Қазақстан жеріндегі тұрғын үйлер мен баспаналардың даму тарихы

Кіріспе
1. Қазақстан жеріндегі тұрғын үйлер мен баспаналардың зерттелу тарихы
2. Ежелгі дәірлердегі тұрақтар мен қоныстар (б.з. IV ғасырға дейін)
3. Ортағасырлық қалалар мен тұрған үйлер ( IV.XVII ғасырлар)
4. Кеңестік замандағы баспаналар (XVIII.XX ғасырлар)
5. Қазіргі уақыттағы тұрғын үйлер мен баспаналар
Қорытынды
Этнография ғылымындағы зерттеу нысандарының бірі - баспана мәселесі халық тұрмысының маңызды элементтерінің бірі болып табылады. Тұрғын үйлер мен оның сыртқы бейнесінің әр түрлілігі және қоныстану тәртібі халықтың тарихи тағдырының бір көрінісі бола алады. Сондықтан да, бұл мәселе көптеген ғалымдарың назарын аударды.

1. Қазақстан жеріндегі тұрғын үйлер мен баспаналардың зерттелу тарихы. Қазақстан халқының баспана мәселесі, оның ішінде архитектуралық ескерткіштердің зерттелуіне келетін болсақ, қазақ даласы туралы жазба деректер патшалық Ресейдің отарлау саясатына байланысты көбейе түсті. Орыс отаршылары қазақ жеріне ерте кезден-ақ көз тіккен болатын. Сондықтан да бұл жерлерде өздерінің экономикалық, саяси байланыстарын нығайту және сауда қатынасын жақсарту мақсатында өздерінің өкілдерін, саяхатшыларды, елшілерді, сауда кереуендерін қазақ жеріне аттандырып, өздерінің отарлау мақсатына пайдаланды.
Міне, осы мақсатпен қазақ даласына аттанған саяхатшылар мен зерттеушілердің, ел арасынан әр түрлі жолдармен мәліметтер жинаған патша шенеуніктерінің жазба деректеріне толық зерттеулерге, таза ғылыми еңбектерге жатпаса да қарастырылып отырған тақырыпқа қажетті мағлұматтар береді және де бұл еңбектердегі қазақ өмірі жайындағы деректердің библиографиялық мәні қазірге дейін жойылған жоқ.
Ресей Ғылым Академиясының мүшесі П.С. Паллас арнайы экспедиция құрып Батыс Сібір және Орал, Орынбор өңірлерін зерттеп нәтижесінде “Путешествие по разным провинциям Российской империи” деген еңбегін жазды [3]. Сондай-ақ И.Г. Георги де қазақтарға байланысты еңбегін жазды. Алайда бұл еңбектерде авторлар баспананы тек сол кездегі бейнесін ғана суреттеп, бір ауданнан ғана байқағандарын бүкіл Қазақстаннға тән деп көрсетеді. Қазақ баспанасының ішінде толығымен суреттелген түрі – ол киіз үй. Әсіресе, Крассовский, Зеланд, Краснов, Костенко еңбектерінде киіз үй толығымен суреттелген. Киіз үйге арналған мақаланың бірі – П.Е.Маковецкиидің 1893 жылы Орыс Географиялық қоғамының Батыс Сібір бөлімінің жазбаларында жарық көрген, Солтүстік Қазақстан материалдары бойынша жазылған «Юрта» деген мақаласы. Мақалада автор киіз үйдің құрылысы мен ішкі жиһаздарын толығымен сипаттап шыққан, алайда оның тарихы мен аймақтық ерекшеліктеріне тоқталмаған. Сондай-ақ қазақ киіз үйі туралы мәліметтер белгілі түрколог ғалым, түркі халықтарының этнографиясының білгірі В.В. Радловтың “Из Сибири” атты кітабында баяндалған [13].
        
        Қазақстан жеріндегі тұрғын үйлер мен баспаналардың даму тарихы
Жоспар :
Кіріспе
1. Қазақстан жеріндегі тұрғын үйлер мен баспаналардың зерттелу тарихы
2. Ежелгі ... ... мен ... (б.з. IV ғасырға дейін)
3. Ортағасырлық қалалар мен тұрған үйлер ( IV-XVII ... ... ... ... ... ғасырлар)
5. Қазіргі уақыттағы тұрғын үйлер мен баспаналар
Қорытынды
Кіріспе
Этнография ғылымындағы зерттеу нысандарының бірі - баспана ... ... ... ... бірі ... табылады. Тұрғын үйлер
мен оның сыртқы ... әр ... және ... ... ... ... бір көрінісі бола алады. Сондықтан да, бұл мәселе
көптеген ... ... ... ... жеріндегі тұрғын үйлер мен баспаналардың зерттелу тарихы.
Қазақстан халқының ... ... оның ... ... зерттелуіне келетін болсақ, қазақ ... ... ... ... ... отарлау саясатына байланысты көбейе түсті. Орыс
отаршылары қазақ жеріне ерте кезден-ақ көз тіккен болатын. Сондықтан да бұл
жерлерде өздерінің ... ... ... ... және ... ... ... өздерінің өкілдерін, саяхатшыларды,
елшілерді, сауда кереуендерін қазақ жеріне аттандырып, ... ... ... осы ... қазақ даласына аттанған саяхатшылар мен
зерттеушілердің, ел арасынан әр түрлі ... ... ... ... жазба деректеріне толық зерттеулерге, таза ... ... да ... ... ... ... ... және де бұл еңбектердегі қазақ өмірі ... ... мәні ... ... жойылған жоқ.
Ресей Ғылым Академиясының мүшесі П.С. Паллас арнайы ... ... ... және ... Орынбор өңірлерін зерттеп нәтижесінде “Путешествие
по разным провинциям Российской империи” деген ... ... [3]. ... ... де ... ... еңбегін жазды. Алайда бұл еңбектерде
авторлар баспананы тек сол кездегі бейнесін ғана суреттеп, бір ... ... ... ... тән деп ... ... ... толығымен суреттелген түрі – ол киіз үй. ... ... ... ... ... киіз үй толығымен суреттелген. Киіз
үйге ... ... бірі – ... 1893 жылы Орыс
Географиялық қоғамының Батыс Сібір бөлімінің жазбаларында ... ... ... ... ... ... ... деген мақаласы.
Мақалада автор киіз үйдің құрылысы мен ішкі жиһаздарын ... ... ... оның ... мен ... ... тоқталмаған. Сондай-
ақ қазақ киіз үйі туралы мәліметтер ... ... ... ... ... білгірі В.В. Радловтың “Из Сибири” атты
кітабында баяндалған ... ғ. ... ... ... ... орыс және ... Европа
деректерін бір жүйеге келтіріп, қазақ халқын этнографиялық зерттеудің
үлгісін бірінші рет жасаған орыс ... А.И. ... ... 1882 ж. ... монографиялық еңбегі жарыққа шығады [16]. Бұл еңбек баспадан
шыққалы бері осы ... ... ... ... ... жүрген зерттеушілердің
назарынан тыс қалған емес. Левшин еңбегінің ... ... - оның ... із-түссіз жойылып кеткен архив деректері мен ел арасынан тікелей
жинаған мағлұматтар негізінде жазылғандығында.
1903 жылы ... мен ... ... Зайсаннан өтіп Қара Ертісті
өрлей, одан әрі ... ... ... ... ... ... арқылы қайтқан Г.Е. Грумм-Гржимайло “Западная Монголия и
Урянхайский ... атты үш ... ... ... Осы ... 2-ші кітабының
ІІІ-томында абақ-керей, наймандардың баспанасы, әсіресе киіз үйі жөнінде
баяндайды [30].
Отырықшы баспана түріне байланысты ... киіз ... ... ... Ең ... мәліметтер ХІХ ғ. ортасына жататын әдебиеттерден
қысқаша болса да кездесе бастайды (Ханыков, Гейнс, Крассовский және ... ... ... ... ... ХІХ ғ. екінші жартысы мен ХХ
ғ. басына жататын еңбектерден кездеседі. Бірақ, бұл ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның баспаналар түріне тоқталсақ, Торғай облысы
қазақтарының баспанасы жөнінде осы ... ... Б. ... ... ... айта келіп, тұрақты баспаналардың жылдан жылға көбейіп
келе жатқанын айтады.
Ақмола ... ... ... ... ... ... Л.Берг, П.Игнатовтардың қысқаша мәліметтерімен қатар В.Шнэнің
көлемді мақаласын айтуға болады. В.Шнэнің мақаласында ХІХ ғ. 80 ... ... ... ... ... ... ... жоспарлау,
шаруашылық құрылыстары, тіпті олардың құны туралы мәліметтер келтірілген.
Шығыс Қазақстан бойынша қысқы ... ... ... ... мәліметтерді
Н.Коншин мақалаларынан алуға болады. ХІХ ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басында
Семей өңірінде өмір сүріп қазақтардың өмір-тіршілігімен етене ... ... ... Ол сол ... ... ауылдарын аралап, құнды
деректерді ... ... ... Оның ... ... быта киргиз
Семипалатинской области” ... ... [25], “По ... ... ... ... Семипалатинского края” [27], “К
вопросу о ... ... ... ... в ... ... [28]
және т.б. мақалалары Қазақстанның шығыс өңірін жайлаған қазақтардың тұрғын-
жайлары, ... ... ... ... ... ... Г.Н. ... өзінің саяхаттарының нәтижесінде
жазылған “Очерки Северо-Западной Монголии” [10] атты ... ... сол ... қазақ баспанасына қатысты деректер қалдырған.
Сондай-ақ, қазақ халқының мәдениеті мен ... ... ... ... ... Батыс Сібір бөлімі және осы бөлімнің Семей
бөлімшесінің жазбаларында ... ... ... де Қазақстанның
шығыс өңірі қазақтарына байланысты мақалалар біршама. ... бірі ... ... ... и ... ... ... в их
домашней и хозяйственной обстановке” деген мақаласы [20]. Бұл ... ... ... ... яғни ... ... ... мағлұматтар келтірілген. Еңбек осы аймақты мекендеп ... ... ... ... ... және орыс қоныстанушыларымен
салыстырмалы түрде жазылған. Мақала арқылы орыс қоныстанушыларының өңір
қазақтарының ... ... ... ... көре ... ... бұл мақаласында жергілікті қазақтар мен казактар арасындағы
проблеманы қозғай отырып, ... ... ... мен ... ... ... ықпалдарын нақты деректер арқылы көрсетеді. Сонымен қатар,
А.К. Гейнс, Г.Н. Потанин, Н. Пахомовалардың мақалаларында да осы ... ... ... ... туралы мәліметтер
әдебиеттерде аз кездеседі. А.П. Краснов, Н. ... ... ... ... ... ... ... туралы қысқаша ... ... ... ... ... қазақтары туралы мәліметтер
тіптен аз.
Баспана туралы құнды ... ХІХ ... ... ... ... қазақ шаруашылығын зерттеген экспедиция
материалдарында ... Бұл ... осы ... ... аймақтарындағы тұрақты баспаналардың саны, құрылыс материалдары
жөнінде статистикалық мәліметтер келтірілген.
Революцияға дейінгі әдебиеттердің ... ... ... ... ... ... тырысқан автор – Н.Н. Харузин болды. Ол өзінің
еңбегінде түркі және ... ... ... ... ... ... ... дейінгі еңбектердің құндылығы сол - олар еңбектерін ... ... ... ... мағлұматтар негізінде жазған.
Революциядан кейінгі кезеңде қазақтың баспанасы туралы материалдар 1920
жылдарда жарық көре бастады. Қазақ халқының ... мен ... ... ... ... мен музей коллекцияларының мәліметтеріне сүйене
отырып, ... ... ... ... ... қазақ және
моңғол киіз үйлеріне салыстырмалы анализ жасауға тырысады.
1926-1927 жж. Шығыс және Батыс Қазақстанда С.И. Руденконың басшылығымен
болған ... ... ... материалдарында жарияланған
деректер өте құнды. С.И. Руденконың “Очерк быта северо-восточных казахов”
еңбегінде Шығыс ... ... ... ... әсіресе
баспанасы, киім-кешегі, тағамына айрықша мән берген [36]. Осы экспедиция
мүшесі ... ... ... әлім және адай ... ... ... ... қазақтарының баспанасы туралы қызықты мәліметтерді 1926 жылы Н.А.
Баскаков ... осы ... ... ... және ... ... ... иесінің қоғамдағы әлеуметтік орны туралы мақала
жазып шықты. Сонымен қатар, Ә.Х. ... да ... киіз ... ... ол ... халықаралық конгрессте «Казахская юрта и ее убранство»
атты баяндама ... ... ... мәдени ескерткіштерін, оның ішінде
архитектура ескерткіштерін зерттеу ісіне кеңес ... ... ... ... ... ... және
басқалар бағалы үлес қосты. Әсіресе, соғыстан кейінгі кезеңде бұл салада
ғылыми-зерттеу ... кең өріс ... ... қатар бұл жұмысқа
архитекторлар да кірісті, бұлар республиканың сәулет ескерткіштері неғұрлым
көбірек жолығатын ... ... ... ... ... ... ... археологиялық зерттеу жұмыстары
қазақ халқының баспанасы туралы түсінікті мүлдем ... ... те ... ... ... ... ... Қазақстан жерінде тұрақты
баспананың өте ертеден бар екеніне көз жеткізді. Ең ерте ... ... қола ... мен ерте ... ... ... Бірнеше жылғы
археологиялық зерттеулердің ... ... ... ... ... ХV-XVI ғғ. дейінгі аралықта мекендеген тайпалар мен
халықтардың материалдық мәдениеті туралы А.К. ... пен К.М. ... ... ... атты монографиясы жарық көрді.
Ортағасырдағы Қазақстан территориясында болған баспана түрлері ... ... ... ... болған саяхатшылар мен тарихшылардың
қалдырған деректерімен толыға түседі.
1950 жылдардан бастап Қазақстанның ... ... ... ... Осы ... есебінде осы
кезеңге жататын баспаналар туралы мәліметтерді алуға болады. Қазақстанның
шығыс өңірі қазақтарына ... Х.А. ... ... ... ... мәдениетінде орыстармен қатынас
нәтижесінде пайда болған өзгерістер ... ... ... жылы ... ССР-і ҒА-ның тарих, археология және ... ... ... ... “Культура и быт казахского
колхозного аула” деген коллективтік монографиясы жарық көрді [48]. ... ... ... материалдық мәдениеті жөнінде В.В.Востров пен Х.А.
Кауанованың “Материальная культура казахского народа на современном ... ... ... ... ... мәдениетіндегі
өзгешеліктерді алғаш осы кешенді зерттеуден байқаймыз [49]. Алайда ... ... ... қалпын мадақтау сияқты идеологиялық стреотипке
байланысты бұл еңбектерге сын ... де ... ... ... пен И.В. Захарованың бірлесіп қазақтардың ... ... ... ... ... ... ... [60]. Бұл
еңбекте тұңғыш қазақ ұлттық баспанасының тарихи-хронологиялық ... ... ... ... ... беріледі. Аталмыш еңбектен
көшпелілердің барлық баспаналарына және ... да ... ... ... ... ... ала аламыз.
Сонымен қатар М.С. Мұқановтың қазақ киіз үйіне байланысты жазылған
еңбегінде [54] ... киіз үй ... және ... ... ... ... ... мәліметтерді енгізе отырып,
бірқатар мәдениеттер байланысын және ... ... ... В.И. ... А.П. ... М.М. ... ... палеолит қоныстары туралы қарастырылған. М. Массон,Т.
Басенов еңбектерінің де маңызы зор.
Ә.X. ... ... ... ... мен ... ... Т.К. Бәсеновтың «Сам аймағындағы архитектуралық ескерткіштер»,
М.М.Меңдіғұловтың «Маңғыстау ... мен ... ... ... Г.Г.Герасимовтың «Орталық Қазақстандағы ... ... ... ... кітаптары, және көбінесе
Қазақ ССР Ғылым академиясының Хабарларында» ... ... ... ішінде тарихи теориялық маңызы бар Г.А. ... ... ... ... ... Көне және ... ... үйлердің бейнелері,
қоныстардың, қалалардың көркемдік бейнелерін суреттерден, ыдыстардан,
барельефтерден және т.б. заттардан көрініс табуы. Революцияға дейінгі
тарихи-этнографиялық ... Шет ... ... жєне ... ... ... архитекторлардыњ зерттеулері. Музей
коллекциялары мен мұрағат мәліметтері. ... ... ... туындылары.
2. Ежелгі дәірлердегі тұрақтар мен қоныстар (б.з. IV ғасырға дейін).
Археологиялық деректерге сүйенсек, ерте кезеңде ... ... ... ... ... ... ... Оған мысал ретінде Қазығұрт,
Қаратау, Баянауыл, Қарқаралы, Ұлытау өңірлеріндегі үңгірлерді ... ... ... ... ... тұрақтарын кездестіруге
болады. Ежелгі палеолиттің кейінгі кезі ескерткіштердің көп түрлілігімен
ерекшеленеді. Бізге жар ... ... ... кіре ... ... ... бар ... баспаналар, тұрақ-шеберханалар, шеберхана-тасқашау
орны, маусымдық аңшылық қоныстары, аңшылық уақытша ... ... ... ... ... мен күннің суыту жағдайында күрке
түріндегі баспананы тұрғызды, ол шағын дөңгелек жертөле қазып, бұлардың
қабырғасын жерге қазылған жануарлар сүйегімен ... ... ірі ... ... Ұзақ уақытқа арналған баспаналардың
тұрғызылуы адамдардың тұрмыс салты мен қоғамдық ұйымдасуында елеулі
өзгерістер болғандығын көрсетеді. Сол заманда-ақ жартылай ... ... ... ... ... ... бар. Терімшілікпен
айналысқан адамдар ұжымның бір бөлігі (әйелдер, балалар, қарт кісілер)
тұрақты баспанада тұрды, ал келесі бір бөлігі – аңшылар тобына немесе
отрядтарына ... ер ... олжа ... ... ... және аңды ... ығайлы орындарда уақытша лагерь тікті. Аталмыш кезеңнің тұрақтары
екі тәсілмен жасалған. ... түрі ... ... ... екіншісі, ашық
алаңдарда орнатылған. Осы екі тәсіл де адамның ежелгі баспанасының ... ... Олар ... ... ... ... ... болған. Себебі, есіктің осылайша орналасуы жылдың суық
мезгілдерінде жылуды жақсы ұстайтын болған. Бұған мысал ретінде ... ... ... ... ... ... болады.
Алғашқы қолдан жасалынған баспаналардың (күрке) іздері бізге жоғары
палеолит дәуірінен жетті. Оған құрылыс ... ... ағаш ... қадалар пайдаланылған. Шеңбер түрінде қойылған қадалардың жоғарғы жағы
бір-біріне байланған, конус тәрізді шатыр түрінде болды. Бұндай баспананың
қаңқасы ... ... ағаш ... ... ... ... үсті
қалың топырақ қабатымен үйілді. Суық желден қорғану үшін күркенің етегі ірі
тастармен көмкерілді. Жан-жағы ... ... ошақ ... болды. Түтін шығу үшін күркенің жоғарғы жағынан тесік қалдырылды.
Археолог ғалымдардың пікірінше, бұл кезеңде ... ... ... ... яғни ... ... ісі және ... жасалған баспанаға
қол жеткізілді.
Кейінгі палеолитте, әсіресе, оның климат суыған бірінші жартысында,
адамдардың қоныстары кішігірім қырдың төбесіне ... ... ... ... ... археологтар баспаналардың тіреуіштері қазылып
орнатылған көптеген шұңқырларды және көп от жағылған жерлерді тауып жүр.
Неолит ... ... ... негізгі материал тас болды.
Қола дәуіріне жататын Андронов мәдениетінің өкілдері - андрондықтар
өздерінен кейін үлкен мұра ... Олар - ... ... жерлеу
құрылыстары болып табылады. Андрондық тайпалардың негізгі қонысы Орталық
Қазақстан территориясы ... және олар бұл ... 30-ға жуық ... және ... ... ... мәдениетіне жататын көлемді қоныстарға Атасу, Жамбай-Қарасу
Бұғылы I, Шортанды-Бұлақ қоныстарын жатқызуға болады.
Осы кезеңдегі қоныстар өзіндік ... ... ... ... ... 80-ге ... ... ортада ішкі алаң қалдырылып айналдырыла салынды, ал
ортасы мал қамауға арналды. Баспаналар негізін қазылған шұңқыр құрады,
олардың қабырғасы тақтатастармен шегенделді.
Ал ... ... ... ... ... үйлері бірнеше бөлмелі болды деуге болады. Бұл уақытта қабырғалары
тастан қаланған баспаналар тарала бастайды. Тағыбайбұлақ қонысында алты
тікбұрышты баспана болды. Үйлердің қабырғалары ... ... ... ... тастардан тұрғызылып, олардың аралары топырақ аралас
майда тастармен толтырылған. Орталық Қазақстанның таулы аудандарындағы
баспана құрылысында ағаштар кеңінен ... ... ... ... ... ал төбесі ағаш бағаналар жүйесіне тірелді.
Қола дәуіріндегі тұрақтың төбесінің жабылуы туралы түрлі ... бар. ... ... ... ... ағаш кесінділерден
пирамида түрінде жабылған» - деп есептесе, Х.Б. ... ... ... ... өз ойын ұсынады. Ал О.А.Кривцова-Гракова «тұрақтың ... ... ... ... - дейді. М.И.Артамонов, И.В. Синицын,
А.П.Смирнов, Н.Я. Мерперт «қоныстың ... екі жағы да ... ... ... - деп, бір ... келсе, К.В. Сальников «қоныс екі
немесе төрт сырғымалы шатырмен жабылды» - деп есептейді. Н.Ф. Калинин және
А.Х. ... ... ... типтерінің болу мүмкіндігін айтып өтеді, ... төрт ... екі ... бір ... ... да ... ... бойында қалыптасқан андронов үйлерінің түрі
дала мен таулы аудандардағы экологиялық жағдайларға ... ... ... ... ... ... ... көшпелілердің
қарапайымдылығы мен даналығын көрсететін жылжымалы киіз үйінің пайда болуы
шешілді. Оны бедуин шатырынан, сібірлік ... ... ... ... деп
есесптеп келді. Андроновтық Шағалалы, Петровка, Атасу, Бұғылы қоныстарының
б.з.б. ХІІ-IX ... ... ... ... ... ... қабырғасы
тік кергішке негізделген әрі шарбақталған, түтін шығатын жеріндегі ... ... ... ... пирамида тәріздес дөңгелек немесе көп қырлы
құрылыстар қазылған. Сондықтан, киіз үй ерте кезде ... және ... ... ... ... жеңіл тұрғын үйі болған
деуге негіз ... ... ... ... ... обаларына зерттеу
жүргізілсе де, жерлеу ... ... ... ... ... ... Ағаш құрылыстардың жоғары техникалық дәстүрі Іле ... ... ... ... ... ... Шығыс
Қазақстандағы Шілікті ескерткіштерінен көрінеді. Оңтүстік Қазақстан мен
Сырдарияда шикі кірпіштен құрылыс салу ... ... ... ... І ... ... бастап Сырдарияның орта ағысында тұрақты қоныстардың
болғаны туралы археолог К.А. Акишев өзінің «К ... ... ... ... айтып кетеді.
Жетісу сақтары мәдениетінің көрінісі бола алатын Бесшатыр ... 2 ... ... ... алып жатыр. Алайда Бесшатыр обаларымен
байланысты ескерткіштердің таралған жері қорымның өз ауқымынан ... ... Іле ... ... мекендеген Жетісу сақтарының
киелі орны болғандығын археологиялық деректер ... ... ... патшалық обалары орналасқан жерге сақтар ғасырлар бойы ... ... көп ... ... ас беріп, бата қылған, әр түрлі
діни жоралғылар жасаған. Мұндай діни салтанаттар мен жоралғылар өткізілетін
орындарға менгирлер мен ... ... ... ... ... ... ... біркелкілік тән, олар тастар мен ірі
қиыршық тастардан үйіліп, төбесі трапеция тәрізді жалпақ болып келген ... ... ... ... қаланған. Үлкен обалар құрылымының
ерекшелігі - үйінділер етегіндегі ордың терең болуында, ... ... жер осы ... басталған.
Мұның бәрі сақ тайпаларында архитектуралық құрылыс тәсілдері мен ... ... ... болғанын көрсетеді. Яғни, төрт бұрышты және ... ... тас ... ... ағаш ... дағдылары мен ағаштан құрылыс
салу, ... ... ... ... ... шеберлікпен ұштастыра
пайдалана білудің ертеде-ақ орныққанын дәлелдейді. ... ... мен ... ғұрыптық ескерткіштерді салуда ғана емес, сонымен
қатар тұрғын үйлер мен қора-қопсылар салу ... де ... ... ... ... ... жүргізді, бір бөлігінде, әсіресе ... ... ... ... егін өсіру өркендеді.
Үйсіндердің алғашқы қонысы Шу алқабынанан, Қырғыз Алатауының сілеміндегі
Луговое ауылы ... ... Төбе қазу ... ... ... саздан жұмбаздалып жасалған, едендері балшықпен салынған тұрғын
үйлер жәдігерлерін жасырып жатқан еді. Үй ... ... ... ... ... ... Ірі ... сынығының көптігі, дәнүккіш тастар мен
кетпендер – қоныс тұрғындары үй іргесіндегі және жайылымдық мал ... ... ... ... ... ... Шу ... Қарабалта, Аламедин секілді бірнеше қоныстар ашылып
отыр.
Дереккөздерінде батысқа қарай Қытай астанасынан Шығыс Түркістандағы Ақсу
қаласына ... 8350 ли ал одан ... ... ... дейін, 600 ли
деп көрсетіледі. Бұл ... ... ... ... ... ... деп ... жасады. Чигуге қосарлана айтылатын
«чин» сөзі қытай тілінде «қала», яғни бекініс қабырғаларымен қоршалған елді-
мекен деген мағына береді. ... ... және ... ... ... ... Қытай дереккөздерінің бірінде үйсін билеушісі «киізбен жабылған,
дөңгелек баспанада» тұрады ... ... бүл ... киіз үй ... ... отырғанын байқау қиын емес.
3. Ортағасырлық қалалар мен ... ... ( IV-XVII ... ... ... тоқтап қалған қала кұрылысының жандана бастауы, дала
мен қалаларда құрылыстардың жаңа түрлерінің пайда болуы, ... ... ... ... ... ... осы дәуірмен
байланысты. Осы өзгерістердің барлығы да қоғам ішінде ... ... ... ... ... ... архитектурадағы өзгерістер
қоғамдағы саяси, шаруашылық және мәдени қарым-қатынастың даму деңгейіне
сәйкес ... ... ... ғ. ... қатынастардың даму процесінің ... ... ... ... ... - ... ... пайда болғаны
тарихтан белгілі. Түрік қағанаты VIII ғ. дейін өмір сүріп, ру ... ... ... ... және ... ... бөлінді.
Ол кезде Қазақстан халқының негізгі шаруашылығы көшпелі мал ... да, Жем, ... ... ... Шу Іле, ... Сарысу өзендерінің
бойында; Қаратау, Алатау баурайларында және т.б. ... ... ... ... ... ... ... өркендеп, әсіресе
Қазақстанның оңтүстік аудандарында халықтың отырықшылыққа ауысуы бұрынғыдан
да күшейе түседі. Қалалардың және ... ... ... ... өсуі ... ... құбылыстармен тығыз байланысты болды. Осы ... ... ... ... ислам діні мәдениет пен шаруашылықтың
жалпы дамуында үлкен ролъ атқарды. Бейнелеу өнерінде ... салу ... ... ... ою-өрнекте үстірт бейнелерге
артықша орын беріледі.
Қазақстан территориясында шаруашылық пен мәдениеттің ... ... жоқ. ... ... ... ауысқан Жетісу мен Қазақстанның
оңтүстігінде феодализмнің орнығу ... ... тез ... және
қарақандықтардың феодалдық мемлекетінің орнығуына мүмкіндік жасалды (X-XII
ғғ.).
Зерттеуші ғалымдар VII-VIII ғғ. Орта Азия ... ... ... ... ... Бұл ... ... бір дәрежеде
Қазақстанның оңтүстігіндегі және ішінара Жетісудағы қалаларына да қатысы
бар.
Қамал Қазақстанның оңтүстігі мен ... ерте ... ... ... басты құрылыстың негізгі түрі болғанын археологиялық деректер
дәлелдейді. Қамалы бар ... ... ... ... Сауран,
Талас (Тараз), Құлан сияқты орда-қалалар және басқалар қосылады. ... ... ... Чигу және ... ... астанасы Суяб қалаларының
қамалдары жоқ, мұның өзі феодалдық қауымға дейінгі қалалардың алғашқыда
шонжарлардың ордасы ... ... ... көшпенділердің кәдімгі
қонысы ретінде туғанын дәлелдейді.
Шаһарстан дегеніміз - ... ... және ... ... және қала қонысының орталығы болып ... ... ... ... және ... ... жобасында шаһарстандар
айқын көрінеді. Бұлар VІІ-X ... Шу және ... ... жерлерде қалыптасқан.
Негізгі егіншілік орталықтан біршама жырақ жатқан, ішкі ... ... және ... ... ... ... орын ретінде
пайда болған қалалардың құрылымы басқаша ... ... Бұл ... жоқ және ... ... ... ... шаһарыстандарының болмауы
еді. Аталмыш қалалардың тобына ... ... ... ... ... Шу, Іле, ... ... аңғарларындағы басқа да қалаларды
жатқызуға болады. Қолөнер кәсібі мен ... ... осы ... ... ... ... ... шикізат бере отырып, олардан дайын заттар мен
қолөнері өндірісінің бұйымдарын алып отырды. Сонымен қатар, бұл ... ... ... ... жүріп жатты. Осы ... ... ... ... тудырды.
VIII-X ғасырларда құрылыс және шеберлік өнерінде ерекшеліктер пайда
болды. Яғни, құрылыс ... ... ... ... ... ою-өрнек салу, трафарет (үлгі) ... ... және ... ... ... ... (Х-ХП ғғ.) ең ... жаңа қалалардың пайда болуымен
емес, бұрынғы қалалардың қаурыт өсуімен, едәуір дәрежеде ... ... ... ... ... сипатталады.
X-XII ғасырларда сәндік-қолданбалы өнер де біршама жоғары деңгейде
өркендеген еді. Құрылыстың ... ... ... ... ... ... сыртын кілемнің түріндей етіп безендіру,
аркалар жасау қолданбалы өнер тәсілімен өңдеудің айқын мысалы бола ... ... және ... ... ... ... мавзолейі), терракот тақталардан бет
жасау (Айша-биби мавзолейі), құрылыстың ішкі ... ... ... безендіру (ертедегі Тараз моншасы) Қазақстан жеріндегі ою-өрнек
өнерінің бұрынғы дәстүрінің көркейгендігін көрсетеді. Карақандық ... ... ... ... ... сарындары қазақ
халқының өнерінде ғасырлар бойы сақталып келді.
VII-XII ғасырлардағы Қазақстан жеріндегі қалалардың барлығына ... ... ... ... ... ... ... бөлуге болады.
1) Шу-Талас өзенінің бойындағылар: Исфиджаб (Сайрам), Тараз қаласы,
Құлан қаласы, Баласағұн қаласы,
2) Қаратау етегіндегілер: Құмкент қаласы.
3) Іле өзені ... және ... ... ... ... қаласы.
4) Сырдария жағалауындағы қалалар: Отырар қаласы, Сығанақ қаласы.
Осы ... ... ... ... ... ... туып ... табиғи жағдайлары да алуан түрлі болған. Алайда бұл
қалаларың барлығы да ... ... Бұл ... ... ... ... ... орналасып, оның мәдени дамуы жергілікті маңызы ... және ... ... ... байланысты болды.
VI-VII ғ. бірінші жартысында үйлердің екі үлгісі тән. Бірінші үлгідегі үй ... ... тік ... ... ... ғасырдың екінші жартысы – X ғасырдағы тұрғын үйлерде оның ... ... ... ... кіреберісі тамбур тәрізді, тұрғын
жайдың қабырғаларын бойлай «г» және «п» ... ... ... ... мен ... бар ашық ... ошақтармен
жылытылған, белағашты (өтпелі) етіп жоспарланған бір және екі ... ... ... бір бағанды және төрт бағанды етіп, ... ... ... ... ... – ХІV ... ... жартысында қалалық
тұрғын үйдің жаңа үлгілері пайда болды. ... бір ... ... ... бар екі ... үш ... ... жатады. Үйлердің
екінші үлгісіне қиылысатын орталыққа орналасқан төрт жайдан тұратын тұрғын
үй жатты. Бұл крест (айқыш) тәрізді ... төрт ... ... онда ... ... жоспарлы болады, ал қоймалар ауланың немесе тандыры бар тұрғын
бөлменің сол және оң ... ... ... ... екі ... ... көп бөліктері бар үйлер жатады. Үйдің әр бөлігі екі ... үш ... ... ... ... ... ... жай болды.
Тұрғын үйлер интерьерінде елеулі өзгерістер байқалады. ... «г» ... «п» ... етіп ... ... ... орнына
бөлменің көп бөлігін алып тұратын сәкілер ... ... ... ... шетінде сыланған кеспелтек ағаштың, бөрененің, кірпіш тағанның, тас
тұғырдың болуы үй төбесінің бөлме ортасында тұрған бір ағаш ... ... ... Оның ... ... ... төрт
тіреуішпен жабу әдісі жойылады.
XV ғ. жаңа ... ... ... ... мен ... бұрынғы сауда
жолдарының жандануы Қазақстан қалаларының дамуына ... ... ... да зор үлес ... Орта Азия, Үндістан, Қытай,
Ресей, Қашғар, Хотан мемлекеттерімен сауда жүргізіліп, ірі қалаларда ... ... ... Сол кездегі Түркістан қаласы - қазақ хандығының ірі
рухани, мәдени, сауда, діни, білім орталығына айналды. Сығанақ, Жұбанана,
Сарайлы, ... ... ... ... ... сияқты қалалар ірі
қалалық орталықтар болды. XVІ ғ. қазақ хандары Ташкент пен ... ... ... олар Орта Азиядағы сауда жолдарына өз билігін ... ... ... ... және ... ... үштік жүйе сақталып
отырды. Жоңғарлардың шапқыншылығынан ... ... ... ... ... бастады. Атап айтқанда, XVІI ғ. Аблайкитка сарайы,
Қызыл-кент монастырі, XVІІI ғ. лама ... ... ... ... алғашқылары Ертіс өзенінің ... ... ... ... тарихы XVІІI ғ. жоңғар шапқыншылығынан кейін
дамуын таппаған.
XVI-XVII ғасырлардағы тұрғын үйлер ... ... даму ... ... ... ... салыстырғанда үйдің ішкі
безендерілуінде кейбір жаңа ... ... ... ... ... ... жақындатылды. Ташнауға арналған орын екінші кезектегі жайды, ауланы,
не айуанды, не тұрғын жай мен қойманы «жинақтайтын» тәрізді.
Соңғы орта ... ... ... ... ... оның ... тұрғын үйлермен байланысын көрсетеді. Мәселен, ортадағы ... ... ... үй және ... міндеттерін біріктірген.
Алайда, соңғы ортағасырлардағы тұрғын үй жоспарлануы мен ... ... ... жаңа ... ... болды. Үйлерде
бөлмелердің саны (5-6 бөлмеге дейін) көбейеді. Жартылай жабық аулалардың
жаңа үлгісі ... ... ... ... ... ... ... Осы кезеңдердегі
кең тараған тұрғын үй түрлеріне саздан салынған үйлерді ... ... ... ... қысты күндері жылы, ал жазда күні ... ... ... жылу ... төмен, жаз бойы жылу жинаған саз қабырғалар
қысты күндері үйдің жылы болуына ... ... ... үй салу ... арзан, көп қаражатты талап етпейді. Тағы да бір атап өтетін жағдай
жеке үйді сабан кірпіштен салу басым. Ал ... ... ... ... ... ... кірпіштер пайдалынады. Мұндай үйлердің сыртқы
беті сыланбайды. Қаңқалы үй салудың ... ... ... ... ... ... ... салынады. Сытрқы келбеті
жағынан бұл кірпіштен қалайды. Сыртқы келбеті жағынан бұл үй ... үй ... ... ... ... материалы ретінде қамысты пайдаланады. Қамыс
жергілікті материал болғандықтан одан салынған үй ... ... ... үй жылы, басқа материалдардан салынған үйлерден ешқандай кемшілігі
жоқ.
Алғашқы аңшының дала ... ... ... ... ... ... ... буатындықтан қаңқасы сүйір болып бітетін, сырты
ағаштың ... аң ... ... қос ... аты ... ... ... қазып, ортасын төбедегі түтін ... ... ... ... әр ... ... бір- ... тіреуіш ашаларға ағаш бұтақтарын тастап,үстін ... ... ... ... бар кепе (бастапқы аты белгісіз) болған
деп жорамалдауға болады.
Ал баспананың ... ... көшу ... ... жағдайында
көпшілік қолды материалды қалыптастыру мен мекен жайдыдың жер ыңғайына
қарай орналастырған нұсқаларын ... ... ... дамыған болса
керек. Мұның кепеге жертөлеге, жертөленің қақыра алмасу ... ... ... ... ... ... біз жоғарыда айттық. Оның біршама
дамытылған баламасы жертөлені тұрғызудың ең қарапайым әдісі ... ... ... ... ... ... ... су
құйып, қидаланған малдың қылымен, қой жүнімен, сабанмен иін қандыра
араластырып балшық ... де, ... ... жиегіне бірінің үстіне
бірін қатар-қатар етіп жұмбаз ұратындықтан құрылыстың қабырғасы көтеріле
беретін. Дайындалған ... ... соң, ... ... қарай тағы да
үңгіп, қопсыған топырақтан балшық илеп, жұмбаздау әдісімен қабырғаны ... ... ... Күн ... жақтан жалғыз терезе, есік шығарылатын.
Төмендетілген ... ... ... ... ... ... сыртын лаймен сылап, төбесін мығым етіп қамыспен,шөппен жабатын
да, лаймен сылап ... ... ... от ... ... ... қалдырылған
ойыққа түтін тартатын мұржаның шыбықпен шыбықталған қарапайым ... ... ... бізге жеткен ... бірі ... ... ... ... ... жаз айларына арнап
тұрғызатын уақытша баспанасы – өлшек те жертөле үлгісімен ... ... ... салынбаған, итарқасы ағаш бұтақтарымен, жыңғылмен, көк
жантақпен ... да, жел ... ... үшін үстіне әр жерден, қам кесек,
кеуіп үлгере қоймаған батпақ тоңғағы тасталатын болған.
Қазақта тұрақ және ... ... ... ... ... - ... жартылай отырықшы және көшпелі топтарының арасалмағы әр түрлі
бола тұра, қожалық ету ... ... ... ... ... ... мінез-құлқының
ұқсастығынан туған жағдай.Алайда зерттеушілерді қайран ... ... үй ... оған ... жер, ... таңдауда
ұқыптылық көрсете білген. Мұның өзі ... ... ... ... ... бір ... ... мәлім. Басқаны былай қойғанда, бар
құдіретті мығымдығынан, кескінінің ... ... ... ... ... ... сәулеткерліктің өзін де табиғи ортаны,
жер ыңғайын тиімді пайдалану, кеңістікті ... ... ... ... ... ... ... -жайдың даму үрдісі.Бірінші
«Кепе», екінші «Жерколе», үшінші «Жертөле», төртінші ... ... ... ... баспана тұрғызу ісінің қазақ даласында ежелгі заманнан
бастап-ақ ... ... ... ... Ескі ... мен ... нәтижелеріне қарағанда, тұрақты мекен жайдың алғашқы үлгілері
бір жағынан үйреншікті түрді – аңшы ... ... жаңа ... ... ... ... жағынан –оңтайлылығы жан-жақты көріне бастаған шымның,
сазбалшықтың, шабақталған бұтақтың, қалыптасқанға ... ... ... ... ... ... ең көне нұсқасы шошаланы алсақ, оның құрылымдық
жағынан ғасырларды артқасалып, ... ... ... ... ... анық.
XVIII-XX ғасырлардағы қазақ халқы қалыптастырған тұрақты мекенжайдың
негізгі нұсқалары деп біз оның мынандай үлгілерін атай аламыз: шошала,
қоржын үй, ... ... ... үй, ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тұрғын үй нарығының даму жағдайы (Маңғыстау облысы материалында)24 бет
АҚШ пен НАТО: ланкестікпен күрес7 бет
Сұйықтың қозғалысы Сұйықтың ағын сызықтары мен түтіктері4 бет
Қазақстан жеріндегі ортағасырлық мемлекеттер3 бет
Қазақстан теорториясы алғашқы қауымдық құрлысы.4 бет
"Қазақ жеріндегі исламның таралуы."96 бет
12 қабатты тұрғын үй құрылысы54 бет
12-қабатты және екі қабатты авто паркингті тұрғын үй комплексі47 бет
4 қабатты 20 патерлі тұрғын үй19 бет
72 пәтерлі тұрғын үй, дүкені мен офис және шаштараз жобасы60 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь