қоғамның дамып, жазудың пайда болып, ... ... ... ... соң олардың сирегенін айтады . Өзге түгіл
өзіне де сын көзбен қараған халқымыз ... ... түр - ... мен ... дүниесіндегі ерекшеліктерді дөп басып танып, не нәрсенің де жақсы мен
жаманын асқан ... ... ... Сол ... де дәл қойылған
лақап аттар халық тарапынан қолдау тауып, кей кездерде ... шын ... ол ... ... лақап аты есімі қызметінде қолданылуы мүмкін.
«Әр елдің заңы басқа...» дегендей географиялық, қоғамдық − әлеуметтік
жағдайының, әдет − ... салт − ... әр ... ... ... әр ... мәдениетіндегі сөз магиясына сенушілік пен сол
сенімнің негізінде қалыптасқан табу мен ... де сан − ... ... ... ... тән сөз ... ... сенімнің бір
айғағы адам есімімен тікелей байланысты. Ертеректе кең орын ... ... ... адам мен оның ... ... ... байланыс бар
деген түсінік жатады. Сондықтан да кез ... адам кез ... ... ... біліп алса, сол есімді жадылау арқылы оның иесін қинауға, дертке
шалдыруға, кемтар етуге ... мерт ... ... деп, ... шын ... қолданудан сескеніп, оны барынша құпия ұстаған, яғни тыйым салған.
Тарихи ... ... ... кездесетін кейбір
деректерге қарағанда, магиялық нанымның салдарынан адам мен оның ... ... ... бар деп ... түркі тілдес халықтарда,
оның ішінде қазақ және түрік халықтары арасында да ... ... ... тірі жүруі, денінің сау болуы оған нәресте ... ... ... ... Бұл ... В. Гордлевский
мынадай пікір қалдырыпты: «Когда над семьей разряжается несчастье, мысль
мусульманина инстинктивно обращается назад, и он ищет себе ... ... с ... в ... верованиях. Это ощущается на выборе ... ... где дети ... Для ... ... родители дают
новорожденному − безразлично, мальчику или девочке − имена: Яшар (он ... он ... ... ... ... или ... Дурмуш (он
устоял). Это имя, так сказать, ... в ... ... ... ... Или: ... фиктивную продажу ребенка, и
называют его Сатылмыш (проданный). Злой дух, после этого, теряет силу ... ... ... ... уже как бы ... ... ... распространен и среди других турецких племен» [ 12, 133 ... ... ... ... ... ... ... дәлелдейтін
мысалдарды алыстан іздеудің қажеті жоқ. Өйткені Сатылған, ... ... ... ... ... магиялық нанымдарға байланысты
қойылған есімдер түрік тілінде де кездеседі: Duran, Dursun т. ... ... И. И. ... ... ... ... ... қаншалықты мән беріліп келгені жайлы және бір ... ... « Для ... ребенка от дурного глаза и для ... ... ... его имя, как − ... не накликать на него какие − нибудь
болезни, дают ребенку кроме имени еще и ... ... как ... ...... ...... Джинды − бала, Уры − бала и ... ... Кара − шаш, Кой − коз, Узын − шаш и т.п. ... ... киргизы (казахи) заменяют собственные имена своих детей ».
Дәл осыған ұқсас пікірді басқа ғалымның еңбегінен де ... табу ... ... өте ... мұра ... академик Д. К. Зеленин
қазақ арасында балаларға лақап ат ... бар ... айта ... ... ... ... ... оғаштау естілетіндері де кездесетінін
және олардың неліктен қойылатынын былайша сипаттайды: «Но ... себе ... и ... не стал бы ... ... детей, давая им «худые» имена.
Между тем прозвище, ... имя, как ... ... не ... ... на природу или на судьбу своего носителя, и ... ... вера в ... силу ... ... ... (частым
упоминанием его они боялись накликать на носителя имени ... ... ... ... как раз худые имена вроде: вор − мальчик,
дурное дитя».
Бұл деректерге қарағанда, жас ... тіл − ... ауру ... ... ... ... нағыз есімдеріне тыйым салып, орнына лақап,
яғни ... ... ... ... ... қазақ арасында да
сирек кездеспеген, магиялық нанымнан туындаған, тілге де ... ... ... ... ... ... табу мен эвфемизмдерге қатысы мол
қосалқы немесе шартты лексиканың ... ... атам ... осы ... ... кезінде кең таралған, бірақ бұл күнде біртіндеп жойылып бара жатқан
ат тергеу салтымен де тікелей ... Бұл ... салт ... ... Ш. ... Ы. ... Г. Н. Потанин, Н. И. Ильминский, А.
Н. Самойлович, Н. П. ... Н. И. ... Н. А. ... Т.
Жанұзақов және басқа ғалымдардың еңбектерінен кездестіреміз.
II КӨНЕ ТҮРКІ МОРФЕМАЛАРМЕН ЖАСАЛҒАН АНТРОПОНИМДЕР
2.1 Көне түркі жазуының сырлары
Көнетүркі ... ... ... - ... ... — Б. з. б. V ғ. —Б.
з. X ғ. Орта Азия түркі ... ... ... ... ... жазбасы
дейді. Ең алғаш рет (1662 ж.) бұл жазу ... ... ... адам ... ... бургомистрі Н. Витзен.
Көне түркі жазба нұсқауларын зерттеуші ғалымдардың пікірі бойынша,
1697 жылы Тобыл ... ... С. ... ... ... ... мен таулы жерлерінің чертежі» еңбегіндегі Талас бойындағы «Орхон
тасы» деген жері 1896-1898 жылдардағы Талас ескерткіштері ... ... ... Ал ...... ... ... алғаш жарық көруі
Сібірде 13 жыл айдауда ... швед ... Ф. И. ...... ... ... Оның 1730 жылы Стокгольм қаласында ... ... ... ... мен ... ... және ... бөлімдері» атты
еңбегінде көне ескерткіштер ... ... ... мағлұмат беріледі.
Сондай – ақ 1721-1722 жылдары Сібір өлкесін аралаған Д. Е. ... ... да көне ... жазбаларының кейбір үлгілері туралы
деректер келтірілген.
1793 жылы П. С. Паллас көне түркі жазба ... ... ... ... осы кезден бастап көне түркі жазуларының жаңа дәуірі
туды. Оларды жинау, бастыру мәселелері жедел қолға ... ... ... күнде де белгісіз жазулардың сырын ашып, оларды оқып, қай
халықтікі екенін айыру ғалымдарға үлкен тарихи ... ... ... ... оқи қою, ... оңай ... емес еді. ... қалай оқу керек,
оңнан ба, жоқ керісінше ме, ол буын ... ма, жоқ ... жазу ма, ... дауыссыздары қайсылар деген ойлар ғалымдарды талай әуре – сарсаңға
салды.
Белгісіз жазуларды оқып, талдау Дания елінің ... ... ... ... тиді. Ол ең алдымен ескерткіштердегі кейбір таңбалардың
басқа ... бір ... ... ... және келмейтін ерекшеліктеріне
назар аударды. Бұдан ол көне ... ... ... ... ... жуан және ... айтылатын екі жүйе бар екендігін
анықтады. В. Томсен ... ... оңға ... ... ... ... солға
оқу керек деген көрегендік қорытындыға келді және ескерткіштердегі
таңбаларды ... онда 38 ... ... бар ... ... ... ... 1893 жылы 15 желтоқсан күні Дания королінің ғылыми
қоғамы мәжілісінде жасаған өзінің 15 ... ... сол ... дейін
белгісіз, құпия болып келген жазулардың кілтін тауып, оның ... төл ... ... ... жүзі ... ... берді.
Көне түркі жазуларын жете тексеріп, оны зерттеуге айрықша көңіл бөлген
ғалымдардың бірі – В. В. ... Ол ... ... ... мен ... ... аудармаларын жасады. 1894-1895 жылдары Қошо – ... және ... да ... үлкенді – кішілі ескерткіштердің аудармаларын
жасап, бастырып шығарды. Оның көптеген еңбектері ...... ... ерекшеліктеріне арналды. Көне түркі ескерткіштерін
зерттеу үстінде В. ... ... ... еместігін, оның ұүрамында
говорлардың іздері бар екендігін одан әрі анықтай түсті.
Енисей, ... және ... жазу ... ... В. ... ... П. М. ... В. Бартольд, А. Н. Бернштам, С. Е. Малов, С. ... И. А. ... Х. Н. ... В. ... В. Л. ... Г. И. Рамстед
сияқты ұлы ғалымдар көптеген еңбектер жазды. Бірақ бұған қарап VI – ... ... ... және ... жазу ... жан – ... зерттеліп бітті деген ұғым тумауға тиіс. ... өз ... осы ... арнаған С. Е. Маловтың «Мен өз қолымнан ... ... Ал алда бұл ... ... ... әлі де ... ... әлі де күн тәртібінен түсе қойған жоқ.
2.2 Жан – жануар атауына қатысты ... және ... ... түріктер таңбаларын «tamγa» деп атады, ол екі мағынаны ... - «ру, ... ... таңбасы», екіншісі «қағанның алтын
мөр белгісі». Көне түрік бітік тілінде аталмыш сөздің түп - ... tap -
// tab- ... ... ізі, ... із ... - «таптау, табы,
табандау») // > tam- (семантикасы: - «тамызу, күйдіру, ... ен ... ... > tamγan (tamγa+n / tamγa+čï – семантикасы: мөр жасаушы, мөр таңба
сақтаушы) > taŋba («таңба, таңбалау») деген ... ... ... ... ... taba > тав ... tamaγa> тамага> тамга (таңба) тұлғасында
сақталынған. Көне түрік таңба - ... ... ... бар: ... ... ең жоғарғы билеушілері – қаған, йабғұ, шад, ... одан ... – чұр, ... бек және т. б. ... ... ... ... ру, тайпа, одақтардың эмблемалары (бір таңба және
оның бірнеше түрлері); жеке тұлғалық және аталық отбасының ... ... ... ... салатын ен белгілері және т. б.). Жалпы, көне түрік
дәуірінде таңбасыз бітіктастар мен ... ... ... ... ... ... ... – көшпелілер әлемінде «әскери-саяси
құрылымның ақпараттық түйіні», сан алуан этностардың әлеуметтік-қоғамдық
қатынастырының ерекше белгісі.
| | | | | | ... ... ... ... ... |м-2» бәдізі |ұн-2» ... ... ... ... | ... | | |
| | | | | | ... ... уул» |Ел ... |Ел ... ... ... қаған|
|арыстан тасы|жартасы |йабғұ |йабғұ ... ... |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... | ... |
| | | ... | | ... ... ... түріктердің ғұрыптық кешендері мен
бітіктастарында көптеп кездесетін таңбалардың бірі «қаған ... ... ... ... және тағы ... көптеген таңбалардың
этносемантикалық жөн - жосығы ... ... ... ... моңғол тектестер арқылы činuw-a > чоно (ачина) // чонод
(ашидэ) деп атаған көне ... ... ... осы ... атауы хотан - сак,
орта парсы тілінің «snys> асена» - көк, «аштак/ашидэ» - айдаһар (жылан) деп
жорамалдауы шындыққа ... Көне ... ... ... börü> ... ... ... қаған әулетінің «қаған таңбасының» арғы мәні «бөрі –
бүркіт – арқар» болу керек. Бұл ... ... ... тұмсығы, қасқырдың
қол, аяғы, арқардың мүйізі мен құйрығы» синкреттік тұлғада сызылған тәрізді
деуге ... ... Оған Хұн ... ... уул» сырмақтағы қасқыр, құс
бейнелері, түрік, моңғол тектестердегі қасқыр, құстың кие ... ... //qus > ... + bürküt > бүркіт деген сөздің семантикасы дәлел
бола алады. Бұған қоса ... ... ... ... ... табылған бес сайлы бөрік пен алтын тәждің құс ... ... б.], ... ... қият - ... (бөрітегін) әулетінің ақ сұңқар (čaγan
šiŋqor) кие ... ... ... ханы ... ... құс») атауы де
қызықты деректер баршылық. Және де Махмұд Қашғаридің «Түрік ... ... - ад дины « ... – тауарих », Әбулғази Баһадүрдің «Шежире
- и түрік», «Дафтар - и ... және т. б. ... ... ... ... тотем, « оңғондарының » барлығы құс екендігі (бүркіт,
сұңқар, қаршыға, қырғи және т. б.) ... ... ... ... құс ... ... көшпелі болмыста этномәдени ерекше орын
алатын тарихи деректердің ... ... ... құстай ұшып кетті» (uča bar-
) деп те айтылады. Жалпы, көне түрік ... ... ... мен
ескерткіштері мүлдем кездеспейді, таңбалар міндетті түрде қашалынған. Таңба
– көшпелілер әлемінде «әскери - ... ... ... ... ... ... ... - қоғамдық қатынастырының ерекше ... ... ... ... мен одақтардың таңба, белгілерін
тарихи хронологиялық тұрғыдан: Хұн дәуірінің таңба, белгілері (б. з. д. I ... з. III ғ.) , ... ... ... белгілері (VI - VIII ғ.) , ... ... ... ... ... ( IX - XI ғ.), ... таңба, белгілері (XII - XIVғ.), Түрік, моңғол ... ... ... (XV – XIX - XIVғ.) деп ... ...... жануарларды сонау заманнан бері құрметтеп, оларға
еліктеп, ... ... ... ... ел ... үңіле зерттеген
біртуар ғалымдардың бірі Махмұт Қашқаридың еңбектерінен де ... ... он екі ... он екі ... ... ... Балаларының жасы мен
өткен күндердегі соғыс ... сол ... ... есте ... ... ... ... [8, 75 б.], - деп көрсетеді ... ... ... роль ... ... жылнама жайында. Әрі қарай әрбір
жылдың тышқан, сиыр, барыс, қоян, ұлу, ... ... қой, ... ... ... деп ... тізбелей келе, автор былай деп жазады: «Айлардың ... ... ... айлардың аттары арабша ... ... ... ... болмаған түркілер жылды төрт маусымға бөліп, әр үш
айды бір атпен атайды. Жылдың ... сол ... ... ... ... ... алғашқы айы Лақ айы, келесі айды Үлкен лақ айы
деп атайды. Бұл айларда лақ ... ... ... ... айды Ұлы ... Бұл ай ... ортасында келеді. Бұл уақытта жердің жүзі жеміске
толып, мал ... ... Ақ ... ... – ай отыз ... ... ... өлшемі. Бір айлық
уақыттың өтуі – айдың дәуір сүруімен есептелгендіктен, жылдың он ... ... де Ай деп ... «Түркі халықтарының жыл қайыруы» деп аталатын бұл
тараудағы ... ... - ... ... ... де аса қызғылықты.
Кашғари айтуынша түркілер осы жылдардың әрқайсысында бір қасиет бар ... ... ... Сиыр жылы ... ұрыс - ... көп болады.
Себебі, сиыр бір - бірімен кеп сүзісетін мал. Тауық жылы ... азық ... ... ... тауықтың жемі – дән. Ұлу жылы кірісімен жауын -
шашын кебейіп, астық бітік еседі. ... Ұлу суда өмір ... ... жылы
кірсе, қар қалың жауып, суық қатты болады. Өсек - аяң көбейеді. Осы ... ... ... бір ... бар деп ... - деп атап көрсетеді
халыктың тұрмыс - тіршілігі мен салт - сана дәстүріне ... үғым ... ... ... ... ... зер ... білімпаз көне
түркі халықтарының хайуандарды ерекше пір ... ... ... ... де ... ... сый – құрмет жоғалмаған. Мысалы,
елтаңба мен туда көрсетілмесе де, бейресми орталарда ... ... ... ... ... түрлері қолданылады. Олардың барлығы дерлік ... келе ... ... ... Атап ... ... ... кейде панда аюы, Үндістан – піл, Ресей – аю, АҚШ – ақ ... ...... ... ... ... – кенгуру, Франция –
тауық, Канада – ... ... мен ...... ...... ... – акула, Жапония – таңқышаян, Германия – қара бүркіт, ... ... ...... ... ... жыртқыш қасқырды ұлттық символ
ретінде таныса, түркі тектес халықтар үшін – көкбөрі.
Еркіндікте, бостандықта ... ... әрі ... ... ... ... бала ... қарулы болсын және солардай еркін өмір
сүрсін деп қойған. ... ... ата − ... ... кәсібі мал
шаруашылығы болғандықтан төрт түлік ... ... да ат ... Арыстан (Arslan )
Орта ғасырларда түркі мемлекеттерінде Арслан атты ... ... Бұл атау ... ... ... ... Арслан есімінің
тағы бір ерекшелігі, бұл есімді батырдың батылдық және әскери ... ... ... есіміне қосатын Арслан сөзі түркістандық хандар
Қараханидтердің құрметті атауларының да құрамдас бір бөлшегі болды. Олардың
ең ... ... – Клыч ... ... ... ... ... Сельджук
халқының билеушілерінің көбі де Арслан шеңін қолданатын.
Қазіргі ... ... бұл атау ... бастапқы түрін өзгертпей, сол
күйінде қолданылса, қазақ тілінің фонетикалық ... мен ... ... ... есім ... болып айтылады. Арыстан жыртқыш аңдардың
ең үлкені, ең күштісі екендігі белгілі. Сондықтан, ата – ... ... ер ... ... ... ... ... оймен бұл есімді қояды.
Көне деректерде Арслан сөзімен тіркескен есімдердің арасында Арсланапа
есімі кездеседі. Ол туралы И. ... пен К. ... ... ... -
жыртқыш аңдардың ең үлкенінің арслан атауына, немесе «аға» мағынасын
беретін және ... сый - ... ... қолданылатын апа сөзінің
жалғауынан пайда болған деп есептейді [14, 145 б.]. ... ... ... ... мен ... аңдардың ең күштісіңің арслан атауы
- арслан немесе арыслан атты этнос ... яғни ... ... ... бір ... ... өздері тотем тұтқан, өздерін солардан
жаралғанбыз деп ... ... аң, құс ... тау, өзен, ағаш тағы
басқаларды өздерінің этностық атауына, яғни этнониміне ... ... ... осы жан ... мен ... заттарды, объектілерді өздерінің
жаратушысы, желеп - ... ал ... ... ... ... да өз этнонимдеріне, тотемдеріне атау етіп берген. Бұл көне есім
қазіргі кезде екі тілде де (қазақ, ... ... ... ... жиі ... ... ... − korkusuz,
yiğit, soylu, arslan gibi) есімі де көне түркі ... ... ... ең ... ... ... аты ... еді, бірақ бұл
оның шын аты емес, шеңі ... ... ... ... алп ... ... мен ғұндар заманынан бері ел қорғаған батырлардың, қолбасшы ерлердің
атына қосылып айтылып келе ... ... ... Бұл атау ... ... ... ... қойылатын ... ... ... параграфында толығырақ айтып кетеміз.
• Барыс (Bars ... ... ... арғы тегі ... ... ... адамгершілік мұраттарына барып ұласады. Барыс – сыры жұмбақ
жануар. Ол өзіне өзгелердің назарын ... ... ... жіті ... ... ... Өзінше дербес, тәкаппар, топтанып жүруді ұнатпайтын,
мейлінше сақ, ... ... ... ... ... ... өзгелерге қиянат
жасап, біреудің мекені мен жеміне ... ... ... ... бола азу ... ... ... білмейтін, бірақ өзінің ... де ... ... ... ... шалымдылығымен өзін сыйлата алатын текті жануар. Ешқашан қапия
қалмайтын аса ... ... ... ие. ... ата – ... бұл ... ... атауын берген. Қазіргі кезде де қазақ
және түрік антропонимдерінің арасынан бұл есімді кездестіруге болады.
 Қазақ тіліндегі Барысбек ... ... ...... ... есімінің төркіні мен мағынасы туралы И. Добродомов, Л. ... Н. ... ... ... ИД < баку холм + барс барс > ... в холмах; < бук-буг корпус, стан + афф. 3-го л. -у/-і > ... ... ... ... буги барс ... стан ... [15, 79 б.].
     Біздің ойымызша, бұл пікірлердің ... олар ... ... ... ... ... негізге алуында
жатыр. Біздің ... бұл ... ... ... - барыс 
«жыртқыш аң» атауы мағынасында қалыптасқан. Яғни, барс, яғни ...... ... ... дейтін мағынаны білдіретін компонент болып шығады. Ал
бірінші компонентті Бегъбарс дейтін нұсқасындағы Бег ... ... ... ... осы тіркеске сәйкес Бегъбарс есімі «барыс руының
бегі» дейтін мағынаны білдіретін антропоним болып шығады.
     Половецтер тілінде «барыс руының бегі» ... ... ... сөз ... бегі барыс болып та айтылған. Біздің бұл пікірімізді XIII
ғ. Египеттегі қыпшақ мамлюктерінің арасынан ... ... ... Baybars − Eski ... ... kaplan) ... ... дәлелдейді. Түркі тілдерінде ғ-й, г-й, к-й дыбыс сәйкестіктерінің бар
екендігі белгілі [16, 364 б.]. ... о ... ... болып айтылған
есім, г-й сәйкестігі бойынша Бейбарыс ... ... Бұл Бек - ... ... бек немесе бег атауының этимологиялық варианты - бей
екендігін дәлелдейді. Олай болса, Бейбарыс есімінің ... ... о ... ... ... - ... Егер де XIII ғасырдағы
қыпшақтарда Бейбарыс есімі болған ... онда ХІ - ХІІ ... ... бұл ... ... дейтін этимологиялық варианты болған.
Половецтердегі осы Бегбарыс ... ... ... білдіретін мағынада
Бегібарыс болып та айтылған. Екінші ... ... ... ... ... ... ... да, яғни тәуелдік ұғымды ... ... да ... ... ... ... – Багъбарс - Бегъбарс есімі - сары
қыпшақтар тіліндегі Бегбарыс антропонимін орыс тіліне бейімдеп ... ... есім ... да ... ... бұл ... бір жағдай айқын, ол
– жалпы қыпшақтарда Бейбарыс ал, половецтерде бұл есімнің Бегбарыс дейтін
этимологиялық ... ... ... ... ... ... және түрік антропонимдері
Құс атауының бастапқы формасы баба түрiк тiлiндегi нұсқасы qut “құт”
болып, одан ... даму ... құт > qus құс ... ... деуге
келедi. Құт тұлғасы құс, құр, қыр+ғи, құз+ғын, қаз, ... кез - ... б. ... ... құрылымдарымен түбiрлес тектес, осы семантикалық
өрісіне “құс, қос, қыз, ... т. б. ... де ... ... осы ... ... мағынасы “екі, қос, жұп қанатты, қос
қанатты” дегенді білдіреді.
Жалпы, далалық көшпелі өркениетте құс салу, аң ... ... ... ... жарату, қайыру ежелден қалыптасқан құсбегiлiк, саятшылыққа
жататын аңшылық дәстүрлi кәсiп екенi белгiлi.
Көне ... ... ... ... ... ... байланысты
тырна /turunjaja/, /taqiγu/тауық, қаз /qaz/ т. б. сөздері ғана кездеседi,
алайда бүгiнгi түрiк тiлдерiнде ... ... ... ... ... ... көне түрiк көшпелiлері құстан хабар ... ... ой ... ... ... ... лашын, ителгi, ақ сұңқар, күйкентай,
тұрымтай, жағалтай, бөктергi, қаршыға, тұйғын, мықи, ... ... ... ... ... сақалтай, қарақұс, күшiген, сарыш
(жамансары), бидайық, т. б. аңшы құстардың атаулары кездеседi. ... пен ... ... сұңқар, лашын т. б. құстар кеңiнен
қолданылады.
Осыған байланысты Түрiк Елі ... құс ... ... ... әр ... ... мол кездеседi. Олардан мысал
ретiнде: Күлтегiннiң бас тасмүсiнiндегi құс ... (1967 ж. ... ... ... ... - ... маңындағы тас қорғанындағы құс
бейнесi, Білге қағанның киелі ескерткіш кешенінен ... ... ... ... ... ... бiтiктасындағы құс бейнесi, Күлi - чұр ескерткiш
кешенi тас қорғанындағы құс бейнесi, Жетiсу тасмүсiнiндегi құс ... ... ... ... ... ... құс бейнелерiн зерттеушiлер бүркiт, көгершiн, самұрық, тоты
тәрізді деп жорамалдайды. Алайда нақтылы ... ... жан - ... әлi де ... деп білеміз.
Табиғатпен туа бiтiп, бiте қайнасқан аңшылық, малшылық шаруашылықты
ерте дамыта бiлген далалық ... үшiн көк ... ... ұшқан қыран
құстарды аңғара бiлiп, олардың қырағылығына, ... ... ... ... ... сол дәстүр бүгiндерде өз ... ... келе ... айта ... ... ... қазақ халқының құсбегілігі
дара тұрғандай. Шығыс халықтарының аңыз-ертегiлерінде феникс, ... ... ... т. б. ...... ... ... басты
” алып құбыжықтар туралы жиi кездесiп жатады.
Қыр+ан, қыр+ғи, қар(ы)+ға=қар+ға, қар+шыға, қар+лығаш, қыр+ғауыл,
сұң+қар деген атауларындағы қар, қыр ... да осы құт, құс ... ... ұқсас семантикалық өрiстi бiлдiредi. Бүр+кiт яки “бөрi+құт”
дегенiмiз қасқырдай құс, көктiң құтты иесi болмақ. ... ... ... деп ... ... таным түсiнiк Тәңiрлiк ұғым бойынша құс ... ... ... ... ... елшiсi, қанаттылардың төресi ... ... ... ... (Тәңiр – Кiсi – Жер) ... ... ... ... көк ... жаратылады деп танылады. Оның айғағы
да бар.
“Teŋiriteg: Тeŋiride: bolmuš: Türük :Bilge ... ... ... ... ... Бiлге қаған” деп, Күлтегiн, Білге қаған
бiтiктасы және де Онгин, Тұнық - ұқ, ... ... т. ... ескерткіштерінде “Тәңiрі” сөзiн оған қатысты жосын жоралғы жиi
ұшырасады.
Тәңiр жарылқаушыдан игi жақсыны тiледi, оған ... ... ... иесi де ... ... Шын ... ... түрiк дәуiрiнде қыран
құстың қырағылығы, ... көк ... ... мән ... бiлдiрдi.
Оған сай этномәдени үрдістері қалыптасып дәстүрлі ... да ... ... ... белгiсi, рәмiзi ретiнде бүркiт, сұңқар
сияқты қыран құстардың бейнесi ... ... ... Мұны Орталық
Азиядағы тау, жартастарда кездесетiн петроглиф суреттер, археологиялық
қазбалардан табылған ... және ... ... ... ... ... ... көшпелiлер ту - байрақтарында қыран құстарды рәміздеп
қолданылған деп айтуға да болады.
Ежелгi көшпелiлерде хат - хабар ... ... ...... ... тез ... құстай ұшып бару, шапшаңдық жылдамдықтың белгiсi
ретiнде құстың қауырсынын тағып ... ... ... ... жазба
деректер бар. Сол қауырсынмен бiтiк жазуларын жазды деп ... ... ... ... ... жеткендерінде “Мәңгілік көк Тәңiрiнің
күші - дүр, ұлы ... ... ... ... ... ... батырлар болат дұлығасының шекесiне қыранның қауырсынын
тағып жүрдi. Әмір Темірдің, Шайбаниханның т. б. хандардың атақ - ... ... ......... ” деп аталатыны жайлы жазба деректер
бар. Темүчіннің атағы да шың+құс деген құрылымнан өрбіп Шыңғыс ... ... ... ... үкі тағу да ... ... ... деген ырым
жосындықтың белгiсi. “ Қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шоқтырмай ” ... сөз ... ... керек.
Көне түрiк бiтiктастарында učoq/ očuq/ (ұчоқ) (učuq – хищная птица
[17, 604 б.] учук - ... кус ... - ... летить деген сөз “құс”
деп жорамалдаушылар бар. Оны бұрыңғы зерттеушiлер Тұнықұқ ... ... ... ... ertimez: budun: boγuzu: toq erti: ... uč oq teg erti: biz : seg: ertimiz: anča olurur erikli: ” ... қоян жеп отырған едiмiз, бой - халықтың тамағы тоқ едi, ... ...... едi. Бiз күштi едiмiз. Сонша ерiктi отырдық) ... қате ... ... ... ... ... тiлдерiнiң барлығында “ құс, құш, кус, гуш, қош, хус
” деп айтылады. Көне ... - ... ... ... ... “ құс, ... көне моңғол тілінде шивағұн “құс” деп аталады.
Бұл ретте байырғы атаулардың этимологиялық әрі ... ... ... ... біз ... ... болмыс -
бітімдерді нақтылы қалпына келтіре алмаймыз. Мәселен, qïr + qïr // qïz ... ... qar + luq ... qoy + qïr ... bul + qar > ... bas // baš+qur ... (баш+құр+т), qïr //
ker+iye >кер+ей, qar//qaz+aq > қаз+ақ т. б. ... ... ... ... ... байланысты тотемдік – ырым - жосындық негізінде
қалыптасқан ... ... ие ... атаулар деуге толық негіз ... ... және ... ... ... семантикалық қолданыс өрісі
“қыр // құр // қар // кер // ғар // ғұр // қаз // ... ... ... ... және де сол ... ... атаулары
ортақ семантикалық байланысты ... ... бола ... ... байырғы дәуірлердегі атаулардың семантикасы жайлы ... ... ... ... Оғұз ... ... ... оның
24 ұл немересiнiң құстары, таңбалары жайлы да осы құт, құс ... ... ... ... ... аталатын құстардың атауы:
сұң+қар, күйгенек, көбек адам, тұрымтай, қыр+ғұ, қыз+ыл қар+жығай, ... ... ... ... ... су ... ... бұғдайнақ,
құмай, енчары, йағалбай, бiқұ, қар+шығай, ителғұ, тұйғұн,череқар+чығай.
Махмұт ... ... ... ... (Диуани - лұғатит Түрік)
сөздігінде “ ым білсе ер өлмес ” деген сөз бар. Мұның себебін М. ... ... ... ... жауынгерлеріне жасырын ым
белгілерді үйретеді, оны қару - жарақ немесе құс ... ... ... екі ... ... қалса бірінен - бірі сол ым - белгіні сұрасады.
Ым біліссе өз ... деп ... жүре ... Ымды білмесе соғысады. Оның
қазақшасы “ымды білмеген ... ... ... қазақ тiлiндегi құт қону, басына бақ құсы қону ... ... ... сөзi – ... ... тәңiрден береке келiп қону,
көктен құт түсу” деген мәнде қолданылғанға, құттың өзi тәңiрлiк сый сияпаты
деген танымнан қалғандығына ... ... деп ... ... ... ... ... дәуiрiнде бақсы - шамандарда бүркiттiң
тұяғы, қанаты, қауырсыны “құт” - пен тiлдесу (алтайша “құш ...... ... бөрігі) “құтыру” үшiн қолданылды. “Құтыру” (дам ... ... ...... ”) деген сөздi бүгiнгi түсiнiкпен
“жүйке ауруы” деп танымаған дұрыс, “дауылды немесе жазғытұрым ит пен ... ... ... түсiнiкте “құт” (да, аруақ), сұс, сүне, йұла т. б. атаулары
адамның дам, аруағы ... құт ... ... ... ... құт ... да одан ... құты қашып, адам ұшып (көне түрiк бiтiктастарында:
ұча барды) кетедi.
Қазақтардағы осы құт ... ... ... биi” бар.
Түріктерде күрестi құтты деп санап, ... ... ... т. б. құстың
атауларымен күресші палуандарына атақ дәрежелерiн үйлестiрiп, сол құстардың
бейнесiнде палуан құлаштау, қанат жаю, ... ... ... ... ... ... ... “құс мұрын”, “құс ... т. б. ... ... ... ... ою өрнектер көп. Мұның барлығы қыран
құстың көшпелiлер болмысында әсіресе түрік дәуірінде ... орын ... ... ... түрік - моңғол тектес этностардың
атқарған рөлі үлкен. Қазақ тарихының VIII - XIV ... ... ... ... ... ... ... күні - бүгін толыққанды
зерттелмей келеді. Әсіресе көне түркі ... ... ... келе ... қырлар аса мол. Мұнда топоним, антропоним, этноним
атаулары тарихи кезеңдерге қарамастан едәуір ... ... ... топқа жатады. Мұндай көне лексемалардың бірі - ... ... көне ... тiлiнде әсiресе бiтiктас мәтiндерiнде құсқа байланысты
деректерде жиі кездеседі. Аталмыш сөз екі ... ... ... ... тілінде, Тырна, Тырнахан; түрік тілінде: Turna. Қазіргі
түрік тілінде turna сөзі өзгермей, сол ... ... ал ... у > ы ауысып, тырна болып қолданылып жүр.
Махмұт Қашқари өзінің атақты «Диван лұғат – ат түрк» сөздігінде ... ... деп, ... ... қыранға балап қастерлеген халық
дәстүрін еске ... ... ... ... құс - ... ... қойылатын
есімдер қазақ және түрік халықтарында бар. Түрік тілінде сөздің көне ... ... ал ... ... ч > ш ... ... металдарға байланысты қойылған
қазақ және түрік антропонимдері
Қымбат металдарға байланысты қойылған аттар түркі ... ... − ақ ... ... ... және т. б. ... таныстығын
көрсетеді. Алтын, күміс, асыл тас және сүйекті пайдаланып, сән салтанат
үшін әшекейлі жиһаз, қыз - ... ... ... қару-жарақ,
сауыт - сайман, ер - тұрман ... ... ... дамыған. Оған тас, сүйек,
металл, бояу, былғары сияқты материалдар кең түрде пайдаланылған. Заттарға
зергерлік бейне жасау, сондай - ақ ... ... ... қысу бір затқа
бір затты оюластыру, кіріктіру, қақтау, күмістеу, ... өру, ... ... т. б. ... ... ... Орталық Қазақстан,
Сыр бойы, Жетісу аймақтарындағы обалар мен қорымдардан табылған көне заман
бұйымдары (Түркістандағы Қожа Ахмет ... ... ... ... ... ... айбалтасы, Алматы облысы Есік қаласынан
табылған мәйіттің алтын киімі, т. б.) ... ... ... ... ... ... Зергерлік өнерді  халық өнері деудің мәнісіне
келсек, жасалған сәнді ... ... бір ұста ... ... ... оның аты - жөнін халық білген, бірақ көп ... ... оның ... ... ... ... ... кеткен. Шебер ... ... үшін ... - ... пайдаланып, өз қол күшімен
көп еңбек етіп, ... ... ... ... ... ұсталар,
көшпелі елмен бірге көшіп - қонып жүріп, шебер ісімен өз өнерлерін ... ... Бұл ... ... - ... ... шағын, сандары аз
ғана болғанымен, олардың жасаған сәнді бұйымдары ұрпақтан - ұрпаққа ... ... із ... ... ... ... түркі халықтарының зергерлері негізінен әйелдердің сәндік
әшекей заттарын (сырға, білезік, жүзік, сақина, шолпы, ... ... т. б.), ...... қару - ... (айбалта,
көксүңгі, алдаспан, дулыға, кісе, қорамсақ, садақ, шоқпар), шеберлері – үй
іші мүліктерін (кебеже, жүк аяқ, ағаш ... ... ... ... ... ... ... тұғыр, балдақ, оқшантай), музыка аспаптарын
(асатаяқ, қобыз, домбыра, сыбызғы, дауылпаз, сазсырнай) әсем ... ... ... ... заттарында жан - жануарларға байланысты мифтік
ұғымдағы өрнек түрлері (қошқар ... түйе ... ... ... ... гүл, ... ұласымды өрнектер (ырғақ, сағақтау, айқас),
геометриялық өрнектер кездеседі.
  Зергерлік өнердің туындылары жауға - айбар, ... ... - ... ... - жігер беретін болғандықтан батырлардың ерлігіне,
ақындардың тапқырлығына, жүйріктердің бәйгесіне  сыйға тартылатын болған.
• Темір (Temir )
Көне ... ... ер ... ... ... ... жиі ... Мұның себебі, бала темірдей қатты, мықты, қатал,
бекем болсын деген ... ... ... temir ... ... көне ... заманынан бері өзгеріссіз, сол күйінде қолданылып
келеді, ал ... ... t → d ... ... demir ... ... көне түркі лексемасымен тіркескен антропонимдерді және олардың
анықтамаларын төменде келтірілген қосымша деректерден ... ... ... бірнеше есімдерді талдап көрейік.
Қазақ тіліндегі Темірқан немесе Қантемір есімдері ... ... ... ... ... Бұл есімдер екі ... ... яғни ... + қан. Және де бұл ... екі ... бар деп
тұжырымдауға болады. Бірінші және тура мағынасы: нәрестенің қаны темірдей
болсын деп, яғни келешек ұрпақ ... ... ... ... ... оймен
берілетін есім; екінші мағынасы: Қантемір = Темірқан (Kandemir = ... ... қан ... қаған сөзінің өзгерген формасы болуы
мүмкін. Қаған елдің ең жоғарғы билеушісінің атауы. Яғни, ... ... сәби ... ... ... ... ... деген мақсатпен қойылатын
есім.
Келесі есім түркі халықтарының дерлік барлығында кездесетін Тимур
(түрік тілінде - Timur) ... Бұл ... көне ... ... ... ... ... көптеген еңбектерде айтылып кеткен. Түркі ... ... есім ... ... ... да ... ... барлығымызға
бала кезден таныс «Тимур және оның командасы» әңгімесіндегі ержүрек, адал,
батыл баланың аты Тимур еді.
Темір көне ... ... ... ... бірі – ... есімде темір сөзіне – лан көне аффиксі жалғанып өзгерілгенмен, ... ... ... ... ... ... Алтын және
Күміс көне түркі лексемалармен тіркескен есімдер де кездеседі. Мысалы,
Алтын (Altun), Алтынай (Altunay), Алтынбек (Altuner, Altunhan), Күміс
(Gümüş), Күмісай ... ... ... және т. ... Ерлікті, батырлықты, денсаулықты меңзеп қойылатын қазақ және түрік
антропонимдері
     Орхон ескерткіштері Енисей ... ... ... ... Қазақстан жерінен де көптеп табылған, ... ... ... ... табылған. Оларды алғаш тапқандар: швед офицері
Иоганн және орыс ғалымы Н.М.Ядринцев (XVIII – XIX ғғ.). ... ... ... ... ... ... ... қаймағы бұзылмай
бізге жеткен осы бір ... ... ... ... ... жазуларды
ғылымда руналық жазулар деп атайды. Ол жазуларда VII ғасырдың ...... ... ... ... ... ... өзара
есепсіз жауласуы, жорықтары мен соғыстары суреттеледі. Бұл ескерткіштердің
басты ...... ... тектілер туралы баяндауынан сол
кездегі тұрмыс ... ... те ... ... ... ... есімдері аталатын Йоллығ - тегін мен Тоныкөк деген болжам бар.
Оларды елдің тарихын, ... ... ... ... ақын - ... ... болады.
    Орхон жырларында «Алпамыс», «Қобыланды» жырларындағы сияқты ел
өмірін суреттеуде, ерлікті жырлауда, хан - ... ... ... ... қара ... де араласып отырады. Сондықтан, оны ... көне ... бірі ... ... Онда ... сөз ... мол. ... өз елін, өз жерін шет басқыншылардан, сыртқы ... ... ... ... батырлық дәріптеледі. Күлтегіннің он алты
жастан қырық жеті жасына дейінгі ... ... ... ел басқаруы
баяндалады.  
    Бастыны еңкейтті,
    Тізеліні бүктірді,
    Бек ұлдары құл болды,                     
    Пәк қыздары күң болды, –  
деп суреттеледі Күлтегін ерлігі. Күлтегіннің ерлігінің арқасында ... ... бай ... «азы көп ...... сияқты жолдардан
жырдың түпкі мұраты ел бірлігі мен оның ... ... ... ... ... емес.
    Бұдан шығатын қорытынды – қазақ халқындағы бай жыр дәстүрінің
негізі сол ... ... ... ... ескерткіштері – алғашқы
ерлік жырларының бірі. Бұған тағы бір дәлел – ... ... ... ... Тоныкөк жырау сияқты кейіпкерлер образдық дәрежеге жеткізіле жан -
жақты суреттелген. Білгенің жырда ... ... ... ... ... ... ... толық суреттеледі, ол халықты ... ... ... Білгенің іс - әрекеттері ғана емес,
көңіл - күйі де ... Ол ... ... ... еріп, қырылып
жойылып бара жатқан халқына қатты назаланады.
    Жырда Күлтегін бейнесі үнемі өсу үстінде болады. Күлтегін – ... ... ... ... ... жиынтық образ. Оның тұлғасында
бір кездерде ... ... ... ... ... тайпаларының өршіл, қайтпас
мінезі бар. Оның тұлғасында халықтың сондай батырым болса ... ... ... ... мерт болғанда, қазасына дам ғана емес, дұшпандарының да ... кең ... ... ... ... ... қасиеттейтінін
дәйектей түседі.
    Жырдағы Тоныкөк көптеген қағандарға кемеңгер ақылгөй болумен бірге
небір жорықтардың куәгері, ізінше сол жорықтар ... ... ... ... ... ... ... де байқалады. Сөйтіп, Тоныкөк әрі
батыр, әрі ... әрі ... ... сомдалады.
    Қорыта айтқанда, Күлтегін, Білге Қаған және Тоныкөк ескерткіштері
(Орхон – Енисей) – ... мен түрі ... да, тілі мен ... ... да, өлең ... ... ... да ежелгі түркі
халықтарына ортақ көркем туындылардың үлгісі ... ... ата ... ... ... халық болғанынын дәлелі.
• Батыр (Batır )
 Батырлар жырында, ақын - ... ... ... ... ... батыр термині жиі кездеседі.
    Әскери өнерді жақсы меңгерген, ақылдылығымен, асқан қайратымен,
жау түсірер жеке ... ... аты ... қол бастайтын азамат батыр
деп аталған. ... ... ... ... ... әрбір адам оған жеке
басының ерлігімен ие болған. “Батырлар атағының кең таралуы, - ... М. ...... ... ... ... бір ... – жалпы түркі тілдеріне ортақ көне сөздердің бірі. Көне
түркі жазуларында батур, баһадур ... ... есім және ... ... ... ... термині көпшілік тілдерде бар: қарақалпақ,
татар тілдерінде батыр, түрік тілінде батур, өзбек тілінде ботир, ұйғыр
тілінде ... ... ... ... ватур , қырғыз тілінде баатыр,
алтай тілінде матыр, патыр, шор тілінде бағатыр, ... ... ... ... орыс ... ... венгер тілінде ватор, вогул, манси
тілдерінде мадур, осетин тілінде ватраз, үнді ... ... ... ... формасында ұшырайды.
    Қазақтың қаһармандық эпостарында ұшырайтын батырлар: қара батыр,
қара берен батыр, жеке батыр, қамал бұзған батыр ... ... - ... бері ... ... атанып келе жатқан, ауыр
жараланса да ұрыс ... ... ... қара ... немесе қара берен
батыр деп аталған.
    Жеке батыр – қауіп - ... ... ... жолдассыз, жалғыз
өзі аттанатын батыр. Қазақтың қаһармандық эпостарындағы Алпамыс, Ер Тарғын,
Қобыланды, ...... ... ... ұлы ... ... батыр – талай рет жаугершілікке қатынасып, жауын
жеңіп, бірнеше рет қамал ... ... ... ... басқыншыларына қарсы қол бастап, жауына соққы берген
Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, ... ... ... -
батырбасы атанған. Ертеде қазақтарда не көп ... көп ... ... жүгінсек, қазақтарда әр тайпаның, әр рудың өзінің ... ... - ... ... ... ел, ... тағдыры шешілетін
сын сағаттарда, ауыр кезеңдерде, ер сасқан, әйел ... ... ... ана ... ... ... шұбырынды” аталған аласапыран
заманда, қан кешті ұрыс, жан ... ... ... ... көзге түскен, жауына қарсы аттанған азаматтардың басын
біріктірген, ... ... ... ел ... деп ... ... ... сөзінің шығу тегі, қайсы тілге жататыны
жайлы ... ... ... - ... ... бар. ... - тілшілердің
бір тобы бұл сөздің баатур түрінде «Алтын ... ал ... ... ... ... ... атай ... мұның екеуі де монғол тілінің
сөзі деп топшылайды. В. Банг қырғыз, ... ... ... ... ... ... ... түрі, яғни дыбыстық
өзгерістерге ұшыраған варианты деп ... К. ... көне ... ... ... ... ... қысқарған түрі деп, В.Бангтың пікірін
қуаттайды. М. ... де ... ... ... ... ... ... Рамстедт парсы, орыс тілдерінде кездесетін баһадур және ... ... ... ... ... “герой, ержүрек” ... баһа сөзі болу ... деп ... Л.З.Будагов алтай тіліндегі
пәттір/мәттір сөзін монғол тіліндегі ... ... ... ... тіліне апарып телиді. С.Е.Малов ұйғыр тіліндегі ... шолу ... оны ... парсы, бірде монғол тіліне жатқызады.
    К.Менгес В.Хенигстің ауызша айтқан жорамалына сүйеніп, ... ... көне ... ... ... ... шығу тегін парсы тілімен,
әсіресе, оның шығыс тобымен байланыстырады. Мұның ... ... ... вахтар сөзін мысал ретінде келтіреді. К. Локоч ... ... ... ол баһа ... сөзінен шыққан, яғни, “бақытты болып, кейін
оралу” деген мағынаны ... деп ... ... ... ... баһатур, Орхон - Енесай
жазба ескерткіштерінде кездесетін батур сөздерін ... ... ... көне деп ... К. ... ... заманнан батыр сөзі монғол
тіліндегі ... ... ... ... ... көне ... жазба
ескерткіштерінде кездесетінін айтады. Ал Г. Дерфер көне ... ... ... ... ... ... ... шықты деу қате, жаңсақ пікір деп
көрсеткен. Г. Дерфердің көрсетуінше, қадым заманнан Сібірдегі көне ... ... ... ... сөзі титул ретінде қолданылған.
    Біздіңше, көне түркі тіліндегі батыр/батур, монғол ... ... ... тегі ... ... ... кезеңдерде өмір
сүрген халық - хундардың сөзі болу керек.
    Х - ХІІІ ... ... ... ... ... ... осетиндердің жазбаларында баһатур сөзі жалқы есім ретінде
қолданылған. Х ғасырдағы грузин хроникаларында оз - ... сөзі ... ... ... ... ... ... жырының
қаһарманының атауы ретінде ватураз сөзі ұшырайды. Батураз ... ... ... ... ... ... ұғымды білдіреді деген пікірлер
бар. Осетин тіліндегі бахатар /батур/ батураз сөздері Орхон - Енесай ... ... ... ... қатар қолданылған. Демек, біздің
жыл санауымыздың І ғасырында кавказдықтар, парсылар түркі халықтарымен
тығыз ... - ... ... біз ... ... ... ... екі түрі – түркі
тілдеріндегі батур/батыр, монғол тіліндегі ... ... ... ... І ... - ақ ... болған. Батыр сөзі ... ... хун ... ... ... зер сала ... 372 жылы хундар аландарды тас -
талқанын шығарып ... ... ... ... ... ... ... шеру
тартқан, Урум елін бағындырған. Батыр сөзінің көне түркі тілінің сөзі
екенін дәлелдеу ... ең ... ... ... ... ... ... Хундар - Ордоста, Орта Азияда, қазақ сахарасындағы түрік қағанатынан
бұрын жасаған түркі тілдес, көшпелі тайпалардың арғы тегі. Хундар – ... ... ... ... ... ең атақты, ең көп ... Алып ... Оғуз ... тұсында хундар 24 әкімшілік ... ... ... көп ... ... ... төлеттірген. Сол кездегі армян
тарихшыларының көрсетуінше, хундар Еділ мен ... Ока ... ... Кавказ жерін мекендеген. Осы арада ірі мемлекет құрып,
Византияны құлатуға қатысқан. ... деп ... ... ... ... бар: “Чон жананында Урум деген бір қаған бар еді. Оғуз қаған
башты, Урум қаған качты”. Осы тарихи ... ... ... Оғуз ... - тарихта болған хундардың көсемі Модэ. Ол – 209 - 174 жылдары
өмір сүрген тарихи тұлға. Урум деп ... - ... ... ... тілінің батыр сөзінің І ғасырларда Кавказ халықтарының тілдеріне кең
таралуының, міне, осындай себептері ... ... ... арқылы батыр сөзі
осетиндердің арғы аталары - аландардың тіліне І ғасырларда осындай тарихи
оқиғаларға байланысты ... ... тілі иран ... ... ... ғалымдар бұл сөздің тарихи эволюциясын білмей, ... ... екен деп ... ... ... - ... барып шыққан қателік.
Кейбір мәліметтерге жүгінсек, І ... ... мен ... ... - қатынас болмаған. Осы себептен батыр сөзін монғол тілінен
осетин тіліне ауысты деуге ешқандай тарихи негіз жоқ. І ... ... ... сөзі ... болмаған.
    Тарихи деректерге ден қойсақ, қадым заманнан көне түркі тілінде
бұл сөздің батур және ... ... екі түрі ... ... көне түркі тіліне Ғ.Мұсабаев та жатқызған. Ол тілшілер
арасында түсініксіз көне сөздердің төркінін араб, парсы тілдерінен ... әдет бар. Бұл ... ... ... ... ... Э.Шаванн және
А.Вамбери батыр сөзін көне түркі сөзі деп ... Көне ... ... - тұр , ол кездегі соғыстың дәстүрінде майдан – екі қолдың аралық жері.
Осыған жекпе - жекке шығады. Сөйтіп, ... ... - ... ... қарсы
жауын күткен адамға бат – “батыл”, тыр – “тұр” деген сөз деп көрсетеді.
    Сөйтіп, батыр сөзі – ... ... ... ... ... ... тайпаларының арғы тегі – хундардың тілінде болған көне түркі
сөзі. Көпшілік тілші - ғалымдардың бұл ... ... ... тарихи
оқиғалармен, тіл фактілерімен байланыстырмай парсы немесе монғол тілдеріне
жатқызуы – тарихи қате, ... ... ... сөзін бауырлас, қандас түркі
халықтарының тілдеріне ... мұра деп ... ... - маньчужур тобына жататын тілдерде батыр сөзі аздаған
фонетикалық өзгерістермен кездеседі. ... ... ... ... күшті,
қызба адам”, солон тілінде батар “алып”, эвенк ... ... ... ... ... ... ... қайсар, қайратты, батыл”, ороч
тілінде бату/батури “алып, дәу”, ульч ... ... ... ... ... ... ... алып”, маньчжур тілінде батору “алып, герой”
мағыналарында қолданылады екен.
    Демек, батыр сөзі ... , ... ... - ... ... ... ұқсас, әрі семантикалық мағыналары етене жақын сөздер
екенін ... ... ... ... ... сөздері – түркі, монғол, тунгус - ... жиі ... бұл ... ... ... болып кеткен,
бөтендігі, жаттығы білінбейтін көне түркі сөздері.
    Батыр сөзі түркі ... ... ерте ... орыс ... ... сөзі орыс тілі ... ... Европа тілдеріне ауысқан. Орыс тілінде
бұл сөздің екі тұлғасы бар: бірі – батырь, ...... ... (В.Даль, М.Фасмер) батырь сөзі орыс тіліне түркі ... ал ... ... ... тілінен енген деп қате тұжырымдаған. СССР
Ғылым ... Орыс тілі ... ... ... сөзі ... 1692 жылы ауысқан деп көрсетіледі. Я.Гроттың орыс тіліндегі батырь
сөзі богатырь сөзінің ... ... ... ... әрине, қате пікір.
Түркі тілінің батыр сөзі орыс тіліне ауысқанда осы ... ... ... сөз ... “р” ... жіңішкеріп, батырь - богатырь
болып қалыптасқан.
    К.Локоч 1927 жылы Гейдельберг қаласында жарық көрген сөздігінде
баһадур парсы ... ... ... ... ... ... ... баһадур сөзі шыққан деп қателескен. К.Локоч бұл ... ... ... поляк, ағылшын, француз тілдеріндегі формаларын
көрсете келіп, ... ... ... ... лауазымы, ресми
титул екенін айтады. К.Локоч басқа зерттеушілердің ... ... ... сөзі ... ... адам - ... сөзінен шыққан. Бұл
сөз санскрит тілінде “бақытты болып, кейін қайту” деген ұғымды ... ... ... ... бұл - ... жорамал, қате пікір, халықтық
этимологияның классикалық түрі [ 18 ... ... ... және түрік қоғамында бұл сырлары мол көне түркі
сөзбен тіркескен антропонимдер баршылық. Себебі, әрбір ата – ана ... ер, ... ... деп ... ... ... батыр сөзі
дыбыстық диссимиляцияға ұшырап, батур (batur) болып қолданылып жүр. Батыр
сөзімен тіркескен антропонимдерді қосымша деректерден табуға ... ... ... ... ... ... кездестіруге болады
(қазақ тілінде сирек кездеседі). Ол батыр сөзінің екінші тұлғасы. Бұл сөз
қаһармандық ... ... ... ... ... Ол ... ... батасын алып, сарқытын ішкен айтулы сардар екен
(“Социалистік Қазақстан”). ... да ... ... ... ... дам осы ... ... яғни, 1223 жылы маусым айының он бірі күні
монғолдың Жебе мен ... ... ... ... ... жеңген.
(І.Есенберлин).
    Баһадур сөзі – біздерге хундардан қалған ... Хун ... ... біздің заманымызға жеткен жоқ, бірақ олардың жазу, сызулары
болған, мектеп, ... іс ... ... ... ... ... ... табылған Орхон жазуларында баһадур термині
кездеседі. Ол адамның есімі мағынасында жұмсалған.
    Біздіңше, баһадур сөзі қолбасыларға, атақты ... ... ... – дүр аффиксін жалғау арқылы жасалған. Көне түркі ... ... ... баһа тэнгрикан, бойла баһа тархан сөздері ең жоғары әскери
атақ мағынасында қолданылған. Тоныкөкке бойла баһа ... ... ... ... ... ... батырлардың жауынгерлік ... ... ... ... ... ... ... Ер (Er )
 Түркі тілдерінде ер термині батыр сөзінін синонимі ретінде ... ХҮ - ... ... ақын - жыраулардың туындыларында ер сөзі
«батыр, ер жүрек» ұғымында қолданылған. Мысалы; Алшыораз да ер ... ... ... ... Қабағын тастай түйініп, қала бұзар
секілді қайран ер (Х. Досмұхамедұлы).
      Қазақ тілінде ер сөзі көп мағыналы ... ... ... ... ... оның ... батыр термині қолданылып кеткен.
Бұл сөздің әскери мағынасы эпостарда, тарихи шығармаларда ... сөзі ... ... ... ... ... бар. ... ер көп мағыналы сөз. Көне түркі тілінде ер «еркек жынысты адам,
әйелдің ері», еран, ерат «батыр, ... ер ... ... якут ... (ар) ... ... еркек», татар тілінде ир ... ... ... ... ... ар ... ... ері» , қарақалпақ тілінде ер
«еркек, герой, батыр», қырғыз тілінде эр «еркек, ер жету, герой, батыр».
      Осман ... ... ер ... ... ... ... осы ... дейін актив қолданылып келеді: ер ... ерат ... ... ... ... (кіші командир,
унтер – офицер), ербашлар (кіші командирлер), еркен (генералитет, әскери
штабта қызмет ... ... ... әскери қызметкерлер) [19, 90 б.]
Көне тілдерінде ер сөзіне –лік аффиксін жалғау арқылы туындаған ерлік
тұлғасы тек қана ... іс ... ... қолданылып, көбінесе, «батырлық,
қаһармандық, мәрттік» мән - мағыналарын білдіреді: түрікмен тілінде эрлик
«батырлық, қаһармандық», қырғыз ... ... ... ... ... ... эриндик «батырлық, ержүректік», эрен «жігіттік,
героизм».
      Ер сөзі монғол, қалмақ, бурят, ... ... ... тілдерінде
«батыр, ерлік, қаһарман» мағыналарын білдіреді. Көне монғол тілінде ер ... ... ... ... ... ... «күшті батыр, батырлану, күші
тасу» көне монғол ... ... ... ... ... ... «күші тасу, ерлігі асу», көне монғол тілінде ерелкег, бурят тілінде
эрэлхэг «қайсар, қажырлы, ... ... ... ... ... ... ... «қайсар, жүрек жұтқан», көне монғол тіліндегі ерес,
монғол ... ер, ере есім ... ... ... ұғымдарды
білдіреді.
      Орал – Алтай тобындағы тілдерде (телеуіт, алтай, қырым, құманды,
сағай, қойбал, қашын) ер сөзі мынадай мағыналарды білдіреді: ер, ... және ... ... ер сөзі ... монғол, Орал - Алтай
тобындағы тілдерге ортақ мұра болып саналады.
Көне түркі жазба ескерткіштерінде ер ... ... ... іс
саласында колданылатын екі мағынасы болған: бірі – сарбаз, ... ... - ... ... ұрыс ... ... ... жауын
алған, дұшпанның каласын бұзған ержүрек қолбасыларға; баһадур жауынгерлерге
“ер” атағын салтанатты түрде берген. ... он ... ер ... Он ... Умай тег өгім ... ... інім Күл тегін ер ат болды
/«Күлтегін» Үлкен жазу/. Қазақшасы Он жасында Ұмай ... ... - ... ... ер ... түркі тілінде ерен «жауынгер, еркек», ерат ... ... ... ... еран ... ... ... жекеше
түрі ер болып, «батыр, ер» мағынасында қолданған, ... бір ... ... ... ... ... словарь/ ер сөзінің «батыр,
ер» мағынасы берілмеген. Бірақ көне түркі жазба ескерткіштерінде ер сөзінің
«жауынгер, батыр» мағынасы ... Алты ериг ... су ... ... ... /Күлтегін»Үлкен жазу/. Қазақшасы –Алты жауынгерін найзамен
шанышты, қалың әскер тигенде жетінші жауынгерін қылыштады. Қ. ... ... ... тілі атты ... ер ... ... атап көрсеткен.
Көне түркі әдеби ескерткіштерінде ер /ерен, ерат/ сөзінің шығу мерзімі
ҮІІ ғасырмен шектеледі. Ертеде көне түркілердің жазуы болғаны мәлім. ... шет ел ... ... дипломатиялық іс қағаздары да
болған. Бір өкініштісі олар бізге ... ... ... ... ... ... тілінде кейбір сөздердің шығу мерзімі ҮІІ ғасырдан ... ... ... ... ... баһадүр, ер, ту, оқ сияқты
сөздер І ... ... онан да ... көне ... сақталмағанымен,
олардың тілде пайда болу мерзімін шамамен анықтауға болады.
 Қадым заманнан түркі тілдерінде ... келе ... ... ... ер ... ... ... ден қойсақ, ер сөзі көне түркі тілінде І - ІІ
ғасырда пайда болған.
   Оғуз ханның (Модэнің) ... ... ... қолбасшылардың
есімдері орыс тілінде жарық көрген тарихи әдебиеттерде Баламбер  ... ер), Алп ... ... Алып Іліт Ер) деп ... ... орыс ... кездесетін жалқы есімдердің шығу тарихы
жайлы пікірлерімен ... ... ... Көне орыс ... ... тектес халықтардың батырларының есімдері орыс тілінің
фонетикалық ... ... «бет – ... ... ... ... есімдер, мысалы ер бұқа сөздері - ревуга, алып ер сөздері -
ольбер, Ер Дада ... - ... ... ... дыбыстық өзгерістерге
ұшыраған. Орыс тіліндегі Альперов деген ... ... ... ... алып ер ... шыққан. М. И. Артамоновтың орыс тілінде жарық
көрген  «Хазарлардың тарихы» ... ... атты ... ... Алп ... ... жалқы есімдер кездеседі. Баламбер, Алп Илитбер
аттары – тарихта мәшһур болған Оғуз ... ... ... ... біздің жыл санауымызға дейінгі 179-174 жылдары шапқыншылық жасап,
Шығыс Түркістанды, Орта ... ... ... ... (Көк ... ... 26 ... өзіне бағындырады. І-ІҮ ғасырларда Оғуз қағанның
жауынгер ... ... ... Ер), Алп ... ... Іліт ... Қара ... жағалай барып, 371 жылы гот королі ... - ... ... ... ІҮ - Ү ... олар ... ... Рим империясына басып кіреді. Осы жойқын жорықты бастаған қолбасылар
Баламбер, Алп Илитбер, Ругила, Руя, ... және оның ... ... ... ... Осы еңбекте кездесетін қолбасылардың атаулары,
бір кезде С.Е.Малов айтқандай күшті дыбыстық өзгерістерге ұшыраған, ... ... «бет - ... ... ... тарихи еңбегінде
кездесетін түркілердің қолбасыларының есімдері Бала Ер - ... ... Іліт Ер - Алп ... ... орыс тілінің дыбысталу заңдарына бағынып,
күшті фонетикалық өзгерістерге ұшыраған көне ... ... ... ... толық негіз бар. Сондықтан, Баламбер есімі сол ... Бала Ер, ... - Алып Іліт Ер, ... - ... деп ... болу керек дейміз. Көне
түркі тілінде Ер бөрі,  бұқа, Ер қамыс, Ер шаншмыш, Ер тона, Алп ер, ... Алп тоңа ер, Алп ер ... Ер ... сөздері батырлардың лақап атауларын
білдірген [20, 275 б.].
  Ертеден жалғасып келе жатқан дәстүр бойынша ... мен ... ... ... ... ер ... қосқан: Ер Тарғын, Ер Қосай, Ер
Көкше, Алып Ер Тонга т. б.
  Сөйтіп, батыр сөзі сияқты ер сөзі де ... І - Ү ... ... есім ретінде лақап ат болып, « ұл бала, батыр » мағыналарында
жұмсалып, ... ... ... және ... тілдері антропонимдерінің
құрамында жалғасын тапты. Мысалы, Ерман есімін алатын болсақ, бұл ... – ман ... кісі ... мен кейбір сөздер құрамында ғана
сирек ұшырайды. Мысалы: аларманға ... аз, ... ... көп, ... берермен қазіргі тілімізде беруші формаларында қолданылады. Ал
аларман, ... ... ... ... сөздер ескі форма ретінде
ғана жұмсалып жүр.
Ман аффиксімен келетін кісі аттары Европа және Орта Азия ... де ... ... ... ... –ман аффиксінің барлық түркі
тілдеріндегі төркіні бір сияқты. О бастағы лексикалық ... ... ... (мап), араб (мап) тілдерінде «адам», «кісі».
Кейбір сөздер өзгеру процесінде, екінші бір сөздің компоненті ретінде
келгенде бастапқы лексикалық ... ... ... айналып кеткен.
Қазақ тілі өмірінен мұндай сөздерді көптеп кездестіреміз. Кісі ... бай, бек, ... – ақ, ... сан есім бір ... айналған. Мысалы: Біртегіс, бірнеше, бірталай, әлдебір,қайсыбір т.
б. Сол жұрнаққа айналып отыр.
Сонда, Ерман ... о ... ... ер, ... кісі болу ... ... де бұл ... тіркескен сөздер бар: okutman, öğretmen,
gözetmen және т. б. Бірақ қазақ және ... ... ... өте ... ... Зерттеу барысында, –ман жұрнағымен тіркескен
тек қана бірнеше есім кездескен болатын. Түрік тілінде: Çağman – ... ... ... адамы), Gökmen – sarışın, mavi gözlü (көк көзді, жүзі
сарылау балаға беріледі) және Özmen – özü iyi, sağlam olan (өзі ... ... ... ... ... ... ... Биман есімдері. Уақыт
өте келе – ман жұрнағымен тіркескен есімдердің ... ... ... ... бар. Жұрнаққа айналып кеткен себепті қазіргі тұрған қалпында
–ман жұрнағының мағынасы ... ... кісі ... ... өте ертеден жасалған. Олардың
құрамындағы аффикстер көне формалы. Қазіргі тілімізде олар ... ... ... XII – XIII ғасырдағы есім Күшлік қазіргі қазақ ... ... ... ... ... қысқарып –ты, -лы формалы аффикске
айналып, күшлік орнына қазір күшті сөзі қолданылады. Бұл ... ... ... ... ... – лы аффиксі де – лық көне ... ... ... ал ... түрі ... ... мүмкін деп ойлаймыз.
• Алып (Alp )
Сақтар дәуірінің аса құнды әдеби жәдігерліктерінің бірі – Алып ... ... ... ... ... Алып Ер ... ... жалпы сюжеті
мен жекелеген үзінділері ғана жеткен. Әйтсе де сол ... ... ... жыр ... ... – ақ бұл ... ... желісін, басты
идеясын, көркемдік дәрежесін аңғару қиын емес. Дастанның басты қаһарманы –
Алып Ер Тоңға. Алып Ер ... – аты ... ... ... тұлға. Ол
біздің  заманымыздан бұрынғы ғасырда өмір сүген. Алып Ер ...... ... ... ... ... ержүрек батыры. Дастанда оны
елдің көреген көсемі ретінде де ... ... ... ... ... ... алып сөзі ол
заманда  күшті, батыр, қаһарман, ержүрек деген мағынаны білдірген. Алып -
сақтар мен ... ... бері ел ... ... қолбасшы ерлердің
атына қосылып айтылып келе жатқан мәртебелі есім. Түрік қағанаты тұсында
бұл сөз әскери ... ... да ... Ежелгі түркі халықтары өз
батырларының атына алып сөзін қосып айтып отырған. Мәселен: Алып ... ... Алып ... ... Көк Алып ... қол бастаған батырлар
болғаны мәлім. Қазіргі түрік тілінде алып көне ... ... ... ... кездеседі: Alpar, Alpaslan, Alptuğ, Alperen, Alphan,
Baturalp, Canalp, Demiralp, Gencalp, Gökalp және т. б. Ал ... ... ... ер ... өте жарасымды алып сөзімен тіркескен есімдер
өте сирек қойылады. Қолданыстан шығып бара жатқан есімдердің бірі – ... ... ... ... ... тілдік өзгерістерге ұшырап, қазіргі кезде
х әрпі түсіп, Алпан болып қолданылады. Келесі нағыз батырлардың есімі ... Бұл ... ... – мыс - кісі ... ... ... көне ... бірі. Бұл аффикс ескі түркі тілінде өткен шақтық
форманы білдірген (қазіргі ... ... ... ... ал ... ... қолданылады (Belirsiz geçmiş zaman)). Мысалы: алмыш, бұнушміш т. ... -мыс ... XI ... ... ... XIV ... ... Бахадур
ескерткіштеріндегі кісі аттары құрамында кездеседі. XI ғасырда Огудулмыш,
Одгурмыш, XIV ғасырда Мамыш, ... ... кісі ... ... ... –мыш, -мыс бір кездерде кісі ... ... ... ... ... Мысалы: Тілеміс, Өтеміс, Төлеміс, Тоқтамыс, Баймыш ... мыс көне ... Оның ... ... шақ есімшенің –ған, -ген
формалы аффикстері қолданылып, кісі ... ... ... ... Лауазымдарға және дәстүрлі билік жүргізушілерге
қатысты көне лексемалармен ... ... және ... ... және ... ... жүргізушілерге қатысты көне
лексемаларға хан, қаған, бай, бек, тархан және т. б. лексемалар жатады. Бұл
сөздер кісі ... ... ... ... ... ... ... деуге толық
тілдік дәлел бар деп қарап, тұжырым жасауға ... Бұл ... ... ... ... да, келе - келе кісі ... ... жұмсала келе,
әбден қалыптасып, есіммен бірге келіп, жеке адам атын ... ... ... ... ... ... ... үлкен мәні болған. Олардың
әрқайсысының қойылу уәжі болған, сөздің мәні мен ... ... ... ... ... бөлек жазылған.
Ал қазіргі есімдердің құрамындағы тірек сөздердің бірігіп жазылуының
мәнісі онда сөздердің ішкі уәжі ... ... бұл ... сөздердің
қойылуында титулдық мән жоқ. Тек жаңа ... ... ... ... ғана ... ... ... қазақ және түрік антропонимикаларында кеңінен
қолданылады (бұл сөздермен тіркескен есімдерді ... ... ... ... ... ... ... дәреже ретінде кездесетін
сөздердің бірі – тархан, көпше тұлғалы түрі – ... ... ... ... ... ... ... түрлі кінәдан босатып, ерік,
кеңшілік берілген, хан ордасына еркін кіріп шыға алатын және бұл ерік тоғыз
атасына ... ... ... ... Қазір бұл лексема антропоним
түрінде қазақ тілінде Дархан (мағынасы: ханға ... ... ... ... ... ал түрік тілінде Tarhan немесе Tarkan ... ...... – Han ve komutan ünvanı ) ... ... бір көне ... лауазым атаулардың бірі – қаған (түрік тіліндегі
жазылуы kaan немесе kağan). Сәби ... ... яғни ең ... әмірші
болсын деген мақсатпен қойылатын есім. Қазіргі кейбір есімдердің құрамында
бұл сөз қысқарып, қан ... ... жүр. ... ... тілінде:
Қантемір – темірдей мықты қаған (немесе Темірқан), түрік тілінде: Doğukan –
Doğunun kağanı (Шығыстың қағаны, билеушісі) және т. ... ... ... ... көне ... тіркескен қазақ және
түрік антропонимдері
Ес білгелі көріп келе жатқан түнгі ... ... ... ... бақылауының, ой машығының, тәжірибе жинақтауының қайнар –
көзі болған аспан, ең алдымен түнгі аспан – ... ... ... ... ... Жұлдыздар, жалпы аспан шырақтары адамзат ... – ақ ... рөл ... ... ... аспан шырақтарының кез
келген халықтың ... ... ... ... таң ... ... созылған тәжірибе барысында жұлдыздарға, планеталарға, ... ... ... да ... мен құрылыстарына қатысты мифтік
түсініктер мен келтірімдер қалыптасты.
Ежелгі шығыс далалық көшпелілер ... төрт ... құс пен ... ... анықтады. Аруақты ардақ тұтып, көкке, жерге, айға, жұлдыздарға
және ... ... ... ... ел ағаларына арнап құрбандық
(құрбандыққа өгіз бен қой) ... ... ... ... ... ... ой - ... дүние тану шама – шарқы төменгі сатыда тұрған
ертедегі адамдар жаратылыста болатын әр – бір ... ... күш ... ... ... ... ... ескерсек шындығында көне
түркі халықтары ертеден келе ... діни ... ескі ... – сенімдеріне
байланысты, көп құдайға сыйынып, оларға жақындауға тырысудың ... ... ... ... пайда болды. Мұндай
антропонимдерге ай, күн, жұлдыз, көк және т. б. көне ... ... ... жатады (қосымша « Ж »).
• Жұлдыз (Yıldız )
Аспан денелеріне байланысты екі тілде де ... және ... ... есімдердің бірі – Жұлдыз (Yıldız) есімі. «Жұлдыз» сөзінің байырғы
мағынасы бүгінгісіне қарағанда ... ... ... ... ... мынадай сөздерге назар ... ... ... айтуына қарағанда, жұлдыздар асыл ... ... ... олар ... ... алыста тұрғандықтан, бізге кішкентай
болып көрінеді. Ал, ... ... ... ... ... ... ... адамның жаны, сондықтан адам өлгенде оның ... да ... ... Ағып бара ... ... ... ... «менің жұлдызым жоғары»
дейтіндіктері және де жұлдыздардың адам тағдырына әсері бар деуі ... ... ... ... сөзі көне ... ... ие болып отыр:
Жұлдыз адамның өміріне (бақытына) ықпал, әсер ете алатын күшке ие.
Жұлдыз – адамның жанына сәйкес келеді, оны келбеттейді. Әр ... ... бар; ... ... – адам да ...... ... болып көрсетіледі.
Яғни, ата - ... ... ... ... ... ... адамның, сол сияқты бүкіл ғаламның барлық тірлігін
анықтап беруші инстанция, оны басқарушы, қадағалаушы тетік рөлін ... ... Ал ... кезде жұлдыз сөзінің бұрынғы "магиясы" жоғалып, бұл
есім қыздар жұлдыздай сұлу болып, жарқырасын ... ... ... ... ... ... ... сәйкес мифтік таным негізінде
қалыптасқан есімдердің арасында Ай мен Күнге қатысты ... ... ... де: ... ... ... ... Айтас, Айбала, Kүнай, Күнбек,
Айкүн, Күнсұлу, Күнес, ... ... ... т.б., ... ... де
баршылық: Akay, Ayberk, Ayhan, Aykut, Aytaç, Aytek, Aybüke, ... Ayça, Aylın, Günay, Güneş, Güner, Güniz, ... т. ... ... ... ештеңе болмайды. Жанды – жансыз ... пен ... ... ... ең ... абстракциялық таным –
түсінікке дейін, бәрі – бәрі ... бір ... ... Қазақ бес
саусағының ортан қолынан (ортанғы ... ... ... ... жоқ қол» ... Сол «аты жоқ қол» ... ... өзі атаулық мәнде
қолданылып тұр. «Алла бар ... ... ... («Құран». Бақара
сүресі, 31 – аят).
Кез ... атау ... бір ... пен ... ... ... ... Осы ұғымдық мән арқылы мазмұндық мәнге ден ... ... пен ... ... мәнін білмей тұрып оның мазмұндық мәнін
тануға ұмтылу көп ... ... ... ... ... ... ... күй
кешіреді. Рас, қантты тұз деп атағанмен қант ... ... ... ... бір атау – есім дүниеге келген адам ... да ... ... тарихында адам аты – жөнінің алар орны ерекше. Бұл ...... аты – жөні ... ... кезден басталады деуге де
болады. Байырғы сана айғағы – ... ... ... ... ... ... Бұл ретте, кейіпкерсіз мифті ұшырастыру қандай
қиын болса, атау – есімі жоқ кейіпкерді ұшырастыру да сондай ... ... атау – ... ... жүйе ... ...... жолындағы бірден – бір деректік негіз болып табылады.
Басқа халықтар сияқты қазақ және түрік халықтарының да ұзына тарихында
адам есімдерінің ... ... ... жасақталып, ұлт болмысын айғақтайтын
төл есімдер жүйесі ... ... ... ... ат қоюдың бұл
халықтарға ғана тән төлтума дәстүрлер орныққан. Бұл ретте, қазақ және түрік
антропонимикасы ұлттарының ... ... ... дүниетанымын,
арман – аңсарын, тарихи кезеңдердегі саяси - әлеуметтік ахуалын, ... өмір ... ең ... ... орта мен жан – ... ... айғақтай алатын аса мәнді тарихи дерек көзі болып табылады.
Яғни, қазақ және ... ... ... төлтумалықты танытуға
қатысты мән – маңызының айрықша ... ... бұл ... ... ... ... бірі деп қана ... жеткіліксіз, сонымен
бірге дербес даму жолын бастаған аталмыш ұлттардың төлтума болмысын ... және ... ... ... аса ... тарихи – рухани тетік
ретінде де көңіл бөлу қажет. ... ... бара ... ... ... көне ... ... антропонимдерді жаңғыртып,
қолданысқа енгізу үшін, ең алдымен, әр ... ...... ... ... ... шыр етіп жаңа келген сәбиге ат қояр кездегі
ата – ананың басты парызы – мағынасы ... ... ... ... көне ... ... ... есімдерді қою. Себебі, көне
түркі антропонимдер мен көне лексемалар өз заманында ... ... күні олар ... ... ... ... хабардар етеді, әрі ол
есімдер шежірелер мен тектік ... ... Біз ... ... арғы
ата – бабаларымыздың қолданғанын және де бүгінгі ұрпақтың ... ... ... да ...... ... хақылары жоқ екендігін
есте ұстауымыз керек.
Жүргізілген жұмыстың негізгі нәтижелерін былай ... ... ... ... ... ... жүйе ... қазақ және түрік антропонимдерінің этнотаңбалық тілінің ... ... ... ... қатар орыс
жылнамаларындағы деректермен салыстыру арқылы анықталды. Соның нәтижесінде
кейбір этимологиялық талдаулар жасалынды;
     - ... және ... ... ... ... ... жеке адам
атынан бастап, рухани танымдық мазмұнды прецеденттік ... ... ... ... ... Соның нәтижесінде қалыптасқан
жалқы есімдерді этноантропонимдер деп ... ... бір ... ... болатынын зерттеу барысында жинақталған бай тілдік дәйектер
көрсетіп отыр.
     - қос ... ... ... әр ... ... ... атын қою дағдыны (Абай, Шоқан, Абылай, Марлен, Талғат, Бауыржын
т.б.), ... ... даму ... ашық ... ... ... көрсетсе, екіншіден, антропонимдердің әлеуметтенуімен
байланысты ... ... ... ... өзекті бір бөлігін көне салт-дәстүр мен
түрлі мифтік танымға негізделген ... ... ... ... ... ... ... барысында ерекше назар аударған фольклордағы, мифтік
аңыздар, ... ... адам ... ... ... сабақтас қалыптасқан атаулар.
     - зерттеу нысанына сәйкес  этноантропонимдер, антропонимдердің 
этномәдени мазмұнын ашудың бір ... ... ... ... көне ... ... көне ... есімдері оның қазіргі
қазақ және түрік тілдеріндегі жалғастығы көбінесе этнонимдік ... ... ... ... ... ... қазақ және түрік
тілдеріндегі антропонимдер - көне дәуірлерден этникалық ақпарат жеткізетін
тарихи, мәдени және рухани әлеуметтік ... ... да, көне ... ... төл ... ... ... себебі,
кешегі күнін біліп, қастерлемейтін халықтың ертеңі болмайды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Кітаптар мен монографиялар:
1.Идрисов А. Кыргыз тилиндеги ысымдар. – Фрунзе, 1971. –17-37 ... Т.Дж. ... ... ... ... языка:
Автореф. дисс. доктора филол. наук. – Алма-Ата, 1976. –С. 15-24.
3.Мұхаммедова З.Б. ... по ... ... ... ... вв. – ... 1973. – С. ... Э. Антропонимика узбекского языка. – Ташкент, 1965 –С. 18.
5.Гумилев Л.Н. Древние тюрки. – ... 1967. – ... С.Е. ... ... ... Тексты и переводы.
М.-Л., 1952. С. 23.
7.Батманов И.А.Двенадцатый таласский текст // Таласские ... ... ... 1971. С.24.
8.Қашқари М. Түбі бір түркі тілі («Диуани луғат ит түрк»). Алматы: Ана
тілі, 1993. 25-29б.
9.Гумилев Л.Н. Древние тюрки. – Москва:Наука 1967. – ... С. ... тілі ... ... ... 2002, 368 ... Н. Кісі есімдерінің уәжділігі мен танымдық сипаты: Ф.ғ.к.
...авторефераты. – Алматы, 2006 – 20 ... В.А. К ... ... у ... – изб. ... 1968. Т 4, –С. ... ... түркі жазба ескерткіштеріндегі есіз, йыта сөздерінің
мағынасы // Көне түркі жазуларының ... ... мен ... 2004. 70-77 ... Добродомов, К. Гренбич. Половецких этнонимах в древнерусской
литературе. – В кн. ... ... ... 1975 - ... Н.А. Три ... ... из с. ... Горно-
Алтайской автономной области // Советская ... 1966. — № 6. - ... Э.В. ... ... ... ... Наука, 1974. – С.364
17.Древнетюркский словарь Л., 1969.
18.Т. Байжанов, С. Сейтжанов, Г. Уксукбаева . «Батыр сөзінің шығу тарихы».
А.Ясауи ... ... ... -Түрік Университеті. Тараз
институты,  Тараз қ. 
19.Военный турецко- русский словарь. М., 1942. 90-бет.
20.И.В. Стеблева. К ... ... ... ... // ... ... М., 1972, ... В.В. ОСТЯ . СПб., 1911. том-1., часть-2. С.1724
22.Т. Жанұзақов, К. Есбаева " ... ... " – ... ... 2005ж.
23.Т. Жанұзақов " Есімдер сыры " – Алматы, 2004ж.
24.Смағұлов А. " Қазақ Есімдері ". Энциклопедиялық ...... 2006. – ... А. Г. Лев и ... ( о ... ... ). М.,Главная редакция
восточной литератры издательства « Наука », 1971.
26.Ә. Ахметов " ... ... табу мен ... " – ... ... »,1995ж.
27.Ә. Болғанбайұлы, Ғ. Қалиұлы " Қазіргі қазақ ... ... ... " – ... ... A.S. Kazakistan’da bulunan Cin aynasi ile sasanid tabagindaki
runik turk yazilari // Turk Dili ... ... ... s. 115-119. ; ... А.С. ... ... на ... Казахстан) // История и теория древнетюркского письма.
Алматы, 2003. С. 199-200. ; А. С. ... ... ... ... ... , ... 1996, 95 ... В.В.Предварительный отчет о ... ... ... ... ... р. ... // ... трудов
Орхонской экспедиции, I, Санкт-Петербург, 1892, С.1-54.
30.Аспан денелері: Дунху. Гаучы/ құраст. Қ. Салғара ұлы. ... ... ... Л. Н. ... ... ... Наука 1967. – С.123
32.Айдаров Г.Памятник Моюн-чуру // Язык орхонских памятников древнетюркской
письменности YIII века. Алма-Ата, 1971.С.339-352.
33.Аманжолов А.С. Батыс Қазақстаннан ... қола ... көне жазу ... ... және жазу ... , Алматы, 1996, 90-92б.
34.Аманжолов А.С.Түркі филологиясы және жазу тарихы. Оқу ... ... 48 ... Ф.Х., ... С. Г. ... ... на ... из
Верхнего Прииртышья // Тюркологический сборник -1972. М., 1973, С. 306-
315.
36.Н. Базылхан " Орхон бітіктастары мен ескерткіштері ", ... ... ... ... ... кісі ... және танымдық сипаты "- Астана, 2009.
38.Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. Тексты и переводы. М.-
Л., 1957.
39.Тілеубердиев Б. ... ... ...... 2006. – 81 б.
40.Ә.Ф.Мейрамханқызы "Қазақ тіліндегі антропонимдердің лингвомәдени
жүйесі " - Филология ... ... ... алу үшін
дайындалған диссертация, Алматы, 2007ж. 
41.Т.Жанузаков. Лично – собственные имена в ... ... Алма – Ата, 1961, стр. ... Ч.М Об ... ... ... зафиксированных в ... ... ...... 1990 – 291 б.
43.Акишев К.А.Иссыкское письмо и руническая ... // ... 10 ... ... «Байырғы түркi өркениетi: жазба
ескерткiштер» атты ... ... ... ... ... 2001., 392-393 б.
44.Ахинжанов С.М. Кыпчаки в истории средневекового Казахстана.
45.Жанұзақов Т. " Есіміңіз кім? Ваше имя? " – ...... ... имен. – Алматы: « Ана тілі » баспасы ЖШС, 2008
46.«Түрік тіліндегі II ... ... ... ... ... Коч ...... сөздік», «Тұран» баспасы, Түркістан,
2003.
48.Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Б. ... X том. ... ... ... ... тюркских языков. Москва: Наука, 1989
Мерзімді басылымдар:
50.Ю. Бошняков, Денсаулық, 1991, N11, 25 бет
51.Марғұлан Ә.Х. Қазақ жазуының тарихы // ... ... ... ... 8, 203-205 ... ... статей. – Москва., 1970. – С. 178
Интернет – сілтемелер:
53.www.HunTurk.com.- NET- ORG
54.www.wikidepia.com
55.www. massagan.kz

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 52 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тіліндегі антропонимдердің лингвомәдени жүйесі104 бет
Драмалық шығармадағы тарихи тұлға, қазіргі қазақ комедиясы5 бет
"Қазақ әйелі" концептісінің этномәдени сипаты47 бет
«түрік дәуірінің кезеңделуі»10 бет
Агресиялық мінез-құлық табиғатына психологиялық талдау78 бет
Адамның этномәдени даму мәселелері29 бет
Айтыс өнерінің психологиялық табиғаты және этномәдени құндылықтарды дамытудағы рөлі65 бет
Ахысқа түріктері8 бет
Ағылшын, қазақ және түрік тілдеріндегі анималистік мақал – мәтелдер68 бет
Бастауыш сынып оқулықтарында берілген жаттығулардың тәрбиелік мәнін ашу жолдары35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь