«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

Сын есімдердің тіл білімінде зерттелуі

1.1. Түр.түстердің қолданылуы және когнитивтік мағынасы ... ... ... ... ... 6
1.2. Сын есімдердің морфологиялық сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20
1.3. «Қыз Жібек» жырының әдеби тілге қатысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..26

«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты

2.1. Әдеби мұра . «Қыз Жібек» жырының зерделенуі ... ... ... ... ... ... ... ... .37
2.2. «Қыз Жібек» жырындағы көркемдік.бағалауыш сөздердің қолданылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..57
2.3. «Қыз Жібек» жырының тілі мен стилі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .63
2. 4. «Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты ... ... ...71


Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...85

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..96

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 98
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Эпос (грекше, eposn - әңгімелу, тарихтап айту) – көркем әдебиеттің байырғы негізгі тектерінің бірі, дәлірек айтқанда, өмір шындығын мол қамтып, кең суреттейтін адам мінезін мүмкіндігінше терең ашып, жан-жақты танытатын іргелі күрделі жанр. Эпостың туу, қалыптасу тарихы адам санасының алғаш ояну дәуірлеріне тамыр тартып жатыр. Қай халықтың болсын баяғы бабалар заманынан бері қарай ауыздан-ауызға таратып, ұрпақтан-ұрпаққа мұра етіп қалдырып келе жатқан әдеби туындылардың дені-эпостық жырлар.
Эпостық шығарманың арқауы – автор үшін ішкі субъективтік шындық емес, сыртқы объективтік шындық. Жекелеген адамдардың көңіл-күйі ғана емес, бүкіл халықтың тұрмыс-тіршілігі, тарихи тағдырлары мен ұлттық адам заңдылықтары .
Адамның көңіл-күйінен туатын лирика мен қимыл-әрекетіне негізделетін драмадан эпостың айырмасы – мұнда шындық кең көлемдегі баяндалу, әңгімелеу арқылы жинақталады. Сонда эпикалық шығармадағы авторлық суреттеу мен қаһармандардың диалог – монологтары – эпостық баяндауды жүзеге асыру жолдары, амалдары мен тәсілдері ғана. Белинский эпикалық шығарманың тағы бір ерекшелігі ретінде, мәселен, драмадағы басты нәрсе – адам болса, эпостағы басты нәрсе –оқиға екенін ескертеді. (Эпикалық шығармада адамның өмір жолы кеңінен баяндалады, оның басынан кешкен тағдыр мен тіршілік толық жинақталады, ол қатысқан оқиғалар молынан суреттеледі, ол жасаған іс-әрекеттер тұтас бейнеленеді, қысқасы адамдар арасындағы қарым-қатынастар әр қырынан айқын көрсетіледі.
Қазақ фольклортану ғылымында эпостық туындыларды үш салаға бөліп қарастырып келеді. Олар батырлық эпос, лиро-эпос және тарихи эпос.
Жұмыстың тақырыбы «Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты болғандықтан, кіріспеде лиро-эпостық шығармалардың ерекшелігін, оның зерттелуі мен даму тарихына және оның тілі мен сын есімдерге шолу жасауды қажет деп таптық.
Лиро-эпос – лиро-эпикалық жанр, лирикалық әрі эпикалық тұрғыдан жасалған көркем әдеби шығарма. Лиро-эпостық шығарманың қаһармандары қарапайым, сүйіспеншілікке берілген нәзік сезімді, азаттық үшін күрескер жандар болып келеді.
Лиро-эпостық поэмаларда ғашықтық, мұңды армандар, сүйіспеншілік, ынтызарлықтар жырланады. Бұл поэмаларда ерліктен гөрі мұңлық – зар басым болып келеді.
Лиро-эпос та халық арасында көп замандар ауыздан-ауызға көшіп, біреуден – біреу жаттап алу арқылы кейінгі ұрпаққа жетіп, баспаға іліккен.
Батырлар жыры сияқты лиро-эпостың да нұсқалары көп.
1. Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түркология. Алматы: Ғылым, 1987. – 367 б.; Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. Алматы: Ана тілі, 1991.
2. Әуезов М. Әдебиет тарихы. Алматы: Ана тілі, 1991.
3. Севортян Э.В. Этимологический словарь тюркских языков: Общетюркские и межтюркские основы на гласные – Москва: Наука, 1974.
4. Қайдар Ә.Т., Ахтамбердиева З., Өмірбеков Н. Түр-түстердің тілдегі көрінісі – Алматы, 1992.
5. Жанпейісов Е. Қазақ прозасының тілі – Алматы, 1968.
6. Сыздық Р. Абайдың сөз өрнегі – Алматы: Арыс, 2004. – 208 б.
7. Шалабай Б. Көркем проза тілін зерттеудің ғылыми-теориялық негіздері: ф.ғ.д. … автореф., 10.02.02. – Алматы, 1997. – 46 б.
1. 8. Комлев Н.Г. Компоненты содержательной структуры слова –
Москва: МГУ, 1969. – 192 с.
2. Леонтьев А.Н. Потребности, мотивы и эмоции - Москва: МГУ, 1971.
3. Васильев Л.М. Значение как предмет современной лингвистической
семантики // Исследование по семантике – Уфа, 1983.
4. Шендельс Е.И. Многозначность и синонимия в грамматике –
Москва: Высшая школа, 1970. – 204 с.
5. Уфимцева А.А. Лексическое значение – Москва, 1986.
6. СергееваЛ.А. Коннотативное значение как объект лингвистического анализа // Исследование по семантике. Уфа, 1983.
7. Говердовский В.И. Опыт функционально-типологического описания
коннотации: автореф. … к.ф.н. – Москва, 1977. – 20 с.
8. Салқынбай А., Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік –
Алматы: Сөздік, 1998. – 304 с.
9. Авакова Р.Ә. Фразеологиялық семантика. Алматы: ҚУ, 2002 – 151 б.
10. Хасанов Ғ.Қ. Лексикалық мағына - Орал: Ағартушы, 2005. – 148 б.
11. Байгунисова Г.И. Уровни вторичной номинации (на материале
казахского и русского языков): дисс. к.ф.н., 10.02.20 – Караганда, 1998 – 154.
12. Әлкебаева Д.А. Қазақ тілінің прагмастилистикасы – Алматы: Зият-
Пресс, 2007. – 244 б.
13. Говердовский В.И. Теоретический и практический аспекты
лексикологической коннотации (морфологический подход): автореф. … д.ф.н. – Москва, 1990. – 43 с.
21.Долинин К.А. Стилистика французского языка – Ленинград: Просвещение, 1978.
22.Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы – Алматы: Рауан, 1991 – 216 б.
23.Филиппов А.В. К проблеме лексической коннотации // Вопросы языкознания, 1978, № 1. – С.57-63.
24.Говердовский В.И. Диалектика коннотации и денотации (Взаимодействие эмоционального и рационального в лексике) // Вопросы языкознания, 1985, № 2.
25.Исабеков С.Е. Принцип дополнительности в номинативной системе языка (на материале немецкого и казахского языков): дисс. … д.ф.н., 10.02.04.; 10.02.06. – Алматы, 1996. – 461 с.
26.Чудинов А.П. Принцип дополнительности в лингвистических исследованиях // Исследование по семантике: сб. ст. - Уфа, 1983. – С.108-114. 27.Перминов В.Я. Принцип причинности в философии и естествознании – Москва: МУ, 1979.
28. Шаховский В.И. К типологии коннотации // Аспекты лексического значения – Воронеж: ВУ, 1982. – 160 с.
29.Трипольская Т.А. Экспрессивность лексики и фразеологии – Новосибирск: НГУ, 1983. – 160 с.
30. Шаховский В.И. Эмотивный компонент значения и методы его описания (Учебное пособие к спецкурсу) – Волгоград, 1983. – 94 с.
31.Богословский В.В., Ковалев А.Г., Виноградов А.Д. Общая психология – Москва: Просвещение, 1981. – 383 с.
32.Горбунов А.П. О природе эмоционального и формах его выражения в художественной литературе // Труды Иркутского государственного университета, 1971, вып. 7, серия языкознания. – С.108-114.
33.Чайковский Р.Р. Общая лингвостилистическая категория экспрессивности и экспрессивность синтаксиса. Учен. зап. 1-го МГПИИЯ им.М.Тореза, 1971, т. 64.
34. Әуезов М. Қозы Көрпеш-Баян Сұлу /Кітапта: Қазақ әдебиетінің тарихы. Т.1. Бірінші кітап. – Алматы, 1960-737 б.
35. Әуезов М. Қыз Жібек /Әдебиет тарихы. Екінші басылуы. – Алматы, 1991.
36. Әуезов М. Қыз Жібек /Кітапта: Қазақ әдебитінің тарихы. Т.1. Фольклор. – Алматы, 1948. –439 б.
37. Қыз Жібек. Редакциясын басқарғандар М.О.Әуезов және Н.С.Смирнова Алматы, 1963.-337 б.
38. Әуезов М. Қыз Жібек /Кітапта: Қазақ әдебиетінің тарихы. Т.1. 1-кітап. – Алматы, 1960.- 740 б.
39. Қоңыратбаев Ә. Айман-Шолпан /Кітапта: Қазақ әдебиетінің тарихы.Т.1 – Алматы, 1948. –440 с.
40. Айман-Шолпан. Баспаға даярлаған және мақаланы жазған Ы.Т.Дүйсенбаев. – Алматы, 1957.-45 б.
41. Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасы. Т.2. Ғашықтық жырлар. – Алматы, 1979.-255 б.
42. Сейітжанұлы З. Тарихи эпос. – Алматы, 1997.
43. История казахской литературы в 3-х томах. Т.1. Казахский фольклор. – Алма-Ата, 1968.-.452 б..
44. Кәкішев Т. 1920 жылдардағы әдеби сын. /Қазақ әдебиетінің тарихы. Т.7. – Алматы, 2004. – 462 б.
45. Ысқақов Д. 1930 жылдардағы әдеби сын /Қазақ әдебиетінің тарихы. Т.7. – Алматы, 2004.-462 б.
46. Сейфуллин С. Шығармалар. Т.6. – Алматы, 1964. – 455 б.
47. Кәкішев Т. Халық қазынасы./ Қазақ әдебиеті . Т.6. - 455 б.
48. Мұқанов С. Қазақтың XVІІІ-XІX ғасырдағы әдебиетінің тарихынан очерктер. – Алматы, 1942.-245 б.
49. Жұмалиев Қ. Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері. – Алматы, 1958.-Т.1.-402 б.
50. Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. – Алматы, 1973.-167 б.
        
        АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ФИЛОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
«ҚЫЗ ЖІБЕК» ... СЫН ... ... ... ... магистрі ғылыми дәрежесін алу үшін
дайындалған диссертация
Ғылыми жетекші:
Филология ғылымдарының докторы,
профессор,
Алматы
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
....................................3
Сын есімдердің тіл білімінде зерттелуі
1.1. ... ... және ... Сын ... ... «Қыз ... ... әдеби тілге
қатысы..........................................26
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты
2.1. Әдеби мұра – «Қыз ... ... «Қыз ... ... ... ... «Қыз Жібек» жырының тілі мен
стилі.....................................................63
2. 4. «Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты...........71
Қосымша.....................................................................
..........................................85
Қорытынды...................................................................
.......................................96
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі....................................................................98
Кіріспе
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Эпос (грекше, eposn - ... ...... ... ... ... тектерінің бірі, дәлірек
айтқанда, өмір ... мол ... кең ... адам мінезін
мүмкіндігінше терең ашып, жан-жақты танытатын іргелі күрделі жанр. ... ... ... адам ... алғаш ояну дәуірлеріне тамыр тартып
жатыр. Қай халықтың болсын баяғы бабалар ... бері ... ... ... ұрпақтан-ұрпаққа мұра етіп қалдырып келе жатқан әдеби
туындылардың ... ... ... ...... үшін ішкі ... ... емес,
сыртқы объективтік шындық. Жекелеген адамдардың көңіл-күйі ғана емес, бүкіл
халықтың ... ... ... мен ... адам ... ... ... туатын лирика мен қимыл-әрекетіне негізделетін
драмадан эпостың айырмасы – ... ... кең ... баяндалу, әңгімелеу
арқылы жинақталады. Сонда эпикалық шығармадағы авторлық ... ... ...... – эпостық баяндауды жүзеге ... ... мен ... ... Белинский эпикалық шығарманың тағы
бір ерекшелігі ретінде, мәселен, драмадағы басты ... – адам ... ... ... ... екенін ескертеді. (Эпикалық шығармада адамның
өмір жолы кеңінен ... оның ... ... ... мен ... ... ол қатысқан оқиғалар молынан суреттеледі, ол жасаған іс-
әрекеттер тұтас бейнеленеді, қысқасы ... ... ... ... ... көрсетіледі.
Қазақ фольклортану ғылымында эпостық туындыларды үш салаға бөліп
қарастырып келеді. Олар батырлық эпос, лиро-эпос және ... ... ... «Қыз ... ... сын есімдердің танымдық сипаты
болғандықтан, кіріспеде лиро-эпостық шығармалардың ерекшелігін, оның
зерттелуі мен даму ... және оның тілі мен сын ... шолу ... деп ...... ... лирикалық әрі эпикалық тұрғыдан
жасалған көркем ... ... ... ... ... сүйіспеншілікке берілген нәзік сезімді, азаттық үшін күрескер
жандар болып келеді.
Лиро-эпостық поэмаларда ғашықтық, мұңды ... ... ... Бұл ... ерліктен гөрі мұңлық – зар ... ... та ... ... көп ... ... ... – біреу жаттап алу арқылы кейінгі ұрпаққа жетіп, баспаға іліккен.
Батырлар жыры сияқты лиро-эпостың да нұсқалары көп.
Талай ғасырларды басынан кешіргендіктен, ... да ... ... бір ... ... қосылуы кейде бір нұсқада бар
көріністер, екіншісінде болмауы кейде шығармаларда суреттелетін оқиғалардың
шиеленісі, ... шегі ... ... болуы да ықтимал.
Батырлар жырымен салыстырған, сүйіспеншілік, махаббат тақырыбындағы
жырларда халықтың тұрмыс-салты, әдет – ғұрпы, адамның ішкі ... ... ... лиро-эпос деп аталуы да сондықтан.
Қазақ лиро-эпостық шығармаларын үлкен-үлкен екі топқа бөлуге болады.
Оның біріншісі – ... ... тума ... ... бір тобы ... кең ... ... бетінде жарияланып үлгерсе («Қозы Көрпеш - Баян –
сұлу», «Қыз Жібек», «Айман ... тағы бір тобы ... ... ... ... ... ... ғылыми кітапханасында
сақтаулы. Екінші топқа шығыстың классикалық әдебиетінің сюжетінің негізінде
жасалынған «Ләйлі-Мәжнүн», «Тахир- Зухра», т.б. ... ... ... ... ... ... ... деген еңбегінде де осы
пікірді ... ... ... тарихында Қазан төңкерісіне дейін
орыс ориентанистері В.В Радлов, И.Н.Березин, Г.Н. Потанин т.б. ... ... ... ... ... бұл ... М.О. ... Қ.Жұмалиев,
Ы.Дүйсенбаев, М.С.Сильченко, Н.С.Смирнова, М.Ғабдуллин, Ә.Қоңыратбаев т.б.
зерттеушілердің еңбегі бар.
Лиро-эпос ескі әдет-ғұрып нормаларына негізделген күрделі жанр ... ... ... мен ... ... ... қандай
деген сауалға тұңғыш рет М.Әуезов жауап іздеген еді. Зерттеуші батырлық
және лиро-эпос ... 3 ... жанр ... ... Батырлық жырлардың тақырыбы-ерлік болса, ғашықтық жырлардың тақырбы –
сүйіспеншілік.
2. Батырлық жырлардың ... ... ... ... лиро-эпоста
реалистік арна үстем;
3. Батырлық жырларында көбіне сыртқы, коллизиялық тартыс суреттелсе, лиро-
эпоста қазақ қоғамының ішкі ... ... ... ... суреттері
көрсетіледі, - деп атады М.Әуезов.
Бұл пікірмен ғалым ... та ... ... [1, 195]
Лиро-эпос тақырыбына бұрын –соңды ... ... ... ... ... ... ... және қандай зерттеу жұмысын алсақ та
бір ... ... сол ... ... ... бермейтіні рас.
Көбінесе күрделі тақырыпты жан-жақты қамти отырып, ... ... ... ... ... ... ... бір қорытындыға ену үшін әдетте
көптеген ғалымдардың жемісті зерттеулерін қажет етеді.
Лиро-эпос жырларының қай ... ... ... кесіп айту өте қиын.
Өйткені, олар кезінде қағаз бетіне түспеген және басқа да ... ... тек ... ауызша айтумен жетіп отырған. Бұл
нұсқалардың көпшілігі көне ... туып ... ... ... те, ... ... аңызға қарағанда, сол жырлардың бір қатарын ХVІІІ-ХІХ
ғасырда өмір сүрген атақты ақын-жыраулардың ел аралап айтып ... ... ... ... ... болса да олар жөнінде құнды пікірлер
айтылған. Ш.Уалиханов, В.В.Радлов, Г.Н. ... ... ... ... ... халқының ауыз әдебиетін, сондай-ақ лиро-эпос
үлгілерінің кейбіреулерін өте жоғары бағалаған. Осындай ... ең ... ... ... жөн. Аса ... ғалым, қазақ ауыз
әдебиетінің көптеген түрлерін зерттеумен ... ... ... ... ... ... Автор өзінің зерттеулерінде лиро-эпос жанрының
шығу даму жолына, өзіне тән ... ... ... ... ... ... жасаған. [2; 50-58]
Жұмыстың мақсаты – зерттеу ... ... ... өзіндік ой
білдіру. Бұл тағы да классикалық туындының ұлылығын тани түсуге өз септігін
тигізеді деген сеніміміз зор.
Жұмыстың ... ... ... ... ... ... бөлім екі бөлімнен тұрады, біріншісінде – ... - ... ... ұқсастық пен алшақтықты аша түсуді көздесе, ... «Қыз ... ... ... ... ... көркемдегіш -
бейнелегіш тәсілдер мен сын есім туралы сөз ... СЫН ... ТІЛ ... ... ... ... және ... мағынасы
Тілімізде түр-түстің араласпайтын, қатыспайтын саласы кемде-кем.
Өмірдің өзі соны ... ... ... ... ... бірде-бір
құбылыстың, бояусыз, реңксіз, өңсіз, түссіз болмайтыны бәрімізге ... сол ... ... қай ... қай ... және қалайша
қолдануды бәріміз біле бермейміз және оны білуді қажет деп ойламаймыз ... енді ... ... байланысты фактілерді жинап, жүйелі
түрде қарастырған адамға оның халқымыздың дүниетанымымен бірге туып, біте
қайнасқан, ғасырлар бойы ... ... ... ... тамаша өзіндік
өрнектері байқалады. Табиғаттағы өзіміз ... ақ, ... ... ... ... түр-түстер мен олардың неше түрлі ... өз ... сай ... тіл ... ... ... ... олардың
қоғам өміріне тигізетін ықпалы, адамдардың эстетикалық таным-талғамын
тәрбиелеудегі қызмет ... зор ... ... бір ... ... ... ... оның өмір-
тіршілігімізде атқаратын сан алуан қызметін, орнын, қолданылу ... де ... ... біз ... ... атауларының ылғи бір
затты, құбылысты анықтап, сипаттап, суреттеп, ... ... ... ... Бұл ... анықтауыш қызметіне тән табиғи қасиеті. ... ... ... ... ... ... ... қалай болса солай
ретсіз бейберекет қолданыла бермейді. Оның да белгілі ... бар, ... ... ... ... ... шешендер мен зиялылардан
зергерлерше шебер ... ... ... Бұл ... бір ... ...
тіліміздегі мыңдаған фразеологизмдер мен мақал-мәтелдер. Түр-түске
байланысты түсініктерді өзінің тура ... ... бар да, ... ... ... тәсілі ретінде ауыспалы мағынасында, халықтың әдет-
ғұрпы мен салт-санасына тән этнографизмдік және қоғамдық ... ... тағы ... тіл ... ... бойынша, барлық салада ең көп
қолданылатын түс – ... одан ... – ақ, одан ... – көк, ...... бесінші орында – сары т.т. Бұл ... ... ... ... ... оның ... көріністері де жоқ
емес. Мәселен, біреуге ақ түстің, екінші біреуге көк түстің, ал ... ... ... ... сол ... ... заттардың, табиғи
құбылыстардың әртүрлі әсер етіп, ұнамды, ұнамсыз ... ... - ... ... тілінде түр-түс атауларының арнайы зерттелуіне Ә.Қайдаров,
З.Ахтамбердиева, Б.Өмірбеков ... ... ... ... толы түр ... (1986 ж.), «Түр-түстердің тілдегі көрінісі» (1992 ж.) еңбектері
арналған.
«Фразеологизмы с ... ... в ... ... ... ... диссертациясы да түстік ... ... ... ... ... ... ... береді, көркем әдебиеттегі осы типті фразеологиялық бірліктердің
стилистикалық қасиеттері сипаттайды [24]. Халық әдеби ... ... түс ... ... ... мен сөз тіркестері құрамында жан-жақты
қарастырылады (Р.Сыздықова, Е.Жұбанов т.б.), ақын-жазушылар шығармаларының
тіліне ... ... ... ... ... ... лингвомәдени тұрғыдан талдау жасалған
еңбектерден де (І.Кеңесбаев, Т.Қоңыров, ... т.б.) ... ... ... көптеп келтіруге болады.
Когнитивтік аспектідегі ... ... оның ... ... ... ... атаулары әлі де зерттеушілер
назарынан тыс қалмай ... ... осы ... ... ... ... ... – ол түстердің ауыс мағыналығы, полисемиялығы, ... ... ... ... ... ... ... Негізгі түс атаулары (ақ,
көк, қызыл, сары, жасыл, қара, қоңыр) бұрынғы зерттеулерде ... ... ... ... ... мазмұн алуы қайтадан сол
түстердің ауыс мағыналары ретінде түсіндіріледі ... ... ... ... ... ... когнитивтік модельдерде кодталуы
тұрғысынан қарастырғанда, уәжділігіне қарай әрқайсысы өз ядросына, ... ... ... ... ... шоғырланатыны анықталған.
Түр-түс – адамның өмір сүру әлемі. ... тану ... ... ол, ең ... адамның сезім мүшелеріне ... ... ... бас ... ... яғни біз ... сана-сезім арқылы
қабылдаймыз. Қабылданған ақпарат ми қатпарында ... ... ... ... ... ... түзіледі, ақпараттық құрылым арқылы
ойша кодталады. Бұл тілді тасымалдаушылар арқылы тікелей, болмаса ... мәні ... ... ... концептуальдық құрылым –
ғаламның тілдік бейнесі ретінде құрылған ... ... ... мен ... ... көрініс табатындығын айқындайды.
Айналадағы табиғатты біршама танып болған адам өзін ... ... етіп ... Ол ... ... ... ... дүниесі мен мінез-
құлқын, жүріс-тұрысы мен т.б. ерекшеліктерін танып-білумен ғана ... ... ... ... шырайын, денесінің (көзінің, қас-
кірпігінің, шашының, сақал-мұртының т.б.) түсін анықтауға да ... ... ... ... ... ... ... тіркестер,
теңеулер, салыстырулар пайда болған. Олардың біразын біз ... ... ... ... сол тіркестерді тіл дәстүрінде, көркем шығарма ... ... ... үшін ... ... ... тұлғасын жасау
үшін қолдана білу – шеберліктің нышаны. Оның қайнар көзі, әрине, халық ауыз
әдебиетінде, ... келе ... ... ... ... небір
тамаша нұсқасын халық ақындарының бай мұрасынан, тілімізде ... ... келе ... ... мен ... табуға болады.
Мәселен, тіліміздегі сын тағу, сын айту, сынақтан өткізу ... ... ... ... ... сөздің күні кешеге дейінгі
қолданысымен ... ... жер мен ... Бұл сөз ... сұлу
қыз, көркем жігіт, жүйрік ат, қыран бүркіт, ұшқыр ... ... ... ... ... мен ... ... қасиетіне
қатысты ұғымды білдірген. Кешегі қазақ даласында осы ... тап ... ... ... ... саралай білетін зерделі де зерек сыншылар
болған. Бірақ ол сыншылар мен бүгінгі ... түп ... бір ... да, ... басқа-басқа. Дәстүрге айналған осындай сынның талаптарына
адамның реңін, шырайын, дене мүшелерінің түр-түстерін ... да ... орай ... ... ... түстің, реңктің қадір-қасиетін, мән-
мағынасын көркемдік ... мен ... ... тұрғысынан қарады. Әрбір
түстің өзіндік мәнін айыра білді.
Түр-түске қойылатын талаптың бірі сұлулық идеалына байланысты болды.
Мәселен, ұлттық ... ... ... қаса сұлу ... ... да
контрасты үш түстің – ақ, қара, ... ... ашық та ... ... қалады. Осыған орай: ақ маңдай, ақша бет, ақ тамақ, ақ саусақ, ... ақ ... ақ ... ақ дидар, ақ жүз, ақ тән, қара қас, қара шаша,
мойылдай қара мұрт, сүмбіл қара шаш, ... ... ... рең, ... ... ... пайда болып, оларды дәстүрлі түрде қолданып келеміз. Әрине,
қазақ әйелдерінің бәрі бірдей ақ құба, қара ... ... қара ... ... ... бет, ... ерін бола бермейді. Олардың ішінде қарасы да, қара
торысы да, бидай өңдісі де, сарысы да, ... ... да, ... ... де, қой ... де, көк көздісі де бола береді.
Көркем шығармада түр-түс ... ... ... басқа да
тәсілдері жоқ емес. Солардың бірі – бір ... ... ... салыстыра,
салғастыра отырып, күшейтіп көрсету, теңеу-теңестіру арқылы ... ... ... мен ... ... мен ... зат ... реңі мен реңкін, бояу-нақышын әсірелеп көрсету. Мысалы, «Қыз
Жібек» жырында Жібектің портретін ... үшін ... мына ... де ... ... ... ақша ... бетінің қызылы,
Ақ тауықтың қанындай;
Екі бетінің ажары
Жазғы түскен сағымдай...
Сондай-ақ, эпостардағы: «Қара жерге қар жауар, ... көр де, етім ... ... қан ... қанды көр де бетім көр...» сияқты салғастырулар күні
бүгінге дейін өзінің эстетикалық мәнін жойған ... сын ... ... ... ... ... топты
бөліп алып қарастырғанда, осы тақырыптық топ арқылы мифологиялық ойлау
кеңінен ... ... ... дейін аралықта тілдік қолданыстан
түспеген, бүгінде түр-түстердің ауыспалы мағыналары дәрежесіне ие ... ... ... ұғымдар туралы мағлұмат алуға болады.
Түркітанушы ғалымдардың пікіріне жүгінсек, «ақ, қызыл, сары, қара» түр-
түс сын есімдері ... ... ... конверсия тәсілі арқылы пайда болғанын дәлелдейді. Демек,
бұл сын есімдердің бастапқы қимыл, қозғалыс ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерге сүйеніп, анықталған ғылыми
тұжырымдарды ... ... «ақ, ... ... ... көк» ... ілкі ... етістік екендігі оларға еркін жалғана беретін
етістік жұрнақтары арқылы да дәлелденеді (ақ-ағыл, ... ... ... ... Етістік, одан сын есім, одан зат
есімге айналып, ... ... ... түзе ... осы ... ... уақытта болмаса да, абстрактілік деңгейінде өз тірек-
негіздік болмысына ... ... ... ... ... – сын есім ... ... қарама-қарсы (жарықтың екі шегінде)
реңкті белгілейтін сөз. «Ақ» сөзінің ... ... ... ... ... ... және «әке» деген туыстық атаулардағы екі сөздің де
негізі – «ақ» - «оқ» ... ... ... ... ... ... ... түбірінің көне түркі тілінде шынымен «қартаю, жан ұлғаю» синкретикалық
мағынасы болса, онда ... қоса ... ... ... ... ... сөзі де жоғарыдағы «ақ» түбірімен төркіндес болуы ықтимал [3, ... ... ... ... Себебі қазақ тіліндегі ақсақал, шашы ағару,
ақ кірсе де, ақылы кірмеген, ақ ... ана ... ... де ... жету ... ... Жоғарыда келтірілген «Қосағыңмен қоса ағар»
деген алғыс сөздегі «Қосақ» (қосығ) - ... жар ... ... Сонда
түркі тектес халықтарда көбінесе бата, алғыс сөздердің ер адамға қаратыла
айтылатынын ескерсек, бұл ... мәні ... ... бірге қартай»
болып шығады. Осы секілді ... ... ... ... ... ... де жоғарыдағы «ақ» сөзімен төркіндес болуы мүмкін.
«Ақ» сөзінің түстен өзгеше ... ... ... жақсы
көрінеді. «Ақ хан». Қадырғали тарихшы осы тіркеспен орыс патшасы ... ... ... ... ... Ресей патшасы Н.Романовтың «Ақ
патша» деп аталатынына да назар ... Бұл, ... ... ... ... ... ... қолданыста бекітілген эпитеттік
қалыптағы тіркес болуы тиіс. Бұл ... мына ... да ... «Ақ – хан, бек, төре тұқымына тәндігін, елден ерекшелігін, олардың
байлығын, дәулетін, сәулетін ... ... ақ ... ... ... хан тұқымдары; ақ орда – жоғары тап, билеуші-төстеуші
қауымның (ханның, ... ... ... ... ... мекені, ел
басқаратын орталығы (резиденциясы); ақ үй – дәулет ... бай ... үйі ... ел киіз ... ... ... қарап-ақ, байдың
үйі ме, жоқ кедей-кепшіктің үйі ме, бірден ... ... ақ ...... ... ... күтумен ғана шұғылданатын адамдар ... ... ... ... ... «Ақ ... ... ханның тұрағына,
мекен-жайына байланысты қалыптасқан тіркес бар. «Ақ Орда» бұл «Хан ... ... ... ... ... ... Осы ... «ақ» сын
есімінде түсті білдіретін негізгі мағынасы жоқ. ... ... «ақ» ... ... ... ... ... ақ көңіл, ақ бата, ақ жол, ... ақ ... т.б. ... ... бола алады.
Ақ – сүт, сүт тағамдары. Сүт тағамдарына төрт түлік малдың ... ... ... ... ... сары май, қымыз, шұбат т.б.)
тағам, сусындар енеді. «Ауылға барып, ақ ішіп ... ... ... ақ
жалпылама сүт және сүт тағамдарын білдіріп тұр. Ақсырау – сүт және ... ... ...... таза, күнәсіз, пәк» мағынасында. Мысалы: Жала жаптым –
аққа қара жақтым (бұл арадағы ақ – ... ... адал ... Аққа ... («ақ адамға пәле жоқ» мағынасында); «Айтқан жерде пәле жоқ, Ақ жүргенге
жала жоқ» ... - ... ... ... жоқ, ... дұрысы. Мәселен, ақ сөйле
(«әділдігін айту, шындықты сөйлеу, ... ... ... ... әділетті сөз» мағынасында); ақты аныққа ... ... ... шығару»); ақ көңіл («арамдығы жоқ, таза да әділетті
адам») т.б.
Ақ – ізгі ... ... ... ... ақ ... ... көңілден
айтылған ізгі тілек»), ақ жол тілеу («сапардың, саяхаттың оң ... ... ... ... ... ақ қас, ... бол! (түшкірген жас
балаларға үлкендердің ... ... ... ... ... ... ақ ... ақ отау, ақ дастарзан, ақ жаулық – осылардың бәрі
игіліктің, жақсылықтың нышаны ретінде ... ...... ... ... ... құрыш, алмас т.б. металл жайында).
Мысалы: ақ алмас, ақ семсер, ақ сауыт, ақ берен, ақ найза, ақ мылтық, ... ақ ... ақ ... ... тазалығын, асылдығын аңғартып
тұр.
Ақ – бір қалыпты, бір деңгейде ұзақ ... ... ... ақ ... – жер мен көк ... ... ұзақ ... себелеп жауатын
жаңбыр; ақ боран – аспан әлемі мұнартып, үдей ... ... ... ... ...... сыпыра соғып, бет қаратпайтын боран т.б.
Ақ – «тозу, жұтау, күйзелу» мағынасын аңғартады. Мысалы: ақ ... ... ... ... малды жұтатып, шаруашылықты күйзелтіп кетуіне
байланысты айтылады); ақ сирақ жұт ... ... ... қатты аязды,
боранды қыс); ақ үрпілену (малдың ерте ... ... ақ ... ... ... қаңғып кетуі) т.б.
Ақ - әйелге тән әдемілікті, келбеттілікті аңғартады. Мысалы: ақ дидар,
ақ ... ақша бет, ақ ... ақ ...... ... ақ ... т.б. ... тіркестер.
Сары сөзі де жиі қолданыста болатын түсті білдіретін лексема. Бірақ ол
да кез келген қолданысында ... ... ... ... ... ... ... бастапқы қалпы сарығ/сарық» болғандығын (-ығ, -ық
– етістік түбірге жалғанатын қимыл-сын қосымшасы) айтады [35, 118]. ... ... ... ... «сар» тұлғасында қолданылатынын байқау
қиын емес. Ғалым Е.Қойшыбаевтың көрсетуінше, сар сөзі ... ... ... «айқын, кең, негізгі, басты» деген мағыналарда
жұмсалатынын ... [4, 136]7 ... ... ... ... ... мағынасы қоспасыз, таза, ал «сары уайым» дегендегі «сары» - парсы
тілінде «уайым, қайғы» ... айта ... ... уайым» тіркесі бір
мағынадағы екі сөздің қабаттаса айтылуынан пайда болған бала-шаға ... ... ... бір ... ... – уайым (сар), екіншісі – қазақша
уайым сөздерінен жасалған ... ... ... ... - дейді.
Қазақ тіліндегі сары сөзі сағыныш, уайым мен ... ... ... адамның кемелденуін, ақылының толысуын да білдіретін сын
есім екендігі төмендегідей тіркестер арқылы ... сары ...... ... ер адам ... ... сары қарын бәйбіше (әйел) – орта
жастан асқан тоқтамды, парасатты, ақылды ана; сары ... ұры - ... ... ... ... ... алған ұры, бір жағынан, бұл сөз
жортуылға көп шыға бергеннен ер-тоқымның қажалып, ... ... ... Сонымен қатар сар желу бір қалыпты көсіле шабу мәнін де
білдіреді.
Қара – қазақ тіліндегі көп жұмсалатын, ауыспалы, шартты, ... мол ... ... Бұл ... ... ... сөздіктерде
«ақтың қарама-қарсы түсі» деп беріп жүр. Жалпы түркі тілдерінде бұл сөзге
қатысты тұрақты тіркестер көп, ... ... ... олар ... ... да ... ... «қара» сөзінің бір мағынасы «үлкен, зор, көп» екенін
зерттеушілер айтып та жүр. ... ... ... ... «қара»
қыпшақтардың түр-түсін таныту үшін емес, қыпшақ көп ру дегенді білдіретін
перефраза. Осы секілді қара сөз – ... сөз. Қара ...... ... Қара күш – ... күш, Қара зіл – аса ауыр ...... жылқы, түйе сияқты ірі мал: ірі қара мал, қара мал; бұл
сөз ... ... ... жеке ... та, дәл осы ... ... ... мың екен қарасы, ноқта тимеген («Қаз. эпосы»).
Қара – хан, ақсүйектер, төре тұқымына жатпайтын, ... ... не ... ... қарадан шығып хан болған (жай ... ... ... хан
болған); Қарахан (қара халықтан шығып хан ... хан ... қара ... да түр-түсінің қаралығы емес, «қарапайым қазақ» мағынасында ...... ес, ... ... бауырлас адам): Артымда
жалғыз қараны, Көретұғын күн қайда («Алпамыс»).
Қара – (көбінесе қарашық формасында айтылады) – ең жақын, ең ... ... ... ... ағы ... ... – «ең ... қадірменім,
қымбатты екі адамым» мағынасында. Бұл ... ... ... о ... ... тән ақ түс пен қара түстің негіз болуы сөзсіз. Мәселен, «Қыз
Жібек» жырында: «Көзінің ағы менен қарасындай // ... ... ... ... ... не?» деп қолданылады.
Қызыл – жалпы алғанда, малдың, хайуандардың, құстардың еті: мәселен,
қазақтар ... ... ... көп ... деп, ... ... бері
еті жемей жүргенін білдірсе, аңшы-саятшылар лексиконында баптау кезінде
бүркітті қызылға отырғызу ... оны ... үшін жаңа ... ... қаны ... жас етін жегізу) немесе қызыл (кесектеп тураған жас
етті) жегізу деген тіркестер қолданылады.
Қызыл – қырманда үйілген ... ... ... толы ... ... (қырмандағы бидайды жел өтіне үрлетіп, шөп-шарынан, шаң-тозаңынан
айыру);
Қызыл – жас нәресте, балапан, оның әлі қатаймаған ... ... ... ... ... ... жас бала, қызыл қарын бұты шыт т.б.
Қызыл – табиғат құбылыстарының кейбір қалпын білдіреді: қызыл іңір,
қызыл шұнақ аяз, ... жел, ... су ... қардың суы), қызыл арай т.б.
Қызыл – шебер, көркем, жылтыр, айшықты (сөзге, тілге ... ... ... тіл, ... ... өзің біл (Абай); қызыл сөз (шебер
де шешен айтылған, бірақ тиянақсыз, байлауы жоқ, пәтуасы жоқ сөз) т.б.
Ала. Бұл түс ... ... ... ауыс ... қолданылады. Оның
себебін ойластырсақ, ала түс жалпы ақ түс тобындағы (ақ боз, сары, сұр,
құла, құба, ... ... ... т.б.) ... мен қара-қоңыр түс
тобындағы (қара, қоңыр, торы, кер, баран, күрең т.б.) реңктердің ... ... ... ... неше ... ... жиынтығын жасауында.
«Қыз Жібек» жырында:
- Мінгенде атың аласың,
Менен туған баласың, - деп кездеседі.
Көк сөзі де түркі ... ... ... Заттық ұғымдағы «көк»
(аспан) пен сын есім «көкті» синкретикалық түбір деп қарастырып жүр. ... ... ... ... ... нәрселердің салыстырылуы нәтижесінде
көк аталуы мүмкін. Негізінде бұл екі ұғымның қайсысы бірінші қалыптасқанын
ешкім де дәл ... ... бере ... ... халықтардың ішінде қазақта көк ... ... ... ... Бұл «көк пен ... яғни ... ... деген
ұғымға келеді. Әр сөздің екі рет қайталануы оның реңдік мәнін әсірелеп,
үдетіп жіберген.
Көне түркі тілдерінде көк ... бір ... ... (корень), көку
қазіргі түркі тілдерінде тамырлас ұғымын береді. Бұл ... ... де ... - дейді Т.Айдаров [45, 125]. Мұндай мағына «көгі
жақсы», «көгі жаман» ... ... ... көне ... де ... М.Қашқаридың еңбегінде «көкің кім?»
тіркесінің аудармасы – ... ... ... дегенді білдіреді [46, т.2,
б. 234].
Сонымен ... бұл ... зат ... ... келіп, оған бояу
үстейтінін, оның кейде жағымсыз ... ... да айта ... көк ...... ... жоқ, көп ... адам, көк долы –
ұрысқақ, бетпақ әйел, көк бет – міз бақпайтын, ұрысқақ, т.б. ... Бұл түс ... ... жалпы атауын беру үшін де ... сөзі ... ... ... өсімдіктердің жиынтық атауы деуге де негіз
бар. (Айтбаева Н.Қ. Қазақ түр-түс ... ... ... ... көшпелі тұрмыс-тіршілігінде төрт түлік малдың орны
ерекше болғандықтан олардың түр-түсін де дәл ... ... ... ... оны ... ... ... мән беріп келген. Сондықтан да болар
халықтың ... ... мен ... ... түлік малдың түсіне байланысты, әсіресе жылқы ... ... ... ... орын ... жылқышылары мал басы бүтіндігін көбінесе ... ... ... ... Мәселен, жирен байтал, қасқа құлын т.б. әр жылқыны тек
өзіне тән түр-түсімен таныған. Жылқы малын таза ақ, ... сары деп атау ... ... ... ... ... ... өте күрделі, көптеген
түстердің араласып келуінен болса керек [].
Төрт түлік малын түстеп танымаған, тіпті ... ... ... ... ... ... ... сирек кездескен. Әсіресе жылқы
малын түр-түсіне қарап саралап, әр түсті атауына сай тап ... ... ... ... ... ... жан ... Осылайша өмір талабынан
туып, ғасырлар бойы қалыптасып, дәстүрге айналған төрт түлік мал ... сан ... ... ... тіл ... ... орын ... мәліметтерге қарағанда, қыпшақ қоғамында әрбір ру-тайпаның
жылқылары өзінің ... ... ... ... ... ... ... жылқысының түсі бойынша анықталған. Бұл жағынан батыс қыпшақ
бірлестігінің құрамына енетін бір ... ... ... ... сондай-ақ, Түркістан қаласындағы Қ.А.Ясауи кесенесінде тай қазанды
жағалай «он сан Алаштың» ... он ... ... ... ... тағылған он
туы ілінгені назар аудартады. Тулардың ... ... ... ... құла, кері, боз, бурыл, жирен, шабдар.
Ен-таңбасыз тай мен ... қой мен ... мал ... ... ... ... иелік ету үшін оларды түсі-түгіне қарап, ... ... ... ... ... ... ... ат қоярда оның түр-түсіне
ерекше мән берген. Қамбар батырдың Қарақасқасы, Қобыландының ... ... ... Бозтарланы, Ақансерінің Құлагері, Балуан
Шолақтың Ақбозаты, Жәңгір ханның Ақмоншағы, Абылайдың Алшаңбозы, ... ... ... ... Толыбайдың Шымқарасы осы
сөзімізге дәлел. Өз зерттеулерінде 250-дей жылқы түсіне қатысты атаулардың
көпшілігі ақ ... (26) ... ... ... Аққұйрық, Дәуақ,
Ақшап, Аққұлақ, Ақбоз, Ақсұр т.б.) ... ... атап ... ... ... ... Саид ... Қасым ханның ордасына 1513
жылы келгендігі туралы М.Дулатиға айтқан әңгімесінде Қасымның оған ... мен ... ... ... ... ... ... соң: «Менің
екі-ақ атым бар, сол ... ... ... ... тұрады» депті. Саид
Дулатиға: – Мен бұл ... ... өмір бойы ... ...... сол екі аттың біреуін сыйға беріпті. Оның аты «Оғлан-Торуқ» екен.
М.Қашқаридың еңбегінде ... ... ... ... «торы» («торы ат») деген
мағына беріп, жылқының түр-түсін білдіреді. [].
Жылқы малының түр-түстерін сөз етуге байланысты тағы бір ... ... ... байланысты өзгеріп отыратындығы. Жылқының ... ... түсі ... ... ... бесті болғанда өзгеріп кетуі мүмкін.
Мәселен, көк тай өсе келе боз ... ... ... ... түр-түстің
жылқы жасына да қатысы бар екен.
Түрік ғалымы А.Шынардың зерттеуінде түрік тіліндегі жылқы ... үшін ... ... ... екі топқа бөледі: 1) тек қана ... ... ... 2) көбінесе түсті білдіретін, сонымен қатар жылқы
түсін білдіретін сөздер. Бірінші ... ... ... ... ... саман (құла), торығ (торы), чавкар, бурыл (темір қыр), самантроиг
т.б. ... ... ... төмендегі сөздер кіреді: көк, ақ, қара т.б. [] ... ... ... ... немесе қылдарымен байланысты
атаулардың 33-тен астам екендігін айтады. Мұнда ... ... ... ... ... ... ... атаулар болу керек, себебі қазақ
тіліндей жылқы түсін білдіретін ... ... ... ... көп ... ... түркте» жылқының түсіне қатысты атаулар жайы да сөз
болған. Оны осы ... төрт ... мал ... ... ... ... аламыз []. «Диуани лұғат-ит түркте» жылқының
сыртқы түріне, түсіне қатысты атаулар ... ... ... ала ... ат ... ат), аақ ат ... ат), ... ат (ала мойын ат), бұл ат
(ала аяқ ат), ... ат (ақ жал ат), ... ат ... ат), ой ат ... ... ат (жирен ат), тезүклік (қасқа ат), тыш ат (қасқа ат), тығ ат ... ... ... ат), ... ... торы ат), уғар ат ... ат), ... (сары ат), чілгу ат (құла ат), қашқа ат (қасқа ат), қыз ғул ат ... ат), қыр ат ... ат), құла ат ... ат)».
Тарихта қытайлармен қатар үнділердің де түрік ... ... ... ... ХІІ ... ... синонимдер сөздігі
болған «Акитханажинтаманиде» 12 ... ... ... аты ... ... ... ... Майрхофер мен Херманн Бергердің
еңбектері арқылы бұл деректе кездескен жылқы түстері, санскритше кездесетін
сөздермен қоса берілген. Бұл жерде кездескен құла, көк, ... ... ... бар боз ... ... ... соро-суро атауларындағы жылқы түстерінің
үлкен бөлігі қазіргі кезде Түркияда және ... ... ... жылқы
түстері [].
Қазақ тіліндегі негізгі түр-түстердің атауларын ... он ... ... ... ... көк, ... ... қара, сұр, боз, ақ,
көгілдір. Бірақ төрт түлік малдың түр-түс атаулары өзінше де, ... ... ... осы ... ... қосарлана айтылып және
салыстырмалы түрде жасалып жатады [].
Белгілі этнолог Жағда Бабалықұлы ... ... бір ... ... анықтаған. «Қазақ халқы бүкіл өң-түсті қылаң, баран деп екі ... ... ... ... – ақ, боз, ақ боз, ... ... боз, тарлан,
ақ тарлан, т. б. Баран дегені – қара, қоңыр, көк, ... ... ... торы, сұр, күлгін, құла, шабдар, сары, т.т. Халқымыздың баранға
жіктеген өң-түстері табиғаттағы кемпірқосақ түсі ... ... ... деп ... ... тән ... атап көрсетеді [].
Ертедегі жылқылы байлар да жылқы табындарын баран топ, қылаң топ ... бөлу ... ... ... ... ... торы, жирен, күрең;
қылаңға: боз, бурыл, құла, шабдар, ала, көкала, қарала т.б. кірген. ... ... атты ... ... ақ пен қара, яғни әр нәрсені екіге
жарып, ақ пен қараға бөлу принципі қалыптасқан [].
А.Тоқтабаевтың ... ... ... ... еңбегінде
жылқы түсіне қатысты 200-ге жуық атауларды 8 топқа бөліп көрсеткен.
Қазақтың мал шаруашылығын зерттеуші Х.Арғынбаевтың ... ... ... ... үш тобын кездестіресіз: қылаң, баран, ала. Қылаңға
ақ боз, ... көк ... ... ... сары, құла, құла жирен, шабдар,
көк, сұр, құла кер, нар қызыл, қызыл, сары қызыл ... ... ... қара көк, қара сұр, ... ... күрең түстерді, ал алаға сары ала,
сұр ала, көк ала, кер ала, қара ала, қоңыр ала, күрең ала, ... ... ... малының түр-түсіне қатысты атауларды топтастыра беруде жоғарыда
аты аталған этнолог Ж.Бабалықұлының еңбегі [] ... ... ... ... ... ... ... жүйелеп берген.
Ата-бабаларымыз малдағы ала түсті: «сауысқан ала, ит ала» деп ... ... ... құбылмайтын, бір тал түк немесе ... ... ... ... ... ... бұзбайтын ала жылқыны –
сауысқан ала деп атайды.
Табиғи үлгі, пішін, қалып сақтамайтын, денеде белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... тұрақсыз өң-түсті атты «ит ала»
деп атайды. Шындығында жылқы жануардың түсі «ит алаға» ... ... ... ... жылқы кемде-кем кезігеді.
Қазақтың жылқыға байланысты шыққан ... ... ... ... ... жора-жосықтары өз алдына бір сала десе болады.
Түркі-монғол көшпенділерінің “жылқы ғұрпын” ... ... ... ... ... ... екендігіне тоқталады [].
Қазақ халқының түсінігінде бұрын жылқының қай түсі ... ... ... ... ... ... ... айтуынша, қазақ аттың торы, күрең түстісін жоғары
бағалаған. Мұндай ат әрі ... әрі ... ... Егер ... ... қара ... оның да ... ат болғаны. Қабағы, жал-құйрығы, шаты,
көздері мен ... қара ... ... және құла ат та ... болады. Бурыл
ат та осындай болады. Қара ... ... ... және ... ... олар шәлкес мінезді келеді. Көк жылқының тәуірі сирек кездеседі, ал
көзінің арт ... ... ... ... қара ... бар сұр жылқы да
жақсы болады. Ала жылқыны ешкім де мақтамайды, оның арасынан жақсы ат ... ... ... көк ... және ... Оңтүстік қызыл, Батыс
ақ, Солтүстік қара түспен белгіленген. Күлтегіннің ... ... ... ... ... торы мен ... ... жасаған
сапарларында қызыл, Батысқа жасаған сапарларында ақ, ... ... ... түсінде болуы бізге бұл ... ... ... ... ... бағытын да білдіреді. Бір жағынан ғұн императоры
Метенің де әскер ... ... ... ... құрғандығы белгілі
болған. Мете, Қытай әскерлерін қоршап алғанда «Шығысқа ... ... ... қаракөк жылқыларды орналастырған. Бұны түркілердің қолданған
соғыс техникасы ... ... [6, 42] ... ... әдебиетінде, оның ішінде баспасөзде халқымыздың ең жақсы
көретін түсі ақбоз деп дәріптеліп жүр. Шын мәнісінде, халқымыздың боз ... ... ... ... ал ... ... түлігіндегі жақсы көрген
түсі “қаракөк” болғанын қазақ халқының ... ... ... ел арасынан жинаған материалдарымен дәлелдейді [].
Тәжірибелі жылқышылар мен бапкерлер боз түстінің ... ... ... ... айтады. “Қаракөк не жүйрікті алам, не берікті
алам” деген мәтелден берік аттардың қаракөк ... ... ... ... ... ... көретіні – шұбар түсті жылқы. Атбегілердің
айтуынша, шұбардың тұқымы өте аз, бірақ ... ... ... ... ... ... әр ... әдет-ғұрыптарға, жөн-жораларға
қатысты. Боз биенің сүтіне шомылса, адам бойындағы ауру-сырқау, ... ... деп ырым ... Сондай-ақ, ел, жер тағдыры ... ... ... ... ақбоз ат сойып, әскерге ақ жол тілеген. 1726 жылы ... басы ... ... бас ... ... жоңғарға қарсы
шыққанда осындай рәсім орындалған [].
Жеңістің хабарын білдіру үшін ақбоз атты ... ... ... атты (қара атты) жаушы жіберілген. ... ... ... ... ... көптен келмеген туыс-жегжаты келгенде, жаугершілікте
жоғалып кеткен тумасы табылғанда, табындағы мал өліп, жылқы ... ... ... жеті ... соң қыз алысқанда, хан сайлағанда, Наурыз
той басталарда орындалады.
Н.Төреқұловтың «Ақбоз ат» ... ... ... ... ... атты ... –Жылқының ақбозын халық қасиетті деп
санайды. Біздің елдің батагөй қариясы да, ел ... ... да ... мінген. Егер сол аттың иесі шейт болса, оның асына ... ... Бұл ... келе ... ... түсінесің бе?..» – дегені ақбоз
түстің қадір-қасиетін көрсетіп тұрғандай ... ... ... ауқатты, бай адамдар, бақсылар, сал-серілер
астындағы атының түсімен бірдей киім тіккізіп киген. Абылай хан Алшаңбозына
мінгенде, ақ киім киіп ... ... ... аты ... ... ... ... түсті киім кигеніне байланысты шыққан деп түсіндіреді [].
Малдың түр-түсіне байланысты айтылатын атаулардың ... ... ... ... және ... ... сәйкес
келгенімен олардың өзіндік ерекшеліктері де бар. Мәселен, қызыл жалау ... ат, ... сиыр ... ... ... мәні ... емес ... тілінде жылқы малының түр-түсіне байланысты көптеген ФТ-
тер қалыптасқан.
Алалы ... ... қой ФТ-і ... мал; табын-табын жылқы; қотан-
қотан қой (көбіне «алалы» сөзі ақ (боз) түстісі көп жылқы малына ... сөзі ақ ... көп қой ... айтылады. Мысалы:
Алалы жылқы, ақтылы қой
Аңдыған бөрі жемей ме,
Иесі ұйықтап жатқан соң (М.Ө.).
Ала тайдай бүлдіру ФТ-і екі ... ... ... 1) Лаң, ... ... ... ... Мысалы: Елді ала тайдай
бүлдіріп, сені ... не қара ... көк ... (С.О.). 2) Қатты ашуланды,
долданды.
Ала тайдай бөліну. Бөліну, ... ... ... ... Күн ... ай ... Бір уақытта елдің іші ала тайдай бөлініп адам
басы дал болды да қалды (Ғ.М.).
Ала ... ала аяқ ... да, ала тұяқ ... – не ... да (адам
немесе мал) бәрібір тегіне тартатынын ... ... ала да ... құла да ...... ... ... жоқ дегенде айтылады. Мысалы: Бір биеден ала да туады, құла ... ... рас қой, ... кіші ... тым ... ... ... тартқан білем, өте бос (АТ).
Қазақ жылқысынан сан ... ... ... де ... Жорғасы бар
жылқыны қазақ халқы жүргізбей-ақ, дене бітіміне қарап айыра ... ... ... ... төгілмелі, денесі ырғалып, жорғаға тән ерекшеліктер
бесенеден ... ... ... ... ... ... ... түрі де
болады. Мәселен, жол жорға, су жорға, шайқалған жорға, тайпалған жорға,
тұсау ... ... ... т.б. Осы аталған жорға түрлерінің бәрі бірдей
бағаланбайды. Нағыз жорға жарыстарына қосатын – су жорға, ... ... ... ... ... да, ... ерекше бағаланады.
Қазақтың жорға сүйетіні соншалықты, тіпті жорғасы жоқ ... ... ... ... ... дағдыландыратын әуесқойлар да жиі кездесетін.
Ол үшін құлынды ... ... ... не қалың құмды ... ... ... екі ... өре салып айдау арқылы аяқтарын жорғалай басуға
дағдыландыратын. Мұнымен көбінде жасөспірім балалар ... ... ... жоқ ... ... ... етуге болмайды.
Бергі кезде қазақтың байырғы төл жылқысының тұқымына сырттан әкелінген
әртүрлі жылқы ... ... Орта Азия ... ... ... ... әсері мен табиғи сұрыпталу нәтижесінде қазақ
жылқысының бірқыдыру варианттары қалыптасты. Олар: Батыс ... ... ... ... ... Найман және Оңтүстік Алтай жылқылары
деп бөлінеді [].
Р.Г.Ахметжан қазақтардың да таңдап алған «тұлпар» сөзі ескі сөз ... ... аты» ... ... Бұл ... ... ... «аңыздағы қанатты ат»: тұл-пар, тұл-бар «соғыс аты - ... ... ... ... ... ... халықтарының басып өткен ұзақ
тарихы мен ұлттық дәстүрлеріне, ... ... ... ... ие неше алуан түр-түс символикасының қызмет атқарып келгенін
көреміз. Ерте кездердегі түркі мемлекеттерінің, ... ... ... оның бергі жағында аталас рулардың, іргелес ауыл-
аймақтардың өзіндік ру таңбалары мен ұранлары, тулары мен ... ... мен ... малдарына салатын ен-таңбалары болғаны
белгілі. Мәселен, ... ... ... ... ... ... эпостардан біз әр түсті ... ... ... сауыт-
саймандардың өз түсі-реңкімен әр алуан символикалық қызмет ... ... Осы ... ... ... ... елдің-жұрттың,
халықтың өз дәстүріне сай ... ... ... ... ... дәрежеге көтеріледі, ол жалпы қауым үшін ортақ ұғым,
белгі ретінде ... ... ... осы ... ақ түс пен қара түстің,
қызыл мен көк түстің, ... түс пен сары ... т.б. ... о ... мағынасынан мүлдем басқа субстантивтік, яғни заттық, материалдық,
абстракт ауыс мағына-мәндері дамып, олардың тұрмыста қолданылу шегі ... ... ақ түс пен қара ... алып ... олардың тек қазақ
топырағында ғана неше алуан символикалық мәнде қолданылғандығын көреміз. Ақ
түс осы орайда – ... ... ... ... ... өмір ... ... жарылу», «алғашқы адал ниет» т.б.
мағынаны аңғартса, қара – «қайғы-қасірет», «ауыр ... ... ... ... ... «қалың
бұқаралық», «нәсілі төмендік» т.б. мағыналарды білдіреді.
Түр-түске байланысты ... ... ... ... дәстүрлі қолданысымен қатар пайда болу жолы, даму тарихы да ... Сын ... ... ... ... ... ... тілінде де сөздер беретін мағынасы
жағынан грамматикалық категориялары, сөз түрлендіруші және сөз ... ... ... ... Сөз ... ... бір сөз
табын екінші бір сөз табынан ажыратуда ол ... ... ... ... мәні бар. ... ... ... қарай жүйелеудің
нәтижесінде пайда болған сөз табының бірі – сын ... сөз ... ... ... ... ... оған тікелей қатысы бар екендігін ... Олай ... ... грамматикалық белгілерінің сырын ашпай, сын есімнің өз алды сөз
табы екендігін дәлелдеу мүмкін емес. Сөз ... ... ... бір ... ... формалық белгісі болады. Бірақ тіл фактісінде
бұл барлық ... бір ... бола ... өз ... ішкі ... ... ... де
есепке алынып отырылуы керек.
Қазақ тіліндегі сын есімдер әдетте ... ... ... және ... екіге бөлінеді. Негізгі сын есімдерге жататындар: үлкен, кіші, ... ... кең, тар, ... ақ, ... көк, ... ... ұлы, сұлу, әдемі,
дөрекі, өжет, паң, ауыр, бос, кәрі, жас, жылы, ащы, тұщы, ... ... ... ... ... негізгі деп қарайтынымыз, олар заттың сыр сипат,
белгі, сапа тағы толып ... ... ... ... ... ... Екіншіден, форма жағынан ... ... ... ... ары ... келмейді. Демек, негізгі сындарда сындық
мағына оның түбірлік негізінде, онымен тығыз байланысты, ... ... ... ... ... тұрғанда да онда сындық мағына бар.
Туынды сын есім. Бұл негізінен екі түрлі жолмен жасалады.
1. Жұрнақ ... ... бұл ... сын есім ... ең бір
құнарлы жолы. Бұған жататындар: малды, малсыз, ... ... ... ... ... ... Екі сөздің іргелес тұрып, тізбегін жазбай жүріп ... ... ... ... Бұған жататындар: қара торы, ақ ... ... сын ... ... жалғану арқылы жасалуын синтетикалық, сөздердің
қалыптасуы ... ... ... ... деуге болады.
Сын есімнің синтетикалық тәсіл арқылы пайда болуы қазақ тіліндегі,
сондай-ақ, түркі тілдеріндегі туынды сын есімнің жасалуының ең бір ... ... ... ... ... сөз таптары сияқты сын есімнің де ... ... сөз ... 2) сөз ... Сөз түрлендіруші жұрнақтарға
шырай жұрнақтары жатса, сөз тудырушы ... сын есім ... ... сын есім ... ... -лы // -лі, ... ... ті жұрнақтары. Қазақ тілінің академиялық грамматикасынла, ... ... ... ... ... туынды сын есім
жасайтын жұрнақтардың мынадай түрлері берілген: -лы//-лі, -ды//-ді, -ты//-
ті, -қы//-кі, -ғы//-гі, ... ... ... ... -дас//-дес, -тас//-тес, -дар//-дер, -тар//-тер, -улы//-улі,
-ша//-ше, -шақ//-шек, -ымды//-імді, -ыңқы//-іңкі, -ынды//-інді, ... ... ... ... -у, -ын//-ін//-н, -ағаш//-егеш,
-қалақ//-келек, -ғалақ//-гелек//-алақ//-лақ т.б.
Туынды сын есім жасайтын өнімсіз жұрнақтар: -соқ, -мер, -кеш, ... -кес, -қос, -жан, ... ... ... ... өзі ... лексикалық мағынасын өзгертіп, жаңа лексема тудыра алмайды. Мысалы:
-дай//-дей, -сыз//-сіз, -ғы//-гі, -қы//-кі ( ... ... ... ... ... айтуға болады.
Бұл қосымшалар тілде әртүрлі сипатталып жүр. Бірінде оларды ... ... деп ... ... бұл ... әрі сөз ... форма жасаушы деп қарастырады [].
Сөйтіп, қатыстық сындар зат есім, үстеу, етістік сияқты басқа ... ... ... ... ... да ... ... болған сөздермен байланысты.
Қазақ тілі мәселелерін арнаулы еңбекте сөз еткен – И.М.Мелиоранский.
Ол қазақ тіліндегі сөз таптарын сегізге бөледі. ... зат ... ... ... ... ... ... септеулік. Одан кейін автор сын
есімнің тұлға жағынан негізгі және туынды ... ... ... ... зат ... ... айырмашылығы болмайтынын айтады.
П.М.Мелиоранский сын есімді зат есіммен бірге ... Оның ... ... сын есімнің форма жағынн зат есімнен ешбір айырмашылығы жоқ, септеу
жағынан да бұл екеуі бірдей дегенді айтады.
Автор сын есімді өз ... сөз табы етіп ... оның ... ... ... ... айтады. И.М.Мелиоранский сын есімнің
негізгі, ... ... ... сын есім жұрнақ арқылы жасалатынын
көрсетеді. Одан кейін ол сын есім ... ... ... мағынасын
ашуға талаптанады. П.М.Мелиоранский көрсеткен жұрнақтар: -лық//-лік, сыз//-
сіз, -шыл//-шіл, -шаң//-шең, -сақ//-сек, -дақ//-дек, -тақ//-тек, ... ... ... ... ... -нікі//-дікі.
Салыстырмалы шырай –рақ//-рек, таңдаулы шырай ең сөзі арқылы жасалатындығын
айтқан. Кейде теріс айтқан жерлері де бар. Мәселен, ... ... ... ретінде қарастырған. П.М.Мелиоранскийдің еңбектерінде ... ... ... ... бұл ... ... ізденгендігін
байқаймыз.
Өзі жалғанған сөзіне сындық мағына беретін ... ... ол өте ... пікірлер айтады. Сонымен қатар автор кейбір
жұрнақтардың қай сөз ... ... ... ... Мысалы, -ша, -ше
жұрнақтарымен, -нікі,-дікі, -тікі жұрнақтарын сын есімге жатқызады [].
Қазақ тіл ... ... ... ... сын ... ... ішінде анықталатындығын, сапа сыны етістік алдында үстеуге
айналатындығын қолдады [].
Ал профессор ... зат ... ... ... ... де ... деп ... зат есімнгің септік ... сын ... ... ... бұл ... ... ... тілі мәселелеріне
арналған грамматикаларда береді [].
Қазақ тіліндегі сын есімді сөз ... өз ... ... ... ... ... тіліндегі сын есімнің шырайлары» деген
тақырыпта жазған еңбегі. Бұл – қазақ тіл ... ... сын ... ... ... ... алғаш сөз еткен еңбек. Автор мұнда тек шырайды ... ... ... ... сын ... ... мәселелерін де сөз
етеді.
Ғ.Мұсабаев қазақ тіліндегі сын есімді жеке сөз табы ... ... ... бар ... бірі – сын ... ... жоқтығын, бұл оны
зат есімнен бөліп алуға керекті белгі (критерий) екендігін, ...... ... ... негізінен анықтауыш екендігін айтқан. Автор
сын есімнің өз алдына сөз табы екеніне ... ... да ... ... ... ... айтылған еңбекте сын есімнің төрт ... бар ... ... мағынасының болуын; 2) шырай жұрнағының – рақ, -рек, -ті
жалғай алуын; 3) зат ... тән ... ... 4) ... ... мүше ... атқаратынын егер осы
төрт түрлі белгі бір ... ... ... онда сын есім болатынын, егер
бұл сипаттары үйлеспесе, онда сын есім ... сын ... ... осы ... ... қазақ тіліндегі шырай категориясын өзге түркі ... ... ... ... ... ... мен тұлғасы жағынан
салыстырма, бәсең, шағын, күшейтпелі, үдетпелі шырай деп беске жіктейді де,
бұлардың ... ... мен ... ... көрсетеді. [].
Қазақ тіл білімінде сын есімдер арнайы зерттеудің нысанасы ретінде жан-
жақты қарастырылған. Мысалы, Ж.Шәкеновтің «Қазіргі қазақ ... сын ... атты ... ... сын ... ... пікірлер
қамтылып, сын есімдер лексика-грамматикалық тұрғыдан сөз болады. ... сөз табы ... ... ... ... ... синтаксистік қызметінің өрісі, сөзжасамдық ... ... ... тұрғыда жеке-жеке қарастырылады [].
Тіл білімінде сын есімдерге қатысты көптеген ғылыми монографиялар,
мақалалар, зерттеу ... ... ... ... ... ... ... болады: М.Томановтың «Сын есімдердің сөз табы
ретіндегі қалыптасуының кейбір ерекшеліктері туралы» (1974), ... ... ... сын есім мен сан есім ... ... «Сын есім, оның қолданылуы» (1977), Ф.Оразбаеваның «Қазіргі
қазақ ... сын есім ... (1988), ... ... ... мен ... (1973), ... «Қазіргі қазақ
тіліндегі тіркесті күрделі сын есім сөздер» (1999), М.Жолшоеваның «Қазіргі
қазақ ... сын ... ... ... (2001), және ... атап ... ... зерттеу еңбектерде сын есімнің қалыптасуы, дамуы, сөз ... ... ... өзге сөз ... ... ... ... негізгі сөз тудырушы тәсілдері мен ... Сын ... ... қарай түбір және туынды деп екіге
бөліп қарастырумен бірге, олардың синтаксистік қызметі де ... ... ... тән ... ... ... ... жұрнақтарын қабылдайды.
2. Сын есімнің мәнін кейбір үстеулер арқылы күшейтуге болады. Мысалы,
өте жақсы, тым ... ерен ... ... қу, сәл ... ... ... ... Жұрнақтары болады.
4. Аналитикалық тәсіл арқылы жасалады.
5. Сынның сапасын кішірейтіп ... ... ... ... ... ... ... атқарады.
Сын есімдер көптік, септік, тәуелдік ... ... зат ... ... жұмсалады. Бұл кезде олардың бойында заттық
мағынамен бірге сындық мәнді білдіру де ... ... ... ... ... өзге сөз таптарынан сөзжасамдық қабілетімен де оңашаланады.
Сөзжасам өрісі кең, ... ... ... ... мен ... ... ... тілдер өзіндік ерекшеліктері мен белгілер
жүйесіне сүйенеді. ... ... ... ... әрбір сөз табына сай
сөзжасамдық арнайы жұрнақтарымен ... Сол ... сын ... ... ... болуымен де ерекшеленеді. Күрделі сөзжасам
процестері тілдің барлық ... сай ... де, олар ... ... синтаксистік қызметі мен беретін мағынасына байланысты
тізбектер жасайды. Нәтижесінде ... ... жүйе ... ... ... ... ... синтаксистік белгілерін сөз еткенде, біріншіден,
олардың қандай ... ... бола ... атап айту ... ... сын
есімдердің қызметі – анықтауыш мүше болу.
Екіншіден, синтаксистік белгі ретінде олардың белгілі бір сөз табымен
тіркесу қабілеті алынады. «Әрбір ... ... ... оның ... және ... қызметі, оның ішінде де тіркесу қабілеті
оны басқа сөздерден (немесе сөз табынан) ... ... ... ... тиіс», - дей келе Т.Сайрамбаев, ... ... ... қызметі сөйлем мүшесі ретінде ... ... ... бір ... басқа сөздермен тіркесу ... оның ... ... ... деп ... ... ... заттың сыр-сипатын, әр алуан белгісін, қасиеттерін
тікелей де, ... ... ... ... да ... Дәстүрлі
грамматикада сын есімдерді сапалық және ... ... деп бөлу ... ... анық.
Сапалық сындар заттың, құбылыстың тұрақты қасиеттерін білдіретін
болса, қатыстық сындар заттың қасиетін тікелей ... ... бір ... ... ... ... арқылы білдіреді. Сын есімдерді
бұлайша саралау олардың семантикалық және ... ... ... ... Мысалы, Ж.Шәкенов сапа сынына тән ... ... ... сапа ... сапа сол ... ... ... сол сөздің
өзімен табиғи бір пайда болады;
2. сапа сындарына шырай тән;
3. сапа ... ... ... ... әрі ... әрі ... білдіреді;
4. сапалық сындардың бірқатары мағынасы жағынан бір-біріне жақын
келіп, заттың ... ... ... дәл ... ... ... ... сапа сындары бір-біріне қарама-қарсы белгі-қасиетті қамтып жатады;
6. сапа ... ... ... ... сөз ... ... икем тұрады;
7. бірқатар сапа сындары зат бойындағы сыр-сипаттардың толымсыздығын,
жетімсіздігін білдіреді;
8. сапа сындары ішінде күшейткіш ... ... бар ... [].
Сапалық сын есімдер жалпы сын есім сөз табының негізгі ұйытқысы болып
табылатын сөздер. ... сын есім ... тән ... да осы ... ... ... табылады. Сын есімдерді топтау
олардың негізгі мағыналары мен қасиеттеріне лайық ... ... ... әрбір тілдегі сын есімдердің мағыналық топтарын ... ... ... ерекшеліктері мен ортақтықтары аңғарылады.
Мысалы, қазақ тіліндегі сын есімдерді проф Ә.Болғанбаев мағыналық жағынан
мынадай топтарға ... 1. ... ... ... 2. мал мен ... ... 3. адам мен ... қатысты сындар; 4. жансыз
заттарға қатысты сындар; 5. барлық заттарға ортақ сапалық ... ... ... ... сын ... А.Ысқақов заттың түрі мен түсін,
сыры мен сапасын, ... мен ... дәмі мен ... ... және заттың
басқа да қасиет-белгілерін білдіретін сөздер деп жіктесе, ал Ә.Төлеуов ... ... ... ... былайша көрсетеді: зат пен
нәрсенің түр-түсін, ... ... ... ... ... сипатын,
мезгілін білдіретін сөздер дейді [].
Сын есімдердің екінші бір үлкен тобы – қатыстық сындар.
Ғалым Ж.Шәкенов: «Белгі (сапа) сындары заттардың ... ... ... ... ... ... ... бір-бірімен
қарым-қатынасқа еніп, байланысуынан барып айқын бейне алған ... ... деп, ... сындарды сапалық сын есімдерден
мынадай белгілері арқылы ажыратады:
1. Сапалық сын есімдер заттың түрлі ... ... ... ... ... ... ... беретін мағынасы оның түбірімен ғана
емес, ол түбірден сын есім ... ... және оның ... ... ... ... сын есімдер заттың белгісін түрлі дәрежеде күшейтіп, тым
солғындатып, бәсеңдетіп ... ал ... ... ... еблгісін
білдіруде ондай түрленуге түспейді.
3. Сапалық сындар мен қатыстық сын есімдер бір-бірінен ... ... да ... Егер сапалық сын есімдер сөйлемде ... ... ... ... ... ... келіп, пысықтауыш
қызметін де атқарса, қатыстық ... тек ... ... ғана болмаса,
негізінен анықтауыш қызметін ғана атқарады.
4. Сапалық сын есімдерге жататын сөздер басқа ... ... ... Мысалы: ақ, қара сөздері түсті, қимылды, зат ... ... Ал ... сын ... ... ... ... қасиет жоқ,
яғни олар басқа сөздермен омонимдік сипатта жұмсалмайды.
Сапалық және қатыстық сын ... ... ... ... ... бір-бірімен байланысты. Сондықтан сын есімнің бұл екі
мағыналық түрлерін бір-бірінен ажыратып отырудың ең басты белгісі – ... мен ... ... ... ... ... басқа сөз
таптарынан түрлі қосымшалар арқылы синтетикалық тәсілмен жасалып, заттың,
құбылыстың түрлі белгілерін екінші бір зат, ... не ... ... ... ... ... олар сөйлемде екінші бір ұғымға ... ... Ал сапа ... ... ... ... сапалық белгіні
білдіреді.
1.3. «Қыз Жібек» жырының әдеби тілге қатысы
Соңғы жылдарда қазақтың жалпыхалықтық тілі мен ... тілі ... жеке ... ... ... қолға алынғанымен, әрине, бұл
ізденістер түйткілдерді ... ... ... әлі де ... ... о ... Хрестоматия. Под общей редакции Докусова А. М.
–Ленинград, ... ... ... бар ... ... бар орыс ... ... М. В. Ломоносовтан бастап көтерілген бұл мәселе қазіргі
кезге дейін толық шешімін таппаған.
Орыс тіл ... бұл ... М. ... ... ... в развитии русского литературного языка» деген
мақаласында: «Как материи ... ... ... ... по мере ... ... ... так и российский язык через
употреблении книг церковных» по приличности имеет ... ... ... и ... сие ... от трех ... ... языка»,
деп түсіндіреді [Ломоносов М. Избранные в 5-ти томах. –Москва: Наука,
1968, 120 ... ... ... қалыптасу, даму жолдары мен кезеңдері, ... туу, ... даму ... әр дәуірдегі бай ауыз әдебиетінің,
жазба әдебиетінің, ақын-жазушылардың, сондай-ақ кезеңдердегі ... ... ... ... ... ... ... нормалары және олардың әлеуметтік
мәні мен стильдік тармақтары, қазақ әдеби тілінің ... ... ... ... ... ... ... әдеби тілдің
басты-басты мәселесі [Әуезов М. Жиырма томдық ... ... ... ... 1985].
Әдеби тілге қатысты мәселе, ең ... ... ...... ... дастандарда өрбиді. Себебі олар халықтың ұзақ жылғы
қолданысындағы шығармалар болып есептеледі. «Қозы ... – Баян ... ... зерттеген Е.Жұбанов – эпос тілінің әдеби тілге арақатынасын
көрсетіп: «Бұрынғы, соңғы зерттеушілердің қай-қайсысы да «ауыз ... ... емес деп ... айтқан емес. Дегенмен оны «әдеби қалыпқа ... заңы бар тіл» - деп, ... ... да ... ... батылы бара
бермейді» - деді [145]. Әдеби тіл туралы пікірлер ... ... ... ... ... ... ... поэзия өкілдерін бөліп
алып, ... ... ... әдеби тілге жатқызады [204]. Р.Сыздықова:
«Қысқасы, қазақта халық ауыз әдебиетінен ... ... оған ... ұқсас келетін профессионал әдебиетте өмір сүріп келді ...оның
тілі әдеби тіл санатына кіреді деп табу ... - деп ... ... ... ... ... ... туған тілдің негізінде
шарықтап, ауыз әдебиетінің ... ... ... ... ... ауыз
әдебиетінің тілдік қолданысын, жазба әдебиетіне дейінгі өмір сүрген авторлы
поэзиямен жақындығын, дербес байланысқа ... ... ... мен ... ... ... ... Бұл арада мынаны еске
ұстаған жөн. Ауыз әдебиетінің тілі ... ... ... ... ... тіл ... бойында сақтамаса, ол –
тілді ауызекілік ... ... ... ... ... Дәл осы ... барып, ауыз әдебиетінің тілінің әдеби тіл болатын да, болмайтын
да жақтары бар деп ой топшылауға болады. Онда ауыз ... ... ... бола ... ... ... ... авторы дүдәмал ақын-жыраулар
поэзиясының да тілі ... тіл бола ... еді. Не ... ақын-жыраулар
поэзиясына үлгі болған жырдың да тілі, әдеби тіл болмас еді деп қиялға ... де ... ... ауыз әдебиеті мен ақын-жыраулар шығармаларының
арасындағы бірде жақындастық, бірде алшақтық, екеуіне де ... ... ... бар ... ... ... ... Бірақ бұл орайда әдеби
тілдің барлығын авторлық поэзия өкілдері өз міндетіне алып қояды да, ... ... ... қалатын жағдайда біз өзімізді-өзіміз
жұбатып, кеңістікті кезген қайдағы бір ... тіл бар ... ... сенімнің
жетегінде кетеміз. Ауызекілі естімелі дағдылы тілдің сипатын, қазіргі
қолданыстағы әдеби тілмен ... ... ... ... ... ... ... ұстайтындай жазбалық дерекпен жетпегендігі. Тек қана
бүгінгі күннің талабымен қолда бар материалмен ... ... ... ие ... ... ... ... тіл жазбалыққа түсіп, кескін-
келбетін бертін алса да, ауызекілік жадылықпен ... ... ... сондықтан әдеби тілдің аясында қарамасқа болмайды. «Қыз ... ... ішкі ... ... сақтап, қазіргі заман адамына түсінікті тілмен
келген, сондықтан ... ... ... ... ... ... өзі
қиын. Захир ад-дин Мұхаммед Бабырдың: «Халықтың ауызекі сөзі әдеби тілінен
айырықсыз», - дегенін есте ... жөн. [21]. Ауыз ... ... ... ... ... дамыған формасы. Ал көркем әдебиеттің
жоғарғы дамыған формасы ұлттық ... тіл ... ... «Қыз ... тілі жалпы халықтық тілдің көрсеткіші бола алмаса, бүкіл халық
айтып ... онда жыр ... бір ... ... ақын-жыраулар
арқылы ғана жетуі мүмкін деген ой қылаң ... Бір ... өмір ... ... ойып алып, олардың тілін әдеби тіл деп, ал қатар
келген «Қыз Жібек» жырының ... ... тіл ... келіспеуге шынында да
шараң қалмайды. Бұл ойға жырдың ауыз әдебиетінің үлгісі екендігі ... ... ... сол ... ... ... ... жырлауы да
әбден ықтимал ғой. Нақты жазба ... ... ... осы ... ... ғана ... әдеби тіл туралы елес жұмыс жасайды. Ол әдеби елес
/әдебиеттік ... ... де, ... орфоэпиялық нормаларын,
дыбыстардың деформациялану құбылысын, бір сыңары жазба ... ... ... мен ... параллельдерін, өзгеден өзге
тілдік штамптарды жақсы сақтаған. Тілдің ... ... ... ... ... ... сайрап жатыр. Ауыз әдебиетінің көп
варианттылығы соншалықты жеткізушінің ... ... ... ... ... ауыздан-ауызға көшіре отырып, өз жанынан алып сөзін
өзгертіп отырғанымен, әр дәуірдің қоспасы болғанымен, негізгі ... ... ... жоқ, қайта көркемдігі артты. ... ... ... ... ... ауыз ... ... ешбір нұқсанын келтіре алмады.
Жырды ақын-жыраулар шығармаларының ... ... алып ... ... тудырып, әдеби тілдің барлығынан қылаң береді. Ауыз әдебиеті тілінің
өзгешелігі, оның әдеби тілден де өзгеше ... ... ... тілі ... ... айтыла келіп, қағазға түскен нұсқасы – жалпыхалықтық
тілдің бізге жеткен әдебиеттен нұсқасы. «Қыз ... ... ... келуі
шартты түрде XV ғасырдың арғы-бергі кезеңі болғандықтан, бұл кездегі тіл ... ... ... ... тілі осы ғасырларда өмір сүрген ақын-
жырауларға да ... ... ... ... де ... тән ... стереотипті, көшкінді лексикалық, стильдік тұрағы барлығы, бұл
айтылғандар ақын-жырау (профессионал әдебиет өкілдерінің) шығармаларынан да
табылып қалатыны байқалды. Жыр ... ... ... ... ... тіл деп
жүргеннен басқа арнада дамыған. Олай болса, ауызша да әдеби тіл де өмір
сүрген. Оның да тілі ... ... ... ... ... еді. Бірақ та
ауыз әдебиет тілі оған жібермейді, сондықтан да тілі ауызша дамыған әдеби
тіл.
«Қыз Жібек» ... ... ... ... ... әр түрлі пікірлерді
сұрыптай келе, ондағы әдеби ... ең ... ... – оның ... ... тіл болуына назар аударамыз. Бұл – бір. ... сол ... ... ... ... ... басын қосушы
сипаты, жалпыға ортақ қасиеті болуға тиіс. Бұл – екінші меже. Әр ... ... ... ... ... ... өзге нәрселердің, өзге
құбылыстардың қарама-қарсысына қою арқылы танылады. Әдеби тілді таныту үшін
оның қарама-қарсысына қойылатын басты құбылыс – ... ... ... ... ... деп тануға қажет үшінші шарт. Әдеби тіл – ... ... ... өткен, нормаланған барша үлгілерге ортақ болуы ...... ... ... ... ... сөздігі. Алматы,
Ғылым, 1969, 39 бет].
Әдеби тіл – таза әдебиет арқылы жүйесі ... ... ... ... қоғамдық қызметі әр алуан қатынас құралы. Ол – сөз
шеберлерінің өңдеуінен өткен жалпыхалықтық тіл. ... тіл – ... ... жаппай ұғымды, жаппай түсінікті тіл. Соңғы ... ... ... тіл жазу ... ... ... алады.
Академик Н. Сауранбаевтың сөзімен айтатын болсақ, «...Әдеби тілді
жалпы түрде «халықтық тіл» деп анықтау да айқын, дәл ... ... ... ... ұғым ... тіл» ... ұғымнан әлдеқайда кең, басқаша құбылыс»
[Сауранбаев Н. Т. ... ... ... ... ... ... 1982, 324 бет]. ... ауызекі сөйлеу тілінің (яғни
халық тілінің) сөз байлығы ауыз ... ... ... ... ... тілінің
сөз байлығынан гөрі барынша бай да, ... ... ... ... ... әдеби тілдің нормаларына жатпайтын диалектизмдер (наречиелер,
говорлар, ... ... ... ерекшеліктер, кәсіби сөздер,
т.т.), қарапайым сөздер (одағай, ірі, бейәдеп, қолайсыз және әр ... ... ... ... да ... ... айтыла беретін әралуан кездейсоқ
сөздер т.б.), историзм (көне сөздер, ескі сөздер, кірме сөздер, анахронизм,
реликт сөздер), варваризм (әлдеқалай ... ... қате ... ... ... ... ... өзгертіліп айтылатын сөздер)
т.б. элементтер қаптап жүреді. Олар ... ... ... ... ... ... ... жағынан өрескіленіп, көзге ұрып тұрады.
Әлдеқандай функциональдық-стильдік ... ... бұл ... және ... ... да ... мен сөзорамдары халық тілінің
қойнауында қорланып, қатпарланып жатқан ... ... ... де, ... ... де ... көрініс беріп отырады, бірақ солардың бәрін байқап,
біле бермейміз. Олардың көзге ... ... ... ... ... Т. Сауранбаев былай көрсетеді: «Шын ... ... ... ... ... тіл – көркемдік, стильдік, дәлдік,
орамдылық жағынан сұрыпталмаған, шындап жетілмеген, олпы-солпы ... ... ... да А. М. ... ... ... ... бір сөзбен
«речевой хаос» деп дәлі анықтаған: «әдеби тіл, ... тіл, ... ... ... ... түрі» [Сауранбаев Н. Т. Қазақ тілінің
проблемалары. Таңдамалы ... ... ... 1982, 324 ... ... ... тілі, әдетте, әдеби тілдің нормалары
бойынша жазылатын ... сол ... ... ... ... ... мақұл, бірақ ол халық тілінің ... ... ... ... Әр ... творчестволық лабороториясынан әр
сөз бен сөз тұлғасының, сөз тіркесінің қалай шыңдалып, ... ... ... сол ... ... ... байланысты. Сөз шеберлерінің
сомдап шыққан жаңа тұлғалы ... жаңа ... сөз ... ... құнарландыра түсу үшін бәйгеге түспекші. Сөзді баптап -, бәйгеге салу
– жазушының ісі, оны ... ... ...... ... іске асыру, ұшпаққа шығару – қалың қауым ... ... ... ... ... тіл практикасы, таразысы - әдеби тілдің
нормалары. ... ... ... ... ... ... ... құнары
мен нәрін жинап, әсем де айшықты болып ... сөз ... ... жасайды, қарапайым сөз тіркестерінен келістіріп, ... бір реңк ... жаңа ... мен сөз ... ... сөз ... ... да сәнді, ұғымды да мәнді етіп, әрлеп, көркемдеп келтіреді.
«Әдеби тіл» дегеніміз – жазба әдебиет арқылы ... ... ... ... бар, ... ... әр ... тіл. Оның өзіне тән
нормалары болады: лексикалық норма, орфоэпиялық норма, грамматикалық норма
т.б. ... ... ... ... екі ... ... 1) жөнімен ауытқу
және 2) жөнсіз ауытқу» [Балақаев М. Б. ... ... ... ... 13 бет]. Бұл М. Балақаевтың пікірі. Р. Ғ. ... ... ... ... соның ішінде сөз қолданыстарға уәжді (мотивті немесе
жөнімен) және уәжсіз (мотивсіз ... ... ... деп қарастырылады.
Бұл тек көркем сөз стилінде ғана емес, барлық стильдерде болатын ... ... ... ... уәждірек ауытқулар жиірек кездеседі және
олардың өздері әр ... ... Сөз ... ... ... тіл
нормасынан ауытқу, біріншіден, әдеби тілден тыс тұрған элементтерді,
диалектизмдерді, қарапайым жай ... ... ... ... ... ... ... тілін зерттеудің негізгі мұраты –
тілдің өзін емес, сол тілдің қолданылу мүмкіншілігін көрсету» ... ... сөз ... ... ... 1995, 5 ... тіл білімінде бір кезде «дәуірлеп» ... , ... ... қомақты табыстарға жеткен қазақ диалектологиясында артық-кем
айтылып жүрген, тіпті жазылып та ... ... ... болды. Мысалы,
жергілікті ерекшеліктерді қолдану баспасөз бетінде де ... ... ... соңғы уақыттарды тек диалектизмдер ғана емес, жалпы ... ... ... ... ... айтылып, қалыптаса бастады.
Р. Сыздық, мысалы, әдеби тіл нормасынан ауытқыған ... ... мен ... туралы былай деген екен: «...олардың едәуірі тіпті диалектизм де
емес, керек десеңіз көне де ... ... ... сирек ұшырасатын,
сол себептен де мағынасы ұмыт бола бастаған сөздер. Және бір ...... әлі де ... бір рет ... ... келуі» [9. Сыздықова Р. Сөз қолданысы және әдеби норма. –Алматы:
Жазушы, 1983, 97 бет]. С. ... ... ... өзі ... ... ... ... (негізінен лексика-фонетикалық) барын жоққа
шығара алмаса ... Тек ... ... ... ... ... деп ... ала қашып жүрген ... ... ... ... (тіпті
баспасөзде) де көбірек пайдалана бастағанын проза тіліне байланысты өткен
конференцияларда да жиі естідік», - деп өте бір ... ... ... ... С. ... ... ... әдеби тілі тарихының проблемалары.
–Алматы, 2000, 140-141].
М. Әуезов бір сөзінде ... деп еді: ... ... ... ... бар дегенде, Жайық пен Алатау қазақтарының солтүстік,
шығыс облыстарынан ... ... ... ... құрылыс
белгісіне қарап айырмайды. Қазақстанның сол ... ... ғана ... бұл, ... ... айырым емес. сөздік
қордың айырмасы әдеби тіл тұтасып, бірыңғай болып қалыптасқан орыс ... бар» ... Б. М. М. ... ... ... ... 267 бет]. Б. ... сөзімен айтқанда, «М. Әуезов қазақ тілінде
ұшырасып қалатын «жергілікті тіл ... бар ... ... және ... сол ... ... ақындарының бәріне мәлім
болмағандығын ескертеді».
«М. Әуезовтің ... ... ... ... ... жазған
ғалым Б. Исхан мынадай пікір айтады: «әдеби тіл ... ... ... ... орын таба алмаған (орныға қоймаған) сөздерді шетқақпай
жасамай, іске жарату қазақ тілінің бүкіл сөз ... ... ... ... тағы ... ... толық пайдаланып болмаған кезде
пайдалы шара болмақ. Ондай жалпы ... ... ... ... (М. ... ойы ... астамшылық дейді. Одан әрі автор М.
Әуезовтің ойын былайша жалғастырады: осы ... да, ... қоры ... ... мол зерттелген, барлық тіл байлығын, қазақ ... ... ... орыс ... ... ... алға ... Біздің тілдің өсуі мен баюы ол дәрежеге жетуден тым жырақ жатыр,
тіліміз орыс тілімен ... сол ... ... ... жоқ. Ал,
олар болса, әдеби тілімізді байыта түсетін мүмкіншіліктер» ... Б. М. ... ... ... –Алматы, 2000. 267 бет].
Қазіргі қазақ тілінің сөздік қоры мен грамматикалық құрылысын байытып,
жетілдіру саласында істелетін жұмыстар мен зерттелетін ... аз ... ... ... ... бар ... ... ауызекі сөйлеу тілі мен ауыз
әдеби тілінің барлық байлығы мен ... ... әлі де ... ... ... ... бір регистрациядан өтіп біткен жоқ.
Біз төменде осы аталып отырған әдеби тіл мен көркем әдебиет ... ... ... бір-бірімен өзара өзектес болып келетін
байланысын байқап, ... үшін ... ... тұлғалардың көркем
шығармаларының тілінде қолданылып, көріну тәсілдері туралы ... ... бір айта ... ...... сөз ... отырған
грамматикалық тұлғалар (морфемалар, аффикстер, ... ... ... ... ... де жұмсалып жүрген форманттар, айырма, ... ... ... ... ... ... ... жасалған сөздер осы
күйінде тұрып, дәл қазіргі ... ... ... ... ... әдеби тілдің стильдік нормаларына тиісті дәрежеде жауап бере ... ... ... о ... дамуы халықтық поэзия үлгісінде
болғаны ешбір дау туғызбасқа керек-ті. Онан кейінгі дәуірлерде, жазба проза
шыққан дәуірде де, сол ... өзі де ... тіл ... ... ... ... ... де кездеседі. Оларды қазақ әдеби
тілінің тарихи дамуы тұрғысынан қарастыру, сонымен ... ... ... жүр. Бұл ... , ең ... ... ... тілінің,
оның ішінде қазақ жазба әдеби тілінің қалыптаса ... ... ... ... ... ғасырдың аяқ шені мен Қазақ төңкерісінің
алғашқы жылдарында жазба әдебиет онша дами қоймаған кезде халық тілінің ... ... ... ... ... аз ... Ал ... кейінгі жылдары өте қолайлы болғанмен де, халық ... ... ... ... орын алды дей ... ... ерекшеліктер
мен әдеби тіл байлықтарының өзара қарым-қатынасқа түсетін кезінің өзі осы
жаңа дәуір болды. Қазіргі кезде көз ... ... ... ... ... ... жаңа сөздердің қатарында диалектілік ... де ... ... қиын ... Одан ... ... тілінде қолданылатын афоризмдер
мен бейнелі сөздер, сөз тіркестері де баспасөзге түгелдей ... ... ... ... ... ... асар, нөпір, мұрындық болу, мұңлық, талма-тал түс,
атыз, мамыр, наубай, наубайхана тәрізді сөздер мен сөз ... ... ... ... ... ... ... беруге
болмайды. Сол сияқты әр түрлі ... ... ... ... ... осы ... ... мақұл болар еді».
«Бір жағынан, халық тілі мен әдеби тілдің, екінші жағынан, диалектілік
ерекшеліктердің ... ... ... тағы ... ... ... Ет ... қазанға салынатын нанды Қазақстанның
әр түкпірінде ғана емес, баспасөз бетінде де әр түрлі атайды. Мысалы, нан,
жұқа нан, ... ... нан, ... ... құлақ нан. Ал үйдің төбесіне
көлденең салынатын ағашты үрлік, көшер, ... деп те ... жүр. ... ... ... былайша әр түрлі аталуы жазушының, не айтушының қай облыстан
екендігіне байланысты. Бірақ қазіргі ... ... ... ... ғана ... ... әдеби тілдің нормасы деу қиын, ... ... ғана ... ... [Балақаев М. Қазіргі қазақ әдеби тілі және
оның нормалары. Алматы, Ғылым, 1984, 75б]
Орыс ... ... ... сөз ену ... одан ... ... қарым-қатынас халықтардың саяси-әлеуметтік жағдайына
негізделген тілдік ауыс-түйіс ерекше орын ... ... мен ... ... ... және ... негізіндегі тығыз байланысы ... өз ... ... ... ... ... енуінен кейін (1731 жылдардан кейін)
күшейгені белгілі. Сол тұста қазақ елінде ел ... ... ... ... ... ... ... бойынша жаңадан әкімшілік ел билеу
орындарының құрылуы, сонымен байланысты қазақ тіліне мынандай ... сол ... ... ... ... болыс (волость, волостной),
ыстаршын (старшина), песір (писарь), шенеунік ... ... ... ... сот ... суд), ... ... атпекет
(адвокат), уез, өйез, ояз (уезд, уездной управитель), поштабай (почтовый),
сияз (сьезд), шен (чин), шар салу ... ... ... ... ... ... екі түрлі бағыт
байқалады. Біріншісі - өмір ... ... ... оқта-
текте түрлі-түрлі тұрпатымен тіл қорына елеусіз, пассив сөздер қатарында
жұмсалатын кірме сөздер. Екіншісі – саналы таңдау, ... ... ... ... ... ... сөз қорына қосылатын кірме сөздер. Алдыңғысына
доға, қамыт, бәтеңке, піркеншік сияқты фонетикалық тұрқы өзгерген ... ... ... ... не олардың эквивалент баламалары жатады
[Балақаев М. Қазіргі қазақ әдеби тілі және оның ... ... ... ...... ... ... көріктеу құралы, көркем суреттің бояуы.
Сөздің ... ... ... қызметі қаламгерлердің соларды жұмсай ... ... ... көркем әдебиет тілінің де бас арқауы –
сөз. Көркем ... сөз ... ... ... ... ... оны ақын, жазушы ұқыптылықпен қадағалап, талғап қолданады.
Сол үшін олар бір жазғандарын қайта-қайта түзеп, ... ... ... ... ... тілі байлықтарын жазба әдебиетке енгізу
мөлшерінің аз-көптігімен өлшенеді. Ең оңайы тілдегі бар ... ... ... ... жекелеген ақын-жазушылар туындыларының
сөз байлықтарынан түгел қамтып, кейбір болжам жасауға болады. М. О. ... ... ... сөз ... ... ... дейді: «Абай
шығармаларында қазақ тілінің байлығы бар қалпында, ... ... ... ... ... ... Абай шығармаларының көлемі аз
болғандықтан және әдебиет бір ... ... ... түрінде ғана
жазғандығынан дейміз. Бір ғана жанрда, саны осыншалық мол емес шығармалар
шеңберінде Абай өзі ... ... ... де ... ... ... [Балақаев М. Қазіргі қазақ әдеби тілі және оның ... ... 1984, 118 ... ... ... бейнелеудің, образды ойды жеткізудің бояуы ету
үшін ... ... ... ... ... ...... сөз
қолданыс шеберлігі. «Бітпейді іштегі ғашықтық жарасы», «Қараңғы түнде тау
қалғып, ұйқыға ... ... ... ... жарық жұлдызы» (Қ.
Аманжолов) сияқты көркем үлгілер – ерекше сөз қолданыстар.
Жазба ... ... дәл ... ... ... ... сөз ... болуы мүмкін, бірақ олар ол кезде халық әдебиеті
үлгілерінің аясында жұмсалатын. Бұлар ... де ... ... ... Ол тек ... ... суреткер тіліне ғана тән.
Ақын-жазушының басқа да сөз ... ... тіл ... үйлесіп
жатса, әдеби тілге, ауызекі сөйлеу тіліне тән сөз ... ... ... ... қаламгердің тіл жұмсауда өзіндік
шеберліктері ... ... ... ... сөз ... болғандағысы. Ақын-
жыраулардың сөз қолданыс ... ... ... ... болуы екіталай. Себебі «әдеби тіл» деген ұғым тек ... ... ғана ... ... сөз қолданыс ерекшеліктері олардың өзіндік стильдерін
қалыптастырады. Мысалы, Б. Майлиннің синтаксисінде тұжырымдап, дәлме-дәл
құрастырған сөйлемдер ... ... ... ... ... тіркестер көп қолданылады. М. Әуезовтің ... ... ... ... ... ... күрделенген,
зілді келеді, мақал, мәтел, теңеу, метафора сияқты көріктеу ... ... ... сөздерді ұластырып, жұмсау жиі кездеседі. Мысалы,
«Қораның ішінде Құнанбайды қоршаған ... ... киім сәні ... және ... саудагер, имам, қалпелердің сәлделі шапанды, ... ... ... ... де ... Ол ... ... ашаң, жүдеу жүздерімен өзгеше сұп-сұр, көнетоз, ... ... бір азап ... ... [Әуезов М. Абай жолы, 2-
том. Алматы, Жазушы, 2006, 11 бет ]. Сөз ... ... ... ... синтаксисінде шашау шыққан сөздер болмайды, бәрі логикалық
байланыста, әрқайсысы өз ... ... Сол ... 38, 39 ... ... ... сары», «сары бие» деп атайды.
Тілді жақсы біліп, көп жазатын кейбір жазушыларымыз қазақша жатық,
көркем тілде жазу ... ... ... ... деп, ... ... ... жасанды сөздерді қолдануға әуес, бұл да жазушының
өзіндік ... бірі ... ... Олар ... қаншалықты лайық,
орынды-орынсыз екені - өз алдына мәселе. Қалай да ... ... ... ерекшелігіне жатады.
«Қазақ тілінің өзге түркі тілдерінен бөлініп, өз алдына дербіс ... ... ... ... ... де ... ... тілі болып
қалыптасу кезеңі, екіншісі – қазақ халқының буржуазиялық ұлт болып құрала
бастаған кезінен ... ... ұлт ... ... ... ... ұлт тілі болып қалыптасқанға дейінгі кез. Осы соңғы екі
кезең тұсында да қазақ халқының өзіне тін ... тілі ... ... тіліміздің, қала берді оның әдеби формасының ертерек
замандардағы жалпы даму ... тым ... ... ғана ... оның ескі ... кезеңдерінің қандай-қандай дәуірлерге бөлінетінін сөз ... жаңа ... ... ... даму және ... ... көшсек, бұлардың да ұзын-сонар тарихы бар. Соны ... ... ... ... ... орыс мемлекеті құрамына енуімен байланысты, қазақ
халқының басы құралып, ... ... дами ... ... ... ... ғана емес, қоғамдық-әлеуметтік және рухани өмірі де
жаңарып, бір тұтастық ыңғайға ... ... ... ... ... ұлт болып құралу арнасына түсті де, оның тілі бірыңғай ұлттық тіл
болып қалыптаса ... ... ... №46 (618) ... ... ... тіліміздің дамуы].
Әдеби тілдің тарихын баяндамас бұрын, «әдеби тіл» деген категрияның
өзі туралы түсінкті ... алу ... ... ... тіл» ... ... жөнінде тек қазақ тіл білімінде ғана ... ... анық ... ... пікір жоқ екені айтылып келеді. Бір
қатар ғалымдар әдеби тіл ...... ... ... ... түрі деп ... енді ... жалпы хатқа түскен туындылардың
тілі әдеби тіл деп табады.
«Әдеби тіл ...... ... ... ... түскен, белгілі
бір дәрежеде өңделген ерекше бір түрі. «Әдеби тілдің тарихы – ... ... ... ... әдеби тіло болуы мүмкін емес».
«Жазу - ... ... ең ... және ... де болуға тиісті белгісі».
«Тіл білімі тұрғысынан алғанда, «әдеби тіл» деп тек көркем әдебиетте ... ... ... ... ... ... ... қысқасы, жазба тілді атаймыз. Міне, осы пікірлес ғалымдар белгілі бір
тілді әдеби тіл деп тану үшін ... ... ... яғни ... ... өте аз немесе жоқ жерде әдеби тіл де жоқ деп кесіп айтады.
Қазақ тіл білімінде де «әдеби тіл» ... ... ... бір ... ... ... күні бүгінге дейін «қазақ әдеби тілі», «қазақ жазба
әдеби тілі», «кітаби тіл», «қазақ ауыз әдебиеті ... ... ... ... бір-бірінен ажыратылып, әрқайсысы нақты мағынаға ие болған жоқ.
Өйткені қазақ тілінің ... ... ... өн ... ... масштабы (жұмсалу өрісі) толық зерттеліп біткен жоқ.
М. Балақаев: «Әдеби тіл – жазба тіл. Жазба ... ... ... оның ... ... ... түсіп, екшеледі. Жазуы болмаған
халықтың тілі әдеби дрежесіне көтеріле алмайды» - деп жазды. Ғ. Мұсабаев та
айтқан: ... тіл ең ... ... ... Ол жазу ... ... тіл
болмақ емес», - дейді. Бірқатар зерттеушілер қазақтың ... ... ... ІІ жартысынан басталады деп, мұны ұлы ағартушы –демократтар Абай
мен Ыбырайдың есімдерімен байланыстырады.
Әдеби ... ең ... ... – оның ... ... тіл ... бұл – бір ... жағынан, сол халықтың өмірінде
ұйымдастырушы, қоғам мүшелерінің басын қосушы сипаты, яғни ... ... ... тиіс. Әдеби тілді тану үшін оның қарама-қарсысына қойылатын
басты ...... ... ... Әдеби тіл – қоғамның қолдану
тәжірибесінде сыннан өтіп, нормаларын қоғам санасы дұрыс деп ... ол ... ... ... ... болуы шарт.
М. Әуезов: қазақтың әдеби тілін Абайдан басталады дейтін тілшілерге
дау айтамыз. Бұхар, ... ... ... тілінің үлгі-өрнектері жоқ
деуге бола ма? – дейді».
І. Кеңесбаев та: «Абайға дейін де ... ... ... ... ... Олар жаңа туа ... жазба әдебиеттің кейбір өкілдерінің
(Махамбет Өтемісов, Ыбырай Алтынсарин сияқты) шығармаларынан табылады», -
деп ... тіл» ... ұғым – ... тілі үшін де ... құбылмалы түсінік.
Қазіргі қазақ тілі үшін оның жазба түрінің ... сан ... ... қоғам өмірінің барша саласына түгел қызмет етуі – ... Ал, бұл ... ... ... тілі әрдайым, барлық кезеңдерге
бірдей жауап бере алмаған. Әдеби тілді зерттеу сол халықтың ... ... ... тығыз байланысты.
Қазақтың жазба әдеби тілі тұтқиылдан, айталық, Абай мен Ыбырайдың
шығармалары туған күннен ... ... ... жазғандай, «Түркістан
уәлаяты» газетінің алғашқы нөмірлері шыққан күннен басталған емес. Мұның
алдында да ... тіл ... ... Ол ... төл ... тілі ... ... ауыз әдебиеті тілінен, екінші жағынан, ... ... ... ... ... өткен дәуірдегі қазақ қоғамы өмірінде және бір әдеби тіл
болды. Ол – бірқатар түркі халықтарына ортақ Орта Азиялық ... ... тіл ... ... («жергілікті қазақтық») түрі. Бірақ ... ... өте ... ... бұл іс қағаздары мен эпистолярлық жанрға, одан кейін
мұсылманша діни ... ... ... Бұл ... ... ХІХ
ғасырдағы тұңғыш қазақ баспасөзі мен публицистикасы, ... ... ... ... ... Бұл ... кезінде қазақ топырағында
«кітаби тіл» де, осы тілде (дәлірек ... осы ... ... ... ақындарды «кітаби ақындар» деп атағаны мәлім. Қазақ мәдениетіне
қызмет еткен «кітаби тіл» таза ... тілі ... ... сол тілдің және
татар жазба әдеб ... мен ... ... ... ... ... ... – локальдық құбылыс болғандықтан, ол ... ... ... ... ... тілі мен ... әдеби тілі болды. Соңғысы
алдыңғысының жалғасы ... ... ХІХ ... І ... ... ... қызмет ете бастады. Ол қазақтың қазіргі әдеби ... ... тіл ... – белгілі мөлшерде сұрыпталып, тілдік нормалық
бағыты анықталған, қолданылу қызметі әр ... ... ... ... ... диалектілер мен қарапайым сөйлеу тілінен жоғары тұрған түрі
[ЛЭС, -Москва, 1987, 270 ... ... ... сөз ... ... ... ... шығармашылық жолмен дамытқан жалпыхалықтық тіл жатыр. Әдеби тілді
жалпыхалықтық ... ... ... қоюға болмайды. Әдеби тіл ... ... ... ол ... сөйлеу мәдениетінің зор табысы
ретінде қаралады. «Әдеби тіл» мен «Көркем ... ... ... ... емес. Әдеби тіл тек көркем әдебиет тілін емес,
«Сөз шеберлерінің халық тілін жөндеп сұрыптауы ... екі ... ... ғасырлар бойы даму процесінде оның ішкі даму заңдылықтары
арқылы қалыптасқан жүйелілігіне ... ... ... ... ... аса ... неғұрлым айқын сөз үлгілерін ... алу. ... ... қолданылуы әбден тұрақты ... ... ... ... мен ... жұүйесі, сөздердің тіркесі, сөйлем
құрау жүйесі, үндестік заңы, ықпал заңдары сияқты тұрақтанған жүздеген тіл
құбылыстарын жатқызуға болады.
2. ... тіл ... ... отырып, сұрыпталынып алынған сөз
үлгілерін әрі ... ... ... сөз қолданысындағы
шашыраңқылықты, ... жою. Бұл – ... әр ... ... ... ... [Қалиев Ғ., Болғанбаев Ә., Қазіргі қазақ ... мен ... ... ... 2006, 24 бет]
«ҚЫЗ ЖІБЕК» ЖЫРЫНДАҒЫ СЫН ЕСІМДЕРДІҢ ТАНЫМДЫҚ СИПАТЫ
2.1. Әдеби мұра – «Қыз Жібек» жырының ... ... ... ... ғана әйел ... ... ... дүниені
түсінуі мен ұғынуын тұтас көрсетеді. Әңгіме ішіндегі негізгі, басты
кейіпкерлер қыз бен ... өз ... бел ... Сол ... ... ... салт пен ру ... бөленген елдің заңын, заң ұғымын түсінгендер,
бет қылып тұтынған адамдар. Әрбір кейіпкердің түр-тұлғасы, қимыл -әрекеті,
жеңіс-жеңілісі, ... ... ... ... ... бағынса, тағы бір
жерде кімде-кімнің болсын өз маңайына жазылған тағдырдың сыбағасынан ... ... ... ... ... ... жеп, ... ыза-ашу
кернегендей көрінсе, көп ұзамай, Төлеген, кейінірек ... ... ... ... ... ойлайтын ізгі әкенің роліне ауысады.
Бірақ, ол бұл қалпында үнемі қала ... ... ... рет ... ... кезде Базарбай ешбір дәлелсіз баласының бұл сапарына қарсы
тұрады, оң батасын ... бас ... ... ... ... біраз серпіліп, жас жігіттің жарқын
бейнесін жасауға қажетті ... ... ... пайдаланады. Әрине,
автордың өз заманында қалыптасқан түсінік – ... ... лаж ... ... ... ... ... кем емес,
Ер Төлеген мүшесі...
деп суреттейді ақын. «Падишадан кем емес» деген сияқты бір ауыз сөзбен ... бет ... де, әсем ... де, ... да ... отыр.
Өйткені, қазақ арасына мол тараған ертегі аңыздар мен қисса – ... ... мен ... бейнелері дайын атрибуттар арқылы
жасалған болатынды» - деп ... ... ... ... негізгі
кейіпкері Төлегенді суреттеудегі ерекшелікке өзіндік баға ... ... ... ... []
Төлеген өз заманындағы қазақ арасындағы сері мырза, ерке бұлан ... ер ... ... ... ... қазақ қауымының түсінігі бойынша
үйлену ер жігіттің ... ... ... ... ... кез ... заманда батыр жігіт қызды қиын қыстау сапарда табатын ... келе жас ... ... өткелдерден өтіп, қиын жерлерден өтіп
барып алуға керек ... ... ... бір өңірдің сері мырзасына міндет
есебінде жүрген. Базарбай Төлеген ержеткенше қыз ... ... ... ... деп ... сол себептен ол алыс жолда, тіпті қиын қияда
тұрған Қыз Жібектей сұлуды іздеп шығады. ... бұл ... ... тәуекел жүріс. Бейнетпен қатерге жақсы жары үшін белін буып
шыққан сапар, ... ... ... ... ... ... ұғына
білген ел қиялы екі жастың сезімдерін ... ... ... ... үшін ... ... жайлардан бастайды. Төлеген іздеп шыққан,
ынтық болған Қыз Жібек өз заманының барлық жас әйелінің сұлу ... ... ... ертегіде жырлайтын сән салтанаты, қызық - ... ... ерке ... ... ... ... және сол ... нық
орнаған әмеңгерлік, жесірлік заңы да белгі береді.
Сонымен қатар жырлаушы ақын ... ... ... келе жатқан
дәстүрін де берік сақтайды. Мысалы, ... ... ... оның ... ... ... оққа ... дейін түгел суреттейді. Бұл эпикалық
шығарманың негізгі арқауы не? Поэманың ... ... ... ... ... жеке бас еркіндігіне ұмтылу арманы дер едік. Сол себепті «Қыз
Жібек» поэмасының алғашқы бөлегінде, ... өн ... ... ... ... бар ,- ол ... бас еркіндігіне ұмтылуы, өзіне өзі қожа
болып, сүйген жарымен қосылуы.
Төлеген ... жаңа ... ... ... ... Оның ... шырмауынан мүлдем құтылып үлгерген жоқ. Кейде өзі сол ... ... ... ... да. Бұл ретте оның әмеңгерлікті
қабылдауын ... ... ... еді. ... ... ... Төлеген
сүйген жары Жібекке «Егер де мен апатқа ұшырай қалсам, сені іздеп келетін
Сансызбай деген қайның бар», - деп, күні ... ... ... еркін
білдіреді.
Әрине, бұл Төлегенге оңай түспейді. Оған арманы, тілегі және мұратына
жету ... ... ... аз ... Өзі шын жүрегімен сүйген асыл жары
Жібекке қосылуы үшін ... ... ... жеңіп шығуға тиісті. Ең
әуелі ол Шектіге ... ... қарт ... ... ... ... ұғымда атаның теріс батасын алу үлкен кедергі. Екінші, осы ... алыс ... ... ... ... қажет. Үшінші, Бекежан мен оның
қарақшылары да Төлгенге мықты тосқауыл. ... ... ... ... бар ... тек жалғыз жүрген жан ғана, себебі оны өз үй-
іші де, бүкіл қоғам да ... Ең ... Қос Оба көлі ... оққа ... ... кезінде мұңын шағып, ақтық сөзін айтарлық бірде-бір
тірі жан таба алмай, бар өкінішін ... алты ... ... ... ... ... құла ... –жылай бір жалғыз
Дүниеден өтті, - дегейсің.
Төлегеннің мұндай ... ... не ... Бар болғаны Базарбайдың
теріс батасы ғана ма? Сондағы ақынның ... ата ... мен оң ... ... ... ... сәт іздеме, өйткені «адамның басы алланың
добы» дегендейін, өз ... ... ... ... ... ... ... ақын бұл жерде ескі ғұрыпты қостап, жастардың үмітін қасақана
кесіп отыр. Оның тұжырымынша әке ... ... ... ... тұрған Төлеген
қалайда апатқа ұшырауға тиісті, ал сол әкенің оң ... ие ... ... ... ... мұратына жетуі қажет.
Енді Төлегенге қарама-қарсы қойылған жағымсыз бейне- Бекежан. Ол екі
ғашықтың бақытына кедергі ... ... ... ... ... ... ескі әдет-ғұрыптың Төлегенге шығарған қатал үкімін орындаушы да
осы Бекежан. Алайда, ақын Бекежан бейнесін ... ... ... ... ... ... дами ... өрбуіне бұл бейненің үлкен септігі бар.
Шығарманың ұтымды бір жері - ... мен ... ... және
Төлегеннің өлімі реалистік тұрғыда берілген. ... ... ... керемет батыр емес, онда жойқын күш, ... ... те ... оның ... ... әншейіндегі көп көріністің бірі сияқты.
Сонан соң Төлегеннің мінген Көк ... ... ... ... Ер
Тарғынның Тарланы да емес. Керек десеңіз, ол Көк ... ... ... ... дос болудан да жұрдай. Өйткені, Төлегеннің өлімінен кейін
көк жорға ат суға қанып, шөлін басқан соң ... ... ... ... кете ... ... ... сол,
Төлеген мінген көк жорға ат.
Су ішіп әбден қанған соң,
Бір қарақшы астында
Ойнақтай басып жөнеді...
Тап осылайша бейнелеу ескі жырлардың ... ... тым ... ер ... қалап мінген аты әрі сенімді серігі, әрі ... ... ... тіл ... оны иесіне ақылшы дос, қамқоршы етіп те
қояды. Бұл жырда ... ... ... ... Сөз жоқ, ... аса ... ең қымбат, әрі сүйкімді, мейлінше әсем образ - Қыз
Жібек. Автор егер Төлегенді өзінің барлық ерекше сипаттары ... ... ... мінез –құлқы, ақ ...... ... ... Қыз Жібек те оған тең, барабар ұсынылған: ол керемет
сұлу, нәзік ... ... жар ... да берік, ішкі жан дүниесі бай. Оның
бер жағында сол Жібектің үздіктігін ... үшін ақын ... ... ... сол ... сұлуларды оның көз алдынан тізбектеп өткізеді.
Қазақ эпосында қалмақ өктемдігі ертеден бері келе жатқан қосалқы
тақырып. Осы ... ... ... ... орын алса, кейінірек, заман озған
сайын бәсеңдеп, азайып барып бітеді. Ал біз сөз етіп ... ... ... ... ... әлі ... ... шақ болатын-ды. Ендеше, жырдың
мазмұнына қалмақтарды енгізіп, оларды қазақ ... ... ... ескілік жоқ. Бұл халық тілегінен туған елес болса керек.
Поэманың екінші бөлігінде ақын Жібекті жаңа рольде ... ... ... ... әрпін бұзбайтын мүләйім жан ретінде
суреттейді. Бұл жағдай ... қара ... қамы үшін ғана ... ... елін ... ... ... жау-қалмақтардан құтылудың тура жолы.
Сондай-ақ, автор Сансызбайдың ... ... ... ... қолданады. Егер Төлеген жас шағынан серілік құрып ... ... ... жоқ? ... жөні бір басқа» деген сөздерді
өміріндегі ұраны деп ... ... ... ... ... ... ... көксейді, сондықтан Сансызбай сауыт киеді, қару-жарақ ... ... ... Мұны біз Ақ ... ... рет ... ... інісіне айтқан сөзінен де анық аңғарамыз.
Бұл жолы ақын жаңа геройға деген көзқарасын, оны іш тарта қостайтынын
жасырмайды, көп ... ... ашық ... ... ... ... сүйсініп отырады. Автордың топшылауынша Сансызбай қатардағы
кейіпкер емес, нағыз ... ... әр ... оның жолы ... ... да бір кезде Төлегенге кедергі болғанның бәрі-бәрі бірден өзгере
қалады: қатал әке де оң ... ... ұзақ ... да қырсығы тимейді,
Жібек те оны асыға күтеді, қалмақ ханын да жеңіп, оның қалың әскерін де ... ... ... бәрі ... ... өзгерген бір ғана нәрсе ақынның жаңа
қаһарманға ... ... ... ... Сансызбай батыр оған ұнайды,
сондықтан да оны ... ... ... үшін ... бар ... ... тырысады, жасайды да. Сансызбайға деген Жібектің сүйіспеншілігін
ақтау, дәлелдеу ниетімен бар жақсылықты оған үйіп-төгіп бере салады да, ... жер ... ... ... ... Төлегендей мырзадан кейін
Жібектің Сансызбайдай ер жігітке ғашық болуында ешбір оғатттық жоқ, бәрі
де заңды, бәрі де ... ... ... ... ... тар, ескілікті қолдайды деп қаншама жазғырсақ та ол
қазақ әйелдерінің халі мүшкіл екенін ... ... ... ерік ... құны бес ... деген ұғымға бағынбасқа лаж жоқ. «Қыз ... ... ... екеу ... Бірі ... ... ...
Бекежан. Екіншісі- Қорен хан. ... ... де ... ... ... тұрып, зұлымдық жасайды, оның сүйгеніне қосылмауына ... ... ... ... – құлық, іс- әрекет – жағынан біріне-бірі тіпте
ұқсамайды. ... ... сырт жау ... Бекежан ішкі дұшпан. Қареннің
аздап болсын жағымды жағы бар: ер ... ақ ... ... де ... ... айлалы, пасық, жауыз, қатал. Ол шынында Жібекті сүймейді
де, тек сұлу ... сырт адам ... ... қызғанады. Бекежанның
барлық іс-әрекеті, оның қара ниетіне бағынған, адамгершілік қасиеттерден
әуел бастан-ақ жұрдай.
Ал Қорен мен ... ... ... келсек, бір жағында
зорлық, күш көрсету арқылы бағындыру тұрса, ... - өз ... ... ... ... елін жау ... ... Сансызбайдың
араша түсуін асыға күту жатыр. Соның өзінде майталман Жібек қалмақтың ... ... ... ұшыратып, мазақ етеді. Ақырында, оны Сансызбайдың
жеңуіне ... ... сол ... зор үлес ... ... асқан
сұлулығына қызығып, өз сезіміне өзі ие бола алмаған ... хан ... ... ... бір ғана ... ... да, ... үстіне
аңқау, сенгіш, ақылы таяз адам болады да қалады.
Жыр қаһармандық эпостың дәстүрінде жазылған. Сансызбай Қоренді жекпе-
жек ұрыста өлтіреді. Жағалбайлы ... ... ... келген көп қалмақты
қазақ қолы қырып жібереді. Сырлыбайдың аулын қамап ... ... ... ... мен ... ... ... хабарлаумен бітуі де
қаһармандық эпостың салтына сәйкес. Мұның өзі, «Қыз ... ... ... ... ... ... аралас жұмсалғанын
көрсетеді. Аракідік көне эпосқа тән ... ... ... сену ... ... тепкен.
Мәселен, Қореннің ханның атқан оғы Сансызбай сауытының сегіз қабатын
тесіп, тоғызыншы қабаттан өтпеуіне ... ... ... пана ... ... ... лиро-эпостың белгілері, өмір құбылыстарын нақтылы
көрсету күшті. «Қыз Жібек» ... ... ... ... ... оның аса мәнді тұстарын айта алған.
Жырдың екінші бөлегінде жау ... ... ... Эпос ... оқиғаның не өзін, не ізін көрсетпегенімен, сарынын
ұстап қалатыны белгілі. «Қыз ... ... ханы ... ... ... ол ... шет ... Ақ Жайық пен Ақ ... ... ... ... билеушілері үстемдік үшін соғыстар жүргізгені барша қауымға
тарихтан мәлім.
Ата қонысы Жоңғариядан ауып келіп, жергілікті халықтардың қонысы ... ... ... ... тыныштығын бұзған, жаулаушы ролінде жүрген
қалмақ алпауыттарының «Қыз Жібекте» ... ... ... ... ... мен ... ... ел ішіндегі өзара дауда жазатайым өліп
кеткеніне көнгенімен, сырт ... ... ... жойып, намысын
таптауына келіспейді. Бейбіт күндерде Төлегеннің өлгенін мүмкін санайтын ел
ұғымы, азаттық күресте Сансызбай секілді жас ... ... ерік пен ... ... жырының бас жағы күншығыс ертегілерінше басталса да қазақ
өміріне өте жуық, қазақ ... ... ... ... ... бен ... шарттың бәрі жоғарыда айтқандай анық болған. Осы ... ... қыз ... қыз ... ... әлі бар.
Бөтен жұрттың әдебиетінен келген әсер болса, ол басталуында ғана, одан
кейін әңгіменің ... ... ... барлық адамы, адамдардың мінезі,
ісі, барлығы да түгелімен нағыз қазақтың өзінікі.
«Қыз Жібек» жырының көркемдігі осы ... ... ... ... ... ... ұмтылыс ХХ ғасырдың 20 жылдары басталды. Жыр
туралы М.О.Әуезов былай деді: «Қазақтағы ел ... ... бір ... ... ... ... атты ... -өлеңдер, елдің арнаулы салтын,
әдет заңын, дүниеге көзқарасын, ұғымын білдіретін әңгімелер десек, ... ... ... - ... құрылғандығы. Қазақтың салтының
бірі – «аға өлсе, іні мұра» дегенді мансұқ қылған.
Жырдың өне бойында қалмақ ... орыс ... ... да ... ... бар. Оны ... жағынан зерттеген ғалымдардың
ішінде Г.Қосымова «Қыз Жібек» жырының фразеологиясына біршама шолу жасады.
Р.Бердібаев: ... ... ... халықтар жырының тілімен салыстыра қарау
керек», - деген сөзі өте ... ... ... та «Қыз ... ... өзінің ойын ортаға салған. С.Толыбеков ертеректе «Қыз Жібек» жырына
талдау жасады. Ш.Әлібеков ... ... ... - ... ... Э.Серікқалиева өз еңбектерінде «Қыз ... ... ... ҚР Орталық кітапханасында жырдың 11 нұсқасы сақталған.
«Қыз Жібек» жырының шығу, пайда болған кезеңі ... ... ... жыры ... ... ыдырап, бөлініп кеткен заманды суреттейді», -
деп ... []. ... «Қыз ... жырындағы ел аттарына, оқиғаның
болған, географиялық орнына шолу жасап, ... ... болу ... ... ... - ... ... та осы пікірді қолдайды. Шынында да
жырда аталатын рулар сол кезде ... Қара ... ... ... мен
Атырау жағалауларын) мекендеп, сол маңда көшіп жүрген. Қажым Жұмалиев:
«Жырда кездесетін ... бойы ... ... арба», «кигені атлас»,
«»қырмызы», - деген сөздерге, сол сияқты «Қыз ... ... ... мән беру ... ... ... онша әріде шыққан поэма емес
деп топшылауымызға болады», - дейді [, 175-202].
Жыр тарихи да ... ... та ... ... жыр. ... ... құрылған жыр. «Қыз Жібек» жырының айтайын дегені де - әмеңгерлік.
Қазақта оқиға желісі өңделген жыр көп, соның ішінен үш ... атап ... ... ... ... ... «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», батырдың
аңғалдығына, әзіл-сықаққа, дала сахнасына лайықталып жасалған дүние ... ... ... ... ... жоқ, үшіншісі, осы «Қыз Жібек»
сөйтіп, ... ... ... ... ... үш жыр ... ... да мазмұндық түзілісіне байланысты бертіндері өзгеріске ұшыраған.
Кейінгі жыршылар ұқсастырып жіберген. Ал, ... ... ... ... ұқсайды. Қай зерттеуші болмасын жырдағы кейіпкерлерге, кісі, ру
аттарына, жер атауларына мән беретіні белгілі ... осы ... ... ... Шеге ... ... ... қарым-қатынастың нәтижесінде
туған немесе базар, сыр, шеге сияқты ұғымдардың негізінде пайда ... ... ... ... ... ... атап ... болатын.
Расында, мұндай ұғымға келісе қою дұрыс емес, олай болса қазақта Базар
жырау, Сырым ... ... кісі ... қайда қоямыз. Демек, жырдағы кісі
аттарын бергі заманда пайда болды деп, ... ... ... ... туды деу ... ... ... ... ... ... нысанына айналдырған ғалым
Ы.Дүйсенбаев “Қыз Жібек” жырын арнайы сөз етіп талдаудан ... сол ... ... нұсқаларының аздығына назар аударып, бұлай болуына оның
кейінірек жырлануы мен көпшілігінің ... ... ... деп ... Қолда бар екі нұсқаның бірін жырлаушы Мұсабай жырау болса,
екіншісі ... рет ... ... ... қожа ... ... келіп, соңғы варианттың ерекшеліктеріне арнайы тоқталады, ... ... етіп ... ... бұл ... төмендегіше жинақтайды.
“Біріншісі: “Қыз Жібек” көне жыр емес, әрі ... ХVІІ ... ... яғни оның көбірек тамыр жаюына мүмкіндік болмай ... ... ... ... мол ... бұл ... ... сақталмай, көпшілігі
біздің заманға келіп жетпеген” [, 90 б.] – ... ... орай ... ... ... А.Е.Алекторовтың “Көрсеткішінде” аталғанмен, осы
күнге дейін мұның ... ... ... тек ... жылдары ғана Москва
қаласындағы тарихи музей архивінен “Қыз Жібек” ... 1887 жылы ... ... ... ... айта ... соны Мұсабай жыраудікі
болса керек деген ... ... Ол ... ... ... ... көп
нұсқалар туралы өз пікірін тағы бір дәлелмен  жинақтай түседі. Нақтырақ
айтсақ, ... ... Омар ... жас ... Қалшынбайұлы Әби жыраудың 
аузынан жаттап  алып ... ... ... ... жүріпті, бірақ ақын кейінірек
бұл жырды үзбей ... ... көп ... ұмытып қалған. Дегенмен
зерттеуші О.Шипиннің жадында сақталған үш ... ... ... ... ... да ел ... жарыса айтылып келгеніне дерек ретінде
ұсынған. Осы мақсатта Ы.Дүйсенбаев Ғ.Мүсіреповпен бірге “Қыз Жібек” ... ... бір ... ... ... ұшырасатыны жөнінде айтады.
Сөйтіп, зерттеуші ел ... ... ... ... өзгеше нұсқаның
болғанын ашып дәйектейді.  Бұдан тыс белгілі ... ... ... тағы бір ... ... ... болғандығын, осы нұсқадан өзбектер
“Ипак қыз” дастанын аударғанын ... ... Бұл ... ... ... (1953), ... Дәнікеровтың (1954), Шапай Қалмағамбетовтың
(1954), Ержан Рахметовтың (1958), Рахмет ... (1959) ... ... ... ... ... ... де жырдың әйгілі
нұсқаларын түгелдей қайталайтынына назар аударады. Осыған орай ... ... ... ең ... ең ... Жүсіпбек Қожа нұсқасына арнайы
тоқталуды жөн санайды.
Шынында да, бұл ... ... ... ... ... ... екені
ешбір дау туғызбаса керек. Бұл жыр жөнінде ең алғаш қалам тартқан ... ең ... ... уезінің (осы күнгі Шығыс Қазақстан ... ... ... ... алып,1894 жылдар шамасында Қазанда бастырған. ... ... ... ... жоқ. ... ... нұсқасында мынандай сөздер
ұшырайды: 
Басында менен жайылды,
Қисса болып бұл “Жібек”.
Баспасына қарасам,
Бәрі шала сөзінің
Еңіреп,жылап жүр жүдеп.
Қисынсыз болған ... ... ... ... осы ... 1896, 1905, 1909, 1911 ... ... ... ... рет ... ... 1925 жылы осы нұсқаны
қазақтың ауыз әдебиетін жинаушы Әубәкір Диваев Ташкентте  ... ... 1933 жылы ... 1939 жылы ... ... ... ... басылады “Жібек” әңгімесі шын оқиғадан туған, бірақ дәл қай кезде ... ... айту ... ... айтқанда “Қыз Жібек” әңгімесі ХVІІ
ғасырда туғанға ұқсайды - деп ... ... ... бұл пікірін
Ы.Дүйсенбаев толығымен құптап қолдайды. Сөйтіп, екі зерттеуші де ... мен ... ... сөз еткенде, дәуір қоғам болмысы мен сол ... өмір ... ... ... ... етіп алады. Алайда,”Қыз
Жібек” жырының шығу мезгілін, біздің ойымызша, ХVІІ ғасыр деп дәл ... Бұл ... ... деп, ... ... эпикалық түрдегі нұсқасын
айтуға болар. Ал, сюжеттің ... ... ХYІІ ... ерте ... ... ... бөлігі - Жібек ауылының қалмақтар зорлығына тап болуы
мен Сансызбайдың сансыз қолмен шайқасы - өте ерте ... ... ... ... ... ... ... болатын ерлік жырларына тән. Сол ежелгі
мотив пен сюжетті ... ... ... ... ... ... бір ... Міне, осы тұрғыдан келгенде,"Қыз Жібек" жырының
алғашқы сюжеттік  негізі ХІY-ХY ... ... ... да ... ... Төлегеннің сұлу Жібекті іздеп шыққандағы жүрген  жолы-ХY
ғасырдағы  Еділ-Жайықтан бері ... ... ... ... ... ... Жағалбайлы азаматының Ойылдан Сыр бойына дейін  мекен
еткен Алты Шекті еліне ... ... пен ... бастаған ұлы көштің ізі
сияқты.
Бұл жыр екі бөлімге бөліп қарастырылады. ... ... ... еліндегі Жібек сұлудың хабарын саудагерден сырттай естіп,
әкесінің батасын алып, қасына жүз ... ... ... көп ... айдап,
қыз елінде шатыр тігіп жата береді. Қыз көрсеткен ... бір ... 210 сұлу қыз ... алайда біреуін де ұнатпайды. Алты ұлдың
ішіндегі жалғыз қызы – сұлу ... ... ... ... ... ханға жолығып, қызға құда түсіп, бата аяққа 250 жылқы береді.
Шектінің қыздан дәмесі бар 60 ... ... ... болады. Төлегенді
Қаршыға ханның кенже баласының үйіне түсіріп, сонда Жібекпен  қалыңдық
ойнап жата ... ... ... ... қайта келемін” деп еліне қайтпақ
болады. Жібек жайсыз түс көргенін айтып, оның еліне қайтуын ... ... ... бұл ... мән бермей, еліне қайтып отырады. Келесі ... ... ... ... іздеп баруына қарсы болып, жүрмекші
болған ұлына теріс бата беріп, қасына еретін жігіт ... ... Осы ... ... ... ... ... Төлеген қапыда мерт болады. Қыз
Жібектің алты ағасы қарындасының ... оған ... ... қара ... ... қыл ... ... өлтіреді. Поэманың бірінші бөлімі осымен
аяқталады.
Екінші бөлім түгелдей Төлегеннің інісі Сансызбайдың ... ... ... ... ... Жібекке үйленгелі жатқан қалмақ ханы Қоренмен қарсы
соғыстағы ерліктерін сипаттап, жауды ... Қыз ... ... ... ... Бұл істерде қасындағы Шеге ақынның көрсеткен көмегі аса
зор. Сансызбай мен Жібек бір-бірін той ... ... ... ... ... ... Сансызбай жаудың қалың әскерін де қырып ... ... ... мұратына жетеді.
Ғалымдар поэманың басталуы мен дамып аяқталуындағы ерекшеліктеріне мән
бере отырып, мұнда бұрынғы дәстүрлі ... ... ... схема,
дайын формалар жоқ деп санайды. Дәл ... ... ... да ... ... келіп, ол былай деп жазады: “Кіріспенің өзінен-ақ алдағы
жойқын жазмыш пен трагедиялық жайдың нышаны ... ... ... ... үш ... ... ... ұлдың бәрі обадан қалмай
теп-тегіс қырылып қалуы – тосын шындық, үрейлі ... ... ... ... тіршіліктен гөрі, үрдіс әрекеттерді, қауіпті мезеттерді
еріксіз күткендей боласыз. ... ... бәрі ... түсінік-тұжырымы мен
оның өз геройларына деген көзқарас-бағасына байланысты болса керек”. Бұдан
кейін зерттеуші басты ... ... ашып ... ... ... ... ... жеп, тағдырға өкпелі кісі болып көрінсе
де, дүниеге Төлеген мен Сансызбайы келген соң ізгі ... ... ... ... ол ... ... күні ... қайта баратын
болғанда, ешбір себепсіз оған қарсы болады, тіпті, теріс ... ... еріп ... кісі ... де бас ... ... кейіпкер – Төлеген. Ол көркі мен  мінез-құлық, ... ... ... ... де ер ... ... Төлеген өзіне тең жар
іздеп, ел шеті - қиянда ... ... ... ... ... ... барады.
Қыз көрсеткен кісіге жорға беріп, құдалыққа 250 жылқы ... ... жол, кәде үшін ғана ... ... ... ... ... сұлу, көркі мен ақылы астасқан сүйікті жар табу екені аңғарылады.
Төлегеннің жарасымды да ... ... ... үшін ақын аз ... ... ... ... өткен нешесі,
                            Ай қараңғы кешесі.
                            Падишадан кем емес,
                            Ер Төлеген мүшесі –
деп суреттейді. Мұндағы ұтымдылықты “падишадан кем ... ... ... ... ... ... ... қазақ елінде шығыс
үлгісіндегі сән-салтанаты мен байлық-дәулеті, ... ... ... ... хикаялар, жыр-дастандар аса мол, сол қалыптасқан дайын
үлгіні автор ... ... әрі ... ... ... ... түр-тұлғасы
мен іс-әрекеттері, әсіресе, елде сирек ұшырасатын мырзалық, сақилығы, сөз
бен уәдеге асқан беріктігі, алған бетінен ... ... – бәрі ... ... та өрелі тұлғасын жасауға септігін тигізген.
Төлеген бейнесінің тағы бір елден ерек ... – жеке ... мен жар ... ... ... дер ... Осы ... ол
әкесі қызды қалың мал төлеп алып беретін сол кездегі  көне ... ... бас ... тек өзі ... қызға үйлену талабын берік ұстанады.
Соған сәйкес бас азаттығы жолында қапияда мерт ... Ер ... ... оның жан ... алдындағы аспандағы алты қазға айтқан мұң-зарынан
да айқын ... ... ... ... жастың әкемен ... де дәл осы ... ... керек.
Рас, Төлеген өз қатарынан озық, талап-талғамы биік азамат болып
көрінсе де, ескі ... мен көне ... ... қол ... ... ол Қыз Жібекке еліне қайтар алдында: “Егер де мен ... ... сені ... ... Сансызбай деген қайның бар”- дейді. Бұл, әрине,
сол кездегі өмірде бар, бұрыннан ... ескі ... ... ... ... қарамай Төлегенді  өз заманындағы қалыпты жол-жоралғы, ... ... ... ... ... өзгеше бағыт ұстанған жаңа
дәуірдің өршіл мінезді жас жігіті деп айта ... ... ... ... ескі тәртіппен жалғыз  алысып,
Қособа ... ... ... қолынан өкінішті қазаға ұшырайды. ... ... ... ... ... ертелі-кеш болмай қалмас құбылыс
ретінде қабылдау жөн.
Төлегеннің ақадал ... кесе ... ... ... де аз емес.
Ең алдымен, жыршы Төлегенге әкесінің ... ... ... тиді ... ... да, оны ... танытқандай сыңай білдіреді. Бұдан кейін 
сусыз, шөл даланы жалғыз өзі басып ... ... ... ... ... ... ... қарақшы да оңай жау емес. Астындағы көк жорға аттан
басқа жаны ашып сырласар, жайын түсінер ешкім жоқ, ол да ... ... ... бас ... ... ... дәрменсіз. Мұң-зарын шағатындай
жер бетінде жан баласы болмаған соң, Төлеген ... демі ... ... алты ... ғана ақтық қоштасуы мен сәлемін жолдайды:
                   Қособаның жонында,
                   Құс қонбас құла ... ... бір ... ... өтті ... Баратұғын жеріне
                   Жетпей кетті дегейсің!
Мұның бәрі ... ... ... ... көрініс
тауып, феодалдық қоғамның болмысын  бейнелеуден туғанын ... ... ... ... ... ... ... тұлға ретінде ұтқырлықпен 
сипаттайды. Ол бірін-бірі беріле ... екі ... ... ... ... қана ... ... сақи жігіт Төлегенді ... ... ... ... елге сырттан басқыншылар келгенде, өзінің
батылдығымен, ерлігімен көзге ... де, Қыз ... асыл жар, сұлу ... ... ... ... деген кең пейіл ниеті жоқ, қайта ... ... ... қара күш ... ... ... Осы ... ол ерекше жағымсыз тұлға болып сипатталған. Түйіп айтсақ, Бекежан
зұлымдық өкілі, қара ниет, жауыз ... ... ... аса ... ... де сұлу бейне - Қыз Жібек екені ... ақын ... ... ... ... қыз ... асқақ
сипаттайды. Ол көркіне ақылы сай әрі кербез де келбетті жар. Алайда ... ... де өз ... өз ортасының перзенті. Қыз Жібек пен Төлеген
бас еркі үшін ... ... ... жастар болса да, бұрынғы көне салт, ескі
түсініктен толық арыла қоймаған. Екеуі де көне әмеңгерлік ... ... ... ... ... ... жан дүниесі бай, сүйгеніне
деген ... ... аса ... Төлегенге лайық асқан сұлу, ақылды да әсем көркінен тыс, хан
қызына лайық, жұрттан өзгеше сән-салтанаты да ... ... ... ... ... ... келе ... басқа сұлу қыздармен салыстырып, оның
бұлардың бәрінен де көрікті, ... ... ... суреттейді.
М.О.Әуезов осы көштердің сұлу көрінісін өзара салыстыра отырып, ... ... ... ... мен ... асыл киім, жүріс-тұрыстарын
Төлегеннің баға-сынымен ашып танытады. Осыған орай ол өз ойын ... ... көп ... көп сұлу ... ... ... ... шебер, психологиялық әдіс қолданады. Бір қыздан бір қыз  асып түседі.
Төлеген сыртынан қарап әрқайсысын Жібек екен деп ... ... ... Төлегеннің Жібекті көрсем деген ынтықтығы арта түседі. Ол Жібекке
қызықтыру, құмарландырудың әдісі. Үдетпелі, өндірмелі әдіс, ... анық ... ... ... және Жібектің жақсылық жеке сипатын
айтпай, өзге ... сұлу ... ... ... ... де ... деу – ... суреттеудің ерекше көркем,  асыл тәсілі” []. Бұл
өте орынды пікір.
Ал енді, зерттеуші ... дәл осы көш ... ... өз
пікірін халықтың эстетикалық биік ... ... алып ... үздіктігін көрсету үшін ақын Төлегенге бүкіл көшті аралатып, сан
алуан сұлуларды оның көз ... ... ... Әрбір шағын көшті
бастаған қыздың көркі мен салтанатын суреттегенде ақын тың ... ... таба ... ... қиял ... ... бостан босқа шарықтау
емес, қазақтың үйреншікті  тіршілігі аумағында, ... ... ... ... ... ... ... айтушы ақын көш
бастаған он бір қызды сипаттағанда ... ... ... ... ... онша ... кетпейді, өз түйгенін үнемі сол талғамға
бағындырып отырады” [] – дейді. Зерттеуші осымен шектеліп ... он ... ... ... үш ... ... алады да, бұлардың бір-
бірінен ... ... ... ... ... ашып
дәлелдейді. Бірінші көштің сән-салтанаты мен көшті бастаушы қыздың бейнесі:
             Көш алдына қараса,
             Бір қыз кетіп барады.
          ... ... ... ... ... ... ... Алтай қырмызы,
             Бейіштен шығып келмесе,
             Бұл жалғанда хор қызы,
             Сондай-ақ болып туар да
             Адамзаттың бір ... ... ... ... Бір қыз ... ... Қара жорға мінгені,
             Екі көзі сүрмелі,
             Бұл сияқты перизат,
             Қыз іздеген Төлеген
             Жоқ еді, сірә, көргені…  [] -
делінсе, ал енді Қыз ... сол ару ... ... ... ақын оның
көш бастаған анасының суреттемесімен-ақ ашып аңғарта алған. Осыған орай ... ... шаң ... деп жеке ... ... Жібек бейнесін
сипаттағанда да жырлаушының ерекше тапқырлық, зор шабыт танытқанын баса
көрсетеді:
            Қыз ... ... ... ... ... ... болмаса,
            Өзгеден артық келбеті.
            Үш қызы бар қасында-ай,
            Өзі он төрт жасында-ай,
       ... ... ... ... тасындай.
            Ақ маңдайы жалтылдап,
            Танадай көзі жарқылдап,
            Алтын шашпау шашында-ай,
            Қыз Жібектің дидары,-
            Қоғалы көлдің құрағы,
            Көз ... ... Нұр ... шырағы.
            Дүр жауһар сырғасын
            Көтере алмай тұр құлағы.
            Бой нұсқасын қарасаң,-
            Бектер ... ... Қыз ... ... Наурыздың ақша қарындай.
            Ақ бетінің қызылы, -
            Ақ тауықтың қанындай.
            Екі беттің ажары,
            Жазғы түскен сағымдай! []
Бұл суреттемелерден ... ... ... ... ... мен ... де алғыр талғампаздығын айқын аңғарамыз. ... ... ... тыс, “Бұхардың гауһар тасы” мен “нұр
қызының шырағы” секілді эпитет, теңеулер толық дәлел бола ... Бір ... ... ... ... ... Мұсабай ақын жырлаған нұсқасында жоғарыда
аталған он бір көш сипаты атымен жоқ. Соған қарағанда, бұл ... ... ... ... ... қожа Шайхысламовтың қосқан үлесін айрықша
бөліп атаған орынды. Мұның үстіне ... ... ... ... ... де әсем суреттемелердің некен-саяқ екені де мәлім. Сол
себепті осы аталған жырдағы он бір көш пен Қыз ... ... ... әсем жолдарды ұлттық фольклорымыздың інжу-маржандарынан саналады
десек, артық айтқандық бола ... деп ... ... ... пен ... ... ... Сұлу” жырын өзара
салыстыра отырып, бұлардағы ұқсастықтардың молдығымен қатар, ... ... ... де тап басып көрсетеді. ... ... ... ... Жібектің Баян секілді өзіне ... ... ... ... күтуінен де байқалады. Осыған орай
автордың: ... Қозы ... пен Баян Сұлу ... ғашықтарды алсақ,
бірінің өлімі екіншісін де апатқа ... ... заң ... ... мен ... ... ... басқаша. Мысалы, Төлегеннің қазасынан
кейін Жібек өлім ... ... ол ... ... ... ... ... Жібектің түсінуінше, ол сүйген жарының өтініш-
өсиетін орындап отырмын деп ұғынады да, ... ... ... ... бағындырады” [] – деп  қорытынды жасайды.
Ғалым Сансызбай бейнесін сөз еткенде, оның  Төлегендей ... ... ... зер салып, бұған жырлаушы ақынның іш тартуы мен ерекше
ықыласы арқылы қолы ... мән ... ... да, ... ... іске асқыш, жолы болғыш адам болып сипатталады. ... ... бата ... әке де ... оң ... ... соның нәтижесінде
ол Жібекпен де оңай тіл табысады, Қоренді жекпе-жекте өлтіріп, оның ... ... ... ... салады. Өзге кедергілердің бәрі де жойылып,
Жібекті еліне алып ... ... той ... ... ... бәрі ... ... батасын алған ер жігіттің жолы болады”  деген қалыпты көне
ұғымның нақты көрінісі іспетті болып көрінеді.
Жырдағы жағымсыз ... бірі - ... ... Ол Жібекті әйел етіп
алуға ел ішінде ешкім қарсы бола алмайды деп санап, өзін ... ... да ... бұған қарсы тұрады деген Бекежан да, ... де ... ол адам ... ... ... де ... ... деп отырғаны да
шындық. Алайда ... хан ... тойы ... ... ... ... да ... Оның бейғамдығы мен аңғалдығы сондай, астындағы жүйрік
атын Жібекке мінуге де бере салады. Осы бір ... ақын ... ... ете ... ... ... ... Жібекжан менің қатыным”).
Мұның үстіне ол Бекежандай қанқұйлы жауыз, қарақшы, зұлым ... ... ... ... ... ... күтіп, той күнін әдейі кейінге
созатын тұста да Қорен оның сөзін  екі етпейді, ... ... ... ... ... айлалы тұзаққа түсіп, ақыры сол сенгіштік
әрекеттерінен өлім құшып мерт болады.
Зерттеуші “Қыз ... ... ... ... ерекшеліктерін
де ұтымды зерделей алған. Әсіресе, ондағы он бір көшті бейнелеуге де, жалпы
суреттеу тәсілдерінде де тың ізденіс, ... ... жіті ... ... жыршының он бір көш сипатын беруде ешбір
қайталауға ... ... жол, ... ... тауып отыратынына мән береді.
Мысалға келтірілген жолдар да сол ойлардың айқын дәлелі болып отырады:
          Қыз сипатын қараса,
          Ақ бетінде кіршік ... ... ... ... Екі көзі жалтылдап,
          Патшаның алтын тонындай,
          Сөйлеген сөзі мазалы,
          Әп-зәмзәм суындай.
          Аузынан шыққан ... Сары ... ... Қыз ... ... ... де аса ... танытып,
салыстырудың небір келісті  түрлерін құлпырта қолданады:
          Қыз Жібектің ақтығы,
          Наурыздың ақша қарындай.
          Ақ бетінің ... Ақ ... ... Екі ... ажары-,
          Жазғы түскен сағымдай –
деп бейнелейді. Зерттеуші жыршы тілінің байлығы мен ... ... ... орынды пайдалана білгенін де атап көрсетеді. Ара-тұра жеке
алғанда өз алдына мағына бере ... ... де ... ... мұны ол ... стилі мен тіліне өзіндік өрнек, эмоционалдық
қуат, жігерлі ырғақ ... тұр деп ... да асу бел ... бір соққан жел деді…
           Мінген атым дөнен-ді,
           Көкке тойған көбен-ді…
           Басыр, басыр, басыр-ау,
           Аққа құлпы жасыл-ау…
Рас, осы ерекшеліктерді  әңгіме ... ... ... ... ... жаңалығы тұрғысында емес, бұрыннан келе жатқан түр-өрнектерге
қонымды жаңа сипат берудің көрінісі ... ... ... ... ... ... ... сөз кестесі мен ұғым-түсініктердің бар екенін де
мойындайды, ... бұл ... ... нақтылай түсуге мүмкіндігі
болса да, ... ... сай ... ... бара ... бір ... ... жырдың екі бөлімнен тұратын мазмұнына
байланысты туындайды. Автор осы зерттеудің кіріспе ... ... ... ... ... ... ... аяқталуы мүмкін, ал, қалған
әмеңгерлік жол мен қалмақтар ... ... ... ... болуы
мүмкін деген жорамалға қайта оралып, жырдың  көркемдік тұтастығы мен
стилінен, ... ... ... ... таба ... ашып ... Ы.Дүйсенбаев осыған орай өз ойын былайша қорытады: “Біз көрсеткен
сол екі бөлімнің көркемдік тұтастығы, стиль бірлігі ... ... ... ... ... бар ма? ... ... айқайлап тұрған
ерекшелікті Жүсіпбек Қожа ... ... табу ... ... бұл ... көп кейін өте дарынды ақынның орындауынан ... ... осы ... жеткен әсем түріне еніп, әбден жымдасып, толысып кеткен.
Ендеше, “Қыз Жібек” ... ... ... екі туынды ретінде қараудың
қажеті аз, оны тұтас бітімді, мінсіз композициясы бар, аса көркем ... ... ... ... зерттеуші поэмадағы ара-тұра кездесетін “әлсіздеу”
тұстарын сөз еткенде, бұлардың айтушы ақынның ... ... ... кейде оның ескі салт-сана аумағында қалып, ... ... ... туған құбылыс деп есептейді. Осыған орай ол ... ... ... ... орын ... жыршының ынта-
ықыласы жеке кейіпкерлер әрекетіне ауып кеткен деген пікір ұсынады. Сондай-
ақ зерттеуші ... ... ... ... ... жарық көруін оның
мәтінінің тұрақтануына жағдай жасаса да, бұл әртүрлі  ... ... мол ... ... болды деген ой айтады..
Ы.Дүйсенбаев жырдағы табиғат суреттемелері мен адамның ... ... ... де мән ... ... шынында да, Төлеген мен
Жібектің сәтті кездесуін әлемнің әдемі бір жайма-шуақ, талмас түс кезіндегі
әсем көрініс арқылы ... Ал, ... ... ... қазасының
кеш мезгілі, қас қарая болғаны да осы мақсаттан туындағаны ... ... ... арманда кеткен қасірет-қайғысының белгісіндей екені ... ... ... ... ... ... ... көркем
дәрежеге көтеріліп, халық арасында кең таралуына аса зор ... ... қожа ... әділ де ... баға ... орындылығына
арнайы тоқталады.
Ы.Дүйсенбаев қорытынды пікірінде “Қыз Жібек” жыры туралы ертелі-кеш
жазылған зерттеулердің сан ... да, сапа ... да аз ... ескерте
келіп, бұлардың арасында екі ұдай, сыңаржақ пікірлер де орын алғанын, бірақ
соларды қазір ... ... ... ... екенін айтады. Бұларға қарсы
мәнде жазылған өз зерттеуін солардың бәріне жауап ретінде ... ... ... ... ... ... және ... кейінгі уақыттарда
“Қыз Жібек” жырын кім зерттегенін, жырдың қай заманда туғанын және ... бұл ... қай ... ... ... ... ... еді.
Себебі дәл осы “Қыз Жібекті” әркезде әртүрлі бағалау болған еді.
“Қыз Жібек” жырын ғылыми тұрғыда алғаш ...... ... ... 1927 ... ... ... тарихы” атты еңбегінде “Ел поэмалары” ... ... ... ... жырының қысқаша мазмұнын баяндаған да, “Қыз Жібек”
әңгімесін мәнісін ашады. Аса көңіл бөліп айтатын ... сол – ... ... еңбегінде жырды таза ұлттық салт-санамен тығыз байланыста қарап, ондағы
Төлеген мен ... ... ... ... ... ... ... пен
Сансызбайдың сүйіспеншілікпен жарасуын қазақтың өткен ғасырлардағы ... ... сол ... ... ... ... ... қарағанын
осы Жібек арқылы талдап көрсетеді, сондай-ақ  Мұхтар Әуезов бұл жырда
халықтың  ... өмір ... ... де ... ... ... Жібек” әңгімесі,- деп  жазады ол,-жалғыз ғана әйел емес,
барлық елдің ... ... ... ... ... ... Жібек”
әңгімесінде ерте бір замандағы қазақ жастарының ... ... ... деп баға ... бір қызықты баян етіледі [].
Мұхтар Әуезов қысқа ғана түрде болса да Төлеген мен Жібектің образына
тоқталады, олар сол ... ... ... ... ... ... олардың
іс-әрекетін, мінез-құлқын өз замандағы салт-дәстүрмен түсіндіреді, сөйтіп
екі жастың махаббаты қандай сипатта болғанын, оның ... ... ... ... ... өзі, ... ... айырықша мәнге ие,
зерттеуші сол замандағы қоғамдық сананы фон ретінде алады,сөйтіп Төлеген-
Жібек-Сансызбай ... ... ... әрі ұғымды да ұтымды
түсіндіреді. ... ... ... ... ... ... өзге көп
құмар жігіттің ішінен таңдап алғанда Қыз Жібек ... ... ... қастықсыз сүйеді. Соны шын көңілімен сұюмен, сағынуымен жүрген
уақытта ... ... Осы ... соң Қыз ... ... ... бір түрі шығады.
Бұл түрі бүгінгі махаббат жайын ... ... ... ... ... жат түр. ... ... болмайтын да сияқтанады. Бірақ
қазақтың сол замандағы тұрмыс заңын, салтын еске алсаң, сол заң мен ... бой ... ... ... ... ... бұл да махаббат екені
даусыз. Бұл “Қыз Жібектегі” махаббаттың екінші сатысы. Қазақ ... ... бір ... ... ... ... - басында Төлегенді сүйгенде оның бір ... ғана ... жоқ. Ол ... ... ... ... сол Төлеген шыққан рудың,
сол шыққан ауылдың, ... ... ... деп ... ... ... өзін Төлеген руының мүлкі деп есептеп өскен. Мұның келешектегі күні
Төлегеннің ... ... ... махаббаты ауданды, көлемді
махаббат. Бүгінгі ғана бір-ақ жанды сүйіп, ... ... ... ... ... ... ... болатын, жеңге, бәйбіше болатын заманның
барлығын бірдей сүйіп, сол күнді іштегі махаббаттан басқа, сол руға тиісті
болған ... ... ... ... ... күнде, ол Саназбайды
Төлегенді жоқтағандай жоқтайды.
Сансызбай келгенде бұрынғы ... ... ... ... ... бос, жетіп отырған қайнысы болған соң өз жары ... ... өз ... мен бір ата, бір ... ... соң, ... ... денесі
сияқтанады. Тіріліп келген аруағы, суреті сияқты ... оған ... ... ... ... ... ... болады. Бұл бақытсыз болар еді, ... жоқ ... ... ... ... жесір қалған қалыңдық бақытсыз ... ... ... ... ... ... шылбыр салып, өлмекке дайын
болып отырғаны Қыз Жібектегі махаббат шын махаббат екенін және сол ... ... ... ... ... ... махаббат екенін білдіреді. Бұл
әңгіме өзгеге өте жат болса да, қазақ ... бұл ... ... жат ... ... шын махаббат сияқты көрінуінде шүбә жоқ [].
Қандай әдемі, мәтіннің ішіне еніп, ... ... ... ... ... ... ... таптық, партиялық, сыңыржақ
идеологиясы мен тұрпайы социологиясының кесірінен ұлы Мұхтар Әуезов осы
методологиялық маңызы бар ... ... ... ... ... ... жылғы “Қазақ әдебиетінің тарихына” жазған тарауында “Қыз Жібек” жыры-
ескілікті дәстүрді, әмеңгерлікті дәріптеген шығарма деп бағалады.
“Романтикалық, ... ... бар ... ... атты ... деп ... Мұхтар Омарханұлы,- негізгі тақырып болып жүретін түйіні
ескі салт болып шыққан. Ол ... ... көп ... орын ... жесірлік салты. Бұл жағынан қарағанда, ... ... ... феодалдық дәуірінің салтынан туған ғашықтық жыры деп ұғыну ... ... ... ... ... ... айтамыз. Сонда жырдың негізгі бір
сарыны ескі салтқа бағынған шартты ғашықтық ... ... ... ... мол бір ... ... ... кертартпа заңның
ескерткіші болып қалыпдасады [].
Айрықша атап айту керек, мұндай пікірді “Қыз ... ... ... ... ... зертеушілердің бәрі айтқан. Мәселен, С.Сейфуллин,
С.Мұқанов, Қ.Жұмалиев, М.Ғабдуллин, ... ... ... ... ... ... ... емес, сол тұстағы саяси-қоғамдық
жағдайдың әсері деп білген жөн. Тұрпайы социологияның ең сорақы ... 1950- ... ... белгілі. Соның айғағы - 1953 жылғы сәуір айында
болған қазақ эпосы туралы ... ... ... ... “Қыз Жібек” жыры да, “Қозы Көрпеш-Баян Сұлу” жыры ... ... жат ... деп ... да ... ... ... осы жәйттерді айтпай, сыдырып өте шыққан. Ол
кісі “Қыз ... ... 1963 жылы ... ... ғылыми басылымын да,
ондағы өте профессионалды ... ... ... де ... тыс
қалдырған []. Сондай-ақ кей тұстарда, әсіресе, кейіпкерлерді сөз еткенде
ескі сүрлеумен кетіп, бұрын айтылып жүрген жәйттарды ... ал ... ... ... ... ... арасын ажыратпай, екеуіне де бірдей
қара бояуды аямай жаққан.Тағы бір айтарын нәрсе - ғалым бұл ... ... ... кең ... ... жырдың шығу мезгілін де
көрсетпейді. 1948 жылдың өзінде-ақ Мұхтар Әуезов “Қыз Жібек” жыры ... ... ... деп ... ... Дүйсенбаев бұл туралы ештеңе
айтпайды. Эпостың поэтикасы да ... ... ... да ... ... Әуезов 1960 жылы жарық көрген “Қазақ
әдебиетінің тарихына” “Қыз Жібек” жырын қайта қарап, ... ... ... ... лиро-эпостық жырлардан біз халқымыздың ертедегі
материалдық мәдениет мұралары – қол ... үй ... ... киім-
кешек, қару-жарақ, әшекей-зергерлік бұйымдарынан да ... ... ... бір жағынан, ... ... ... мәні бар. ... ... ... ... көзі ретінде маңызы зор.
«Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырында сөз болатын «Темір күйме» Әлкей
Марғұланның айтуынша, бір ... ... ... ... ... ... 14 ... отызыншы жылдары қыпшақ еліне саяхатқа келген
арабтың атақты жиһангезі Ибн Баттута қыпшақтардағы ... арба ... деп ... ... қыпшақта арба төрт дөңгелекті түрде жасалады, оған
екі я бірнеше ат жегіледі. ... ... қиып ... әр ... ... ... ... не басқа нәрсемен қаптап қояды. Күйменің іштегі
отырған кісісі тыстағы адамды көре ... ... кісі ... ... ... Күйменің ішіндегі кісі қалаған ыңғайында ... ... ... да, ... ... де, ... да ... Саяхашының жазбалары
ғашықтық жырлардағы айтылатын күймелерге дл келеді. ... ... ... ... ... ... барлық нұсқаларында дерлік кездесіп отырады. Мәселен,
Шөже ақыннан жазылып алынған нұсқада:
Үйге кірсем бір ұят болады ... ... ... қой шетіне, - делінсе, Жанақ нұсқасында былайша
беріледі:
Кебін тастап Қозы боп күймеге енді,
Ойны ... ... бәрі ... ... ... жүйрік кер-ді,
Тоғыз, он күн күймеде қызық көрді
Баян мен Қозы көбінесе қызға арнап жасалған осы ... ... ... ... ... тұрып,
Қолтықтап күймесіне сала берді, - делінген Ә. Дірбісалин нұсқасында.
Әсем ... ... ... «Қыз ... жырында да мол кездеседі. Көшіп-
қонған кездерде Жібек мінетін сәнді күйме былайша суреттеледі:
Күмістен қоңырау тақтырып,
Жібектен жабу жаптырып,
Пәуескелі күймемен
Парлатып жорға ... ... ... ... тиер ... пәуеске күймемен
Азаннан тұрып кеткен деп
Шешесінің сол жерде
Бұларға берген жауабы
Ұзақ уақыт сахараны қоныстанған ғұндар бай ... ... ... ол ... ... ... толық сақталмай, біздің
заманымызға тек есмідері ғна жеткен. Айталық, бұрнағы ғасырларда қыпшақтар
жасаған «Алтын ... «Ақ ... қала ... ... бұзылып,
олардың халық жадындағы ізі ... ... – Баян ... «Қыз ... батыр» жырларында ғана сақталып қалған.
Киіз үй де ұрпақтан-ұрпаққа ауысып келе ... мұра ... ... сақ ... үйсіндердің киіз үйде тұрғандығын
баяндайтын тарихи деректер де жеткілікті. Өйткені көшпелі ... ... ... орны өзгеше. Мұнсыз олардың өмір сүруі де ... ... ... киіз басу тек ... ғана ... ... өнер ... ... ... ... да көшпелі елдерге тән ортақ дүние. ... ... ... ... етіп ... баспана. Сондықтан да киіз үйдің
де материалдық мұра ретіндегі лиро-эпостық ... орын ... ... ... Баян мен Қыз ... ... ... әсем болса, оларды
киіз үй де сондай ... ... жоқ, «Қыз ... жырындағы аса жарқын, ең қымбат, әрі сүйкімді
де, мейлінше әсем образ – Қыз Жібек. Автор егер ... ... ... ... ... көрік-келбеті, ақыл-парасаты, мінез-құлқы, ақ
жүрек-асылдығын айтып, шабыттана жырласа, Қыз Жібек ... тең, ... ол ... ... ... ... иесі, жар борышына да берік, ішкі
жан-дүниесі де бай. Оның бер жағында сол ... ... ... ... ... ... ... аралатып, сан алуан сұлуларды оның көз ... ... ... ... көшті бастаған қыздың көркі мен салтанатын
суреттегенде, ақын тың бояулар, ғажап суреттеулер таба ... ... ... ... ... ... шарықтау емес, қазақтың үйреншікті
тіршілігі аумағында, халық ұғымында ... ... ... ... ... ... ақын сол көш бастаған он бір ... ... ... ... қалыптасқан эстетикалық таным-
талғамынан онша алшақ кетпейді, өз ... ... сол ... ... Мысалға мына суреттемені оқып көрелік:
Көш алдына қараса,
Бір қыз кетіп барады,
Таң мезгілі болғанда,
шолпанның туған жұлдызы,
кигені Алтай қырмызы.
Бейіштен шығып келмесе,
Бұл жалғанда хор ... ... ... бір ... ... қараса,
Бір қыз кетіп барады.
Қара жорға мінгені,
Екі көзі сүрмелі,
Бұл сияқты перизат,
Қыз іздеген Төлеген
Жоқ еді, сірә ... ... ... асқан он бір қызды көз алдынан өткізген
Төлеген толықсып толғанады, олардан ешбір мін таба алмай, ... ... Қыз ... ... екен деп ... құштарланады, ол Қыз Жібекті әлі
көрмесе де, әбден ғашық болып ... ... ... ... ... Бұл ... ... асқан шеберлігін, адам психологиясын өте-мөте
жақсы танитындығының куәсі.
Бүкіл көшті аралап өтсе де, ... өзі ... Қыз ... алмайды, жол тозаңына ұрынбаймын деп, ... қыз таң ... ... ... ... ... ең бір көркем, ақындық шабыт үстінде орындалған ... ... ... ... сәті. Автор бұл жолы ды поэзияның шырқау
биігіне көтеріліп, Жібек сұлудың асқан көркі мен салтанатын ... ... ... жібектің құрметі,
Жиһаннан асқан сәулеті,
Ләйлі – Мәжнүн болмаса,
Өзгеден артық келбеті.
Жас сұлудың әсем бейнесі Төлегенге ерекше елес береді, ол ... ... ... ... ... жоқ. ... ерке қыз оны көлднең жүрген
көк аттының бірінен санап, Төлеген мырзамен тіс ... ... ... ... ... ... салады да, көрінбейді, берген жауабы да
шәлкес. Мүмкін, бұнысы Қаршыға қалаған күйеу жігітті «сынамағы»да ... екі ... ... ... ... ... ... бергенін
көреміз. Төлеген жас арудың бойынан мін таба алмай, оны тәкаппарсың деп
кінәлаудан ары ... бара ... ... ... жағы, осы шақты Жібек
Төлегенге тең, бұл сәтті бағынушылық, яғни бәсеңдеушілік атымен жоқ. ... ... ... ... ... бола тұрса да, оның өзі қаласын,
қаламасын қай тұрғыдан алсақ та, әйелдің ... ... тең, ... деген
тоқтамға келеді. Қысқасы, бұл екі жас, екі ғашық ... ... ... тең ... ... «Қыз ... ... көркемдік-бағалауыш сөздердің қолданылуы
«Қыз Жібек» жыры қазақ халқының сүйіп оқитын көркем шығармасы. ... ол ... ... ... ... ... баурап алады. Жырдың
сарыны, әуені батырлар жырының желісіндей айтуға ыңғайлы. ... Бір ... соң ... оқиға қара сөзбен байланысып,
түсініктеме беріле жалғасып отырады. Жырда ... ... ... ... айналыса бастаған кезеңі, орыс отаршылдығымен
бірге енген сөздерді кездестіруге болады. Сол ... «Қыз ... ... ... ... ... жырлай арнау, зарлай арнау, сыңсу т.б.
кездеседі. Жырдың өне бойына зер ... ... ... мен
троптың түрлері жиі кездесетінін байқауға болады.
Әсіресе аттың шабысын, батырдың ұрысын ... ... ... жырына ұқсайды. «Қыз Жібек» жырының бірнеше нұсқасы
барын білеміз. Сол нұсқаларының кез ... ... ... ... ... ... М.Әуезов «Қыз Жібек» жыры ... ... ... эпостық мұрасының ішінде, «Қыз Жібек» жыры ... ... ... ... ... мол да ... ... оның күрделі де шебер композициялық құрылысы үйлесе ... ... ... айтсақ, алуан түрлі формасы дегеніміз не? Ол
жырдағы естірту, ... ... ... ... түс ... ... ... өтініш, айтыс, бата, тілек т.б салт жоралғылар мен көркемдегіш
құралдар жиынтығы болып табылады. «Қазақ әдебиетіңнің ... ... ... «Қыз ... ... ... ... ашылған, бірақ авторлық ұжым «Қыз
Жібек» жырының мазмұндық ерекшелігін, кейіпкерлердің ... ... ... ең ... ... өзі оның ... таза, бай, көркем болып
жасалуында. Сан ... ... ... ... ... ... ... шеберлігі де сұлу, жатық. «Ай қараңғы көшесі, айдың өткен кешесі»
дейтін сөз кестесінің көркемдігі бұған ... бола ... ... мұндай
образды сөз кестесі өте көп. «Асуда асу бел дейді, аса бір соққан ... ... сөз ... да ... қарағанда әншейін ғана бір сөз
ұйқасы сияқты» деп айтылған. [] ... ... ... аққа құлып жасылды», - дейтін жырдағы ақынның
тілінің шеберлігіне, композициялық ... шолу ... ... ... бір екі ... ... ұлғайту (гипербола), кішірейту
(литота) мысалдар келтірілген. Ол төмендегіндей:
Қанатым де қияғым,
Табаным да тұяғым,
Көлге біткен ... ... ... ... ... ... болып қалған суалып.
«Қыз Жібек» жырының көркемдігі, кейде ... ... ... малға салыстыру арқылы көрсетеді. Жырда бұл теңеулердің кездесуі
түсінікті де. ... ... ... мал ... ұзақ ... жырға да өзінің таңбасын қалдырған. Кезінде, зерттеуші
С.Толыбеков 1959 жылы өткен қазақ ... ... ... ... ... конференцияда жасаған баяндамасында: «В миро
эпической поэме» «Кыз Жибек» главная геройня поэмы, красавица и ... ... про ... что она ... ... ... народ бережет ее как
свой скот, весь род ухаживают за ней, как ... ... Ее дяда ... к Кыз Жибек говорит ей: «Ты мой камыш, растущий на озере, ты мой
лучший ... О Кыз ... ... что она как скаковый конь ... ... как ... ... ... она ходит неспеша,
выпрямившись, как темно-бурый марал, она как ... ... она же, ... ... ... []
Жырдың өзіне тән стилін, тілін көркемдік тұрғысынан қарастырған ғалым
Қ. Жұмалиев: ... ... ... ... ... көркемдігі емес,
басқа жырларда жоқ, кейбір ерекшеліктері, ... ... ... кету туралы да», - деп өз ойын білдіреді.
Жұмалиев Қ. Сөз тастап кету, бір ... жыр ... ... ... ... ... екінші жағынан оқырманның ойлау
қабілетін дамытуға септігін тигізеді. М. Ғабдуллин де өзінің жыр ... айта ... ... ... «Қыз Жібек» ақындық тіл жағынан да әдемі
жырдың бірі. Неше түрлі әсірелеу, көріктеу, кейіптеулер, ... ... ... жиі ... ... ақын халықтың тіл байлығын пайдалана
отырып, аз сөзге көп ... ... ... []
Осындай жақсы ойды сабақтай келіп, Ә.Қоңыратбаев «Қыз Жібек» жырының
тілінде троп пен ... мол ... айта ... ... ... ... ... фигуралық түрлері эпостан да, сөйлеу тілінен
де алынған дейді. (Қоңыратбаев Ә. ... ... ... ... ... ... көз тоқтатып, көңіл бөлген академик ... ... ... ... ... баяғы бабалар дәуірінен бері
қарай мың ... ... ... Ол ... ауыз ... ... деп, төмендегіндей мысал келтіреді.
Әуелдей бас қосқаным Жағалбайлы;
Жылқысын көптігінен баға алмайды,
Өлгені Төлегеннің рас болса,
Құдайым Қыз Жібекті неге алмайды? ... ... ... ... ... ... ... өте көп,
соның бірі, Бойжеткеннің тал бойынан табылуға тиісті тағы бір ... мен ... ... ... қыз ... туралы ежелден
қалыптасқан талғам түсінігі, «Қыз Жібек» жырында былайша жырланады:
Қыз ... ... ақша ... ... ... тауықтың қанындай. []
Осындай жырдың стилінен хабар берген лебіздердің тізбегін соза беруге
болады.
Жырдың стилін айтпас бұрын, жырдың екі нұсқасын ... оның ... ... ... Сонда ғана қай жырдың стилінің ... ... ... Оның ... ... ... стилі мен тілі
тұр, ал жырдың мазмұндық ... ... ... ... ... да ... қою қиын ... әңгіме «Қыз Жібек» жырының 1887 ж ... ... ... ... ... ... Қазан, 1900, Жүсіпбек Шайхысламұлы нұсқаларын
салыстырып, ... ... ... ... пен ... ... да кездесетін кейіптеу табиғат құбылысына,
жан-жануарға тәуелді болып, ... Өз ... бір ... ... ... «Қыз ... жырындағы, Төлеген өлейін деп жатқанда,
әуелеп ұшқан бес қазға өзінің хал-жайын сипаттап ... ... ... ... ... ақынның нұсқасында:
Сәлем айтып Төлеген,
Бес қазға сонда сөйледі.
Қайырыла кетіп қоңыр ... елге ... ... ... жаз ... қазы ... ұшып ... жалғыз қонады
Таң сарғайып атқанда,
Төлегеннің елін,
Алты жасар Сансызбай,
Жылқы баққан жеріне,
Бес қаз ұшып ... ... ... ағам ... ... ба ... ... қаздар сөйлейді.
Аса рудың еліне
Төлегенді көрдік,-деп,
Жалғыз ағаң Төлеген
Тулап жатыр екен,-деп (24)
Жүсіпбек қожа Шайхысламұлының нұсқасында:
Әуелеп ұшқан алты қаз,
Жерге неге ... ... мен ... неге ... ... ... ... білмейсің?
Тілсіз мақұлық жануар,
Бірге келген жолдасым,
Қасыма неге келмейсің? (90)
Алдыңнан шығып Сансызбай,
- Көкешім менің Төлеген,
Көрдім бе? десе не ... көзі ... ... ... ... осы екі ... да, Төлеген ұшып бара жатқан қаздарды киелі
санап, жалбарынып көмек ... ... ... ... жалбарынып-
жауап сұрауы, басқа көне жырдан ауысқан болуы керек. Мұндай ... ... ... ... да ... ... бір түрі
алмастыру. (метономия). Жырда ол былай ... ... ... ... ... ала ... (7)
Он екі жорғаның мойнына (8)
Бір зергерге барады (9)
Бір шоқ қара көрінді (20)
Сүй деп ... ... ... ... ... ... ... аттың беліне. (48)
Жүсіпбекқожа Шайхысламұлы нұсқасында:
Тұлпардың қалған тұяғы (109)
Асындым алмас беліме (109)
Ерлер мінер тұлпарды ... ... ... ит ... ... ... ... бауырды қия алмай (81)
Өледі кемпір- шалыңыз. ... ... ... ... әр бір ... жырда кездесіп отырады.
Әсіресе, 1900 жылғы басылымда Қыз Жібектің ... ... ... жатқан қыз-келіншектер, ақ бәйбішелер, бәрі жүзіктің көзінен өткендей
сұлу сүреттеледі. Ал, бұл көрініс 1887 жылғы ... ... ... Осы ... ... түрде Қыз ... ... ... ... келтіріп, қатар беріп көрелік.
Мұсабай жырау нұсқасында:
Алтауының қарындасы,
Жібек сұлу деген бар екен,
Айтулының өзі екен,
Қырымдағы сұлу қыз ... аузы ... асы ... ... әйкен тағынған,
Жүз теңгелік опа ендік,
Екі бетке жағылған (88)
Жүсіпбекқожа нұсқасында:
Қыз Жібектің құрметі,
Жаһаннан асқан сәулетті,
Ләйлі-Мәжнүн болмаса,
Өзгеден артық келбеті,
Үш қыз бар ... он төрт ... ... гауһар тасындай,
Ақ маңдайы жарқылдап,
Танадай көзі жарқылдап. (69)
Қандай әсем сурет. Психологиялық параллемизм бар, екі ... ... Қыз ... ақ ... ... ақша қарындай, ақтан да ақ, ... ... бола ма? Қыз ... беті ... ... ақ ... ... Осыдан артық Қыз Жібектің бетін қызартуға бола ма? ... ... көш ... ... сөз болғандықтан, енді нақты мысалмен осы ... ... ... ... ... ... көшіпті,
Уық буын шешіпті,
Жібек көштің соңында
Сексен қазға жетіпті,
Он екі жорға жегіпті. ... ... көш ... ... ... ... қыз ... барады,
Отыз түйе жетелеп,
Сары мая үлектен,
Мұрындағы сары жез,
Бұйдасын ескен жібектен
Толған айдай толықсып
Бұралып кетіп ... ... ... көшті бастап бара жатқан, сары мая, сары жез мұрындыққа
тағылған жібек бұйда, оны ... ... бара ... ... ... ... ерекше күй және әр беріп тұр. Мұндай ... ... оқу ... ... 1887 ... Мұсабай жыраудың нұсқасын
кейінгі кезде көп түзеп, өңдеуге түскені анық байқалады. Керісінше ... ... ... орны 1900 ... ... айқын көрінеді.
1900 жылғы нұсқада астарлаудың сан алуан түрлері кездеседі. Мысалы: Ай
мүйізді қошқардың, Бөрі тартар ... (65), ... ... ... атты қодығы, Алдыма жанған шырағым, Біреу үрлеп өшіріп, Желкесін
қиды бидайық (86). Жырда ... ... ... ... ауысқан сияқты
да әсер береді. Мысалы,
Кірістен оғы кетеді,
Топ арғынға жетеді,
Селдірлеген ... ... оның ... ... ... ... ... (89)
Немесе,
Бұлайша талғап Сансызбай,
Қарамсаққа қол салды
Бір салғанда мол салды,
Садақты қолға алады,
Толықсып тұрған ... ... ... ... ... ... қалай берілген, соған мысал келтірелік.
Қалынға соққан қырандай,
Қанатымнан қайрылдым,
Тасқа тиіп тұяғым,
Табанымнан тайырылдым (97)
Қалың жолды қақ жарып,
Арық қойдай тырысып, ... ... ... ... ... (114)
1887 және 1900 жылғы басылымдарды салыстырып көркемдік стилін біршама
аштық. Енді 1894 ж «Қыз ... ... 1957, 1959 ... басылымдар туралы
бір ауыз сөз айтқанды жөн ... 1894 ... ... ... басылған
нұсқасы. Мұнда жырдың кіріспесі қара сөзбен әңгімеленіп беріледі. Мазмұны
жырланғаннан көрі, көбінесе қара сөзді ... ... ... 1894, 1957,
1959 жылғы басылымдардың мазмұн желісі бір. Тек қана ... ... ... ... бар. ... 1894 ... жазатын (93), 1957
жылда «Жауаптұғын» немесе 1894 жылда «Мекке ... ... ... ... жылда «Мекке тарап барамын» - деп өзгеріске ұшыраған.
Қорыта айтқанда тіл байлығы ерекшелігі ... «Қыз ... жыры ... ... жеке дара ... ... туынды, шын мәніндегі ... ... ... «Қыз Жібек» жырының тілі мен стилі
Ғашықтық жырлар ішінде ең сүйіктілерінің бірі-«Қыз Жібек» (көлемі үш
мың жылдан артық). ... ... ... ... жастардың азаттық
аңсары. Дегенмен, «Қыз Жібек» көп ретте ... ... ... ... ... Төлегеннің әкесі Базарбайдың елін, ... ... ... мекені деп Ақ Теңіз бен Қара Теңіз көлдерін атау
әсірелеу, қиял желісі. Базарбай зарығып жүріп, ... ... ... ... ... сымбат, келбеті де ерекше әсерленіп
суреттеледі.
Төлеген деп ... ... ... ... ... оның ... сипат қылып айтып болмас.
Көрген жан ақынынан бір танатын.
Мазмұнды жанды сурет Жібектің сұлулығымен қатар ... ... ... ... көп ... етіп ... ... мына жолдар растаса керек.
Кер маралдай керіліп,
Сари маңдай еріліп,
Тәңірі берген екі аяқ,
Бір басарға ерініп...
Атқан оқтай жылысып,
Ор ... ... ... қылт етіп,
Сылаң етіп, сылт етіп,
Тау суындай құлтылдап
Сүмбілдей жылтылдап,
Буындары бұлтылдап,
Мықындары былқылдап,
Айдынды ... Қыз ... ... ... теңеме, балама сөздердің бәрі де ескі эпикалық поэзияның
қорынан ауысқан, көне өмірдің ... ... ... ... ... тұр. Бірақ, осы дәстүрлі бояу бейнелер Жібектің қайталанбас
тұлғасын нақтылауға жараған. ... бұл ... ... әсірелеулер сұлу
қыздың сырт кескінін емес, ішкі толқындарын да алуға ... ... ... ... ... қайталама теңдеулердің тірі ... ... ... ... ете ... ... Жаопы қазақтаң
эпикалық поэзиясында жазба ... ... ... жұмсалуға лайық,
мейлінше әсем, сәнді тіркестер мен ... өте көп. ... ... ... беті ... түбі ... тұтасып жататын секілді эпос та
жазба әдебиеттің де көп белгілері ұласып, ұштасады,- деп ... ... ... әділ ... берген. Р.Бердібай. (Эпос ел қазынасы)
Жазба әдебиетке тән белгілердің біразы «Қыз ... ... ... ... ... ... елі де көне ... бері сұлулық
пен әсемдікті айрықша ардақтай білген. Оны сөз ... ... ... келбеттің, шынайы сұлулық пен табиғи әсемдіктің тамаша үлгісі «Қыз
Жібек» жырындағы көш ... ... Қыз ... іздеп келе жатқан
Төлегеннің талай көшке жетіп, қыз дидары мен қылығына көз салған тұстарында
қаншама көркемдік таным ... ... ... ... ... қараса,
Бір қыз кетіп барады,
Шытырма көйлек етінде,
Нұр сәулесі бетінде,
Бұралып кетіп барады,
Перінің қызы секілді.
Бұл сипаттаудағы әсем де ... ... ... әсер ... ... ... ... бұлысып,
Алтынды қанша қолға алып,
Әбжыландай толғанып,
Бұралып кетіп барады,
Жын соққандай теңселіп,
дегендегі сөз баяулары нақты ... ... ... ... мен
детальдарды аңғартады. Он бір көштен өткен Төлеген:
Орта бойлы дембемеше,
Алтын шыны кеседей,
Екі көздің ... ... ... ... қарасы
Туған айдай иілген.
Екі қастық арасы
Сымға тартқан күмістей
Он саусақтың саласы
Сондай-ақ боп туар-ау,
Адамзаттың баласы,-
дегенде сөз бояуы кірігіп, ажарлы ару портреті ... ... ... сұлу бар ма екен ... ой қылаң бере бастағанда жаңа бір ... Жыр ... өз ... ... пен ... ... ... жығып
алған соң, әсірелеудің биік шегіне жетеді де кілт бұрылады. Бұдан әрі
суреттеу ... сөз ... ... ... ... көркемдік қулыққа
көшеді. Тыңдаушысын тәнті еткен ақын енді өзінің ... ... ... ... соң, көш ... келбетті бәйбішені, яғни
Жібектің анасын суреттеуден басқа амалы қалмайды. ... мен ... асып ... жыр ... ... өріп, әсемдікті ардақтау,
одан ләззат алу сезімен эстетикалық танымға айналдырады.
Осындай ... ... пен ... әсемдіктің әр алуан құбылысын
түсіне білген оқушы енді өз ... ерік ... Қыз ... сұлулығын
көңіл көзінен өткізеді. Бір ғажабы- жырда Қыз ... ... ... ... емес, қиял жүзіндегі сұлулықтың әсері күшті
екендігін ескергендіктен туған көркемдік тәсіл. Сондықтан тыңдаушысы,
оқушы ... ... ... ... пен ... келісті ажарын
енді өзі кестелейді.
(Т.Кәкішов Қазақ әдебиеті сынының тарихы.
Алматы, Санат, 1994.
7-9 бет.
1887 жылғы Мұсабай жырау нұсқасында Орта жүз бен Кіші жүз ... ... ... арғы ... ... ... бойын жайлаған Қыпшақ деген
ел Орта жүз ... 550 ... ... ... ... 200 кісі
қуғынға жібермекші болады. Қыпшақ елінде Алшынбай деген бай бар ... алты ұлы бір қызы бар ... ... аты ... ... бара жатқанда,
күйменің терезесінен оны Төлеген көріп қап, ғашық болады.
1990 жылғы Жүсіпбекқожа Шайхысламұлының нұсқасында ... ... ... дін ... ... Кіші жүз ... Жағалбайлы елі бар,
олар ақ теңізді жайлап, жаз жайлауды Қара ... ... ... ... ... ... ... байдың үш қатынынан тоғыз ұлы оба ауруынан
қайтыс болған соң, ... тағы алты ... ... оның ең кішісі
толғатып, аман есен бір ұл ... ... Оның аты ... деп ... ... бір ұл ... атын Сансызбай деп қояды. ... ... ... ... басталуы, осылай екі түрлі болып келіп, 1887 жылғы басылымда
Төлеген 200 жігітпен ... ... ... ... ... бірге кетіп бара
жатқан Қаршыға ақын Төлегенді мақтап жыр нөсерін төгеді. Төлеген де ... ... ... Одан ... ... мен ... айтысып, жыршы Қыз
Жібектің нақты бейнесін суреттеп береді. 1900 ... ... ... Ақ ... жақта сұлу Қыз Жібек деген бар, соны іздеп шық деген
ақыл-кеңес береді. Сөйтіп анасы батасын ... ... Қыз ... ... ... ... 200 емес 10 жігіт қосшы, 15 ... ... ... келе жатқанын Сырлыбайдың бас жылқышысы Қаршыға естіп, алдынан
шығады. Төлеген кетіп бара ... ... ... Қыз Жібекке жолығады. 1887
жылғы басылымда Төлеген 550 жылқысын Алшынбайға беріп, Қыз ... ... келе ... 60 жігіт нөкері бар, ... ... ... жылғы басылымда: Қаршыға мен Төлеген көшті аралап, әрең ... ... ... үш ай ... ... ойнап, еліне қайтпақ болады.
Егерде, Төлеген бұл жырда аман-есен келіп, Базарбайға болған жайтты
айтса, 1887 жылғы басылымда : Төлеген ... ... ... ... тосып
жүріп өлтіреді. Төлеген өлгелі жатқанда ұшып бара жатқан бес қаздан
Сансызбай ... ... ... ... ... ... Төлеген елінен қайта аттанарда Сансызбай
інісіне ақыл айтып, Шеге ... ... ... ... ... ... келе ... Бекежан тосып жүріп өлтіреді. Бекежанның Жібекке,
Төлегеннің ... ... екі ... да ... ... ... ағасы Бекежанды өлтіріп, Төлегеннің кегін алады.
Мұсабай жырау ... ... хан ... алты ... ... алғалы жатқанда, Сансызбай мен Шеге алып қашқалы жатқанын біліп
қойып ұрыс салып, Сансызбай оны ... ... алып ... жетеді.
1900 жылғы Жүсіпбекқожа версиясында Сансызбай алты қаздан Төлегеннің
өлгенін естіп, ағасының сүйегін іздеп шығады. Жолда бір ... ... ... ханы Қореннің алғалы жатқанын естиді. Жібек қалмақтың
Сандалкөк деген атын ... ... Шеге ... қашып шығады. Соңынан
қуып жеткен қалмақпен жекпе-жек шыққан Сансызбай Қоренді өлтіреді.
Мінекей, ... ... ... ... айтатын болсақ, ол-
осындай. Жырдың мазмұны жағынан ... 1900 ... ... ... толық
жырланған. Және осы басылым кейінгі жарларға арқау ... ба ... ... болу үшін енді ... ... мен ... ... көрейік.
Жырда көркемдегіш құралдардың барлық үлгілері кездеседі. Айталық айқындау
(эпитет) заттың, құбылысының айрықша сипатын, сапасын ... ... «Қыз ... жырында болсын, басқа жырларда болсын, ең бір ... ... ... ... өңді нұр ... (8), күмістен қоңырау-тақтырап, Жібектен жабу
жаптырып... Сексен қыз ... ... сая ... арай бар, Сары ... орай бар (15), үстіндегі ақ сауыт,
Қан қылмай-ақ ... (20). ... сұлу ... ... ... болады (30).
Үрдің мен қосылып (33), Үр жігіт ол қылып, Алтын домбыра ... алды ... ... қара қан (47), Қозы ... оқ алды (46), жеті ... жер
астына кетеді (45), Шашақты қара ту алып (43), бұл ... ... ... ... ... Алты қанат орданы (37), Темірден келіп киіпсің,
көк арбаға мініпсің (29). Жетім құлан бізде бар, ... ... ақ ... Ақ ... ... ... алды (21), Мінген аты көк еді (20), Ақ балдақ
қылыш байлаған (18), Ақ ... ... (17), Ал ... ... мен бе ... Ақ жұлынғы мойында (9), Астынды ер сатып алады ... ... ... ... ... бір ... тұлпар атты (56), Мұрындығы сары жез, Шытырма
көйлек етінде (60), Астын шашбау шашында, Алтынды ... ... ... ... ... (62), Қара ... ... қара торқа кигені (63), Ақ
бетінде кіршік жоқ (63), Қызыл алтын сандығы (64), Тұлпардан ... ... ат (64), Ақ ... ... (65), Алмас қылыш сартылдап (65),
Тігейін алтын сарайды (67), Оймақ ауыз, ... көз (69), Ақ орда ... (72), Асыл киім ... (76), Көк ... ... бар (85), ... ақ семсер, Аш белеңі ілгейсің (85), ... ... ... ... ... ақ ... (85), Алтынды сауыт ... (85), ... ... (86), Алтанды сауыт, шөже көз (92), құс қонбас құла ... суы ... (100), ... ... қырқарың (109). Осы келтірілген
мысалдардың бәрі ... ... ... ... ... ... ... Шайхысламұлының нұсқасында
айшықтаудың түрі өте көп кездеседі. Мұның бір себебі, жырдың кейбір мазмұн
желісінің қосынды ... ... ... ... сөз ... ... деп ... болады. Теңеу сүреттеп отырған құбылысты
не ... ... ... ... не құбылысқа теңеп салыстыру. Жырдың екі
нұсқасында да ... ... ... ... нұсқасы:
Оймақтай аузы бүрілген (8), Жібектің ауылын, әулиедей ... ... ... ... ... деген бір дауыс, алынды барып ... Бір ... ... ... неге ... (34), Саз ... ... Жұлдыздай аты жылтылдап (43), Торғайдай мойнын жұлайын (45).
Жүсіпқожа нұсқасынан мысал:
Көзінің ағы мен қарасындай (51), Қосақтап қойдай ... тұр ... көзі ... (60), ... ... ... Ақ сазандай бұлықсып
(60), Туған айдай иіліп (63), Сыйға ... ... ... көлдің
қуындай, Патшаның алтын тонындай, әп-зәйзәм суындай (63), Сары ... (63), ... ... ... (64), Асылдай боп есіліп ... боп ... (64). ... ... ... (64), Ор қояндай секірді
(65), ... саны ... (65), ... ... ... (65), ... бұрқылдап (65), Тау суындай сыңқылдап (66), Бал шекердей сөзі бар
(68), ... ақша ... (69), Ақ ... ... (68), Жазы ... (68), Ай ... ... (68), Нар бураның ... ... ... ... (68), ... малдай бағады (69), ... ... (69), ... соққан кетпендей (69), Жұртым ... ... ... айдай әлем, күндей күлем (72), Қояндай қарғып түседі (76), ... ... (70), ... ... ... (76), ... ... бой тастап
(76), Тау суындай құлтылдап (76), Ор қояндай ырғысып (76), Атқан ... (76), Сары ... ... ... самал ескендей, Сүмбілдей
жылтылдап, балқып толады, Өңірде шайтан көшкендей, қой ... ... ... ... Аш ... ... Бірдей болып үгіліп, қой
тоғындай қорғасын, қамшы судай шашады, су ... ... Тай ... Ботасы өлген түйедей зарла Жібек, Ішінен судай тынады, Қызылға
соққан қырандай, Арық қойдай ... ... хор ... саған келбет,
Торға түскен тұйғындай пенде болып, көңілі ғарыптардың судай ... ... ... ... ... баяулап.
Әдеби тілді ажарлау аз, құбылту керек- дейді академик З.Қабдолов.
Олай болса, ауыз әдебиетінде, астарын тіл ... ... ... ... құбылысты астарлап келтіріп бкріп тұрады. ... ... бір ... ... ... көп, әдеби тіліміздегі ең толымды, ... ... ... ... ... ... алсақ.
Үстіндегі ақ сауыт, қан қылмай-ақ шешерсің, Қорамсаққа қол қойып, Іші
күйгір ... ... ... ... Сіз темір де, біз көнір,
Ерітпекке келемін, Ханнан ... ... ... ... ... ... ... екен, келгеніңді білдіріп құлағына саламын, Мен бір ... Мен ... ит ... ... ... бұл қасқыр, кейін тастап
жөнеді.
1900 жылғы басылымнан мысал.
Өзі жорға жануар құс қанатты, көзі ... ... ? сом ... ... ... , қо,ам көлдің құрағы, суырылып озған ... ... ... ... ... жауға барсам жарығым, жетегімде жан
атым, Артымдағы ... ... ... ... ... ... ... болып жанған көңілім, Қанатымда қияғым, Табанымда тұяғым, жылжымас
жерден ... ... М. ... ... тілі де өте ... Тамаша
бейне, өрнек нақышқа бай ... ... ... ... Жырдың бастауының өзі: Мен сөйлейін жарандар, ... ... деп ... ... ... ... селт еткізудің тәсілі.
Айтушыдан, тыңдаушының мықты болсынның? Тәсілі. Немесе Осы екен –деп Қыз
Жібек , Бұл ... деп, Қыз ... -деп ... де, ... ... күй ... ... әуенге күш салмай, айтушы тек қана желіп отырады. Айта
берсе тіпті көп.
Еліне бі саудагер келді дейді,
Бұлардың әбден жайын ... ... да бір ... ... ... аск бесе,-дейді,
Аса бір соққан жел,-дейд деген жер жолыда сәтте шыққан жаршаның жырлау
стилі болып табылады. 1900 ... ... ... мағынасы бас араб,
парсы сөздері жиі кездеседі. ... ... да ... болғанға ұқсайды, оның
үстіне құран-кәрімді жатқа білген, үлкен оқымысты, сауатты адам болғандығы
байқалады. Әуелгіде жыр былайша ... ... ... ... ішінде,
Жағалбайлы елі бар,
Жағалбайлының мекені.
Ақ теңіз деген көл бар-деп оқиғаның болған жерінен, ру жер ... ... Сол ... ... ... ... сөзден басталып, елді
өзіне таратып, ... ... ... айтылатынын күні бұрын хбардар ету
жыршының өзіндік стилі болу керек.
Жырда орыс тілінен енген сөздер де ... 1887 ... ... ... ... ... ... шеніме
Шекарасына көшіп
Кем жатқан салдатты,
-А солдаттар, солдаттар
Көп солдатты шулатып.
1900 жылғы басылымда:
Шаһизада кісі еді
Кісі бойы кіреует
Фірәукімен белдіктеп
Отырмын формасына қайран қалып.
1957 ... ... ... море ... орыс сөзі кездеседі. Жырдағы
соғыс кезінде ... ... ... атап ... ... Көк ... алтынды кебені, қозы жауларын жебе, қарамсақ, садақ,
кірістен, ... ... ... бір түрі ... мылытық болса, 1887 жылғы
басылымда ақ сарық мылтықтың түрі кездеседі.
Қорыта келегнде Қыз Жібек жырының стилі мен тілі ... ... Бір ... қай басылымда болсын жыршының ... ... ... әр түрлі басылымын алудағы мақсатымыз жырдың қай ... ... ... еді. 1900 ... ... өте ... 1957, 1959
жылғы басылымдар осы нұсқаның негізін сақтаған.
Қазақ әдеби тіліндегі ... ... ... ... алатын орны ерекше. Бұл ... ... ... ... әр, ... береді. Фразеологизмдер көркем шығарма тілін
жандандыратын, астарлап ... ... ... ... ... болғанымен оларға ортақ қасиет тұжырымдылық. Аз сөзге көп ... ауыз ... ... тән ... бірі.
Айтмұхамет Тұрышев 1998 жылы Қазақ тілі мен әдебиеті жұрналына
жарияланған Қыз ... ... ... ... ... тұрақты тіркестердің троптың мынадай түрлері ... ... ... ... Олар ... көркем әдебиетте көп жұмсалатын ... ... ... ... ... , Алтауы бірдей бөрі еді. Тәуелдік жалғаудың бір
жағындағы метаформа. ... ... ... Қабырғам, қанатым, Артымдағы
құйрығым, Жетегімде жан атым. Қолғанатым, ... ... ... сүйрігім,
Суырылып озған жүйрігім.
Қарға жүнді қаттасым, Үйрек ... ... ... інім ... Алтынды
сүйек Төлеген, Атаңа лағмет алпыс ит, Тілсіз мақұлық ... Ит ... ... мүсінді, қылғын бауыр.
Теңеу. Теңеуде біріне-бірінің ұқсастығы бар екі зат салыстырылады.
Бұл да көркемдеуші ... ... бір ... Және де ... ... ... қай түрі болсын жырда өте көп, біз бәрін келтіріп
жатпаймыз. Толған ... ... Ақ ... ... Буралып кетіп
барады, Туған айдай иілген екі қастың арасы.
Эпипеп те-ойды бейнелі түрде ... ... кең ... алып ... деп, ... ... қинадым.
Эвфемизм- зат, құбылыс,, оқиғаны тікелей айту ... ... ... ... ... алмастырып айтвп жеткізу. ... ... ... ... ... Қай іске ... ... бесікке кіргенше адамзаттың баласы, ... ... ... күйеужан....
Стильдік фигуралар-ойды бейнелі, тартымды жеткізудің, шешен сөйлеудің
тәсілдері.бҰлар жай ... ... де ... бір ... ... ... ... жылапкелген соң,
Ат үстінен Төлеген көтеріп алды...Қабырғасы сөгіліп...Солқылдайды қара
жер... Ұршықтай саны ... ... шаңы ... Төрт ... от, Жеті ... ... Қолтығынан аққан тер Төгіледі
сылтылдап..,Дүржауһар сырғасын, Көтере ... тұр ... ... ағып қанды жас, қайғыменен қан жұтып, Сауырынан аққан тер.., көктен
құйған тамшыдай, ... ... Үй ... бір ... ... Нан пісіп тұрған деміне, Оттай қойлап ... ... ... ... сегізінен өтеді, Қызыл қанға бояды қара қара жерді.
Литота. Белі нәзік талап тұр, Тартқан сымнан ... ... ... тұр, Аш ... ... ... ... үгіліп, Тұлпардан қалған
тұяғым, Алақаны тозады.
Синекдоха. Қанғырып өскен бір қу бас, Қу ... қия ... ... ал ... Қу кәпірдің кеміне.
Қайталау. Бұл ойды дәл, оның беру үшін ... не сөз ... ... ... ... тал ... өзеннің көркі жар болар,
Жігіттің көркі мал болар, қанаты бүтін тұлпар жоқ. Сары ағаш ... ... ... заманы жылдан жылға сұм болады.
Перифраз. Бұл қарапайым жай сөз ... ... сөз ... ... бал ... тіл жағынан. Қыз ... ... ... 4. «Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты
«Қыз Жібек» жырында көптеген сын есімдер кездеседі. Олардың барлығында
да ... ... бар. ... ... еңбегінде cын есім қосымшаларды
жіктеуде өзгешелік кездеседі. Ол сөзжасам қосымшаларының бір тармағы етіп ... ... ... бөлікті қосады. Бұл қосымшалар – -дай, -дей,
-ша, -ше, -сыз, -сіз, -ғы, -гі ... ... бұл ... жаңа ... ... ... да тудырмайтын, контексте ғана өмір сүретін сөзжасам
қосымшаларының ерекше қолданысы деп ... ... ... ... ... тілі ... ... сөз
тудырушы қосымшаларға жатқызылды. Ал түркітануда бұл ... ... ... бар. ... осы қосымшалардың тілдік табиғатын алғаш ... ... ... ... ... “аффиксы включение” терминімен атап,
қосымшалардың екі жігіне үшінші топ етіп қосады []. Татар ғалымы Ф.А.Ганиев
-лық, -лік, -сыз, -сіз ... ... ... ... ... ... бұл ... екі тұрғыдан да қарауға болады деп
көрсетеді. “В ... ... ... полуфункциональный
суффикс рассматривается в полном объеме. Между тем они ... ... с двух ... ... ... и с точки ... и ... ... этих ... []. ... тілдерінің
зерттеушісі М.А.Хабичев -сыз, -сіз, -лы, -лі, -лық, -лік ... ... деп ... ... сөз де, ... да ... ... функция орындайтын аффикстер деп көрсетеді. “Часть аффиксов выполняет
синкретическую, т. е. слово и формообразующую роль” ... тіл ... ... сөз ... қосымшалардың тілдік табиғаты
туралы ең алғаш тың пікір айтқан ... ... ... Ғалымның
“Лекциялар курсы” қазақ тілі морфологиясының өзекті ... ... ... мен ... ... мен есім сөз таптарының құрамында
қаралып ... ... ... формажасамдық қызметтерін
анықтауға арналған. Ы.Е.Мамановтың жетекшілігімен шәкірті Қ.Шаяхметов “Екі
функциялы аффикстер” тақырыбында ... ... ... ... ... тіліндегі сөз де тудыратын, жаңа сөз жасамай, сөздің
грамматикалық формасын да ... бір топ ... ... ... ... қос ... ... анықтайды. Ол қосымшаларды жеке-жеке
өз алдына тақырыпша етіп қарастырады.
Қ.Шаяхметов -дай, -дей, -ша, -ше, -сыз, -сіз, -лы, -лі, -ғы, ... -лік, -шы, -ші ... екі ... ... деп, олардың
сөзжасамдық, форма тудырушылық қызметтерін санамалап көрсетеді [].
Жоғарыда аталған қосымшалар туралы тіл ... екі ... ... ... қазақ ғалымдарының төмендегідей пікірлерінен көруге болады.
Қазақ тіл ... ... ... ... ... ... ... М.Томанов, А.Ысқақов т.б. ... ... ... ... ғана ... ... аталған қосымшалардың таза ... ... ... барын атап көрсетеді. Монографиялық
еңбегінде аталған қосымшалардың орын тәртібінен ауытқитынын айтады. Ғалым:
“Жалпы ... ... ... ... ... соң ... ... болса да,
кейбір жұрнақтың көптік жалғаудан бұрын келетін орындары бар. ... ... -ша, -ше, -дай, -дей ... ... жалғаудан бұрын да, соң да
жалғана ... ...... ...... ... үлкендерше, білетіндерше, біздейлер, біздердей т.б.
Сондай-ақ ... -дай ... ... ... есім мен ... соң ... тұр. ... ... ... ... тетелес
жұрнақ жалғанса, онда жалғанып тұрған сөзінің көптігін ... де, ... ... көптік жалғауы жалғанса, онда сол затқа ұқсас, қасындағы
басқа заттардың көптігін білдіреді []. Сонымен қатар, -ғы ... ... ... ... құранды морфема (-дағы, -дегі) жасайды да, ... ... ... ... ... ... тудыратындығын айтады
[].
А.Әбілқаев -сыз, -сіз ... ... ... мен ... айта келіп, оларды лексика-семантикалық тұрғыда бірнеше жікке
бөліп қарастырады. Бірақ сөз және ... ... ... [].
Жоғарыда аталған аффикстердің форма тудыру қызметін ашып айтпағанмен,
өзіндік ерекшелігіне баса назар аударған Ғ.Мұсабаев пен Н.Оралбаева болды.
Ғ.Мұсабаев бұл ... ... -дей) зат ... ... ... екінші нәрсеге салыстыру, ұқсату мағынасын білдіреді және бұл
қосымша қосылған сөздер сын есім ... ... ... ... ... ... сөз ... жалғаудан кейін жалғана алатын аффикстерге
-дай, -дей, -сыз, -сіз, -ғы, -гі, -ша, -ше, -шы, -ші ... ... ... бір ... ... ... туынды түбірдің
жасалуына негіз болуы тілдегі сирек құбылыс, ол тіліміздің ... ... ... ... Оған ... ... атайды: анамдай,
балаларсыз, үйдегі, қаладағы т.б. []. -Шы, -ші жұрнағының бұл аффикстерге
ұқсастығы да, ... да ... ... ... ... ... кейін жалғануын, айырмашылығына туынды түбір жасамай, ... ... ... ... келтіреді (келсінші, келіңдерші
т.б.); бұйрық райдағы етістікке жалғанып, оған өтініш реңін ... ... ... ... келетін жіктік жалғаудың соңында тұрады; шартты рай
жұрнағынан кейін келген жіктік жалғауының ... ... ... ... ... осы ... ... қос қызметті,
екі функциялы деп таныған Қ.Шаяхметов пен оларды сөзжасам қосымшаларының
ерекше қолданысы, яғни ... ... деп ... ... ... ... Ы.Маманов бұл қосымшалар қатарына -ғы, -гі,
-шы, -ші, -лық, -лік, -сыз, -сіз, -ша, -ше, -дай, -дей ... бұл ... тек қана сөз ... ... ... ... бір ... мағына үстейтін форма ... ... ... ... ... әртүрлі пікір қалыптастырып, әр
бағытта қарастырылып жүрген ... ... ... ... ... жүйелі түрде талдау жасамақпыз.
-Дай, -дей қосымшасы мектеп оқулықтарынан бастап, жоғарғы ... ... ... тілі ... сын есім ... жұрнақ болып
анықталған. Сөзжасам қосымшасы деп танылғандықтан, ... ... ... ... -дай, -дей ... сөздер сын есім деп көрсетіледі.
Бірақ -дай, -дей тұлғалы сөздердің түсіндірмесі бірізді емес. Ол бір жерде
“сияқты”, ... ... ... кейбір тұста ауыс мағыналарда
мағыналары нақтыланып отырады. Мысалы, Ақбөкендей с ы н. 1. ... ... ... А қ б ө к е н д е й ... ... Жол ... Ақбөкендей алданып, Жылқыдай делбе сандалып, Аңдамай келіп
түскенсің ... ... ... 2. а у ы с. Ақбөкен сияқты ірі,
үлкен. ... ... ... ... найза орнатқан, А қ б ө к е н д е й
қойы бар, Ақ күмбездей бойы бар, ... ... үйі ... ... ... ... ... сөздігі, 2006). Бірінші мысалда ақбөкенге теңеу
жағы басым болып, “тәрізді”, “сияқты” ... ... ... ... ... жалпыланып, ақбөкеннің қасиетіне байланысты “ірі”,
“үлкен” деген ауыс мағынаға көше бастаған.
Бұған ... -дай, -дей ... зат ... ... қарап, оларды сөзжасамдық бірлік не ... ... деп ... әлі де шешімін таппаған мәселелер бар екендігіне ... ... бұл ... ... ... ... айтылған.
Ғалымдардың бір тобы септік жалғауы деп анықтаса, енді бір топ ғалымдар
шылау, келесі тобы ... ... енді ... сын есім тудырушы қосымша
деп көрсетеді.
П.М.Мелиоранский -дай, -дей аффиксін салыстырмалы септік деп ... ... ... ... ... ... ... деп анықтайды []. Татар
ғалымдары М.З.Закиев пен Ф.А.Ганиев бұл аффиксті ... ... [], []. ... ... болу үшін ... мына ... аударғымыз келеді: “Следует отметить, что во многих ... ... ... ... -дай, -дей ... ... ... это утверждение не ... с ... Ибо ... суффиксы присоединяются ко всем ... По ... ... и ... они ... не ... от
грамматических в данном случае от падежных показателей. Эти суффиксы служат
для выражения отношения одного слова к другому, и ... ... ... данных суффиксов относятся к грамматическим показателям и не ... ... к ... Бұл аталғандардан басқа
Н.П.Дыренкова, Л.Н.Харитонов, ... ... ... ... бұл
тұлғаны септік жалғауларына жатқызған. Белгілі ... ... ... ... ... ... жазған еңбегінде аталған қосымшаны
септіктер ... бере ... оған ... ... ... ... примыкает к падежной парадигме. Только ... ... ... ... то ... что ... ... не подчиняется гормонии гласных и может быть отнесен к частицам)
препятствует ее рассмотрению в одном ряду с ... ... []. ... ... ... ... бұл қосымшаның септік жалғауындық қызметі
барын көрсеткен Ғ.Мұсабаев ... Бұл ... ... -дай, -дей ... “сияқты, секілді” шылау сөздерімен мәндес, екіншіден, сөз ... ... ... ... ... лексикалық мағынасын
өзгерпейді, төртіншіден, барлық сөз табына дерлік жалғана ... ... ... Алайда, мақала соңында -дай, -дей қосымшасын сын
есім тудырушы аффикс деп көрсетіп, екі жақты пікірге келеді. ... ... -дай, -дей ... ... ... қол ... ... бара жатқан аралық категория ретінде қарайды. “Қорыта келгенде,
-дай, -дей қосымшасы түрлі кезеңдерден өтсе де, әлі ... ... ... бар ... ... Оның бірі сөз арасын байланыстыратын жалғаулық
мәні, екіншісі – өзі ... ... ... ... ... жалғау
категориясы тұлғаларынан бұрын жалғанып, жұрнақтық мәнге ие болуы. Сөйтіп,
бірде ... ... ... ... ... -дай қосымшасының
ерекшелігі” [].
-Дай, -дей тұлғасын үстеу деп танушылар бұл ... -лай, ... ... ... ... -дай, -дей – дің ... ... анықтайды. Айталық, Ғ.Бегалиев -дай, -дей қосымшасы қимылдың
амалын білдіріп, етістікпен тіркескенде ... ... деп, ... ... ... ... тілінің акдемиялық грамматикасында бұл ... ... ... ... ... жалғанған сөздер сөйлем ішінде екінші бір
затты анықтай ... ... ... анықтап тұрған затты ... ... ... бір ... салыстыру, ұқсату мағынасын көрсетеді. Бұл
жағынан шырай формасына ұқсас” [].
Бұл қосымшаны форма ... ... деп ... ... ... ... қазақ тіл білімінде Ы.Е.Маманов.
Н.А.Баскаков -дай, -дей ... зат ... ... ... тудыратын аффикс деп көрсетеді []. М.А.Хабичев
“уподобительная форма” деп ... ... сөз ... ... түрленісін
көрсетіп, грамматикалық мағына үстейтін форма тудырушы қосымша болады деген
пікір айтады [].
Осы қосымшалардың сөзжасамдық және форма жасаушылық ... ... ... ... ... ... ... қосымшалардың
функциялық ерекшеліктері” деп аталатын диссертациясында -дай, -дей
қосымшасы жоғарыда ... ... ... ... топтастырып, осы
қосымша туралы айтылған ғалымдар пікірлері мен көзқарастарын жүйелі түрде
сөз етеді. ... -дай, -дей ... ... ... ... ... ... деп анықтайды [44]. Қ.Шаяхметов сын есім тудырушы ... ... екі ... ... деп ... Оның ... ... қосымшасы жекеше, атау тұлғалы зат есім түбірлеріне жалғанғанда сын
есім тудырып, сөзжасамдық қызмет ... Ал ... ... ... ... ... формаларынан кейін, жалқы есімдерге, модаль сөздерге
жалғанып форма ғана тудырады дей келе, бұл қосымшаны екі ... ... ... А.Жаңабекованың зерттеуінде бұл қосымша Қ.Шаяхметовтің
анықтамасынан өзгешеленеді. Онда -дай, -дей ... ... ...
форма жасаушылық, ал бұл тұлға жалғанып жасалған лексикалық бірлік болып
қалыптасқан сын есім ... ... ... ... арқылы жасалған
сөздер емес, олар сөзжасамның лексика-семантикалық тәсілі ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан сөздерге
алпамсадай, титтей, уыздай, ... ... ... Сонымен қатар,
бұл қосымшаның шығу тегі – ... ... ... ... Қ.Жұбановтың
пікірін қостайтынын айтады. Түркологияда септік жалғауы деп анықтаған
пікірлерге ... ... оның ... ... ұқсас қолданыстарын
санамалап көрсетеді []. Автор мұндай тұжырым жасауда Ы.Е.Мамановтың ... ... ... ... ... басшылыққа алған деуге болады.
Ы.Маманов өз еңбегінде түркі тілдерінде сыры ... ... әлі ... ... ... ететін -сыз, -сіз, -дай, -дей, -ша, ... ... ... ... қосымшалардан ерекшелігі – барлық
зат есім түбірлеріне, туынды ... ... ... бола ... жалқы
есімдерге, жіктеу, сілтеу есімдіктеріне, ... ... және ... ... -сыз, -сіз қосымшасы жалғанбайды) түгелдей ... ... ... ... ... ... ... Тілдік фактілерге қарағанда, осы аталған ... ... ... тудыру қызметін атқарып, соңынан біртіндеп сөз ... ... ... ... Оның ... ... тілдерінің, оның
ішінде қазақ тілінің материалдары -дай, -дей, -ша, -ше, -сыз, ... ... зат ... ... формаларын тудыратын
грамматикалық көрсеткіш ... ... ... дардай, құрттай,
түймедей сөздері мен Жәмиләдай, ... ... ... ... бірлігіне қарап, барлығын да туынды сын есім деп қарау дұрыс
емес. Бұл сөздерді (соңғылары) зат есімнің ... ... ... ... деп таныған жөн. Ал құрттай, дардай, түймедей сөздерін
-дай, -дей ... сөз ... ... ... ... олар ... арқылы жасалған грамматикалық формалардан семантикалық тәсілмен
біртіндеп лексикалық бүтін болып қалыптасқан деп ... ... -дей ... ... ... өте ... екендігін жоғарыда
айтылған әр алуан көзқарастардан байқауға болады. Бұл ... ... сөз ... білдіретін мағыналарын ... ... ... тек ... ... ... ... әртүрлі ауыс
мағыналарды да білдіре алатындығына көз ... ... ... сөздігінде берілген -дай, -дей тұлғалы сөздердің мағыналық
сипаттарына назар ... ... ... ... ... ... Арлан тәрізді, арлан сияқты. Алты ұлы бар арландай, ... ... ... ... ... арланындай екі төбет құйрық бұлғап, басқа
секіріп, Ғалибекке еркелеп жатыр ... ... ... екі
мысалдағы -дай, -дей тұлғалы “арлан” сөзінің мағыналарын салыстырсақ,
оларды екі ... ... ... болатынын байқаймыз. Екінші
мысалдағы “арландай” сөзінің мағынасы “қасқырдың арланы сияқты, ... ... екі ... ... ... ... Мұнда таза
қасқырдың арланына ұқсату, салыстыру мағынасы бар. Бұл -дай, ... тура ... Бұл ... ... ... ... ұлы бар) ұқсату, салыстыру мәнінен гөрі арланға тән ... ... ... ... ортан қолдай” ден мағыналарды
білдіреді. Бұл “арландай” сөзінің ауыс мағынасы ... ... ... бұл ... ... ... екі мағынасы көрсетілуі тиіс. Алайда,
бұл сөздің ... таза ... ... ... ... қолданысы
таза сөзжасамдық емес. Өйткені, мысалдағы, біріншіден, -дай, -дей ... ... ... формадан кейін жалғанып тұр. Яғни ... ... ... ... ... береді де, жалғанған сөзге
салыстыру мағынасын үстейді. Мұндай ... кез ... екі ... ... не қимылды т.б салыстыру кезінде бола беретін жағдай. Ол жалқы
есімдерге жалғанғанда да, есімдіктерге жалғанғанда, сан есімдерге ... ... ... ... Бұл жағынан ол, Ы.Маманов көрсеткендей,
грамматикалық абстракция жасап, сөз жасам қосымшаларына тән талғап ... ... ... Ал ауыс ... қолданылғанда бұл қосымша
жалғанған сөзді сөзжасамдық бірлік ретінде қарауға болады. ... ... ауыс ... ... оның ... тура ... ... да сақталған. Ал кейбір осы қосымша ... ... ... сақталмаған жағдайлар да кездеседі. Олардың түбіріне -дай, -дей
қосымшасы кірігіп кеткен. ... ... ... ... ... ... алпамсадай” сөздерін бөліп жарып қолдануға
келмейді. Ал кейбірі сөйлеу кезінде тура ... ... ... сөзін алайық. Сындық мағынасы – ... ... ... ... ғана ... ... (Ауызекі) деген сөйлемде
“үлкендігі түйме сияқты, түйменің үлкендігіндей деген мағынаны білдіреді.
“Арудай” сөзінің мағыналық реңктері бірнеше. ... ... дала ... ... тұрған а р у д а й. Сағыммен ... ... ... ауыл жәй ... Қошалақ). Сөйлемде кең дала ұйқыдан тұрған
ару бейнесіне теңеледі. Ал мына мысалда “А р у д а й жүзі ... ... бір ... ... қанатын Тасқа соқтым, боп ыза” (Қ.Аманжолов,
Таңд.). Бұл сөйлемдегі “арудай” сөзі ару ... ... ... ... ... ... ... жақын (Әдемі жүзі ақжарқын деп
ауыстыруға болады). Бұған ... -дай, -дей ... о ... ... ретінде салыстыру мағынасында қолданылып, кейін келе, ... ... ... ... ... ... бола ... кейбірі
түбірден ажырамастай бірігіп кеткен деген қорытынды ... ... он ... ... ... -дай, -дей ... сын
есімдер негізінен беріліп отырады. Бұл қосымша сын есім ... ... осы ... келген сөздердің біразы сөздікке ... оның ... мен ... ... ... жоқ. Айталық, кейбір
зат есімдермен қолданысы берілген де, қайсібірінде бұл тұлғамен ... Яғни -дай, -дей ... зат ... ... ... ... Бұл айтылғандардан -дай, -дей қосымшасының тілдік табиғаты аса
күрделі екендігін байқаймыз. Қазақ тіл ... бұл ... ... ... ... оның барлық қолданысына таратылып талдау жасалмаған.
Сол ... бұл ... ... ... ... мен сөздіктегі
мағыналарын салыстыра отырып, мол ... ... ... әлі де зерттеу
қажет.
Ы.Маманов -дай, -дей қосымшасы сияқты әржақты, әр ... ... ... тұлғалардың табиғатын ашуға ұмтылған. Бұл ... және ... ... анықтауға тырысқан. Ғалым бұл орайда
сөзжасам қосымшаларына тән критерийлерді ұстанып, -дай, -дей ... ... ... ал осы қосымша жалғанып жасалған жаңа сөздер -дай, ... ... ... негізінде жасалмаған, ол сөздер о баста
форма тудыру, яғни салыстыру, ұқсату мағыналарын үстеу үшін ... ... ... ... тұрақталып, сөзжасамның лексика-
семантикалық тәсілі арқылы бүтін сөзге айналған деген қорытынды ... ... зат ... ... формасын тудыратын ... деп ... -дай, -дей ... ... ... деп ... бұл
тұлғаның мынадай тілдік сипаты негіз болған. Біріншіден, -дай, -дей ... ... ... ... лексикалық мағынасын өзгертпейді, оған салыстыру
мағынасын үстейді. Екіншіден, бұл ... ... ... талғап
жалғану шартына толық сәйкес келмейді. Ол ... ... ... ... ... форма тудырушы қосымшаларға тән екінші сипат, яғни
форма тудырушы қосымшалар грамматикалық ... ... деп ... -дей ... ... ерекшеліктері кейін Қ.Шаяхметов, С.Исаев,
А.Жаңабекова зерттеулерінде жалғасын табады. Алайда С.Исаев бұл ... ... ... ... қосымшалар классификациясында
көрсеткенмен, ... ... Екі ... ... ... ... ... -дай,-дей – дің форма тудырушы қызметін
көрсетумен қатар, оның зат есім ... ... ... ... деп көрсетеді. Бұл теория бойынша, -дай, -дей қосымшасы барлық
зат есімдерге жалғанғанда сөзжасаушы қызмет ... ... сөз. ... ... ... көз жеткізу үшін ... зат ... -дай, -дей ... ... көрейік. Мысалы: баладай,
түймедей, таудай, аюдай, кітаптай, қаламдай, үстелдей, кілемдей т.б. ... -дай, -дей ... ... бірдей емес, бірінде
сөзжасамдық бірлік ... енді ... ... ... болып салыстыру
формасындағы зат есім болып тұр. ... ... ... баладай
сияқты сөздерде тек салыстыру мағынасы ғана бар да, ал түймедей сөзі ... ...... аюдай – ірі, дәу деген мағыналарды білдіреді.
Бірақ бұл соңғы мысалдарда салыстыру ... ... жоқ ... ... жағдаятына қарай ол сөздер таза салыстыру мағынасында да қолданылуы
мүмкін. Мысалы: Үлкендігі осы т ү й м е д е й ... ... ... ... емес екен ... Осындағы түймедей, аюдай сөздері зат
есімнің салыстыру формасында тұр. Бұл -дай, -дей ... ... яғни ... ... ... Ал олардың кішкентай, ірі, дәу
мағыналары - екіншілік сөзжасамдық мағыналар.
«Қыз Жібек» жырында ... ... ... сын ... ... ... ... құйылса көзіңе.
Ғалымдар сын есім жасайтын -сыз, -сіз қосымшасының да табиғаты ... ... ... Ғалым бұл тұлғаны зат есімнің функциялық формасын
тудыратын ... деп ... Бұл ... ... ... -сыз, ... ... тудырушы қызметтері мен түрліше қаралып жүрген ғылыми
пікірлерге сүйенеді.
Бұл аффикс көптеген ... ... тән ... ... түркі
тілдерінде -сыз, -сіз, ал якут, чуваш тілдерінде р/з ... ... -сер ... ... -Сыз, -сіз ... ... ... жалғанған сөздерден туынды сын есім жасайтын сөз ... ... ... ... ... ... шетел түркологтары -сыз,
-сіз аффиксін септік жалғауы ретінде қарағаны ... бұл ... ... түркологиялық еңбектерде пікір алалығы жоқ.
Қазақ тілі грамматикаларында -сыз, -сіз қосымшасы негізінен қатыстық
сын есім ... ... ... ... Ал ... ... зерттеу
жұмыстарында бұл жұрнақтың форма жасаушы қызметі жайлы да сөз ... ... ... бұл ... ... функционалды»,
«синкретті», «аралық», «кірістіруші», «синкретті», «екі функциялы» ... ... ... ... ... ... ... т.б., қазақ ғалымдары ... ... ... ... ... ... т.б. ғалымдар сын
есім тудырушы жұрнақ деп анықтаған.
М.Терентьев, Н.Созантов еңбектерінде бұл қосымша септеулік шылау деп
көрсетіледі.
Түркологияда бұл ... ... ... деп те анықталған. Айталық,
И.А.Андреев ... тілі ... -сар, -сер ... ... ... ... ... ғалымдары М.З.Закиев пен Ф.А.Ганиев ... ... ... бұл ... «лишительный падеж» деп
атаған. Ғалым -сыз, -сіз аффиксінің септік жалғау болу себебін мына ... ... «Бұл ... ... өзі ... ... ... өзгертпейді, екіншіден, жалғанған сөзіне жоқтық, болымсыздық
грамматикалық мағына ғана ... ... кез ... зат есімге
жалғанады, төртіншіден, ол сөйлеу процесінде қолданылады» []. Ф.А.Ганиев те
осы сипаттас пікір айтып, «лишительный падеж» деп ... ... ... ... деп ... ... ... А.М.Щербак «промежуточные аффиксы» деп атаған аффикстерге
жатқызады.
Түркологияда бұл қосымшаны «жоқтық не болымсыздық ... деп ... бар. ... -сыз, -сіз қосымшасын зат ... ... ... ... ... ... сөз таптарына ортақ жоқтық
форманың көрсеткіші деп анықтайды. Мысалы: -сыз, -сіз ... зат ... ... жолсыз); сын есімдер (ақсыз, сарысыз), сан есімдер (үшсіз,
бессіз); есімдіктер ... ... ... ... бұл ... ... де ... шығармаған. Бірақ оның о бастағы қызметі
форма ... ... ал ... ... ... ... деп, ... аффикс деп анықтайды [].
Бұл тұлғаны екі функциялы деп танушы ғалым В.А.Гордлевский ... ... «Сиз ... и в ... с существительными не ... ... а ... указывает на отсутствие ... ... ... ... предлогу «без» []. ... ... -сыз, ... к ... ... ... от них ... прилагательные.
Но присоединяясь к собственным именам, личным и некоторым ... не ... ... в ... прилагательного», - деп
тұжырымдаған [].
Ф.А.Ганиев септіктер туралы ... бұл ... ... ... деп
көрсеткенімен, енді бір зерттеу ... оны ... ... деп ... «-лы, -лі, -сыз, -сіз в одних случаях он выступает ... ... в ... – как ... ... ... ... аффикс деп көрсетеді [].
Қазақ тіл білімінде Қ.Шаяхметов -сыз, -сіз қосымшасы жекеше түрдегі,
атау тұлғалы зат есім түбірлеріне қосылып ... сын есім ... ... ең басты, негізгі функциясы деп, бұл тұлғаның форма тудурушы ... бір ... ... көрсетеді. Олар: зат ... ... ... ... ... (министрінсіз, штабтарсыз); мезгіл, уақыт,
шама, өлшем мәнді есімдер тіркесіне қосылып (бір-екі айсыз, он жылсыз); сан
есімдерге ... ... ... ... ... (керексіз,
қажетсіз); негізгі үстеулерге қосылып ... ... ... ... ... жалқы есімдерге қосылып (Абайсыз);
есімдіктерге қосылып (менсіз); у ... ... ... ... ... ... ... (келушілерсіз) форма тудырушы қызмет
атқарады [].
Осы қосымшаның тілдік табиғатын анықтауда ... ... -сыз, -сіз ... ... қызметі жайлы айтқан
пікіріне Ы.Маманов ... ... ала ... ... ... ... ... көрсеткендей, -сыз, -сіз қосымшасының атау тұлғалы зат
есім түбірлеріне жалғанғанда туған барлық сөздерді сын есім ... ... бір ... ... ... Мысалы, үйсіз, кітапсыз, түймесіз,
көйлексіз, ... ... ... ... ... т.б. ... сөздер мен мейірімсіз, әдепсіз, сауатсыз, қанағатсыз т.б. сөздерді
бір қатарда ... сын есім ... бәрі де ... ... білдіреді деп
айта алмаймыз. Алдыңғы мысалдарда -сыз, -сіз ... ... ... жоқтық мән ғана үстеп тұр, ал кейінгілерінде -сыз, -сіз ... ... ... ... ... қолданылу барысында
бүтінге айналып, лексикаланған. Бұл жердегі -сыз, -сіз қосымшасының сөз
тудырушы ... ... ... ... яғни ... ... асқан құбылыс деп түсінуіміз керек» [44]. Зерттеуші мұндай
пікірге келуде -сыз, -сіз қосымшалы ... ... ... критерий етіп алады. «Сын есім сөз табы жайлы сөз болғанда
оның ... ... ... ... түрлену жүйесі – ... ... ... ... тиек еткеніміз абзал. С.Исаев шырай
категориясы тек ... сын ... ғана ... ... деп ... -Сыз, -сіз ... ... сын есім тудырушы жұрнақ екендігі
белгілі. Осы қосымша арқылы ... ... ... ... қабылдай алады. Мысалы: мейірімсіз-мейірімсіздеу-мейірімсізірек-
өте мейірімсіз; ... ... ... ... ... ... сынды білдірмей, сапалық сынға көшкен.
Ал пердесіз, ... т.б ... ... жұрнақтарымен түрлендіре алмаймыз.
Мысалы: пердесіз-пердесіздеу-пердесізірек-өте ... ... ... []. Сонымен қатар, автор бұл тұлғаны
форма тудырушы қызметін ... оның ... ... ... ... «-Сыз, -сіз қосымшасы барлық сөз табына дерлік (зат
есім, сын есім, сан есім, ... ... ... ... ... ... Ал бір ... бірнеше сөз табын қамту форма тудырушы
қосымшаларға тән қасиет. Олай ... -сыз, -сіз ... о ... ... ... ... Ал осы қосымша жалғанып жасалған ... ... ... үстеулер (амалсыз, еріксіз) сөзжасамның синтетикалық
тәсілінің қатысуымен емес, мағына ... ... яғни ... ... ... жасалған» [].
Ы.Маманов -сыз, -сіз қосымшасын зат есімнің функциялық ... ... ... деп анықтайды. «Тәртіпсіз ... ... ... ақша ... ... тәртіпсіз, арсыз, есепсіз сөздері
мен Оспансыз, сендерсіз, нансыз сөздерін сыртқы тұлғаларының ... ... да ... сын есім деп ... ... ... Бұл ... зат
есімнің жоқтық мағынасын білдіретін атрибут формасы деп таныған жөн [].
Ғалым бұл ... ... ... ... қойылатын
критерийлер тұрғысынан қарастырған. Бұл орайда оның ... ... ... ... өзгертіп, жаңа мағына үстемейтінін, екіншіден,
кез келген ... ... ... ... ... ... дайын күйінде емес, сөйлеу процесінде қолданылатын сөйлеу бірлігі
болып табылатынын т.б. сипаттарын негізге ... Олай ... ... ... ... қағидаға негізделіп, тілдік заңдылықтар бойынша жасалған.
Сондықтан ... ... ... зерттеуде теориялық бағыт
ретінде қалыптасатыны даусыз.
-Сыз, -сіз қосымшасының форма тудырушы қызмет ... ... ... ... ... сөз ... санамалап
көрсетпедік.
Қазақ тілінде -сыз, -сіз қосымшасына антонимдік мағынаны білдіретін
-лы, -лі қосымшасы бар. ... тілі ... бұл ... сын ... ... ретінде қаралады. -Сыз, -сіз қосымшасы жалғанған ... ... ... -лы, -лі қосымшасы бұған керісінше, барлық, осы
мағынамен байланысты иелік, ... ... ... ... ... ... бұл тұлға жоғарыда аталған қосымшалар тәрізді сын
есім тудырушы жұрнақ, форма тудырушы ... екі ... ... ... ... ... ... ғалымдар Н.А.Баскаковтың ноғай
тілінің грамматикасында, Н.К.Дмитриевтің құмық тілі грамматикасында ... мен сын ... ... сөз тудырушы жұрнақ делінсе, ... ... ... ... ... ... деп атаған
қосымшалар ... ... ... те куман ... ... ... деп ... -лы, -лі қосымшасын септік жалғаулары деп анықтаған татар
ғалымы М.З.Закиев мынадай пікір айтады: «Во первых, как уже ... ... и -сыз, -сіз не ... ... на ... язык формами
прилагательного. Если бы они переводились, все равно этот факт не ... ... для ... ... ... их ... ... имя
существительное в татарскои языке как в именительном так и в ... ... быть ... однако мы их до сих пор не призновали
прилагательнымы. Таким образом, придется констатировать, что ... ... -сыз ... ... не ... ... оснований» [].
Осы сипаттас татар тілінде Ф.А.Ганиев те бұл ... ... ... ... []. ... -лы, -лі мен -сыз, -сіз ... функционалды аффикс» деп көрсетеді. «Аффиксы -сыз, -сиз, и -лы,
-ле могут выступать в ... как ... так ... ... что наш ... относится к явлению
частичной грамматической ... ... ... ... и ... ... образованных при помощи аффиксов -сыз ... и ... ... ... грамматической омоними представляет
очень интересный и сложный вопрос и может быть ... ... ... ... ... ... Д.Г.Тумашева мен Л.А.Покровская бұл
қосымшаны сөз ... әрі ... ... ... деп ... оны сын есім тудырушы аффикс деп көрсетумен ... ... ... шкаф, сүтті шай деген тіркестерде сөз түрлендіруші қызмет
атқарады дейді. Л.А.Покровская: «В большинстве ... ... ... аффикс относят обычно к аффиксам, образующим лишь имя ... ... ... ... но и особую форму сущестьвительных со
значением «с чего-либо», - деп, ғалым бұл тұлғаны зат ... ... деп ... -Лы, -лі ... екі ... ... атқаратынын
аталған ғалымдардан басқа ... ... ... т.б. ... ... бұл ... форма тудырушы деп анықтауда мынадай
критерийлерді ұстанады. Ғалымның өз сөзімен ... «В ... ... ... -лы, -лі ... ко всем ... ... прилагательным, обозначающим цвет, количественным числительным ... ... Во ... ... при его ... ... прилагательные, как и в остальных тюркских языках. Однако
наряду с этой функцией аффикс -лы... может выражать ... ... ... ... и создает форму ... с ... ... ... ... приемлемо в некоторых тюркских
языках. В карачаево-балкарском языке дело обстоит иначе. Так, ... ... ... ... «с ... ... ...Образования
с -лы... передающие идею «имеющий» и соответствующие предлогу «с», не могут
быть отнесены к прилагательным [].
Қазақ тіл ... осы ... бұл ... екі ... ... ... оның бірінші функциясы – сөз жасаушылық, екіншісі – форма
жасаушылық деп көрсетеді. Қ.Шаяхметовің пікірінше, -лы, -лі ... ... ... ... ... жағдайда сын есім тударады.
Ы.Маманов -дай, -дей, -ша, -ше, -сыз, -сіз, -ғы, -гі, -шы, -ші, ... ... ... табиғатын «Қазіргі қазақ тілі» лекциялардың
текстері деп аталатын еңбегінде кеңірек тоқталған, ал -лы, -лі ... ... ... ... ... «Итті қонақ жараспас»
деген мақал құрамындағы «итті» сөзінің, яғни -ті ... жаңа ... ... атап көрсетеді. Ғалым: «Түркі тілдерінде -лы, -лі, -ды,
-ді, -ты, -ті өнімді сөз ... ... ... Осы қосымша арқылы
жасалған кейбір туынды түбір сөздер белгілі бір ғана сөзбен ... ... ғана ... ... итті ... ... ... итті сөзі
тек осы аталған тіркесте ғана айтылады, басқа сөздермен тіркеспейді. ... бұл да ... даяр сөз ... тек нақтылы мақал-мәтелдерде ғана
уақытша қолданылатын сөз [].
А.Жаңабекова -лы, -лі ... ... ... ... ... ... Ы.Мамановтың -лы, -лі тұлғасынан басқа жоғарыда
аталған ... ... ... ... айтқан пікірлері мен
тұжырымдарын басшылыққа алып мынадай пікір айтады: «Қ.Шаяхметов -лы, -лі
қосымшасының ... ... ... – сөз ... ... еді. Біз ... сын көзімізбен қараймыз. Себебі, автор -лы, -лі ... ... ... ... ... бере алатындары мен бере алмайтындарын,
яғни тек барлық, ... мән ғана ... ... ... ... ... киімді, кітапты, сақиналы т.б. сөздер мен инабатты,
ақылды, әдепті, күшті т.б. сындық сипат алған ... ... ... ... - дей ... ... жағарыда аталған мысалдарды
салыстыра отырып, ... ... ... ... ... айырым
белгілерді анықтайды [].
Жоғарыдағы инабатты, мейірімді, әдепті сөздері заттанған сапалық сын
есімдерше жіктеледі, септеледі, ... ... ... мейірімді; мейірімдінің, ... ... Ал ... кітапты, үйлі сөздерін бұлайшы түрлендіре
алмаймыз. Демек ... ... ... ... сапалық сын есімдерше
түрлене алады екен, яғни ... ... ... ... жеткен. С.Исаев
осы тәрізді толық, ашық, ақылды сөздерін сапалық сын ... ... ... олар ... сын ... ... ... керек деп жазады
[]. Бұл жерде С.Исаев ... сын ... мен ... сын ... бірден-бір белгісі деп шырай категориясын негізге алады. Шырай
категориясы ... сын ... ғана ... ... деп ... -лы, -лі қосымшасы жалғануы арқылы жасалған сын есім сөздер
тілімізде молынан кездеседі. ... -лы, -лі ... ... ... не
сөзформаны даяр қалпында қолданылатын лексикалық бүтін ретінде қабылдауға
болмайды. Бұл тұлға тілдік жүйенің ғана ... ... де ... ... -лы, -лі тұлғасы иелік, меншіктік мағына үстеу үшін ... ... ... ... ... ... ... қалдым, Етікті болып
қалды т.б. Осы сөйлемдердегі -лы, -лі тұлғалы ... даяр ... ... ... ... қолданылатын сөздер. Ы.Маманов та осы тұлға туралы уақытша
қолдланылатын сөздер деген терминді қолданған болатын.
«-Лы, -лі ... ... ... сөз, ... ... формасы екенін олардың мағынасына қарап қана айқындауға
болады. Олардың ... ... ... жоқ» ... ... сөзжасамдық тәсілдер үшке бөлініп көрсетіліп жүр:
синтетикалық, аналитикалық, ... -Лы, -лі ... ... сын есім ... ... қай тәсілі арқылы жасалды
деген ... ... ... байқалады. -Лы, -лі қосымшасы сөзжасамдық
жұрнақ па, әлде осы тұлға жалғанып жасалған сын есім ... ... ... ... ... ... сөзжасамның лексика-
семантикалық тәсілі арқылы жасалған ба? Демек бұл жерде осы ... ... сын есім ... ... қай ... ... жасалды деген сұрақ
туады. Түркологияда осы сияқты құбылыстарды грамматикалық омонимия деушілер
де бар. Алда -лы, -лі ... ... ... сөзжасамдық,
грамматикалық қырлары бойынша арнайы қарастыру қажеттігі тұр.
ҚОСЫМША
Зекетсіз болса пайда жоқ
Қасықтап ... ... ... ... ... ... ... малда есеп жоқ,
Айдалып, бағып жайылар.
Базарбай сексен жасқа келген шақта
Тауыпты кіші қатын бір ұғылды.
Періште сипатты бір ұл ... ... көз ... ... ... ағы ... қарасындай
Артында жанға мирас, малға ие тіреу не?
- Сұлу қыз таппай жүрсең ...... деп ... ақыл салды.
Елі бар Ақжайықта Алты Шекті
Аласың жақсы ... ... ... қызы сұлу артық ел бар,
Ерінбей қыз іздесең, сен ... ... ... бір ... ... ... ... тар.
Жаратты бір қара көк тұлпар атты,
Өзі жорға жануар құс қанатты,
Тұрманының барлығын алтындатып,
Күміспенен төрт аяғын тағалатты.
- Мінгенде атың аласың,
Менен туған баласың,
Халел бала ... ... ... ... ... көрмеген,
Құм құйылса көзіңе.
Малың болса, қарағым,
Қара басың хан болар.
Алла насып айдаса,
Бұл ... ... ... ... сәулеті бетінде.
Отыз түйе жетелеп,
Сары мая үлектен.
Мұрындығы сары жез,
Бұйдасын ... ... ... ... ... ... ... барады.
Ақ маңдайы жалтылдап,
Танадай көзі жарқылдап,
Алтын шашбау шашында.
Қымқап зерлі кілемді
Жүк үстіне жаптырған.
Қазинелі қырық нарға
Жібектен арқан ... ... ... ... кең ... ... ... алып,
Абжыландай толғанып,
Бұралып кетіп барады.
Орта бойлы дембелше
Алтынды кәмзәл ... шыны ... ... ... жанған шамшырақ –
Көзінің гауһар қарасы.
Туған айдай иілген.
Сымға тартқан күмістей
Он саусақтың саласы.
Қара жорға мінгені,
Қара ... ... көзі ... түйе ... ... ... кілем бар
Қыз сипатын қараса,
Ақ бетінде кіршік жоқ
Айдын көлдің қуындай,
Екі көзі жалтылдайд
Патшаның ... ... сөзі ... ... ... ... ... буындай.
Тұлпарда туған Көкжорға ат
Көзі оттай жанады.
Сымға тартқан күмісті
Сүмбідей болып жарады.
Көш алдына қараса,
Бір бәйбіше нұр ... ... ... ... ... күз түйе ... ... сандығы.
Аға жүніс перідей,
Көркі раушан бағындай.
Асылдай болып есіліп,
Нұрдай болып шешіліп,
Ақ маңдайы жарқылдап,
Танадай көзі ... ... ... тартып барады
Жібекті тапқан шешесі.
Көк пәуеске күймемен
Азаннан тұрып кеткен, - деп,
Шешесінің сол жерде
Бұларға ... ... ... ... ... ... ... түйінді,
Асыл киім киінді.
Тұлпардан туған Көкжорға ат
Ор қояндай секірді.
Алмас қылыш сартылдап,
Алтынды жүген ... ... ... қара ... ат ... ... саны бұлтылдап,
Құйындай шаңы бұрқылдап,
Алмас қылыш белінде.
Төрт тұяқтан ... ... ... жылтылдап.
Құлақ салсаң дабысы
Тау суындай сыңқылдап.
Сенің үшін қарағым,
Тігемін алтын сарайды.
Данышпан адам дүниенің
Парасатын қарайды.
Нұр жігіттей жүзі бар,
Бал шекердей сөзі бар.
Кебісінің ... ... ... ... ... шашбау шашында-ай.
Көз сипатын қарасаң –
Нұр қызының шырағы,
Дүр гәуһәр сырғасын
Көтере алмай тұр құлағы,
Қыз Жібектің ақтығы
Наурыздың ақша қарындай,
Ақ бетінің қызылы
Ақ ... ... ... ... ... ... шырайы
Айбалтаның сабындай.
Өткірлігін байқасаң,
Ұсталар соққан кетпендей.
Нұр тұқымын еккендей.
Ақ орда болды кіргенің,
Қызық дәурен сүргенің.
Шаңқай түсте ауылға
Шатырдан шыға жөнеді.
Жібек енді түйінді,
Асыл киім ... ... ... ... іс ... жайын сұрасаң
Асып туған анадан
Шаһизада кісі еді,
Кісі бойы кірует
Алтын тақтың үстінен
Қояндай қарғып түседі.
Ақ ... ... көзі ... ... ... ... ... қойдай бой тастап,
Қалмайын деп ұялып,
Жан-жағын қарап байқастап,
Кер маралдай керіліп,
Сары майдай еріліп,
Атқан оқтай жылысып,
Ор қояндай ырғысып,
Қылаң етіп қылт етіп,
Сылаң етіп сылт ... ... ... ... ... ... ... Қыз Жібек
Отауға қарап жөнеді.
Ғашық жарын көрмекке,
Қызмет қылып бермекке,
Шаһизада Қыз Жібек
Жалт-жұлт етіп келеді.
Сол уақытта қарасаң
Қыз Жібектің дидары
Нұр ішінде піскендей.
Қыз ... ... ... ескендей.
Қыз Жібек бір көрген
Шыбын жаннан кешкендей.
Неше түрлі сәулетпен
Іңірде шайтан көшкендей
Талма түстің ... ... ... туған Қыз Жібек
Төлегенге жолықты.
Моллалар басы қосылса,
Мәселе кітап оқырды,
Насихатты жақсылар
Ақылменен тоқырды,
Айдынды туған Қыз Жібек,
Төлегеннің мойнына
Асыла барып отырды.
– Қынама бешпет ... ... ... ... ... ... қосылып
Күндей балқып толады,
Екеуінің нұрына
Көрген жанның бәрі де
Тамаша қайран қалады.
Қаңғырып өскен қу ма екен?
Түсімде жаман іс ... ... көк ... ... ... бос ... ... опасын
Білдім көзге ілмесін.
Қой ішінде марқадай
Омырауда ділдә алқадай.
Шешем атын айтайын
Алпыс жасар Қамқадай.
Жалғыз ағаш ... ... ... Шеге дер ... диқан кен еді,
Қу бауырды қия алмай,
Қайрылып келді қасына.
Бала келді ... ... ... ... кете алмай
Көзінен ағып қанды жас,
Қандай қиын бауырлас,
Төлегеннің сүйегі
Бордай болып үгіліп,
Михнатты жолдың жапасын.
Мен кеткен соң қарағым
Кемпір-шалға ие ... тіле ... тіле ... ... ... бар
Биыл құнан, былтыр тай.
Алтын балдақ, ақ семсер
Саған арнап соқтырып,
Салдырып қойдым қынапқа.
Аш беліңе ілгейсің.
Бадана көзді кіреуке,
Тоғыз қабат көк ... баса киіп ... ... ... ... ... ... жебені.
Бектер мінген сұр қасқа,
Шаба алмаса ұр басқа.
Арғыннан шыққан қу екен,
Әккі болған сұм ... ... ... ... ... боғындай қорғасын
Ажал болып жабысты.
Бекежан атқан жалғыз оқ
Маңдайдан келіп ... ... ... ... алты ... шекер, сорпаң баз.
Қарға жүнді қаттасым,
Үйрек жүнді оттасым,
Таласып емшек еміскен,
Тай-құнандай тебіскен.
Көкжорға ат ... тұр ... ... ... ... соң ... ... жауға шабады
Қолына жасыл ту алып.
Дария шалқар көліміз
Жер болып қалған суалып.
Тоқтатып алып қалам деп,
Шыбын жанын қимадым.
Алтынды сүйек көкешім,
Атам менен апамның
Маңдайына симадың.
Сол елді өзім ... ... ... әйел жолы таба ... ... тырысып,
Баз біреумен ұрысып,
Шеге де жетіп келеді.
Көрдім де шырай жүзің көңілім ... ... ... ... жол бейнетін жүзің сарық,
Тұсыма қалың топты келдің жарып.
Торға түскен тұйғындай бенде болып,
Айрылған ел-жұртынан мен бір ғаріп.
– Жақсыға ... адам сірә ... ... басып өтпес,
Сұрадым зәруратпен білмек үшін
Бір жолға атай қалсаң ештеме етпес.
Ертеңді кеш тамаша
Әңгіме дүкен құруы,
Омырауда ділдә алқады-ай,
Қайын енем атын ... ... ... ... ... боп ... өткен Төлеген
Ақылға диқан кең еді,
Елімнің ақын көсемі
Батыр Шеге деп еді,
Әккі болған Қыз Жібек
Алдап жүрген ... ... ... сенбейді.
Бекер деп білсең шын сөзді
Қасыңа қайтіп келмейін.
Дұшпан деп білсең досыңды
Қапалықпен өлейін.
Мұсылманды қас көріп,
Жау ... дос ... ... ... айтсам білер деп,
Асығып тұрған ер сабаз
Алла деп атқа мінеді,
Алтыннан соққан қияғым,
Күмістен соққан тұяғым,
Құдай қайдан ... ... ... ... ... егер
Шырағы жау қалмақтың өшер – деймін.
Бүгін күннің батысы
Ақ отауға кіресің,
Нұр сипатты бикештің
Кеудесіне мінесің.
Шытырасы алтын көйлегін
Басына таман түресің.
Қынабы алтын ... ... я ... ... қу ... ... қасыңда,
Ит қалмақ көзің ағарды
Ақымақтықпен білмейсің
Ажалыңның келгенін.
Асылық сөзім кешіргіл,
Жүзіне лағнет кәпірдің
Шырақ отын өшіргіл.
Асыл гәуһәр тастарын
Бытырлатып үзіп ап,
Жанқалтаға салады.
Дінсіз ... кез ... ... ... мойнын созады.
Тарта-тарта Жібектің
Алақаны тозады.
Томаша жерден сырғытып
Ойпаң жерден ырғытып
Майпаңдап, қаздай баяулап
Қасына Жібек келеді.
Қатты айтуға батпаймыз
Ел билеген төресің.
Көк ... ... ... ... ... ақ көбік
Омырауда балшылдап,
Қазмойын қара тұлпарды
Сауырға сипай қамшылап.
Сауырынан аққан тер,
Көктен құйған тамшыдай,
Борбайынан тамшылап.
– Шу десе, қалмақ дауысы
Тас түлек ... ... ... ... ... кіші ... қаулап жанасың,
Құдіреті күшті құдая,
Батар күнмен батайын,
Қалмақты мен де ... ... я, ... қалмақты өлтіріп
Қызығына батайын.
Қазмойын қара тұлпарды
Жетегіне алады.
Сансызбай жұртын жиып алған шақта
Көп әскер келді деген хабар тиді.
Қалмақтың бес мың қолын бәрін ... ... ... қара ... Жібек» жырында көптеген сын есімдер кездеседі. Олардың барлығында
да танымдық мәндері бар. Қазақ халқына кеңінен танымал ... ... - «Қыз ... ... ... халқының салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпын,
дүниеге көзқарасын, ... ... ... ... ... ... қазақ халқының сол кездегі көшпелі салтын
білдіреді, сондай салт, сондай дәстүр орнаған қоғамда ... ... ... ... ... Ескі ... ... сұлу табысы деп
бағалауға сай жырлардың бірі- «Қыз Жібек» екені даусыз.
Жырдың халық арасына кең ... да, аз ... да ... бар.
Бірақ барлық нұсқалары мен версияларына ортақ бір сюжеттің бары ... ... ... ... ... ... ... деген елдің
Базарбай деген байы болады. Оның Төлеген, Сансызбай атты екі ұлы ... ... ... танымал болса да екі ұлына қыз айттырмайды,
есейгенде қылыңдықты өздері табады деп ойлайды. ... ер ... ... соң ... елден өзіне лайық қыз іздеуді бастайды.
Ешқандай сұлу ... ... ... сондай бір алыс елде Қыз Жібек
деген сұлу бар екенін естиді. Қыздың салтанаты мен келбетінің ... ... және ол да ... лайық жігіт таппай жүргендігін естіп, жүз ... ... елін ... ... ... көп уақыт өтеді, сұлу қызы ... ... ... ... ... ... жүреді.
Аяғында Қыз Жібектің ағасы, ақылшысы болып жүрген Қаршыға деген ... ... ... ... ... ... ... қарындасын көрсетпекші
болады. Көш бойынан талай сұлуды көреді. Жібек қыздардың ішінде болмайды,
ол көштің алдында, ақ ... ... ... ... жеке ... ... Қуып ... Төлегенге Жібек жүзін көрсетеді де, Төлеген – күйеу,
Жібек ... ... ... ... ... ... мезгіл болғанда Төлегеннің ел есіне түсіп, бір барып қайтуым
керек ... Қиын жол, алыс ... ... ... ... ... салады.
Еліне аман-есен оралған баласының қайтып ... ... ... ... оны ... ... ... «бармайсың!» деп жарлық
етуден басқа, ел жұрттың ... жол ... тиым ... ... ... ... қайын жұртының жөн жолын ... «Мен ... ... ... ... ... қалған жерде жігіттің алдын тосқан жай ... ... ... ... ... бастығы - Бекежан батыр болады.
Ол Төлегенді атып жығады.
Бекежан Төлегеннің Көк ... ... Қыз ... аулына келеді,
Жібек сұмдықтың болғанын біледі, ... ... ... ... ... жары өлген соң, Сансызбайдың келуін күтіп, соған жар ... Елге ... ... ... ханы ... ... ... қарай жүріп кетеді. Жырдың негізгі, қысқаша мазмұны осындай.
Жырдың халыққа танымал ... көп. ... ... көп ... ... ең бір толығы- Жүсіпбек Қожа Шайқұлнисламұлының ... ... ... ... ерекшеліктер туралы айтатын болсақ, ол-
осындай. Жырдың мазмұны ... ... 1900 ... ... ... ... Және осы басылым кейінгі жарларға арқау болған ба дейміз.
Сөзіміз нақты болу үшін енді ... ... мен ... ... ... ... ... барлық үлгілері кездеседі. Айталық айқындау
(эпитет) және сын есім ... ... ... сипатын, сапасын
анықтайтын суретті сөз «Қыз ... ... ... ... жырларда болсын,
ең бір көп кездесетін ... ... ... ... Ә. ... ... және ... Алматы: Ғылым, 1987. –
367 б.; Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. Алматы: Ана ... ... ... М. ... ... ... Ана тілі, 1991.
3. Севортян Э.В. Этимологический словарь тюркских языков: Общетюркские
и межтюркские основы на гласные – Москва: ... ... ... Ә.Т., ... З., ... Н. Түр-түстердің тілдегі
көрінісі – Алматы, 1992.
5. Жанпейісов Е. ... ... тілі – ... 1968.
6. Сыздық Р. Абайдың сөз өрнегі – ... ... 2004. – 208 ... ... Б. Көркем проза тілін зерттеудің ғылыми-теориялық
негіздері: ф.ғ.д. … автореф., 10.02.02. – Алматы, 1997. – 46 б.
1. 8. Комлев Н.Г. ... ... ... слова –
Москва: МГУ, 1969. – 192 с.
2. Леонтьев А.Н. ... ... и ... - Москва: МГУ, 1971.
3. Васильев Л.М. Значение как предмет современной лингвистической
семантики // ... по ... – Уфа, ... ... Е.И. ... и синонимия в грамматике –
Москва: Высшая школа, 1970. – 204 с.
5. Уфимцева А.А. ... ...... ... ... Коннотативное значение как объект лингвистического
анализа // Исследование по семантике. Уфа, 1983.
7. Говердовский В.И. Опыт ... ... ......... 1977. – 20 ... Салқынбай А., Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік –
Алматы: Сөздік, 1998. – 304 ... ... Р.Ә. ... ... ... ҚУ, 2002 – 151 ... Хасанов Ғ.Қ. Лексикалық мағына - Орал: Ағартушы, 2005. – 148 б.
11. Байгунисова Г.И. Уровни вторичной номинации (на ... и ... ... ... ... 10.02.20 – ... 1998 –
154.
12. Әлкебаева Д.А. Қазақ тілінің прагмастилистикасы – Алматы: Зият-
Пресс, 2007. – 244 б.
13. Говердовский В.И. ... и ... ... коннотации (морфологический подход): автореф. … д.ф.н. ... 1990. – 43 ... К.А. ... ... ...... 1978.
22.Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы – Алматы: Рауан, 1991 – 216 б.
23.Филиппов А.В. К ... ... ... // ... 1978, № 1. – С.57-63.
24.Говердовский В.И. ... ... и ... ... и ... в ... // ... 1985, № 2.
25.Исабеков С.Е. Принцип дополнительности в номинативной системе
языка (на материале ... и ... ... ...... ... – Алматы, 1996. – 461 с.
26.Чудинов А.П. Принцип ... в ... // ... по ... сб. ст. - Уфа, 1983. – ... ... В.Я. ... причинности в философии и естествознании –
Москва: МУ, 1979.
28. Шаховский В.И. К ... ... // ... лексического
значения – Воронеж: ВУ, 1982. – 160 с.
29.Трипольская Т.А. Экспрессивность лексики и ... ... НГУ, 1983. – 160 ... Шаховский В.И. Эмотивный компонент значения и методы его описания
(Учебное пособие к спецкурсу) – Волгоград, 1983. – 94 ... В.В., ... А.Г., ... А.Д. ... ... Москва: Просвещение, 1981. – 383 с.
32.Горбунов А.П. О природе эмоционального и ... его ... ... литературе // ... ... ... 1971, вып. 7, ... ...... Р.Р. ... лингвостилистическая категория
экспрессивности и экспрессивность синтаксиса. Учен. зап. 1-го ... 1971, т. ... ... М. Қозы Көрпеш-Баян Сұлу /Кітапта: Қазақ әдебиетінің
тарихы. Т.1. ... ...... 1960-737 ... Әуезов М. Қыз Жібек /Әдебиет тарихы. ... ...... ... М. Қыз ... /Кітапта: Қазақ әдебитінің тарихы. Т.1.
Фольклор. – Алматы, 1948. –439 б.
37. Қыз ... ... ... ... және ... ... ... Әуезов М. Қыз Жібек /Кітапта: Қазақ әдебиетінің тарихы. Т.1. 1-
кітап. – ... 1960.- 740 ... ... Ә. ... ... Қазақ әдебиетінің тарихы.Т.1
– Алматы, 1948. –440 с.
40. Айман-Шолпан. Баспаға даярлаған және ... ...... 1957.-45 ... ... қолжазбаларының ғылыми сипаттамасы. Т.2. Ғашықтық жырлар. –
Алматы, 1979.-255 ... ... З. ... ... – Алматы, 1997.
43. История казахской литературы в 3-х томах. Т.1. Казахский фольклор.
– Алма-Ата, 1968.-.452 б..
44. Кәкішев Т. 1920 ... ... сын. ... ... ...... 2004. – 462 ... Ысқақов Д. 1930 жылдардағы әдеби сын /Қазақ әдебиетінің тарихы.
Т.7. – ... ... ... ... С. ... Т.6. – Алматы, 1964. – 455 б.
47. Кәкішев Т. Халық қазынасы./ ... ... . Т.6. -  455 ... ... С. Қазақтың XVІІІ-XІX ғасырдағы әдебиетінің тарихынан
очерктер. – ... ... ... ... Қ. Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері. – Алматы,
1958.-Т.1.-402 б.
50. Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті ... ...... 1973.-
167 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 114 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш сынып оқушыларының танымдық қызығушылығын арттыру жолдары44 бет
Бастауыш сынып оқушыларының танымдық қызығушылығын дамыту мен тәрбиелеу мәселесі22 бет
Информатикадан сыныптан тыс жұмыстарды ұйымдастыру17 бет
Мектептегі оқу процесінің нәтижелі болуына танымдық әрекеттердің психологиялық әсерін зерттеу80 бет
Сынып жетекшісінің оқушыларды танып білу жолдары11 бет
Тәрбие жоспары және қойылатын талаптар6 бет
«Ойын-сауық объектілері атауларының ерекшеліктері»58 бет
Абай жолы романындағы антропонимдер38 бет
Даулы мәтіндердің авторизациясы: ХХ ғасырдың I ширегі86 бет
Ертегі кейіпкерлерінің есімдеріне тілдік талдау40 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь