Көркем шығармадағы психологизм туралы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 Көркем шығармадағы психологизм

1.1 Қазақ әдебиетіндегі психологизм мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.2 Мұхтар Әуезов прозасындағы психологиялық элементтердің қолданысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.3 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

2
2.1 М.Әуезов әңгімелеріндегі психологиялық иірімдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2 Мұхтар Әуезов әңгімелеріндегі трагедиялық ахуал ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

3
3.1 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
3.2 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Зерттеу жұмысының жалпы сипаттамасы. Ең алғашқы көркем әңгiмесi – "Қорғансыздың күнi" 1921 жылы "Қызыл Қазақстан" журналында жарияланып, 1922 жылы жеке кiтап болып шықты. Алғашқы "Еңлiк-Кебек" пьесасының жобасы 1917 жылы киiз үйде қойылып, 1922 жылы кiтап болып басылды. Алғашқы мақалалары 1917 жылдан бастап "Алаш", "Сарыарқа" газеттерiнде, "Абай" журналында жарияланды. Әрине, бұған дейiн де қазақ әдебиетiнде тиiп-қашты болса да прозалық, драмалық шығармалардың, әдеби сын мақалалардың нобай үлгiлерiнен iз түсе бастаған едi. Бiрақ, олар өздерiнiң сапалық деңгей-дәрежесiмен де және басқа да түрлi себептермен әдебиетiмiздiң даму жолында айтарлықтай орынға ие бола алмаған. ХХ ғасыр әдебиетiмен тел өскен, "заманмен қатар аттап келген" көрнектi қаламгер Сәбит Мұқанов: "1921 жылы жазылған "Қорғансыздың күнi" атты алғашқы әңгiмесiмен Мұхтар шын мағынасындағы европалық прозаның дәрежесiне көтерiлді.
М.Әуезов 1920-30 жылдары жиырмадан астам әңгiмелер мен бiрнеше повестер және он шақты пьесалар жазған екен. Оларды тақырыптық-жанрлық жағынан шартты түрде:
1) ескi өмiр ауыртпалықтарын суреттейтiн шығармалар;
2) қазақ әйелдерiнiң тағдыр-тауқыметi туралы әңгiмелер мен пьесалар;
3) оқыған азаматтар бейнесiн жасауға арналған әңгiмелер;
4) жаңа заман тақырыбына жазылған туындылар деп топтап жiктеуге болар едi. Бұл топтаудағы әңгiмелердiң қай-қайсысы болса да, бiр тақырып ауқымынан асып, бiрнеше тақырыпты қамтып жатуы әбден мүмкiн. Сондықтан да жалпы топтау-жiктеулердiң қандай түрiнде болмасын шарттылықтың орын алатыны белгiлi.
Ескi өмiр ауыртпалықтарын суреттейтiн I-топқа: "Қорғансыздың күнi", "Жетiм", "Ескiлiк көлеңкесiнде", "Барымта" т.б. әңгiмелерi мен "Қараш-Қараш оқиғасы" повесiн және “Еңлiк-Кебек”, “Қарагөз” пьесаларын жатқызуға болар едi.
М.Әуезовтiң ертерек кезде жазған шығармаларына тағылған мiн, тiптi "саяси айып" дәрежесiне дейiн көтерген кiнә, негiзiнен, осы ескi тарихи тақырыпта жазылғандығы едi. Әрине, қай кезеңде болмасын, қалам қайраткерлерiнен өз дәуiрiнiң көкейкестi мәселелерiн игеру қажеттiгiн еске салып, талап етiп отыру орынды делiк. Дегенмен, өнер табиғатын, суреткер тағлымы мен тағдырын тек тақырып шеңберiне телiп қою, жұмсартып айтқанда, үлкен әбестiк болар едi. Ондай "шаш ал десе, бас алатын" әпербақандық кезiнде кей жерлерде үлкен зардаптарға соқтырды ғой.
1. Пірәлиева Г. Қазіргі қазақ прозасындағы психологизм мәселелері. Автореферат. – Алматы, 2004.
2. Литературная энциклопедия терминов и понятий. Главный редактор и состовитель А.Н.Николюкин. – Москва, 2003.
3. Майтанов Б. Қаһарманның рухани әлемі. Зерттеулер. – Алматы: «Жазушы», 1987.
4. Достоевский Ф.М. О русской литературе. – Москва, 1987.
5. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. – Алматы, 2002.
6. Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. – Алматы: «Санат», 1996.
7. Әбдікова Қ. Ж.Аймауытов романдарындағы тұлға концепциясы. – Алматы, 1997.
8. Иезуитов А. Проблемы психологии в эстетике и литературе // Проблема психологии в советской литературе. – Ленинград: «Наука», 1970.
9. Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім. – Алматы: «Ғылым», 1991.
10. Әдебиеттану терминдер сөздігі. – Алматы: «Ана тілі», 1998.
11. Чернышевский Н. Полные собрания ОГИЗ. – Москва, 1939.
12. Исмакова А. Казахстанская художественная проза: поэтика, жанр, стиль. – Алматы, 1998.
13. Пірәлиева Г. Ізденіс өрнектері: әдеби сын, зерттеу, сұхбаттар. –
Алматы: «Білім», 2001.
14. Қоңыратбаев Ә. Шеберлік сырлары. Әдеби сын. – Алматы: «Жазушы», 1979.
15. Аймауытұлы Ж. Шығармалары. – Алматы: «Жазушы», 1989.
16. Піралиева Г. Ішкі монолог. – Алматы, 1994.
17. Елеукенов Ш. Мағжан. – Алматы: «Санат», 1995.
18. Әуезов М. Анкетаға жауап. // Жұлдыз, 1991, №10.
19. Жұмабаев М. Шығармалары. Үш томдық. – Алматы: «Білім», 1996.
20. Мотылева Т. Внутрений монолог и «поток сознаний». // Вопросы литературы, 1986, № 1.
21. Әуезов М. Өскен өркен. – Алматы: «Жалын», 1977.
22. Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. – Алматы: «Жазушы», 1979.
23. Кекілбаев Ә. Екі томдық шығармалар жинағы. – Алматы, 1989.
24. Выготский Л.С. Психология искусства. – Москва, 1987.
25. Веселовский А.Н. Психологический параллелизм и его формы в отражениях поэтического стиля. Историческая поэтика. – Москва: «Высшая школа», 1989.
26. Бес ғасыр жырлайды. Екі томдық. – Алматы: «Жазушы», 1989.
27. Бөкеев О. «Мұзтау». Повесть, эссе, новеллалар. – Алматы: «Жазушы», 1976.
28. Ыбырайымов Б. Көркемдік көкжиегі. – Алматы: «Жазушы», 1981.
29. Бөкей О. Екі томдық таңдамалы шығармалар. Повестер. – Алматы: «Жазушы», 1994.
30. Қирабаев С. Сын мақалалар мен зерттеулер. Екі томдық шығармалар жинағы. – Алматы: «Жазушы», 1992.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
....................................3
1 Көркем шығармадағы психологизм
1.1 Қазақ әдебиетіндегі психологизм
мәселелері..................................................
1.2 Мұхтар ... ... ... ... М.Әуезов ... ... ... ... әңгімелеріндегі ... ... ... жалпы сипаттамасы. Ең алғашқы көркем әңгiмесi ... күнi" 1921 жылы ... ... ... ... ... жеке ... болып шықты. Алғашқы "Еңлiк-Кебек" пьесасының жобасы ... киiз үйде ... 1922 жылы ... ... басылды. Алғашқы мақалалары
1917 жылдан бастап "Алаш", "Сарыарқа" ... ... ... ... ... ... де қазақ әдебиетiнде тиiп-қашты болса да
прозалық, драмалық ... ... сын ... ... үлгiлерiнен
iз түсе бастаған едi. Бiрақ, олар өздерiнiң сапалық деңгей-дәрежесiмен де
және басқа да түрлi ... ... даму ... ... ие бола ... ХХ ... әдебиетiмен тел өскен, "заманмен ... ... ... ... ... ... "1921 жылы жазылған
"Қорғансыздың күнi" атты алғашқы ... ... шын ... ... ... ... 1920-30 жылдары жиырмадан астам әңгiмелер мен ... және он ... ... ... екен. Оларды тақырыптық-жанрлық
жағынан шартты түрде:
1) ескi өмiр ауыртпалықтарын суреттейтiн шығармалар;
2) қазақ әйелдерiнiң ... ... ... мен пьесалар;
3) оқыған азаматтар бейнесiн жасауға арналған әңгiмелер;
4) жаңа заман тақырыбына жазылған туындылар деп топтап жiктеуге ... ... ... әңгiмелердiң қай-қайсысы болса да, бiр тақырып ауқымынан
асып, ... ... ... ... әбден мүмкiн. Сондықтан да жалпы
топтау-жiктеулердiң қандай түрiнде болмасын шарттылықтың орын ... өмiр ... ... I-топқа: "Қорғансыздың күнi",
"Жетiм", "Ескiлiк көлеңкесiнде", "Барымта" т.б. әңгiмелерi мен "Қараш-Қараш
оқиғасы" повесiн және ... ... ... ... ... ... ... жазған шығармаларына тағылған мiн, ... ... ... дейiн көтерген кiнә, негiзiнен, осы ескi тарихи
тақырыпта жазылғандығы едi. ... қай ... ... ... өз дәуiрiнiң көкейкестi мәселелерiн игеру қажеттiгiн ... ... етiп ... ... делiк. Дегенмен, өнер табиғатын, суреткер
тағлымы мен тағдырын тек тақырып шеңберiне телiп қою, жұмсартып ... ... ... едi. ... "шаш ал ... бас ... әпербақандық
кезiнде кей жерлерде үлкен зардаптарға соқтырды ғой.
Әйтпесе, ... ... ... ... социалистiк
реализмнiң негiзiн салған Максим Горькийдiң өзi революция жылдары "Италия
туралы ертегiлерi" мен "Орыс ертегiлерiн" ... едi. Ал, ... ... ... ол ... автобиографиялық шығармалары мен орыс
буржуазиясының тарихын көрсетуге арналған "Артамоновтардың iсi" ... ... ... ... ... және басқалар", "Достигаев
және басқалар" атты ... да ... ... ... ... "Советтер Одағын аралағанда" атты очеркiнде жазушы: "Менiң бұлайша
өткен күндерге жиi-жиi орала бергенiм, ... жас ... ... ... мен мұны әдейi, саналы түрде iстеп отырмын. ... ... жағы ... жете ... деп ойлаймын", - деп жазған едi. Горькийге ... айып та, кiнә да ... ... да өткен өмiрдi жете бiлiп, сол арқылы қоғамдық дамудың түрлi
заңдылық ... ... ... ... ... ... ... аңғарып болжау мүмкiн емес қой.
М.Әуезов 1920 жылдары жазылған көптеген әңгiме, ... ... ... өмiр ... ... ... тұрғысынан, жаңа дәуiр
талабына сай суреттедi. Яғни, бұл шығармаларында жазушы өткендегi ауыр да
азапты тұрмыстың күйкi ... ... ... әшкерелеп қана
қоймай, олардың түп-төркiнiн, түрлi себеп-сырларын да ашады; кейiпкерлер
бойындағы ... ... ... жатқан бүгiнге, келешекке жалғасар
серпiндi де жарқын қасиеттерiн тауып көрсетедi, соларға меңзейдi.
Зерттеушi-сыншылардың назарына ерте ... көп ... ... ... ... ... күнi" атты әңгiмесiнiң өзiн алайық.
Мұнда автор ескi өмiрдiң сорақылық көрiнiстерiн, ғарiп-қасерлердiң ... ... ... ашып ... Әңгiменi оқып шыққаныңызда көз алдыңызда
зұлымдықтың құрбаны болған уыз жас Ғазиза, одан ... ... ... ... ... сөнген зарлы кемпiр мен ... ана ... ... ... осы ... тек құрдымға кеткен қайғы-мұң ғана ... ... ... да ... жатқан қайсар күш бар, ... ... ... ... жатқан табан толқын бар.
Қолында қара күшi мен билiгi бар азулы қорқау Ақан болыс пен ... ... ... ... сәби ... жауыздық сұмдығын жасап кеттi.
Мұндай адам айтқысыз ... ... ... ... ... ... бiр ... – шешелерiне барлық көрген қорлығын айтып ... жату едi. ... ... ... ... iшi ... ... жүрегi жаншылып, бұл күнге дейiн көрмеген азабын тартты".
Ал бұл тек жалғыз Ғазизаның ғана тартқан азабы емес, дәл осы ... әр ... ... ... деңгейде үлкен де, кiшi де
бастан кешiрiп отырған. Бұл жайды ... ... жаңа ... ... ... ... ... сезiм-түйсiгi арқылы берiп отыр. Мұндай зорлық,
зұлымдықты көрердей Ғазизаның, ғазизалардың не ... бар едi?! Өмiр ... болу ... пе едi? ... ... ... шара, дауа бар? "…Осыны
ойлаған сайын жүрегiн ыза ... ... ... ... ... сiлкiнiп
оянғандай болды. Барша басынан кешiрген жетiмдiкке, бейнетке, жалғыздыққа,
қорлық-мазаққа түгелiмен қарсылық ойлады. Өмiрiнде сыртына ... ... ... ... ... ... ... басына бiр-ақ шықты".
Мiне, сол "ашу, ыза, намыс" дәрменсiз жас Ғазизаны "құдай салды – бiз
көндiк" дегiзбей, осындай жауыздық, зұлымдық тудырып ... ... ... ... ... итермелеп отыр. Оның сол күнәсiз өлiмi әдiлетсiз,
күнәїар ортаға деген тұяқ серiппе ... ... ... ... бiресе гуiлдеп, құтырынып ұйтқып соққан қатты ... ... ... ... ... алып жүрiп кеттi", -дейдi
жазушы. Осы ... ғана ... ... сұрапылы әңгiме кейiпкерiнiң жан
дүниесiндегi бұлқыныспен ғана ... ... сол ... ... ... ... әлi ... айқындалмаған, екпiн лебi бiр-
бiрiне ұласып, тұтаспаған стихиялы ... де ... ... ... деп ... ... әңгiмеде осы болмашы бұлқыныс басқаша,
жаңаша сипат алады. Мұнда да ... ауыр ... ... бiр ... тұл жетiм
Қасымды өлiмге, мәңгiлiк толасқа итермелейдi. Бiрақ оны өлiмге жетелеген
Ғазизадағыдай ыза, ... қана ... ... ... өмiр үшiн ... ... ... төнiп қалған Исаны жан далбаса жасап, таспен ұрып жiберуге
мәжбүр болды. Ендi оған ... ... ... ... гөрi, қара ... ... ... әлдеқайда артық.
Мiне, мұнда Қасым өзiн жазықсыз ... ... ... ... тас ... дейiн барады. Оған тас лақтыртып ... үгiт, ... идея ... әлi оң қол, сол ... жете ... ... төнiп келген әдiлетсiз өмiрдiң азабы, тұрмыс ауыртпалығы. Ал, Әуезов
сол ауыртпалықтар мен ескi өмiр ... ... ... ... ... М.Әуезовтің басқа да әңгімелерін жалпы сипаттай келе, онда
тұнып тұрған психологизм ... ... ... Ол сана ... түс ... ... ... параллелизм тәсілдері арқылы
берілген.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Ғаламның жаратылысында адам мен табиғат
– егіз ... Сол ... де олар ... ... байланыста және де еш
уақытта бір-бірінен ажырамас бірлікте. Адамның денінің саулығы және өсіп-
өнуі, рухани ... үшін ... пен ... арасындағы қарым-қатынастың
үйлесімді дамуы қажет.
Табиғи ортаға саналы, жанашырлық көзқарас қалыптастыру, оны ... және ... ... ... ... ... ... жаратылысында адам орталық тұлға, табиғат оның ажырамас бөлігі.
Табиғат адамның тіршілік ортасы, оның тірлігінің, ... ... ана ... ... мәпелеп өсіреді. Сонымен қатар табиғат ... ... ... ақиқатты, хақты танудың әліппесі. Табиғат
сұлулықтың, ... ... ... ... ... ... да табиғат көркем шығармашылық ізденіске қашаннан азық ... өзі ... ер ... өзін өзі ... ел ... деген халық
мақалында айтылғандай, шығыс мұсылман ... және ... ... ... халқы үшін. Адамның өзін-өзі тануы, сөйтіп ... ... ... аса ... ... Адам ... төл ... ол өзінің
ішкі психологиялық күйін, жан ... және тән ... ... ... ... меңзей, бейнелей, теңей суреттеген. Сөз
кестесін түзген, осы ... ... ... бар, ... ... ... ... тылсым сырларын аңғарып таныған, өзгеге эстетикалық ләззат беру
арқылы оларды да ақиқатқа жуықтатқан.
Әуезов ... ... та ... ... ... ... адамның өзі аңғармас тереңіндегі тылсымын айнадағыдай көрсететін
сырлы дүние.
Адам мен табиғат ажырамас бірлікте. Яғни, ... ... ... ... көре ... ... жан дүниесінің құпиясына үңілудегі
бейнелеу құралы, басты нысан. «Табиғат өлсе өлер, адам ... деп ... ... - ... ... өмір сүргенімен, адам – ... ... ... ... сұрау адамнан болатынын ұмытпауға,
табиғат пен ғалам ... ... ... оның ... ... ... ғана
емес, рухани таным нысаны болуға тиіс ... ... ...... дегеннің өзінде Адам табиғатты күшпен игеруші емес – танушы,
билеуші емес – ... ... ... емес – ... ... емес
– сүйінуші болсын деген ой жатқандай.
Бірақ бүгінде қомағай тұтынушылық қоғамда өмір ... ... ... ... о бастағы мәні жоғалғандай. Адамзат техникалық-компьютерлік
прогресс жетістіктерін табиғатты тізе бүктіріп, билеу құралына айналдыру
арқылы ... ... ... ғана ... ... ... ең асыл ... танымының және көркем
әдебиеттегі эстетикалық ізденісінің басты нысаны екені белгілі. Сол ... ... ... ... ... Оның мүшкілдігі қаһарының кемуінде
емес, бағзыдағы сұлулығының сұрқы қашып, байлығының талан-тараж болуында.
Табиғат аналық кеңдігімен ... ... ... ... ... да,
экологиялық зардаптарды жасыра алмай тұр.
Адам – ... бір ... ... адамның екінші анасы десек те,
артық айтқандық болмас еді. Сондықтан адам табиғат ... ... ... бойы оны ... ... ... табиғат та адамзатқа бар нұрын
шашар еді. Жер бетіндегі табиғаттың даму заңдылықтарымен санаспай ... ... де ... ... бұзылуда. Осыдан барып ... ... тап ... ... қалған жеріміз қаншама
зардап шекті.
Семей полигонында түрлі атом ... ... ... аздырып-
тоздырды. Арал теңізі тартылып, адамдардың денсаулығы нашарлап, ... ... ... ... ... ... мүгедек нәрестелер келуі
көбейді.
Зерттеу екі тараудан тұрады.
І тарауда ... ... адам және ... ... ... ... еттік. Әуезов өз шығармаларында әлем әдебиетіндегі озық
үлгілеуді қолданғанын ескере отырып, ... ... және ... ... бастау алатынын дәлелдеуге тырыстық. Жазушының өзінің тың өрісі,
өзіндік қолтаңбасы бар екенін ашуға тырыстық.
Адам мәселесін орталық мәселе деп ... ал ... адам ... ... ... құнарын арттырудағы маңызды орнын
көрсеттік.
Жазушы адамды жеке тұлға образдары, сондай-ақ жалпы ... ... ала ... оның рухани жетілуін, қоғамдық қарым-қатынаспен
байланыста қарастырғанын ескере отырып, оның ішкі ... ... ... ... ... дүниесінің тыныс-тіршілігін суреттеу арқылы ... ... ... үңілуін, адамның нәпсілік, хайуандық
негізін ашуына назар аудардық.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... Кейіпкердің көңіл-күйімен табиғат құбылыстарын ұштастыра,
байланыстыра суреттуінің үндестігіне назар аудардық. Осы үйлесімнен ... ... ... ... ... ... дендеп енуге табиғатты
кейіпкер көзімен көруге жетелейтініне тәнті болдым.
Табиғатқа жан бітіре ... адам ... ... шендестіре бейнелеудегі жазушы шеберлігіне назар аудардық.
Зерттеудің ... ... ... ... ... байланысты
көкейкестілігі артып отырған Адам және табиғат мәселесін көтеру. ... ... ... орны мен ... аша ... ... көркем
шығармашылықтағы адам және табиғаттың үйлесімді баяндалуының шығарма ... ... ... ... ... бойлатар мәнісіне тоқталды.
Зерттеудің теориялық маңызы мынада. Әуезов шығармашылығындағы табиғат
пен адам мәселесі бұрын да зерттеліп келген еді. Осы ... ... ... да үлес деп ... ... ... ... мақсатты себебі
дегендіктен де, табиғат адамның ... бола ... ең ... ол ... ... ... адам осы табиғатты тану арқылы рухани кемелденіп,
ақиқатқа бет бұратыны жайлы ... ... ... ... ... ... шығармашылығына да жат еместігіне көзіміз жетті.
Ал, Әуезов ... ... ... жаңа ... ... отырып, өз туған елінің бай құнарлы әдеби топырағында, шығыс
мұсылмандық қайнарлардағы ... ... бас ... жаңа тың
көркемдік шешім тапқан туындыларды дүниеге әкелгенін дәлелдеуге тырыстық.
Теориялық методологиялық негізі.
Зерттеу барысында ... ... ... ... ... М.Қаратаев, Ш.Елеукенов және т.б. ғалымдардың
ғылыми еңбектері басшылыққа алынды.
І КӨРКЕМ ШЫҒАРМАДАҒЫ ПСИХОЛОГИЗМ
1.1.Қазақ әдебиетіндегі психологизм ... ... тұсы ... ... ... ... ... әдебиеттанушылар тарапынан кеңінен зерттелді. Адам
психикасы, оның құпиясы мол табиғаты есті және ... т.б. ... ... ... ... ғылымдарында жай талдау
тәсілдерін ... адам ... ... ... ... ... Ой мен іс - әрекет кереқарлығы. Сана тасқыны. Ессіздік психикасы.
Жанталдау (Ж А). Психологизмді ... ... 1. Ішкі ... ... сана ... түс көру ... аналитикалық принциптері.
Бейнелеудің жанама тәсілдері – бейвербалды сипаттар, сыртқы ... ... ... ... әлем, психикалық орта т.б.
динамикалық принцип. Психологиялық ...... ... ... ... ... ... Бұларды былайша топтастырады.
1. Психологиялық шығарманың өзіне тән ... ... ... ... ... ... талдау жасау.
4. Бейвербалды ишараттарға мән беру.
5. 1 + 2 ... ... ... ... ... ... ... зерттелу тарихын төмендегіше баяндасақ.
1. Көне дәуірдегі.
2. Халықтық психологиялық мәселелер.
3. Прозадағы ... ... ... ... ... ... (Аристотель). Этнопсихология (миф, фольклор, тіл,
дәстүр, салт, әдет – ғұрып, дін т.б.). ... ...... жанры.
Біріншіден, психологиялық бейнелеу құралдары ұлттық әдебиеттану
ғылымында қалай қолданылып жүр деген ... ... ... ... жүйесін құрайтын арнаулы психологиялық бейнелеу
тәсілінің үш түрі – аналитикалық принципке қарайтын түс көру, динамикалық
принципті құрайтын сыртқы белгілер – ... ... мен ... ... қарастырылады.
Үшіншіден, үш көркемдік психологиялық бейнелеу тәсілдері ұлттық
әдебиетте көрініс ... ... ... өркендеп - өсу процесіндегі
жеткен көркемдік жетістіктері әдеби ортада мойындалған көркем шығармаларды
талдау ... ... ... ... құралдары ұлттық
әдебиеттану ғылымында сараланды. Түс көрудің фольклор мен әдебиеттегі
көркемдік ... Түс көру ... сөз ... ... ... ... даму ... Түс көру тәсілінің дәстүр мен жаңашылдық
категориялар ... ... ... ... мен ... сюжетті, композияциялық құрылымын, көркемдік ерекшелігін,
кейіпкер характерін ашудағы ... ... Түс ... ... тәсіл ретіндегі
поэтикалық қуаты. Төл ... ... түс көру ... ... ... ... Діни әдебиеттегі түс көру, жору,
аян беру көркемдік компоненттердің ... ... Аян ... Пайғамбарлар,
Әулие әмбиелер, Қыдыр, Қызыр ата бейнелері, Қырық Шілтен-Ғайып ерен, Баба
түкті-Шашты Әзиз т.б. ... ... ... ... Түс көрудің
түрлері: 1. сәуегей түстер, 2. ұжымдық ... 3. ... түс, ... түс, 5. ... түс және ... ... 6. түс ... 7.
тоқырау түстері, 8. жайсыз түс, 9. бұлдыр түс, 10 ... ... 11. ... ... ... жыры ... ... түс көрудің көркемдік ерекшелігі. Көркем ... ... іс - ... ... ... нанымды әрі дәл беру үшін,
әр кезеңнің өзіндік ... ... орай ... ... ... ... ... Түс көрудің қосалқы компоненттері
сандырақтау, елес, елестету, ... ... ... т.б. өң мен
түс, өмір мен өлім аралығындағы жан азабы, шекаралық шақты, эзотериялық
нышандарды, ... ... ... Түс көркем шығармада
информациялық, символдық, ... ... ... ... ... ... т.б. ... атқаруы. Қазіргі прозада түс көру тәсілінің көркемдік табиғаты.
Түстің поэтикалық қуаты, көркемдік ... мен ... ... ішкі ... ... ... ... кең, мағыналық,
философиялық атқаратын ролі. Түс ... ... оқыс ... табылуына
дәнекер болады. Белгілі бір ... ... ... ... тиіс
мәселелерін бейсаналылықтың сөз өнеріндегі көрінісі болып табылатын түс
көру техникасы мен оны ... ... ... ашық ... береді. Қаламгер қиялына ерік беретін түс көру ... ... ... ... қара ... ... ... т.б.) физиологиялық, физиономиялық өзгерістер мен сезімдерді
суреттеу психологиялық шығарманың ... ... ... ... ғылымында зерттелуі.
1.Фольклорлық жанрдағы психологиялық талдау. Бейвербалды ишараттардың дені
көркем мәтіндегі ... ... ... ... тұспалдың міндетін
атқарады. 2. Кейіпкер психологиясын ашудағы ... ... ... ... тіл ... ... ... ілімі, бет -
әлпеттегі, көз жанардағы тағы ... да ... әр ... мәнердегі мағыналы
қимыл қозғалыстар, ишараттардың көркемдік ерекшеліктерін сөз етуі. Ұлттық
сөз өнеріндегі портрет, ым, беттің ымы, ымдау, ... мен ... ... ... ... көріністері т.б. Көркемдік ... ... ... ... ... тілі, ишарат тілі, мимика
– ым, беттің ымы, ишара мен ... дене ... дене ... ... ... тұрғысынан қарастырылды. Бейвербалды ишарат көркем
шығарманың әлеуметтік филососфиялық концепциясын, сюжеттік – ... ... ... құндылығын арттырып, кісілік табиғатын
бейнелеудегі психологиялық қызметі ... ... ... ... ... ... әлем мәселесі. 1. Көркемдік детальды құрайтын
заттық әлем. 2. Психологиялық портрет.
Заттық әлемнің жанры (өмір сүру қабілеті бар ... ... ... ... жасалған бұйымдар, киім кешек, үй жиһаздары,
күнделікті тұрмысқа аса ... ... ... т.б.) болып бөлінетін
көркемдік бөлшектерінің бейнеленуі, олардың көркемдік құндылық ретінде
танылуы. Сөз өнеріндегі ... ... ... ... ... өмір
шындықтарын бейнелей отырып, көркемдік ... пен ... ... табуы. Көркем шығарманың барлық түрінде кездесетін заттық әлем
тарихи кезеңді, әлеуметтік ортаны, мезгіл-мекенді ... ... әлем ... қоршаған психологиялық ортаны, табиғатты, интерьерді дәл ... ... ... әлем ең ... кейіпкердің табиғатын, талғамын,
тұрмыс тіршілігін,, мінезін суреттуде көптеген көркемдік, психологиялық
қызметтер ... ... ... ... әлем ... символдық қызмет атқарса, бүгінгі табиғаты күрделі психологиялық
прозадағы заттар мен адамадардың қарым қатынасында ... ... ... ... еске алу, ... ойға алу т.б. секілді көптеген
көңіл – күйлерге, күрделі ассоциацияларға ... ... бола ... ғалым Г.Пірәлиеваның бұл зерттеуі қазақ әдебиеттану ғылымының жаңа
бағытқа бет бұрғанын, орыс, батыс ... ... ... ... ... төл әдебиетіміздің ішкі поэтикасын талдауда
жаңаша ... ... ... ... ... ... сипаты Ж.Әбілдің «Қазақ комедиясы» генезисін
зерттеуінде де үйлесім тауып отырады.
Ахмет Байтұрсынұлы жазған ... ... ... ... теориясын негіздеген алғашқы еңбек деп қарастыруымыз оңды.
«Әдебиет танытқыштың» таза ғылыми пікіржарыстан ... асыл ... ... ... ... ... ... еңбек екенін ескерсек, А.
Байтұрсынұлының зерттеу жобасына сөз ... ... ... енбеген болып шығады. Бірақ, А. Байтұрсынұлының әрбір
анықтамасы ... ... ... болатындығын атап өткен жөн. Мұның өзі
ғалымның барынша синтездеп кез-келген пікірдің ғылыми негізін ғана ... ... ... ... бөлім басында сөз өнерінің мәнін
көрсететін ... ... пән ... ... үлгісі жасалып
отыр: «Сөз өнері – деп жазады ғалым, - адам санасының үш негізіне тіреледі:
1) ақылға, 2) ... 3) ... Өнер ... бастапқы үш негіз
құрамды осылай нақтылып алған соң, былайша ой ... ... ісі – ... ... жайын ұғу, тану, ақылға салып ойлау, қиял ісі – ... ... ... ... ... ... бернесіне ұқсату,
бернелеу, суреттеп ойлау; көңіл ісі – түю, ... ... ... ... ... түрде) алдымен әлемді
көркемдік тұрғыдан ... ... ... ... В.В.Кожиновтың
пайымына сүйенсек, әдебиеттанушы былай деп ... «К ... 20 ... синтетическое понимание литературы как одной из ... ... ... как ... ... ... искусству, но вместе с тем является ... ... ... ... ... в системе искусств особое
место; это отличительное положение ... ... ... формуле «литература и искусство»» [].
Мәселенің екінші қыры – «сөз ... ... ... ... ... ... және көп ... «түю», «талғау» сөздерінің
аспектісі ең алдымен ... ... ... ... болмысты санамен түсіну:
В.В. Кожиновтың айтуынша: «тіпті форманың қарапайым компоненттері ... ... ... ... және ... ... ... ғана санаға
қонбақ (сол күйінде қабылдау барысында емес)». Осыған орай, ең ... ... ... ... ... ей развернуть
свои универсальные, по сравнению с другими видами искусства, возможности»
[]. Сөз ... ... ... ... ... ... және ... мінездеріне жалпы алғанда қатысты екенін кезінде ... ... ... атап ... ... ең ... сюжетке байланысты –
Ұ.Е.) [].
Сөз өнерінің аталмыш ... ... ... ... ... жалғасын тапты: «Объект, ... ... ... ... ... Ибо слово, этот наиболее ... ... ... духу и ... ... ... его
интересы и побуждения в их внутренней жизненности, - ... ... ... для ... ... ... оно ... подобно тому, как в других искусствах это ... с ... ... Ары ... ... біз ... бірнеше рет тоқталып
өткен, «сөз өнерінің руханилығы» деген тұстарды атап ... Бұл ... ... ... ... ... біз ... отырған «сөз
өнері» түсінігіне синоним екенін айта кету керек. «С этой стороны, главная
задача поэзии будет ... в том, ... ... ... сил
духовной жизни и вообще всего того, что ... в ... ... и
чувствах или спокойно проходит перед созерцающим взором, - всеобъемлющего
царства человеческих поступков, деяний, судеб, ... всей ... мира и ... ... ... ... ... А. Байтұрсынұлы: «Тілдің міндеті – ақылдың ... ... ... ... көңілдің түйгенін түйгенінше
айтуға жарау» [] ... ... ... алға ... Бұл ... ... ... дайын күйінде оқып отырған соң, түсінікті ... ... ... осы ... ... ... ... ізденіс пайымдар
жатқандығы бізге беймәлім. Беймәлім болғандықтан да біз ол ... ... ... айтып, теліп көреміз. Бұл ... ... ... кемітпейді деген пікірдеміз. Ең алдымен осы ... ... ірі ... ... болғанын ескеру қажет. Дәл осы тұста
ғалым сөзтуындаудағы психолингвистикалық проблеманы шеберлікпен ... ... өзі оның ... ... ... ... терең
сараптай алғандығын білдіреді. «Ойын ... ... ... ... көңілдің түйгенін түйген күйінде тілмен айтып, басқаларға айтпай
білдіруге көп ... ... ... ... ақыл мен ... ... ... бірнеше теориялық
еңбектердің авторы А.А.Леонтевтің пікірінше «ішкі сөз» проблемасын ... ... ... ... қарастырған. «Л.С. Выготский
очень ... ... ... и ... речь, как по
лингвистическим характеристикам, так и по ... её ... ... речи три специфические ... []: ... бұл ... сөз» ... ... Ішкі сөз – ... тілі, эллипті және өзіндік стохасты ... ... ... ... ... ... ... әлі де сөздік пішіні
қалыптаспаған тіл. Мұндай ... ... ... ішкі сөздердің тек
сізге ғана қажеттілігінен туындайды. ... бұл « ... ... ... ... етуі үшін ... ... сүйеніші
болуы қажет. Бірақ, кейде бұл сүйеніштің мәні мен ... ... ... де ... ... ... алғашқы әріптерінің құрылымына
қарап-ақ: «Внутренняя речь есть в таком смысле речь почти без слов» []. б)
екіншіден, ішкі ... ... ... ... мінездемесі. Ол:
«вся состоит с психологической точки зрения из одних сказуемых… Закон для
внутренней речи – ... ... ... []. с) ... ... ... тән ... және жағдайлық пен ... ... ... ... жүгінсек, «Ішкіден» «сыртқы»
тілге өту дегеніміз «переструктурирование речи, превращение совершенно
самобытного и ... ... ... и ... ... речи в ... структурные формы, присущие внешней речи…, …
превращение ... и ... речи в ... и ... для ... речь» [].
Ал мұның іс-тәжірбиелік жағына келгенде ол шығармадағы психологизм
мәселесімен ... ... ... Байтұрсынұлы тұжырымының да
шығармаға тікелей қатыстығы жөнінде соны айта аламыз - «ақыл ісі – ... ісі – ... ... ісі – түю, ... ... ... орны ... прозасының негізінде) жөнінде Г.Пірәлиева «осы
аталған үш негіз – адамның жан жүйесін (Ж. Аймауытов), санасын ... ... ... ... ... ... ... зерттелмей, адам
табиғаты жан-жақты танылып, оның ішкі жан дүниесіне» тереңдей ену мүмкін
еместігін баса айтады ... ... ... ... ... ... ... пікірлерге негізделіп отыр. Нақтырақ айтсақ, А. Байтұрсынұлы
ұсынған жағдаят – ... ... ... ... ... ... ... ерекше талдау негіздерінен өткен. Асылында, ғалым сөз ... ... ... шығарма құрылымының негізін де ... Ал ... ... жағы ... ... жарияланған Г.Г.
Гадамердің еңбектерінде көрініс тапты. Ғалым шығарма сөздің ... ... ... ... ... ... ... []. Соңғы шығып жатқан
теориялық еңбектерде тілдік ... ... ... ... ретінде қарастырылып жүр. Таяуда Оксфордтан шыққан ... ... ... да ең ... ... осы тіл мен ойлау
жүйесінің ... ... ... ... ... ... ... «мәселенің мәні» және «идеяның ... ... ... ... ... ұғым түсініктерге арқа сүйей отырып қарайды.
Каллердің аталмыш түсініктермен көркем мәтінді талдауы тікелей біз ... тиек етіп келе ... ... мәселелерді қозғайды [].
«Әдебиет танытқыштағы» бір ғана бұл емес ... ... ... ... түрінде, көңілдің түйгенін түйген күйінде тілмен айтып, ... ... көп ... ... ... ... тезистерге қатысты –
ол тезистер терең синтезге құрылған деп айтып кеттік. Ал аталмыш тезистегі
бұл синтездің (поэтика мен ... ... мен ... мен ... ... ... осы ... талдаудың өзінен анық
байқалып тұр деген қорытындыға келуге әбден болады.
Көркем әдебиеттегі психологизм ... ... мәні ... мәселе. Психологизм-қоғамдық алғышарттар мен жеке адамдар
дүниетанымын, олардың ... ... ... қозғаушы күштерді
сенімді суреттеу жемісі.
"Қаһарманның рухани әлемін, жан ... ... ... немесе идеялық-эстетикалық шығармашылық феномен- психологизм" [],-
дейді Б. Майтанов.
"Психологизм-көркемдік әлемнің жұлын-жүйесі" [] ... ... ... ... ... ғана, себебі әдебиет
психологияның өзінен ... енші алып ерте ... Даму ... ... ... әдебиеттерде де орын тепкен. Нақтылы
психологизмнің ... ... ... ... ... XVIII ... Сол кездегі сентименталист жазушылардың алғы мақсаты-адамның жан
қозғалысын, нәзік әрі терең сезімталдықты суреттеу.
XIX ғасырдың басына қарай адамның жандүниесіне үңілу ... ... ... ... басты нысана адам болғандықтан, оның ішкі, ... ... ... ... адам жанын жандандырудың басты тәсілі
психологизмнің осы тұрғыда алатын орны ерекше.
Әрбір суреткер әдебиет арқылы өз ... ... ... Көп жазушылар оқырман қабылдауымен санаспайды. Олар үшін ... ... ... ғана маңызды болды. Не болмаса, шығарма
терең ойлы, ерекше саналы ... ... ... қоғамдағы
өзгерістерді жіті бақылап отыр, әйтсе де сол ... ... ... ... де ... ... әдістер алмасуы әр кезеңде түрлі көзқарастар
тұрғысынан көп рет ... ... еді. ... жетекші әдістер реализм мен
романтизм деп, ал модернистік жүйе ... ... ... әдістер
ретінде түсіндіріліп келді. Тіпті, әлемдік әдебиет пен өнер тарихы
«реалистік ... ... ... ... даму және ... ... ... ретінде қарастырылды. Шын мәнінде шығармашылық
әдіс суреткердің ... ... ... ... ... ... арқылы жасалса, жанр да, кезі келгенде сөз
суреткерлерінің ізденістерінен ... ... ... да өздерін
қызықтырған нәрсені жалаң оқиғалар тізбегімен дәлелдей салмай, образ арқылы
көрсетеді, бейнелейді, суреттейді. ... ... ... өздерін
тебіренткен, толқытқан жайдың сырын ашып, ... ... ... ... ... амал есебінде пайдаланады.Қалаған жанрды таңдауға жазушы
ерікті, ықтиярлы.
Көркем прозаға қатысты көрікті ой мен кешелі табиғатты ... ... ... ... білетін сөз зергері жазар әлемін әдбен зерттеп,
зерделеп, иін қандырып, илеуін пісірмей, тақырыбына ... ... ... ... ... ой ... ... кейіпкерін тізелетіп тезге салу, жалған, жылтыр сөйлеу жазушыға
жат.
«Кез келген жазушы ... бола ... ... Ол ... ... суреттеп қана қоймай, сол ... ... ... ... ... ... жөн» []. Демек, әр
жазушы үшін кейіпкер жанындағы психологиялық нәзік те сырлы әрі ... аша ... ... логикасына сай келетін ... ... ... бірі ... ... кейіпкердің характері сонда ғана жан –
жақты ашылады. Қазіргі әңгіме, повесть, роман болсын ... бір ... саны аз ... ... Сондай – ақ, алдымен монологқа құрылады да
диалогқа ... (Бұл ... ... ... дәлелдейміз). Терең
психологизм дәлдігі, сенімділігі үшін монолог ... ... ... да ...... орны ... үлкен.
Жалпы прозаның көркемдік сапасы, идеялық мазмны қоғамдық ... бар ... ... ... ... ... ... тың ойлар түйіндеумен өлшеніп таразыланады.
Біз қарастырғалы отырған жазушылардың прозасында жекелеген адамдар
тағдыры суреттелініп, бүкіл әлеуметтік ... ... мен ... ... ... ... ... философиялық тұрғыда талдаулар
жасалынады. Әрине, әлеуметтік шындықты көркемдік ... ... ең ... ... бірі – ... екеніне көз жеткіземіз.
Шындығында, көркемөнердің өзі адам көңіл-күйі, ой-қиялы мен қоғамдағы
тарихи-әлеуметтік, эстетикалық алғышарттардың ... ... ... ... ... аяғы мен ХҮ ғасырдың басында жазушылардың
назарында адамның кейбір пихологиялық жағдайлары, сезімдері, ... ... орай ... үн қосу ... ... Бірақ, бұл сезімдер,
адам жанының жекелеген ... ... ... ... - ... ... ден қою ... Демек, лиризм мен психологизмнің де
негізгі көзі – авторлық экспрессияның идеялық-көркемдік генезисі ... ... ... ... ... ... ақын-жыраулардың оттты
пафосқа құрылған романтикалық поэзиясы және ... ... ... ... әрі мол ... ... ... бейнелеу талаптарынан
туған жаңа әдебиеттің лейтмотивіне лирика нақыштары жат ... ... ... ... ... алайда
типтік характерлер ерекше ... ... ... типтік ахуалдарда
ашылатынын” айта ... ... ... ... романтизм
реализмнің бір стильдік қанатына жатаныны туралы бір ... ... ... ... мағыналық ұғымдарды анықтап алу үшін ақиқатқа ... ... ... ... ... ... ие. Әйтсе
де, лирикалық әуенділік шығарманың романтикалық сипатына ... ... өнер әрі ... ... өмір ... - дейтін С.А.Липин
лиризмнің белгілі бір ... ... мен ... ... ... ... ... қасиетіне бейім екенін аңғартады. []
Адамның мінез – қырларын белгілі бір ... ...... әрі ... ... да ... ... диалог ерекше тєсіл. Яғни,
автор кейіпкер характерін ашу үшін диалогті қолданады. Әрине кейіпкердің іс
- єрекетімен ... ... ... болу ... ... ... «Тіл ... бір байқалар тұсы диалог пен ... ... ... ... – ақ. ... диалог адам мінездерін ашуға
бірден – бір қолайлы форма» [],- деп атап ... ... ... сөзі
өмірдегі ауызекі тілге мейлінше жақын болып келеді. Әрине, ... ... ... ... тілі ... сай ... мүмкінде емес. Сөзі өмірдегі
ауызекі тілге мейлінше жақын болып келеді. Әрине, көркем диалог пен ауызекі
әңгімелесу тілі ... сай ... ... ... Бұл ... орыс ... көркем диалогтың ауызекі тілден төрт түрлі айырмашылығы ... ... ... ... бір ... созылыңқы болып келеді, өмірдегі
диалог үшін бұл міндетті емес.
2.Автор көркем диалогты алдын – ала ... ... ... ... оны ... ... ... – оқиғаны дамытып, оның алға жылжуына қызмет ... ... ... өзара тығыз байланысты, бұл да өмірдегі диалог үшін
міндетті емес.
4. Көркем текстегі диалог уақыттың, ырғақ пен ... ... ... ... ... ... сөзінің тағы бір ерекшелігі туралы ... өз ... ... ... ... оның мәдени
өресін, психологиялық қырларын, жан – ... ... ... ... тірі адам тәрізді әсер етпек» [] - дейді. ... ... ... ...... ... ... – құлқы, танымы, рухани
дүниесі, психикасы, бір ... ... ... ... ... ... ... - шығармадағы шешуші сәттің бірі диалог құру.
Диалог арқылы да кейіпкер психологиясын көрсете алады.
Әдебиеттегі психологизм дегеніміз – кейіпкердің ойы мен ... сана ... ... ... көркемдік жүйе. “Алайда осы
жерде ескерер бір жәйт - әдеби ... ... мен ... ... мен ой ... сана қақтығыстары қайшылыққа толы болса да
жүйеліліктің ... ал ... ... ... пір ... сана тасқынында» жүйеліліктің ауылы алыс екендігі” /5,74/.
«Қазіргі қазақ жазушыларына осы заманғы ... даму ... ... қойып отырған үлкен міндеттердің бірі – ... ... ашу» []. ... айтқанда, кейіпкердің ішкі рухани әлеміне
үңілу, жан сарайына психологиялық талдау жасау саласында терең ... ... ... ... ... ... ... бұлайша әдебиеттің күн тәртібіндегі бірінші
мәселеге айналуының басты себебі неде?
Әдеби әдіс мәселелері ең ... ... ... ... осы ... ... нақты, толымды шешімі, айқын ғылыми
келбеті – кейіпкер жан дүниесін бейнелеу мүмкіндіктері мен ... ... сол ... ... ... ... ... Шартты
теңеуге барсақ: «көркемдік әдіс – мазмұн, ... ...... ... ... ... пішінге қарай өзгермек. Эстетикалық байлық –
іш пен тыстың бірлігі мен ықпал-әсерінде, жаңа ... түзе ... ... тағы бір ... мәні ... деп білеміз.
Атап айтқанда: «ол – жазушы үшін ... ... ... ... ... қолайлы да, оңтайлы стильдік тәсіл»,- дейді сыншы С.Әшімбаев [].
Расында, образ, характер жоқ жерде көркем шығарма рухы ... оның ... жоқ. Осы ... сөз қозғаған Ә.Қоңыратбаев: «Даралау – характер жасаудың
ішкі заңы», - деген болатын []. Ал даралыққа жету үшін ... ...... ... ... бірі, онсыз творчество жоқ» [].
Сонда біздің психологиялық талдаудың көркемдік қызметіне тоқталғанды ... ... оның ... ... ... ... ... «образ бен характер психологиялық талдау арқылы ашылмаса
қашанда тұл», - дейді []. ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі ғана емес, оның ... ... да. ... қазіргі қаламгерлердің қалам құлашы
кеңейген сайын психологияға дендей ену, кейіпкер ... соны ... ... алып келеді. Мұның басты ... ... ... ... оның ішкі ... ... мән ... шығарманың
солғындауына әкеп соғады. Себебі көркем туындының басты міндеті адам мен
адам, адам мен ... адам мен ... ... мен ... арасындағы
байланысты шынайы бейнелеу. Шындықты шығармада өрудің басты таспасы ... ... ... біз ... ... байланыстың «тірі» сана
сарабына сыятындай болуы психологиялық ... ... ... ... тас ... ... өз ... әрбір кейіпкердің жан
толғанысының қатпарлы қалтарыстарын дөп басып атйып, оның ... ... ... ... ... ... ... тізбектеп,
оқырманның көз алдынан бір-бірлеп өткізуі тиіс. Қоғамға деген ... ... ... ... ... ... жатуы ләзім.
Шығарма кейіпкері замананың жүрек соғысына құлақ түре отырып, өз
мұратына жету жолында сол ... ... ... ... мәселелерін
қамтып, қажеттісін өз қантамырында қатар соқтырып, қажетсізін көрсетеді
десек, мұны тағы да ... ... ... абзал жолы –психологизм
болады.
Психологизм – көркем туындының жаны. ... ... ... ... жаны ... – мінез-құлық, ішкі, сыртқы, рухани ... ... ... ... шығарма жандылығы адам жанымен ортақ
екенін атауға болады. Адамның жан ... ... ... ... ... ... ... де, қызықты. Литвиновша айтатын болсақ:
«...Можно все ... ... ... ... ... екі ... ... тұратын бір ғана пәні
бар: белгілі бір қоғамдық орта және сол ортада өмір ... ... ... ... қоғамдық адам арқылы қоғам тынысын оның ішкі сыр-сипатын,
әлеуметтік бетін танытады. ... ... ... ... адам
жаратылысының сан алалы жұмбақ ... ... ... ... ... процесін көрсетеді. Осы тұрғыда үш түрлі мәндегі
әлеуметтік-психологиялық ... ... ... ... – сөз ... тектік белгісі, ажырамас ... ... - деп баса ... []. ... суреткер барлық күш-қайратын,
шеберлігін бір ғана ... – адам ... ... адам жанының шындығын
танытуға жұмылдырады. Адам жанына психологиялық ... ...... ... ... ... «Рухани тазалық, жан сұлулығы жоқ жерде ... ... ... ... [] деп, осы ... ... ой ... ең бір маңызды мәселе –сана ағымы. Жоғарыда біз атаған
психологиялық талдауға дөп келетін осы пікір, М.Әуезов психологизмінің тағы
бір ... ... ... ...... ішкі ... ... талдау жасау. Сана
ағымы («поток сознания») терминінің ... ... ... идеалист-
философ У.Джеймс есімімен байланыстырған. «Әдеби энциклопедияда» былай
делінген: «Мы то ... то ... то ... то ... то ... ... то любим, то ненавидим; и мы ... что наши ... ... ... ... ... ... мысль которую мы имеем ... ... о ... ... ... говоря, единственно и только
возможности подобие родства с другими нашими ... о том же ... ... ... не рисуется самому себе раздробленными на куски.
Выражения ... ... или ... не ... ... так, как ... ... себе. В нем нет ничего, что могло бы связыватся – оно
течет... Поэтому метафора «река» либо ... ... ... ... ... ... қат-қабат тізбектеліп, бірін-бірі толықтыра келетін ойлар
тізбегі болады. ... ... ... ... ойына, ішкі дүниесінің
арпалысына, санасындағы процестерге негізделген шығармалар сана ағымында
сомдалған туындылар екені ... ... ... ... ... бір ... ... мектепке
бірікпеуінің тарихи астарлы себептері де бар. ХХ ғасырдың соңы – қандай да
бір қоғамдық құрылымдар жойылып, ортақ идеялардан бас ... ... ... ... бір ... ... ... кездесетін құбылысқа айналды. Әр
жазушы аласапыран дүниеден шындықты өзі ғана ... әрі соны ... деп ... ... ... әр ... өз субьективті пікірін
ұстанады, өз дүниетанымын ... ... ... ... қатар,
әлемдік сананың өзгеруі жаңа дүниетанымға негіз болды, жаңа кейіпкер типін
жасауға, сол ... ... ... өз субьективті қабылдаулары мен
түсініктерін дарытуға әкеп соқты.
Көркемдік дәстүрге жаңа ... ... ... ... айтылған
шығармаларға, сол шығармалардағы әлем модуліне, ... ... ... сын ... ... бастады. Алдыңғы буын әдебиетін мойындамайтын
жас толқын мен өзінен кейінгілерді түсінбейтін ағалар, ... ...... әдеби процесті осылай деп сипаттауға болады.
Дегенмен де, қазіргі қазақ прозасында көркемдік ізденістер жоқ емес.
Бүгінгі таңда ... ... ... ... ... ... ... танымның жалпы предметі болып табылатын субьект пен ... ... ... әр дєуірде әр түрлі болған. Орта ғасырлық діни ... ... ... етіп адам мен құдай арасындағы, Қайта өркендеу дәуірі өнері
– адам мен табиғат арасындағы, 20 – ... ... ... ең ... мен ... ... қарым – қатынасты алып отырса, романтиктер
танымдық ізденістерін рухани – ұждандық ... ... ал ... ... мен ... биологиялық алғышарттары саласына бағыттап
отырған.
Модернизмде екі басты танымдық бағытта ажыратуға ... оның ... ... ... кейде патологиялық типтегі индивидуальды психология
микрокосымына сараптай отырып енуінен көрінеді (мысалы, ... ал ... ... масштабтағы жалпы заңдылықтарды
ұғынуға ұмтылады. Көркемдік ... мен ... әдіс ... бір ... ... танымдығы бағыттар қазіргі қазақ прозасында ... ... Ал ең ... ...... өз - ... ішкі «менімен»
қатынасы. Қазіргі кейіпкер ...... ... ... бәрін
қабылдай алмайтын адам және ештеңемен, тіпті өз - өзімен де келісімге келе
алмайтын адам.
Жазушы ізденістері, ... ... ... көркем әдебиеттің
өміршеңдігіне қажетті ... шарт ... ... ... ... әдеби
ағым немесе жекелеген қаламгерлер стиліндегі соны қасиеттер әдебиет сыны
мен ғылымын бірдей қатр ... ... ... сан ... тың
сипаттар мен тенденцияларды алдымен аңғарушы сынның өзін-өзі ... ... ... ісін ... ... да ... емес.
Алайда ол бекерге сөз бастамасы және айтқанын кездейсоқ ... ... Бұл ... ... дирижерлық еететін таяқша - әдебиетте.
Елуінші жылдардың соңы мен ... ... ... жартысына
дейін көп әңгімеге тиек болғанмен, қазірде уақытша ... да ... ... бірі – ... ... Кеңес әдебиетінде Ольга
Бергольцтің “Күндізгі жұлдыздар”, ... ... ... атты ... ... туып, тез өрбіп, стильдік ағым,
яки жанрға негіз салған күрделі ... ... қызу ... ... табиғи заңдылық бар. Өйткені, біз бүгінгі прозадан ... жиі ... ... ... ... ... ... сақтай тұруға қойдық.
Көркем шығарманың белгілі бір әдісте жазылуы дүниетаным мен стильдік
факторлардың тығыз байланысымен анықталса, оған хас ... ... ... ... ... және ... ... тәрізді неғұрлым ішкі
себептермен тамырлас. ... бұл ... кең ... ... ... да сақталар еді. Асылы лирика өнер ... ... ... шындықтарға өз көзқарасын ашық білдіруді, эпикалық тәсілге
тән пластикалық бейнелеу құдіретінен ... ... ... ... ... психологизм мен лиризм өзара туыс, етене жақын
құбылыстар болғанымен, біріншісінде мейлінше терең аналитикалық рух басты
атрибутқа айналуы ... оны ... желі етіп ... ... ... ... баяндаушылық образдық ... ... ... ... ... молырақ ұғым туғызады.
Бұдан кейінгі көркемдік-эстетикалық ... ішкі ... аз ... ... ... ... ... автор үшін көркемдік-философиялық талдау
сфераларының шекутеулілігі қажетті шарт болып, өмір ... ... ... ... жаңашыл дәстүрге айналары рас. ... ... ... ... аяғы мен ХХ ... ... ... әлеуметтік
қадамдар шындықтың тек эпикалық кең ... ғана ... ... ... ... бере алатын лирикалық баяндауларды да
қажетсінеді. ... ... ... ... ... емес, лирикалық
бөлімге, яғни, кейіпкер істері мен әрекеттерін сипаттауға ... ... ... сыр ашу ... ... - деп ... А.П.Чеховтың
лирикалық проза мүмкіндіктерін танытушы ұлы қаламгерлердің бірі ... ... ... ... ... ... тұла ... лиризм
шуағын жарасымды жинақтай білгені – басы ашық ... ... ... ... орыс ... ... Н. Короленко,
И.А.Бунин сияқты саңлақтар шығармашылығында өзгеше стильдік бедер танытқаны
мәлім. К.Паустовский табиғат және адам ... ... ... ... ... ... оңтайлығын дәлелдеді. Осынау
жемісті бағдар айшықтарын М.Әуезов, ... ... ... ... ... ... қазақ қаламгерлері де
орнымен пайдалана білгені аян. Барлық көркемдік-эстетикалық ... ... ... ... ... ... ... ретінде
стиль түзушілік қызмет атқарысты. ... ... ... ... ... та, ... сан алуан антипод қаһармандар
танымы, жан әлемі танылатын объективті ақиқаттарға ... ... ... шын жан сыры халық жүрегінен орын табуы үшін ол ... ... ... ... ... болмыс
болары хақ. Себебі, лиризм “оқушының ... ... ... қуат ... ... да, ғалымдар
лирикалық прозадағы басты шеберлік кілті суреткердің дара өмірбаяны мен
уақыттың күрделі тарихи-қоғамдық, рухани ... ... ... ... ... ... деп ... әдебиетіндегі лиризмнің кең өрістеу кезеңі елуінші жылдардың
екінші жартысынан күні ... ... ... таластарға өзек болып келе
жатқан, шартты түрде “деревнялық проза” аталатын ағыммен тұспа-тұс ... ... ... ... ... ... ... сияқты ірі қаламгерлердің есімімен байланыстырылды. Оның заңдылығы
көп жағдайда жазушының ішкі сезім толғаныстары ... жер, ... ... ... ұшырасу сәттерінде қанат жаюында жатса керек.
Бұл ыңғаймен келгенде, негізінен ауыл тұрмысы, бір кездегі ... мен ... ... аяулы мекен жайлы жан-жақты көңіл-күй әуендерін
толғайтын қазақ прозаиктерінің де қалыс ... реті жоқ еді. ... ... ... ... ... ... бағдарға
сай адамгершілік, ар-ождан мәселелері дайым көне ... ... ... өмірдегі жаңаға оның шын парқын айырмай, ес-түссіз құмартатындығы
үшін сыналуға лайық қала мен ата-бабалар, халықтың асыл ... ... ... шын жүректен әлпештейтін ел адамдарының ара-қатынасы, көзқарастар
шарпысуы ... ... Бір ... лиризмның мазмұндық-идеялық
төркіні осынау сағыныштан, аңсау, ... ... ... ... алыс
естеліктерден іздеп, өткенді бағалау сарындарымен тамырлас шыққан сияқты.
Бүгінгі адам психологиясындағы өзгерістерді ашу үшін, әрине, оның өзін
ғана ... ... ... ішкі ... ... оның ... жататынын, тіпті өзін-өзі билей алмайтын, өзіне де сыры беймәлім
әрекеттердің ... ... ... сала ... ... ... ... кететінін
зерттеуге көшкен әңгімелер – метафоралық прозаның жаңа үлгісі.
Осы заманғы прозаның баяндаудағы ... ... ішкі ... да ... ... композициядағы монтаждық
тәсіл, адам санасындағы шарықтау мен ... ... ... ... бір ... бүкіл бір линиядан тұратын кең қарымды
метафоралар мен тұспалдар мол ұшырасады. Оның сыры ... ... ... ... ... бір ... толастатып
көрмегендігінен, ол ізденістерді тек ұлттық әдебиет тәжірибесімен шектей,
осы заманғы отандық, ... ... ... ... қол ... жатыр.
Қазақ әдебиетінің жаңа көркемдік деңгейі жөнінде сөз қылып отырып,
оның соншалықты аз уақыт ішінде ... өсіп ... ... ... ... айтпай кетуге болмайды. Жас жазба әдебиетіміздің осыншалық
стильдік молығуына, ең алдымен суреткерлеріміздің ең озық дүниетанымында –
осы ... ... ... ие ... әсер ... Екіншіден, көркем
творчество үшін таусылмас қазына болып есептелетін әлеуметтік өмір мен
рухани өмір тақырып ... да, ... ... әр ... қолайлы
жағдай жасайтын аса бай мазмұн тауып берді. Үшіншіден, қоғамымызда жан-
жақты ... ... ... етек алуы жас ... ... аясы мен ... өрісін де ұлғайтты.
Қазақ әдебиеті қалыптасқан, өзінің дәстүрі, шыққан биігі бар жанр.
Қазақ ... ... ... өзі бүгінде сан жағынан да, сапа жағынан
да кемелдене, толыса түсті. Қоғамдағы жаңалықтарды жіті ... ... ... ... ... Алайда өмір тереңіне, қайшылықтарына
бойлау, ... ... дәл ... ... ... соққан жоқ.
Өйткені көркем шығарма, оның ішінде әңгіме жанры да өмір ... ... ... ... тізбектей бермейді, қоғамдық - әлеуметтік орта
шындығына сай, жинақтап характер ... ... ... жоқ ... тарихи
орта, әлеуметтік жағдай шындығы көрінбейді.
Әңгіме жайында әңгімеге көшсек ... ... ... қара сөзбен жазылған шағын көркем шығарма. Әңгіменің жанрлық
ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... кейіпкер жүйесі арқылы айқындалады. Әңгіме әдетте бас-аяғы
жинақы, тиянақты бір ... ... (8,89). ... ... ... М.Әуезовтің Майлиннің, Ғ.Мүсіреповтың әңгімелері
классикалық үлгілер болып табылады.
Әңгіме жазу оңай емес. Әңгіме жазудың екі ... ... ... ... ... ... ... шебер жазылуы қажет. Бұл екеуі
бір-бірімен тығыз байланысты.
“Ол––бес жүз беттік роман емес: көлемі бес-ақ бет ... ... ... шығу үшін бір жеті ... ... бір-ақ сағат жетуі мүмкін. Жұмыстан
бос, ... ... ... ... ... ... ... қадалып,
көз ала алмай, толқына тебіреніп отыру қандай рақат!” [].
Ал мұншалық қысқа мерзімді оқырманға қыруар ... ... ... шебер жазушының ғана қолынан келеді. Бес-он бет қана кішкене шығарма
көлемінде үлкен өмірдің бір бөлегін жарқ ... ... ... ... қилы-қилы мінездің адамын жетелеп әкеп, жақсысына сүйсінтіп,
жаманынан түңілтіп отыру––ірі шеберлік.
Әңгімеге ... ... де көп ... ... ... ... ширақ келіп, тақырыбы мен идеясы айқын болады. ... бір ... ... ... ... ... ұзақ-сонар суреттеме беріп
жатпайды. Бір ... ... ... ... ... ... ... көрініс тауып, маңызды ой-түйіндер жасалуы қажет.
“Әңгіме жанры сурет арқылы көп ... ... ... ... ... талап етеді” [].
Әңгіме—қысқа новелладан көрі сюжет арқауы қиындау құрылатын, өмір
құбылыстарын ықшамдап түйгенімен, оған ... ... идея ... сәл ... ... ... өте елгезек, икемді форма.
Әңгіме де очерк пен новелла тәрізді өмірдің шұңыл-шұңғылына үнемі ... ... ... ... ... ... әбден тұратын жеке
жағдайын сөз етеді. ... ... бір ғана ... ... ғана
кейіпкердің төңірегіне бағыныңқы болады. Әңгіме жанрының өзіне тән ... сол, ол ... да ... қиыстырылып, қысқа жазылады.
Повеске қарағанда әңгіме өмір құбылысын өте тар шеңберде, өз бойына
шақ мөлшерде, икемдеп алады. Яғни, ... бір ғана ... ... ... ... келгенде, екі жақты процесс ... ...... ... ой – сезім дүниесінде сол кейіпкер өмір
сүріп ... ... ... ... ... – ар ... құлықтың проблемалары []. Тұлғаның рухани адамгершілік әлемі,
оның ... ... ... – құлықтық, әлеуметтік мәселелеріне
жауап беру қазіргі ... ... ... идеялық ерекшеліктерін
құрайды.
Әр адамның өзін тануы, әлеуметтік ... өз орны мен өз ... ... түсінуі – осы кезеңдегі көркем творчествоның басты
тақырыбы, адам танытудағы жеңіске ... ... бір ... жолы ... ... қазіргі қазақ әдебиетіндегі стильдік ізденістер жеке
адам тағдырын, оның рухани өмірінің ең бір ... ... жіті ... ... ... жеке ... тарихты дамытушы субъект
ретінде қалыптасу мен ... оның ... мен ... моральдық
құны мен бағытына баса көңіл бөліп барынша байыта жеткізуге ұмтылудан туған
талаптар болып табылады. Өмірлік ... сан ... алып ... талпыну ойдың масштабтылығына, әлеуметтік, психологиялық
талдаудың байыптылығына жағдай жасаумен ... ... ... ... ... әр жазушының даралық сипатының танылуына, әр
тақырып, әр проблеманың мейлінше терең, мейлінше нанымды ... ... мол ... ... прозаның басты мақсаты - осы адамзат мойнына ... ... бар ... ... ... осы екі ... адам ... күресін,
арпалысын бейнелеу. Адам баласының өмір мен өлім ... ... ... ... ... өтіп жатқанын анықтап зерттеу.
Осы заманғы прозада ішкі монолог, психологиялық талдаудың ... ... бір ... ... ... сол ... ... «сана ағымы» деп аталатын әдісті, композициядағы монтаждық тәсіл,
баяндауды бірнеше ... ... ... пайдалану, кейіпкерлердің,
баяндаушының, автордың сөйлеу интонациясын түрлендіре ... кең ... ... композициялық бітімінде, баяндау техникасында соны
нышандар көзге түсе бастады. Эпикалық шығармаларда оқиға барысын хроникалық
тұрғыдан қамтитын дамудың ... ... ... сырт ... адам ... ішкі эволяциясын нанымдырақ ашатын ассоциативті-
логикалық байланыс, кейіпкер санасының ... ... ... ... ... ... ... психологиялық
талдаудың әр алуан түрлері үстемдік ете бастады.
Негізінен әдебиеттегі психологизмнің ... ... ...... ... ... толғандыру, оның
жан жүрегіне неғұрлым күштірек әсер етіп сол арқылы тәрбиелеу.
Ұлы суреткер Мұхтар Әуезов ... ... ... ... ... өрге басуына зор ықпал жасаған. Ол ... ол ... ... мен ... ... қиындықпен қиысқан шындық өмір
суреттері, шешендікпен өрілген ой қазыналары ... ... ... өнеге болды. Ол мазмұн мен түрдің төлінбейтін көркемдік ... ... ... оны ... сәулетпен іске асырып отырды. Өзі
айтқандай әрқашан терең лирикалық сазға ... бой ... ... ... ... де осынау жарық дүниенің алуан бояулы,
алуан сырлы жасауындай керемет ... ... ... ... жарқын
жүректің бастапқы нұрлы қуатын ұлттық қасиетке толы, көрікті, шынайы шыншыл
шығармалар тудыруға жұмсаған Мұхтардың осы дара ... мен ... ... ... ... «Қилы заман» повестерінде де мүдіріссіз
аңдалады. Ыстық, ынтызар ықыластан өте нәзік ... ... ... ... оқиғалары дұрыс сұрыпталған көркемдік формасы ақаусыз
табылған, тілі барынша ... ... ... ... ... парасаты жиырмасыншы жылдардың өзінде оқырмандарын ерекше
сүйсіндірген Мұхтар Әуезов 1923 жылы ... ... «Жас ... еркесі», 1925 жылы «Таң» журналына «Қайғылы жетім», «Қанды түн»,
«Қазақ қызы», 1926 жылы ... ... ... «Ескі індет» деген әңгімелері
басылды. Автор ... ... ... ... ... бұл
шығармаларының біразының аттарынн өзгертіп жіберді. Кейбірін қайтадан
қырқыды, түзетті.
Ұлы Абай жылдың төрт ... дала ... ... ... ... арнап теңдесі жоқ өлеңдер туғызса, ... ... ... әсем ... ... ... бір топ шағын
шығармаларын арнады. Қызғылықты хал-қарекеті, төгілген тіл кестесі, сұлу
сурет, нәзік ... ... ... ... ... ... қазақ
прозасының қорына қоылған алтын қазыналар болып табылады.
«Қараш-қараш оқиғасы», «Көксерек» повестері ... ... ... асып ... ... ... көркем дүниелер Мұхтардың ... ... сол ... ... ... ... дәлелдей
алады. Оның қорғансыз, жапа шеккен, қапаланған, қайғылы қазаға ұшыраған
дамдарды суреттеген, немесе ... ... ... ... ... ... ... оқыған жігіттерді әр қырынан бейнелеген, ... жер ... ... ... сезілетін зор жаңалық-мазмұн
мен түрдің шебер ұштасуы, қазақтың сөз өнерінің бар ... ... ... ... ... айтқанда, Мұхтар Әуезов
көркем прозаның ішкі көркемдік сезімі ... ... ең ... де шынайы
үлгісіне еркін жол салғандай.
1.2. ... ... ... психологиялық элементтердің қолданысы
Қазақ дәстүрлі қоғамында тәрбиеленген, Абай ғибраты арқылы мұсылман
шығыс әдебиетінен тәлім ... ... ... ой ... мәселесі – Адам екендігін білген. Әрине, заман ағымына сай ... ... ... ... ... тура ... жазушының мүмкіндігі
болмады және ол дін уағыздаушысы емес еді. Ал, енді адам ... ... ... ... ой ... де ... мәселе
екендігін Әуезов терең түйсінді. ... ... ... ... ... таң ... ... балалық базарлы шағында,
тәрбиеленген ортасында кеңінен танымал болса керек. Әуезовтің ұстазы Абай,
Шәкәрім. «Жылы жүрек, нұрлы ... ... ... иесі ... мұсылман
ғұламалары еді.
Әуезов өз шығармаларында көркемдік ... ... ... ... ... ... әдебиетінің төңкерістен кейінгі жаңа кезеңіне
тыңнан түрен салушылардың бірі. Батыс әдеби дәстүрінің озық ... ... ... замана талабына сай қазақ қоғамындағы адамдардың ... ... Адам ... ... ... анық біле ... бұл ... талғамына сай, қоғамның қасаң заңдарына қайшылыққа келмейтіндей
жеткізе білу жазушы ... ... ... Әуезов шығармасындағы
кейіпкерлері қазақтың дәстүрлі көшпелі қоғамының өкілі және жаңа ... ... ... ... - Кебек» пен «Қорғансыздың күнінде» болсын немесе жиырмасыншы
жылдары жазған басқа ... ... жас ... ... жағы да, осал
жағы да бірдей бой көрсетіп отырған. Күшті жағы қайсы еді? Ауыл ... ... ... жақсы білетіндігі, халықтың тілі ... ... ... ... кең даланы шексіз сүйетіндігі, сонымен
бірге әділетсіздікке, озбырлыққа, надандыққа жаны ... ... ... деп жазады М.Қаратаев.
Шынында да жазушы шеберлігінің сыры оның ... ... ... ... ... шығармаларындағы көркем
сөздер адамның сезім пернелерін дәл ... ... да ... ... адам ... ... ... шарлатып шалқытады. Осындай асқан
шеберлік пен суреттеуден туындаған, жануарлар тірлігін бейнелейтін ...... ... ... зерттеуші ғалым Р.Нұрғалиев былай деп
пікірін білдірген: «Әуезовтің «Көксерегі» - ... ... ... мотивтерді, шеберлік палитрасындағы сан алуан бояулар мүмкіндігін
өз мұратына орай өнерпаздықпен жаңғырту ... ... жаңа ... ... ... ... мол ... сыйдырған. Бейнелеп отырған
болмыстың қыр-сырларын бажайлай таныған суреткер зады ежіктеуден, мыжыма
тәптіштеуден бойын аулақ ... ... ... арқылы көл суретін, тас
арқылы тау кеспірін елестетуді эстетикалық мұрат тұтқан. Бұл ... ... ... гөрі ... ... хас ... айқындап,
әсемдіктің гармонияға, симметрияға, тұтастыққа кіндіктестігін тағы да
тиянақтай түседі» [], - ... да ... көп ... ... ... көрініп
тұр. Шығармада қысқа болса да, тұтастай бір өмір қамтылған.
Жазушының ... ... жол ... сүбелі шығармасы ертеректе
қоғамдық саяси ой пікірге жат шығарма деп ... ... ... ... ... көпшілік тамсана қарайды. Осы шығармаға не
себепті «қасқыр» бейнесі өзек болды?
Қасқыр қазақ тұрмыс-тіршілігінің, малшы қауымының ... ... ... ... ... ... көшпенді түріктердің ежелгі наным-сенімінде айрықша
орны бар. Мәселен, қасқырды, оны киелі аң санап, «ит-құс» деп ... ... ... осы ... аң ... ... ... екенін көпшілікке
белгілі. Қасқыр турасында арғы ... келе ... ... бар. ... бөрі ... ... арығын білдірмес», «Иттің иесі
болса, бөрінің тәңірісі бар», «Қанша асырасаң да, бөрінің бөлтірігі орманға
қарап ұлиды», «Қасқыр да ... ... ... ... ... ... жол ... бейнелі образдың бірі. Әрине,
Әуезовке Джек Лондонның тигізген әсерін жоққа шығаруға ... ... ... ... ... алудың негізгі себебін қазақ ... ... ... ... ... ... халық
көкейіндегі әуелден бар қалың бояулы суретін тың әдіспен жан ... ... ... ... ... адам ... ... тереңіне үңілуді
мақсат еткені хақ. Жоғарыда айтылған мақалдардың бәрінде ... ... адам ... сипаттары, мінез-құлықтары меңзелген. «Ер
азығы мен бөрі азығы жолда» деген мәтелде дала ... мен ... ... психологизм параллелизм деңгейінде беріледі. «Иттің иесі болса,
бөрінің тәңірісі бар» ... ... де осы ... – қой, ақыл – ... нәпсі – бөрі,
Бөріге қой алдырмас ердің ері,
Таяқты қатты ұстап қойшы тұрса,
Жоламас ешбір пәле шайтан-пері. [], - деп Шал ақын ... ... ашып ... Бөрі ... ... ... мен ... Иманды қойға теңейді. Иман – адам рухының мәні.
Меңзеу әдісі – ... ... ... алып ... «Қасқыр» бейнесі
адамның нәпсісі мен хайуандық, жыртқыштық болмысын меңзейді. Қасқырдың
шығарма кейіпкері ретіндегі реалистік ... ... ... автордың
қазақ әдебиетіндегі тың жаңалығы, батыс дәстүрінен алған үлгісі. Қасқырдың
ішкі психологиялық ... ... ... адамның нәпсілік
табиғатын ишаралап, мейлінше ашуға мүмкіндік береді. Табиғат ... ... ... ... ... бір ... ... шығарма
бір адамның бойындағы рухани және нәпсілік қасиеттер қайшылығын меңзеді
десек – шығарманың нәпсі ... ... адам ... ... ... ... яғни ... жыртқыш – нәпсінің баламасы,
ал сәби – таза рухтың баламасы деп қарасақ, жазушы ... ... орны ... ... ... ... пейзаж бен кейіпкер бейнесін байланыстыра
суреттеудің ... ... ... пен адам ... ... ... ... «Көксерекке» кеңінен тоқталайық. Жануардың
ішкі жан-дүниесі арқылы, адамға дегн көзқарасын, түсінігін ... бірі ... ... ... осы ... ... ... өз пікірін білдіруші, зерттеуші, ғалым Ш.Ахметов былай
дейді:
«Мұқаңның хайуанаттар ... ... ... ... ... аса ... ... шығармаларының тобына жатады. ... аса ... ... ... ... ... ... әр алуан
жыртқыш азулы аңдардың мекен ететін ... ... ... Оның
себебі әртүрлі хайуанаттар мекен ететін жерлерді ... – сол ... неге ... жерлерде болатын себептерін ашып беруге жәрдем етеді.
Екіншіден, сол аңдардың сыр-сипаты мен мінез өзгешеліктері де, сол ... ... және ... ... қоректенуіне байланысты ашылады. Осыған
орай жазушының аңдар психологиясын ашып беруге де зор күш ... [], - ... да ... ... ету ... ... сонымен
қатар хайуанға сезім, ақыл-ой бере отырып, көркем сөз арқылы суреттеу
жазушының асқан шеберлігінің ... ... сайы ... ... ... ... ... төбелердің барлығын аласа бозқараған, тобылғы басқан.
Ұзын кең өлкені ... ... ... ортасында терең, құз жар бар.
Соның бас жағында итмұрынды қалың жыныстың арасында қасқыр іні бар. Жазғы
салымнан бері соны екі ... ... ... етті» [], - деп жазушы шығармасын
жыртқыш, ... ... ... ететін жерлерін суреттеуден бастаған.
Композиция мен сюжетті оқиғадан оқиға тудырып, тез ... ... ... ... одан әрі дами ... себепкер болады.
Одан әрі оқиға желісі өрби түседі. Көкшолақтың ақ ... ... ... ... «Қозы екі қомағай ауыздың кергісінде қан жоса
болып, дар-дар айырылды. ... етіп жас ... ... ... ... етіп ... ... ауыздар асайды. Тұмсығы мен бастары, мойын жүндері
қып-қызыл болған қасқырдың жасыл көздері от шашады» (5. 8). Енді бұл ... ... ... ... Осы от шашқан көздерін суреттеу арқылы
қасқырдың өзіне тән ... ... ... ... ... Әрі ... психологиялық сипаттама берілген. «Ін үстінде мүйіз
тұяқтар тасырлап, көргіш көздер ін аузына қарайды» [], - деп ... ... ... ... ... ... қасқырдың 5 күшігін көзіне ... ... ... ... қиып, ең кенжесін алып кетеді. Бұл оқиға қасқырлардың
ызасын келтіріп, маңайдағы ауылдың қойларын жаралап, құлындарының желінуіне
әкеп ... Бұл ... ... ... ... ... берген тағылық жауабын көреміз. Жазушы шығармада адам, қасқыр
және қоршаған ортаны байланыстыра суреттейді.
Ауылға алып ... көк ... ... ... ... Көксерек деп ат
қояды. Көксерек ауыл иттерінен, балалардан қорлық көріп өседі. Бұл жерде
Көксеректің ... ... ... өзінің табиғи ... ... айта ... ... де ... түз ... ... сезгендей. Ауыл
адамдарының арасында да Көксерек жайында әңгімелер тарай ... ... ... ... ... ... ... өздеріне күдік
тудырған.
«Ұры. Асырасаң да мал болмайды. Тұқымы жау емес пе!» (2. 10), - ... ... ... ауыл ... сөздерінен біз дала жыртқышы
психологиясының үй жануары иттен ... ... ... ... адамды жақсы көру сезімі аз. Құрмаш тамақ беру үшін шақырғанда
ғана келеді. Оның өзінде де адамды жақын тарту жоқ, ... ... ... ... ... Ал, ... олардан артық қасиеті көп. оларға
өзінің иелеріне қызмет ету, ... ... ... деген қасиеттер тән.
Даму, өмір сүру салтына байланысты ... жан ... ... ... ... бар. ... сай ... жағынан жетіле алады. Мысалы, Көксеректің
қолда болғанда, «әлі күнге бір рет жадырап ойнап көрген ... ... ... ... атын ... Құрмаш пен әжесі шақырса ... Онда ... ... ... ... ... қана келеді. Бұны да ашыққан
уақытында істейді. Әйтпесе ... ... ... ... ... ... қарап жатып алады. Өскен сайын ... ... [], - ... ... ... айта кеткен. Ал, үйіріне қосылғанда
жадырап, секіріп, ойнап кеткені, сонымен ... тез ... ... күш
алғаны айтылады. Бөлтіріктің өсуін ... ... ... өзгерістерді жіпке тізіп жатпай, мінез ерекшеліктеріне, сыртқы
ықпал әсерінен болған ... ... ... ... ... ... ... көрген қорлығы ішінде шемен болып қатып, жалғыз ... ... ... ... ... Қойға шапқан қасқырлардың
соңынан еріп, елден жырақ кетуі табиғатына жат қылық емес еді. ... ... ... ... еріксіздік торына түскен қырдың ... ... ... ата-тегі жортқан иен далаға кетуі,
ұяластарын іздеуі жаратылыс заңы еді. Бірақ тұқымы бір ... ... ... ... ... ... ... тобына қосып алмады. Қасқыр
өз ұяластарымен бірге баулынып, ... да ... ... ... Тоқ ... азаттыққа құштарлығын ұмытып, тойған жеріне
ашыққасын, қайта оралды. Жыртқыштығымен қатар ... ... ... ... ... тойып, күші толғасын, нағыз қатігез жыртқыштыққа
ауысады. Ауылға жоғалып кетіп қайта ... ... ... ... де, ... мына бір жерінен түсінуге болады: «Бұл келгенде
Көксерек екі бүйірі салып ашыққан. ... ... ... ... ... пішінмен келді» [], - деп қысқаша тоқталған. Одан кейін
«қайта тұрып қалды. Тағы да бұрынғысынан да ... ... өсе ... оның ... ... шынымен үлкен қасқыр болып ұлғаюының белгісі еді.
Сонысын сезгендей, күздің бір дауылды күні Көксерек тағы жоқ ... ... ... шын болды. Енді қайтіп оралмастай болып кетті. сол көк қасқыр
саршұнақ пен қоянның көжегі сияқтыны азық қылып ... ... ... ... ... еді» [], - деп жазушы қасқырдың адамдар арасынан бөлініп
кеткендігін айта ... ... енді не ... екен ... ... ... ... көреміз.
Көксеректің алғашқы екі серігі Аққасқыр ... ... ... ... азу салып, тіс батырған Алатөбетті ұмытпай, алғашқы
кегін қайтарады. Көксеректің үйіріне қосылғанын, кейінгі өсу ... де ... ... тыс қалдырмаған.
Шығармада адам мен табиғат өкілі ретінде алынып отырған түз тағысының
арасындағы қайшылық кеңінен суреттеледі. Бұл күрес соңында ... ... ... ... ... алып ... Көксеректің бұл қылығы – адамның
өзіне жасаған қиянатына, ... ... ... ... ... ... ... ашуы бір-біріне қосыла келіп, ақыры күнәсіз сәбидің
өліміне себеп болады.
Адамзат түз тағысына осынша ... ... ... ... дер кезінде тоқтатқанда, мұндай қайғығ ұшырамас па еді? Қасқыр түз
тағысы болғанмен де, ол да тіршілік иесі. Адам ... ... ... ... ... сезім бар екендігі шығармада ... ... ... бұл
қылығын жазушы мәжбүрліктен туған қадам ретінде көрсетеді. Басқаша ... ... емес ... ... бұл ісі ... ... ... былай
дейді: «Психологиялық жағынан ол қандай ... ... да, ... ... ма, ... жара ма, бәрібір. Оңдырмасы анық. Көзін ... ... ... ... ... ... ... суық,
қатігез даладағы кезбе тірлік, жанын көзіне көрсеткен у ...... ... ... ... ... қанымен берілген қаныпезерлік
қосылғанда, Көксеректің қойшы балаға шаппауы ... ... ... ... [], - ... ойды ... ... кандидаты С.Айтуғанова да құптағандай
былай дейді: «Бұл пікірмен келісе отырып, бір жақты ғана қарауға болмайды
деп ойлаймыз. ... ... ... ... ... ... аты - жыртқыш. Әрбір тіршілік иесінің өз қалыптасқан тұрмыс-
тіршілігі бар. Бұл жерде ... те өз ... ... озбырлыққа,
зұлымдыққа барады» [], - дейді.
Бұл жерде жазушы «бөрі бөрілігін істемей тынбайды» деген ойды айтқысы
келгендей.
«Үстіне гүрілдеп қасқыр төніп ... көзі бір ... бір ... таман арандай ашылып келе жатқан ауыздың жоғарғы жағында өзіне таныс
құлақ көрінді. Сол жақтағы тілік ... ... ... тұр. ...... Содан әрі баланың үні өшті. Қасқырдың аузы тиместен
бұрын өліп кетті», - деп жазушы трагедиялық ... ... ... ... суреттейді.
Қасқыр «Көксерек» өзінің табиғи болмысын өзгерте алмай, Құрмаш адамдар
жіберген қателіктің құрбаны болды. «Ит тойса атасын ... ... осы ... ... қынжыламыз. Әйтпесе күні кеше ғана Құрмаш ... ... ... ... сырт көзден қызғыштай қорып бақты емес пе?
Дегенмен де жалғыз сәби ... ... ... ... ... ... қатар жазушының Құрмашты «қасқыр аузы тиметен өліп ... ... ... да ... бір ... сыр ... Ол сыр – Құрмаштың пәк,
таза, ештеңеден бейхабар күйінде, Көксеректің ... ... ... ... көз ... ... оқырманға айтар ойы еді деп түсінеміз.
Трагедияның шиеленіс шыңы сәбидің жан беруі болса, оның пәк ... ... ... ... арам ... қимайтындай. Рух арамдықтан шошып,
жиренгендей жыртқыш азуы батпастан бұрын бақилық болады. Ал, ... ... ... ... ... ... ыза-кекпен булығып келсе де, бір қарпудан
арыға бата алмайды. Қолайы келгенді тартып кетуі жей ... да, ... ... ежелгі әдеті.
Жазушы шығарманы Құрмаштың өлімімен де аяқтаса болғандай еді, ... ... ... бөрі ... ... ... адам ... өлуімен
аяқтайды. Себебі, қандай жауыздық болса да, оның жауабы бар дегендей оймен
шығарманы аяқтайды.
-«Қуарған-ай, неңді алып ем? Не жазып ... ... ... ... не қып еді ... ... - деп елді ... еңіретіп, Көксеректі
басқа тепті», - деген шығарманың соңғы сөйлемінде жазушы адам қолынан өсіп,
адамға қиянат етіп, сол адам ... өзі ... ... ... ойын ... – хайуандық табиғаты жерге, періштелігі көкке тартқандай, жыртқыш
пен адам арасында бітіспес жаулық барын байқаймыз. Сонымен ... ... ішкі жан ... ... ... ... айналасында
болып жатқан құбылыстарға, адамға, олардың іс-әрекеттеріне ... ... ... қамтылып, шебер суреттелген.
«Өлсе өлер табиғат, адам өлмес» - деп ғұлама Абай ... ... иесі – ... ... ... ишарасы – Құрмаш сәби. Өсуден басқа қайғысы
жоқ нәпсінің баламасы – Көксерек. ... ... тек ... ... сұғанақтылықпен айқындалады. Орманға қарап ұлитын түз
тағысы жайлы көпшілік білмейді де ... ... да ... ... мен ... ... ... Нәпсі қанша қамқорлыққа мұқтаж болса
да, рухтың қазасына себепкер болмауы үшін ... ... ... еді.
Құрмаштың қазасына себепкер деп, бір реттен үлкендерді де кінәлауға болады.
Өйткені олар табиғаттың бұлжымас заңдары ... ... де, ... ... ... ... Бірақ ауыл баласының кішкентайынан төл мен күшікті
аялаған, сол ... сай ... ... ... ғана ... қасқыр күшігін қойнына салуына тыйым салар ақылды қаталдық
ешкімнен табылмайды, ... ... ... ... ... ... ... жау тапқанындай-ақ, қой-қотанға араласып ... ... ... ... аңдыған жауының әлсіз қапысын әбден біледі.
Қораға үрерден ... ... ... ауыз сойқан еді.
«Көксерек» повесі жайында профессор Б.Майтанов былай дейді: «Ұлы жанды
Мұхтар Әуезов, ... о жақ, бер ... ... ... ғажайып талант
жалынан жалтармай ұстаған бақытты суреткер, ... ... ... ... да, ... де, ... да ішкі ... ақтарып – сапыру
жоқ. Шынайылыққа кірбің келтіретін шақтарға есік ... ... ... мөлшерге сыймайтын әр тарапты психология заңдылықтары үнсіз сөйлеп
тұрғандай. «Көксеректі» әлем әдебиетінің антологиясына кіргізетін, қамырдан
қыл тартқандай қалам құдіреті, шеберлік ... ... [], - ... ... ... ... ... адамның басындағы
күйініш, сүйініш, әр түрлі ішкі сезім дүниесін, екінщі сөзбен айтқанда,
адамның психологиясында болатын ... ... екі ... ... еді. ...... параллелизм, екіншісі ерекше құрылатын әр
түрлі монологтар» [].
Біз бұған қарап адамның ішкі ... ... ... ... ... ... ... әдісінің ауыз әдебиеті
үлгілерінде де ... ... Ауыз ... ... ... ... табиғатта немесе жануарларда болатын әр
түрлі құбылыстарды қатар қойып ... ... ... параллелизм
дейміз» [], - деп көрсеткен.
Адам мен қоршаған ортасы табиғат бір-бірімен ... ... бұл ... әлем ... ... тақыырып, оның
әдебиетімізде де алатын орны зор. Жалпы ... ... ... әсем ... ... жыл ... ... суреттеген
шығармалардың көп екендігі бәрімізге де белгілі.
Пейзаждың қазақ әдебиетіндегі реалистік ... ... ... ... М.Жұмабаев, Ш.Құдайбердиев т.б.
шығармаларында көрініс табады.
Психологиялық параллелизмнің небір әдемі түрлерін Абай өлеңдерінен көп
кездестіреміз. ... ... ... ... ... көбірек мән беріп,
халық өмір сүретін орта табиғатты халық тұрмысымен ұштастыра келіп, ... ... ... ... ... ... ... «Жазғытұры», «Жаз»
өлеңдерінде елдің кең далада, ... ... ... ... енді бірде көшпелі елдің жыл мезгіліне сай өмір тұрмысының
ауырлығын, көлеңкелі ... да кең ... ... ... ... ... жарық ай» дейтін өлеңінде жазда өзен ... ... ... ... мал ... ауылдың өмір-тұрмысын шебер суреттейді. Қазақтың
даласы, айы, тауы, өзен-суы, ... ... ... ... жердің көк
майса жасыл шөбі, жастардың пәк, таза сүйіспеншілік сезімі, көтеріңкі көңіл-
күйі бейнеленген осы бір өлеңінде терең ... ... ... параллелизмнің түрлерін Ш.Құдайбердиевтің де
шығармаларынан да кездестіреміз. «Шаранамен туып ... ... ... ... қу ... ағын су,
Түстік онда шөп болып,
Күнде ағамыз,
сандаламыз,
Бейнетіміз көп болып.
Кейде тасқа,
Кейде ағашқа
Соқтығамыз дөп ... ... ... жоқ ... [].
Бұл жерде адамның бұ дүниедегі өмірін ағып жатқан суға, ... ... ... сол шөптің кейде тасқа, кейде ағашқа соқтығуымен адамның
басын тауға да, ... да ... ... ... ... ... Адам мен ... мәселесі әлем жазушыларының бәріне де
ортақ тақырып. Ал ... ... ... мен ... ... қарым-
қатынасты бейнелеген шығармаларды айтқанда, ұлы жазушы М.Әуезовті ... ... бұл ... өз ... таба білген. Онда
қазақ даласының байлығы мен сұлулығы, ... мен ... ... ... ... ... ... басталады да, әрі қарай адам мен
табиғат қарым-қатынасы біртіндеп тереңдей, күрделене түседі.
М.Әуезов шығармаларын оқып ... ... ... ... ... ғана ... ... ол әрі ұзақ, әрі психологиялық тебіреніс, символдық
астармен берілетін пейзаж. Бұл жөнінде З.Қабдолов былай ... ... ... ... ... шеберлік сырын алдымен тілден ... ... сан ... ... ... бір ... пейзаждан табамыз.
Пейзажды біз, әдетте, көркем шығармада суреттелген табиғат көріністері
дейміз. Рас, пейзаж – табиғат. ... бұл ... ... ...... Бұл – ... бұл адам. Неге? Неге десеңіз, адамның тағдырынан,
адамның қабылдауынан, сапасынан, ойынан, ұғымынан, сезімінен, көңіл-күйінен
тыс табиғат суреті – ... ... ... стилін де белгілейді. Ал стиль – адам!
Пейзаж образ сырын ашады. Ал ...... (8. 18), - ... ... ... пен ... үндестіре, қатарластыра отырып
суреттейтін ... биік ... бірі – ... оқиғасы»
повесі. Бұл шығарма жөнінде З.Қабдолов: «Бұл повесть идеялық-көркемдік
жағынан жиырмасыншы ... ... ... ... ... табылады»
[], - дейді.
М.Әуезов «Қараш-қараш оқиғасы» ... өз ... ... ... ... олардың ішкі жанын, психологиясын терең ашып
көрсетуде үлкен жетістікке жеткен. Шығармада бүкіл табиғат тылсымы терең
мағына, ... ... ... Табиғаттың жұмбақ құбылыстары мен
кейіпкер тағдырларының ашылуы ... ... ... ... ... ... ерекше үлгісін ашуда шеберлік
көрсеткен. Ол табиғаттың әрбір бөлшегін өз кейіпкерлерінің образына тікелей
қатыстырып отырады. Пейзаждық ... ... ... ... ... ... енді ... қоңыр, қара, сұр суреттерімен немесе шошытарлық
ызғарлы әуенімен әсерлі.
Филология ғылымдарының ... ... ... дейді: «Қараш-қараш
оқиғасы» шығарманың тілі де көркем, өрнекті, әсерлі, өткір, ... ... ... кейіпкердің ішкі сарайын ... ... бір ... сипаттасын, осылардың бәрінде жазушы асып-тасып бет
алды шалқымайды, яки тартылып-тарығамын деп құдіретті сөз ... ... ... ... ... асыл ... үнемі айналысып машықтанған,
шын зергерлерге тән хас талғампаздық пен ... ... ... жеке
жолдардан кездестіріп отырамыз.
Қысқасы, «Қараш-қараш оқиғасы» қазақ ... ... ... ... ... ... ... автордың зор табысының
бірі» [] – ... өз ... ... көңіл-күйін табиғат көріністерімен
табыстыра суреттеп отырады. Шығарманың ішіне енген сайын табиғаттың терең
мағыналы сырының ... ... ... ... ... ... інісінің қазасы Бақтығұлдың ұзақ
жылдар іште сақталған ыза мен ашудың өш алу ... ... ... ... бастап табиғат суреттер араласып отырады.
«Тау ішінің жаңбырлы ұзақ ... түні ... ... ... келе ... күдікті бір сәттің ішінде оп-оңай жазып жібергендей
болды.
- Күздің ұзақ түні мынау. ... ... ... ... ... ... ұзап кетем. Осы жауын ізімді де шаяды.
Түк алмай қайтпақпын ба? Қаңғырып жүріп қадалған ... нәр ... бе? [], - ... - бұл ... ... ... ... түн, жаңбыр
себі тиетін болды дегендей жазушы табиғатты Бақтығұлдың ісін құптағандай
қылып ... ... ол ... ... ... ... ... ақысын
алуға бара жатыр, сондықтан да оны табиғат та құптайды дегендей.
«Кейде тау қараңғы, сыпсың қарағай жапқан түкті беттері жақын ... ... ... ... ... ... зынданы сияқтанады. Кей
тұста екі-үш түкті тау мен қар ... ... бір ... ... келіп,
әлдебір обырдың қойнындай тұңғиық қара қайық жасайды.
Тау долы – көбінесе биікті көлденең кесіп отыратын қара жол. ... бұл да ... ... [], - деп жазушы Бақтығұл тағдырының қысылшаң
сәттері мен шешуші ... ... ... үлгісін тамаша
баяндайды. Мұндағы қара түн, тау, жартас, қаптал жол кейіпкердің тұманды
тағдырының белгісі ... ... ... жауын Бақтығұлдың ойының іске аспағанын
көрсеткендей. Сәлмен қуғыншыларынан соққы көргеннен ... ... ... ... Ол пана тұтқан адамы – Сәлменмен өштескен Жарасбай.
«Алдында үлкен құздың арғы беті ғана көрінеді. ... ... ... ... ... ауданы да үлкейіп келеді. Қарсы
бетте ешнәрсе көрінбейді.
Буалдыр күңгірт күздің ... күні ... ... салбырап,
кіржиіп тұр. Сұр тонды, сұр түсті жүдеу ... сұр тас пен ... ... ... ... ... қоса батқандай» []. Суреткер
осылайша сүреңсіз күздің бояуы мен кейіпкердің ойының бояуын ... ... ... ... ... ... сипаттап тұр.
Жазушының табиғат арқылы мезгеген болжамдары іс жүзінде дәлелденіп,
расқа шықты. Жарасбай өз ... ... ... ... ... жау болып, ізіне түседі. Бақтығұлдың сергелдең өмірі енді
басталады. Бақтығұл бала-шағадан безіп, ... пана ... ... ... ... ... ... осылайша бойлап
ене береміз. Бұл жөнінде А.Нұрқатов былай дейді: «М.Әуезов табиғат суретін
беруде де өзін үлкен суретші ... ... ... ... ... ... орны мен мерзімін дәл ... қана ... ... ол ... ... ... типтік сипаттары мен
олардың өзара қатынастарын мейлінше мол ... да ... ... қолдануында пейзаж кейде болғалы тұрған оқиғаға хикая ретінде
алынады да, оқушыны соны терең түсінуге алдын ала дайындай түседі» [].
Бақтығұлдың ... ... ... ... гүрілдеген өзені, тау-
тас, құз-жартас, бейнелеп ... ... ... әсерлі суреттейді. Тау-
тас, гүрілдеген өзен тек қана ... ... ... оның ... ... ... күйіктің, бойындағы кектің символы ретінде
көрінеді. Бұл жерде өткел бермес Талғар өзенінің ... күші ... ... ... ... ... ... құтырып, кейде тулап, ойнақ салып
жататын ... ... ... ... ішкі ... ... қойып
суреттегендей.
«Өзен мұндай жерде қауіпті төр сияқты, үлкен кесел ... ... ... қаша ... ... болды. Осындай не өлу, не құтылу
сияқты бірақ қана түйіннің үстіне келді де, құла атты ... ... ... ... ... []. Бұл ... Бақтығұлдың
ішкі арпалыс күйіндегі тұтас тұлғасы. Табиғаттан басқа ... жоқ, ... ... жау ... түсіп тұйыққа тірелгенде, дүлей күш – ашулы
өзенге қойып кетеді. Осыдан кейін Бақтығұл ... ... ... Ол ... ... ... адам қаны Бақтығұлға әр түрлі бейнеде елес береді.
Осы сәтті, кейіпкердің психологиялық ... ... ... ... ... аспаны кірлеп, мұнартып, алыстағы қарлы биіктердің басына
сәлдедей бұлт оралып, томсарып, сұрланып тұр. ... ... ... ... ... қарағайлы шоқысы үрпиіп тұр. Соның күнбатыс
алдына таман, төмен жерде жаңағы өзі белгілеген ернеу жолы көрінеді.
Жаңа байқады: ол ... кең жол ... өзге ... ... ... ... ... жатады екен. Аққан қан орны сияқты:
«Ұқсасаң – ұқса... ... [] – деп ... ... ... ... ... ... жайды, яғни Бақтығұлдың
түйген шешімін ұғамыз. «Ұқсасаң - ... ... ... өзі, оның осы ... ... ... шешім қабылдағанын білдіргендей.
Жазушы табиғатты нысана ете отырып, адам жанын талдайды. «Табиғат пен
адам жанын ... ... жіті ... екінің бірі байқай бермейтін тылсым
құпияларды өрнектейді» [].
Кейіпкердің толғақты ойларына айналадағы құбылыстар да ... Осы ... ... ... ... ... Аспан,
Ай, жұлдыздар, су, ағаштар – қаламгер назарын жиі ... ... нық ... ойына Ожардың қазіргі түсі аянышты
білмейтін, ... ... асау ... ... ... болады. Бар
көріністің ішінде көңіліне иек қағым дем берген айдаушы сол ... ... ... суық ... бір ... жат, ... ... ыстық көріп, соны
ашынып, жаланып тілегендей болады» []. Міне, бүкіл жаратылыс тіршілігі
сергелдеңге түскен ... ... ... ... қуат ... Ожардың басы. Кейіпкер өз ойынан ... ... ... ... ... биік ақ бұлттай сәлдесін жазып, құлаш сілтеп,
нұсқағандай ... ... ... ішіне мұздай қайрат кіргізді» [], - деп
бейнелейді жазушы. ... қуат ... ... ... ... ... тастап суық ойға бел буды, Жарасбайға арналған ажал оғын дайындап
жатады. Адам сияқты табиғаттың да әрқайсысының өзіндік ... бар ... тән ... ... ... ... өлім ... суреттелген. Жазушы
бүкіл табиғатқа бірде жан бітіріп, бірде Бақтығұлдың ойымен қатарластыра
психологиялық параллелизм түрінде суреттейді.
«Күздің ... ... ... ... суық ... тіл қосқандай
болды. Сол уақытта асығып тұрған жіңішке саусақ суық темірді нығыздап қысып
қалғанда, қарғыс оғы күрс ... [], - деп ... ... ... ... да Бақтығұлдың ісінен де тасшемен кекті мұздай ызғарлы суықтықты
сездіреді.
Бақтығұлдың Жарасбайды өлтіргеннен кейінгі тағдырына жазушы ... ... ... ... да, ... да ашылады.
Жазушының шығармасындағы пейзаждың көркемдік қызметінің ... ... ... ... ... ... ... ролі ерекше.
«Пейзаж жазушының стилін белгілейді. Ал, стиль – ... ... ... ... Ал, ... – адам» [], - деген З.Қабдолов сөзі осыны растай
түседі. Жазушы табиғат суретін кейіпкердің мінезі мен ... ... үшін ... түсіндік.
Сонымен бірге жазушының табиғат мезгілдерінің ішінде күз мезгілін алуы
да ... ... ... күз ... ауа райы құбылмалы, үнемі ... ... ... ... ... бұл ... ... кейіпкер
Бақтығұлдың тағдыры да осы күз ... ... ... ... ... Сондықтан да жазушы мұны характер ашуға, кейіпкердің көңіл-күйіне
сәйкес келтіреді.
Бақтығұл мен табиғаттың өзара ... ... ... ... ... ... иесіне, ұлы жазушыға тән сезімталдықты танытады.
Жазушы шығармасындағы әр қырынан ашылуымен айшықтала түсетін ... ... ... Адам – жеке адам ... оның ... жан ... ... ақ-қараны ажыратуы адалдық адамдық
жайлы толғанысы, оның санасындағы ... ... ... ... ... ... ... өзгерістерге бейімделуі, қауым мен ... ... ... ... ... Сондай-ақ қиын-қыстау қысылшаң
шақта «Етігімен су ... ер» ... ... және ... ... ... адамды аң орнына атуға пайдаланған қазақ ортасынан шыққан
пысықтардың да образы ашылады. Олармен қатар ... ... ... ... ... ... бай, ... кедей, аңқау қамсыз жұрт, бодан ел, бодаусыз
байлық, аяр саясатшы, отаршы бейнелері типтік образ ретінде ... ... жеке адам ... да, ... образдар да, сондай-ақ халық, жәрмеңке
жиыны, топ-тобыр, т.б. тірі жанды бейне іс-қимыл ... Ал, ... ... ... ... ... ... аясында жүзеге асады. Табиғат
болса осынау бүкіл жанды қозғалыстың ... асар ... ... қатар әр
сәттің сырлы бояуын, мән-маңызын ашар сахна. Сахна ғана емес, халықпен,
адаммен бірге күйзеліп, ... ... ... ... тірі ... пейзаж.
Шығармада жағымды, жағымсыз кейіпкер образы ретінде ... ... ... ... жүгі бар. Олардың тіршілік тынысы мен қам-қарекеті
өмір сүріп отырған заманына, ... ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік дәрежедегі мақсат-
мүдделердің қайшылығы, тіптен мәдениетаралық қайшылықтар да ... ... ... ... ... ... кең ... заман
тынысын тамыршыдай таныған көрегендігін, халыққа сүйіспеншілігін оның ... жаны ... ... рухани дерттері өрбіген мүшкіл халіне
жаны күйген қам көңілін аңғарамыз. Ал, жазушы ашып айтуға заман ... ... ... ... ... ... ... күйін ол төңкерістен
кейін де, төңкеріс зардабынан да, Сталин зобалаңынан да, халықпен бірге де,
жеке ... да ... ... ... ... жатыр. Төңкеріске дейінгі
зорлық-зобалаңды суреттегенде жазушының шабытына қамшы болған бір себеп
төңкерістен соң ... бояу ... ... ... ... ... ... Жазушының тілінің уыты, зорлықшы құлданушы мемлекет пен
жүйені ... ... ... ... ... өкіметке
бағытталса да, әлі де зорлықшыл қалпынан таймаған белгілі дәрежеде бояуын
ғана өзгерткен озбыр-обырлардың да бет ... ... Ал, бұл ... ... ... ... иісшіл, қара құзғындай жемқор, жандайшап-
жалпаң, өзгеге ор қазып, ... ... от ... ... ... Сондықтан да Әуезовтің өзі ... ... ... ... ... ... ... ілінуінің бір сыры осы. «Қилы заман» атауынан
көрініп тұрғандай-ақ, халық ... ... ... ... толғаулы
толғақты сәтінде көптеген мақсат-мүдделердің, күшті мен әлсіздің, ақ пен
қараның ... ... ... ... ... мас ... жалынды, желікті», «Тіршілік молдық, бақыт,
байлық қызуымен буы аспанға шығып ... өмір ... деп ... ... сұлу Албан жайлаулары өзіне тән қайнаған сұлулығы, табиғи
өмір тіршілігімен-ақ жаздың ... ... ... ... шаттанып-
шалқып жатыр. Яғни көшпенді қоғам, адам тұрмысын өліге балауға болмайды,
оның тіршілік-тынысынан ... ... қызу ... аңғаруға болады.
Осындай өз жарастығымен жылуы, ... мен ... бар ... өзге өң ... ... қызу мен желік дүбір мен дырду қосып тұрған,
оттай өршіп, етек алып дәуірлеп келе жатқан – ... ... ... да, ... пұлы мен ... мал-жанға бай
болса да, табиғат думанына үйлеспестей, тіптен ... ... ... басқан
тұяқтан қабырғасы қайысып, тұншыққандай. Ауыр күрсініп ыңыранғандай,
табиғат Жер ... бұл ... бұл ... ... емес оның ... қыр ... да басына түскен қайғы. «Ел денесі саудагер ... ... ... ... ... ... ... бақса, Қарқара
жазығы да ұзын өлкесін басқан неше түлік қалың малға соншалық шімірікпей
шыдауда» [], - ... ... да ... анасымен оның төл баласы қазақ
халқының да дархан мінездерін тіптен зобалық, ұқсастығын, ... ... ... ... ... да, ... да діл ... сүйген
жазушы осыны терең түсінген. Жер ... елге ... ел ... ... ... де, елдің де жоғын ... ... ... ... ... заман» повесінде М.Әуезов бейбіт жатқан Албан руының 1916 жылғы
июнь жарлығының зіл салмағынан іште ... ... кегі ... ... ... ... өмір ... сәйкес өмірлік ... ... ... ... ... жер ... Қарқара жәрмеңкесін суреттеуден
басталады.
«Белгілі 1916 жылдың жаз айы еді, жаз ... мол ... ... ... қалың албанның ертегідей бай сұлу жайлаулары: Үшмерке,
Дөңгелек саз, Үшқара, Сырт, Лабас – ... ... ... торғын
шымылдығы көк жібек бесігі сияқты. Тіршілік, малдық бақыт, байлық қызуымен
аспанға шығып ... өмір ... ... жаз ... мен ... қыр ... мас ... жалынды, желікті» [].
Шығармада Қарқара жайлауының жаз күндері, қызу өмірін суреттеуден
бастаған жазушы әрі қарай бар ... ... ... ... ... қыр ... қаһарлы қыстың қыспағынан құтылып, жасыл жайлауға көшіп ... ... өз ... бар екендігі көрсетіледі.
«Киіздей қалың көк шалғынды Қарқара жазығы ерте күннен Албанның құт
берекелі жайлауы еді. ... ... сан қара қой ала ... ірге аудармай
жабысып, жалмап жатқанда, жазықтың жібектей толқыған өскелең шалғыны сыр
білдірмей шыдайтын, ... ... ... ... ... жетілтіп отыратын. Астаудай көк жазыққа ирекке шимай салып,
үлкен Қарқараның мөлдір сулы мол ... ... Ол мың сан ... ... ... ... емес» [].
Осылайша суреттелетін жадыраған жаз айы, табиғаттың әсем де сұлу
көрінісі осы ... өмір ... ... ... ... ... Бірақ осындай әсем табиғаттың аясында үйреншікті тіршілігімен
күн кешіп жатқан момын елдің жүрегіне түйткіл ... қаяу ... ... ... ... бар. Ол – бір шеті Сібір, Түркістан, Қашқардан бастап,
мына шеті Орынборға ... ... ... ... ... ... ... Ондағы патша өкіметінің отаршылдық саясатын жүргізіп, момын
елді бір ... ... ... бір жағынан, алдап, арбап, сүліктей
сорып жатқан жергілікті халықтар. Ақжелке деп ... ... ... Плотников сияқты әкімдер, солардың шабарманы болып ел үстінен пара
алып күн көрген, жемтік іздеген ... ... ... ... ... ... ... Бұл көріністерді бергенде жазушы жәрмеңкенің дырду-
дырду ... ... ... ... ... ... байлығын айтып
таңданбайды. Қазақ жерін мекендеген момын елді қанды ауыз озбырлардың, ши
шығармайтын ... мен ... тиын үшін ... ... ... ... қалай алдап-арбап жеп жатқандығын суреттеу арқылы білдіреді.
Аңқау ел ... ... ... ... ... жер ... қора-
қора, үйір-үйір малын болмашы нәрсеге, майда-шүйдеге, кәкір-шүкірге беріп
саудагер атаулыға бір жем болса, арыз, шағым ... деп ... ... жем ... бәріне үйреншікті ісіндей көніп келген елдің төзімі ақ патшаның
қазақ азаматтарын майданының қара жұмысына алу ... 1916 ж. ... ... ... ... ... қозғалысына сылтау ғана болған жарлықпен қатар отарлық
езгі, оның озбыр-обырлығымен өрши түскен қазақ қоғамының өз ішіндегі ... ... ... ... ... ... ... тыс
қалмайды. Бай, болыстардың сатқындығы, олардың ... ... ... ... ... тығырыққа тірелген ел енді патша әкімдеріне
қандай жауап ... не ... ... ... олардың қарсылықтарын білдіру үшін жан-жақтан жиналып ... ... ... ... ... ... ... тау, терең сайлар, кең ... ... ... ... ағылып жатыр. Ұшы-қиыры жоқ, шегі жоқ
тасқын сияқтанып ... ... Басы ... жат ... ... таулар бұл
заманға шейін қатпарлы қойнына тығып келген сырын ... ... ... ... дәміл-дәміл тау құсындай ... көк ... ... Тау ... рет ... ... ... далаға қабағын
түйіп, қосын сілкіп, қолын жайғандай еді» [].
Жазушы бұл суреттей арқылы халықтың жайынан хабар ... ... ... ... ашып ... тау ... талай жылғы көрген зорлық-
зомбылықтан ашынған халықтың ... шегі ... ... ... ... тұңғыш рет өз жерінде өздерін жем еткен, өмір ... ... ... ... империясына, өз арасынан шыққан би-болыстарға
қабақ түйіп қарсыласуын да осы ... ... ... суреттеген.
Рақым бай өзін басқадан жоғары ұстауға тырысып, ешкімді ... ... ел ... ... ... ... патша әкімдеріне
жасырын жеткізіп, сатқындық жасайды.
Ал Тұңғатар, Дәулетбақ сияқты өзінен өзге ... ... ... ... ... ғана білетін байлар «бас аман, мал түгелдігін» ойлап,
ел ауа көшкенде, тауға тығылып ... ... ... ... мен ... ... соңынан еріп олар кетеді.
Осы сәттегі қайда барып кімге шағынарын білмей дал ... ... ... «төбеде күйкентай ұшып, кейде аспанда қалықтап тұрып
шырылдайды. ... ... ... ... ... ... ... [], -
деп қонар жер, орын таппай шыр-шыр еткен күйкентайдың ... ... ... хабар, елді екіге бөлсе, оның бірі осы би-болыстар, ал екіншісі
– Жәмеңке қария, Ұзақ батыр, оларға ергендер ... өз ... ... ... ... ... Ұзақ кесіп-пішіп түйіп айтады.
Ал болыстардың ішінен тайсалмай, ел қамын ойлап, халықтың айтар ... ашық ... ... ... ... ... ... Әубәкір болыс
қана. Албанның бір тобы осы ... мен ... ... ... ... ... халқы үшін отқа да, суға да түсіп, ешкімнен қорықпай, тізе
бүкпес ерліктері, азаттық үшін ... ... ... ... қарт Жәмеңкені хаық алдында ашық өлтіруден қорқып, тамағына у
қосқызғандығы, қарияның жан қиналысы, ... ... ... Ал
көтерілістің қалған басшыларын абақтыда қырып тастайды. Ал ... ... үшін ... сүйегін бермей қойғаны – аяр саясатты әшкере
етуі, М.О.Әуезовтің азаматтық ерлігі еді. Қомағай қарынды, жалмауыз тілекті
обыр-озбырлықтың айқын ... ... ... айдаһарындай екі басты жайын
түсті самұрық» деп тура айтқан автордың уытты тілі күні өтіп ... ... ... ... ... өзгертсе де,
тоталитарлық режиммен бірге ұлы ... ... ... ... жан ... ... еді. «Қой терісін жамылған» қасқырларға
атылған оқ дөп ... ... жүйе ... ... ... өре ... ... әдебиетіндегі адамгершілік, экология тақырыбына ... ... мен ... қуаты жағынан үлкен бағаға ие болған
«Көксерек» ... адам мен ... ... ... ... шебер суреттесе, «Қараш-қараш оқиғасы» мен ... ... ... ... параллелизмнің теңдесі жоқ үлгісін
танытады. Повестерде жайдан-жай суреттелетін табиғат суреті жоқ. ... де ... ... ашу үшін, шығарманың көркемдігін арттыру үшін
белгілі бір ... ... ... ... М.Әуезовтің пейзажға көп мән ... оның ... анық ... ... ... ... ... пейзаждық көріністі суреттеуді шығарманың
композициялық шешіміне қатыссыз өз алдына дара мәселе деп ... ... ... іс-әрекеті мен мінез-құлқын тереңдетіп айқын ... ... ... ... пейзажы – бай палитраның түрлі-түсті
бояуларымен келістіре салынған сурет қана емес, шынында да ... ... дем ... ... жадырайды, жабырқайды, күледі, жылайды – ... ... ... [], - ... ерекшелік оның әңгімелерінде де бар. Сондықтан оның әңгімелерін
сипаттауға келейік. Оған қатысты, ең ... айта ... ... ... ... ... ... поэтиканың әр түрлі
типтерінің (феноменді, ... ... ... ... әр түрлі қатынастағы күрделі ... ... ... ... ... ... өту ... емес.
М.Әуезовтің алғашқы прозасын біржақты ... ... бар әр ... ... ... Ең алдымен бұл жағдайда жазушының
адам өмірінің субстанционалды жақтарына табанды ... ... ... Қаламгердің өткеннің мәдени құндылықтарына, рулық және
ұжымдық сананың қайнар көздеріне, кейіпкерлердің ортамен ... ... ... сын көзбен ғана қарауға болмайды.
Әрине, бірден экзистенциализмді XX ғасыр ... ... ... ... философиялық жүйе ретінде қабылдап, оның шығармашылық
әрекеттегі ролі туралы сөз қозғау орынсыз. Әйтсе де, өмір мен ... ... ... ... және ... ... ... жеке
болмысында бастан кешуі туралы сөз қозғауға болады. Оның үстіне ... орыс ... де тән ... ... бұл түрі XX ғасыр басындағы
ұлттық прозаны, оның ... ... ... ... осы ... өзектілігін көрсетеді. М.Әуезовтің шығармашылығындағы
философиялық сарындардың ... ... ... ... ... суреткер
шығармашылығының терең қабаттарын көруге мүмкіндік береді.
Адам мен әлем бірлігі – ... ... ... ... ... ... ... «Жетім», «Қыр суреттері» және 20-
жылдары жазылған басқа да ... осы ... ... керек. Жазушы
бұл жерде өзі үшін екі тұрақты категорияны: мән мен құбылысты бөліп алатыны
және оларды қыр ... ауыр ... ... ... алға ... айта ... жөн. М.Әуезовтің аталған шығармаларын талдау оларда тап
осыған ұқсас ... ... адам ... кездесуі өтетін жолға
ұмтылыс байқалатынын көрсетеді. «Қорғансыздың күні» әңгімесіндегі ... мен ... ... әңгімесіндегі әже бейнесі мен Қасымның қарам-
қатынастарын да осылай түсіну керек.
М.Әуезов ... ... әлі де біз үшін ... ... ... нағыз
дарынды бірден танып, түсініп кете алмайсыз: қаламгер шығармашылық тұлға
ретінде қаншалықты дара болса, оған баға беру де ... ... ... ... ... әлі де ... таппаған, әділ бағасын
алмағаны «Қаралы сұлу», «Қасеннің құбылыстары», «Оқыған ... ... ... ... ... ... ... әңгімесінің атауынан-ақ қаламгердің қорғансыз адам
тағдырын суреттейтінін, оның трагедиямен аяқталатынын іштей сезіп отырамыз.
Жазушы шығарманың ... ... яғни ... ... ... алдын-ала білдіреді. ... ... ... ... ... ... қауіп туралы: «... Шағын кіріспенің
өзінен-ақ қорқынышты оқиғаның төнгенін сезініп, дегбірсізденгендей боласыз.
Күннің райы да, ... ... де ... ... ... түседі» [].
М.Әуезовке дейін қазақ прозасында адам психологиясының автор идеалымен
сабақтас келетін пейзаж жоқ еді. ... ... де: ... монологты адам психологиясын ашудың ұтымды тәсілі ретінде
пайдалану – ... ... ... ... [] – ... сомдаған әйел кейіпкерлер ... ... ... ... ... «Қорғансыздың күні» шығармасында
суреттелетін үш әйел – тағдыр ... ... ... құрбандары.
Өзінің бейнелік айқындығымен, трагедиялық ... ... ... ... ... ... ... қатар тұра
алады» [].
Әңгімедегі «кебін» – өлімге, қазаға байланысты ғана айтылады. Яғни,
бұл үйдегі қорғансыз, қауқарсыз ... еш ... ... жоқ ... ... ... ... білдіреді. Ойын нақтылып айтпаса да,
ишарамен, меңзеумен ... ... ... ... ... қорғансыз
жандар образы тұтасып, қорғансыз қалайын деп тұрған қазақ даласына ... ... ... ... ... тағы бір көрінісі – бейіт, мола ... ... ... ... шығармадағы астарлы ойдан хабар бергендей.
Моланы, бейітті суреттеу қазақ салтындағы аруақ ұғымымен, аруақты пір ... ... ... ... ... ауыр ... ... жазушы Ғазиза өлімімен кедей
ауылының ауыр тұрмысын қыстың аязды, боранды күндерімен қат-қабат алады.
«Қаралы сұлу» – ... өнер ... ... үздігі,
жауһарының бірі болып табылады. Әуезовтің ... ... ... ... ... әңгімесінің тақырыбы дәстүрлі әйел теңсіздігін суреттеуден
басқа. Рух пен ... ... ... шығарма жер, мал, меншік, билік
туралы күрес жүріп жатқан дәуірде жарық көрді. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... иірімдеріне, құпия жан
сырына тереңдеп барған шығарма жоқ шығар. Осы ... ... ... ішкі ... ... психологиясын нәзіктікпен, барынша
әулиелікпен сезіне алу – кез-келген ... ... тие ... ... бар ... ... таланттың кемелдігінің берген
жемісі. Қарагөз трагедиясын М.Әуезов барынша ... ... ... ғылымында «топос», «эмблема» деген ұғымдар
жатсынбай қолданысқа кіруде. Бұлар нақты, қалыпты жағдайлардан ... ... мән ... да, автордың дербес стилін танытады []. Әңгіме
бастауынан арна ... ... ... ... ... ... ... жиі қайталана орын алған. Түр-түске байланысты «қара» эпитеті әр
алуан ... жаңа ... ... ... ... басындағы
қасіретті күйдің сан орамды символына айналады. Аталмыш шығармадағы «қара
жыланды» да нәпсінің, азғырудың символы деп ... ... ... бір
жылан арқылы-ақ үлкен мағынаны меңзеп тұр. ... ... өзі ... ... атағанын айтады. Осы келтірілген мысалдардан автордың
кейіпкер қиналысының себебін де осы ... ... ... ... ... ... мен Қарагөздің арпалысы – осы шығармадағы басты идеяны
дамытатын негізгі ой көрінісі.
Зерттеуші А.Ісмақова: «Қазақ прозасында алғаш рет қоғамның ... ... ... бейнесі, трагедиялық ахуалы, қырқысқан
күштердің құрбандығы, адам ... ... ... ... Адам концепциясының мұндай көрінісі өткен ғасырдағы Т.Манн,
Г.Гессе, М.Әуезов шығармаларында көрініс ... ... мен ... ... - деп ... ой ... [].
1920-30 жылдардағы қоғам болмысын М.Әуезов “оқығандар ... ... ... ... ... ... да ... әлеуметтік шиеленістердің тіні ... ... ... образымен астасып жатты. Шешілмей жатқан проблемалар, елдің мұң-
мүддесі, ел басына күн ... ... ... осы ... ... әдебиетінде осы тұста жарық көрген бірқатар шығармаларға ... ... ... әр ... арқау болады. Мәселен, С.Садуақасовтың
«Күлпәш», «Күміс қоңырау», «Салмақбай-Сағындық» сияқты әңгімелерінде қала
мен ауыл өмірінің ... ... ... Бұл жөнінде Смағұл
Садуақасұлының ғұмырбаянын, әдеби-көсемсөздік мұрасын алғаш зерттеген ғалым
Д.Қамзабекұлы ... ... «... ... ... шақта Смағұлдың прозалық
шығармалары қайта баспа бетін көріп, талдана ... 1990 жылы ... 3 ... филология ғылымының кандидаты Б.Дәрімбетов «Ағып өткен
бір жұлдыз» деген мақала жазып, қайтаркердің ғұмырбаян деректеріне, ... ... ... ... шолу жасады. Зерттеуші Смаұлдың
«Күміс қоңырау» повесімен халықты қайта ... ... 1993 ... Смағұлдың таңдамалы шығармаларын құрастырып, жазушының
«Салмақбай-Сағындық», ... атты тағы екі ... ... ... ... []. ... пен ... хаттары, Сәлиманың аянышты
тағдыры «Күміс қоңырау» повесінің сюжеттік ... ... ... ... қыз. Орысша оқып, күміс қоңыраулатып келген Сейілбектің
етегінен ұстағанда Сәлима қолы бостандыққа жеткендей өзін ... ... ол ... ... бармаған. Сейілбектің жылтыраған сыртқы көрінісіне
алданған Сәлима жәбір көріп, ойлаған ... жете ... орта ... ... ... алған жігіттердің типтері әр ... ... ... ...... ... Сыздық. Оның ауылдағы
әйелін ұмыттырып, сымбатты орыс әйеліне еліккен ... ... ... ... ... ... ... ішінде ұнамсыз
мінез-құлықтылар да басты кейіпкер бола алатындығын айтады []. ... ... өзек ... ... кейіпкерлердің қай-қайсыда
қоғамдық-әлеуметтік ортада тоғышар, пендешілік сипаттарымен ... ... ... ... ... көзі ашық ... ... мүлдем жаңа сипатта өрістейді.
Символикалық сипат – ... ... ... ... факторлардың
бірі. Мұнда қаламгер айтпақ ойын көзге ұрардай жарқыратып, ашып тастамайды,
көлегейлеп, ... ... ... ... ... арқылы, астарлы
метафора көмегімен, тұспалдап, ишарамен, емеурінмен ұсынады.
Жазушы шығармашылығындағы «Қорғансыздың күнінен» бастап ... ... ... ... ... ... тән көркемдік
таным сипатын қарастыра келіп мынадай түйіндер жасауға болады:
- қаламгер ... ... ... романтизмнің
эстетикалық компоненттерін жоққа шығарған жоқ. ... ... ... ... ... ... ... отырып, жазушы реализмінің
қалыптасыуына маңызды ықпал ... ... ... желі мен ... ... ... ... әу бастан адам тұлғасы ... ... ... ... алу ... ... ... пен тарихи нақтылықтан адамның ... ... ... қояды
(«Қорғансыздың күні» 1-нұсқа, «Қаралы сұлу» 1-нұсқа);
- жазушы әлем әдебиеті романтиктерінің жеке тұлға ... ... ... пен жан ... айналасындағы түнек пен қапастан қашу
сияқты  тақырыптарды меңгеруде гротескілік бейнелеу («Жетім»), контрасты
суреттеу, романтикалық ... ... ... ... ... тіршілігі, дала романтикасы, жаратылыс және табиғи адам
концепциясы суреткер поэтикасынан маңызды орын алды ... ... ... ... ... Субъективті таным арқылы
игерілетін пейзаж – жазушы идеалын ... ... ... ... ... дәуреніне деген іш тартушылығы «Зар заман» ақындарынікіндей
таза күйіндегі консервативті романтизм болмағанымен, дала өмірінің өзіндік
тыныс-тіршілігін ... ... бой ... отырады. Бұл орайда
суреткер сентиментализм мен символизмнің бейнелеу ерекшеліктеріне иек арта
отырып элегиялық романтизм үлгісін ... ... ... ... ... және ... азамат»
әңгімелерінде санадан тыс, түйсіксіз анархизмнен, адам психикасының
тереңінде ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... туралы белгі
береді. Өзінің танылмаған, бағынбайтын «менін» әйгілеу, оны шексіз сүю
нысанына айналдыру немесе әр ... ... ... ... кумир, билік пен
жұмбақ мәселелеріне байланысты.
«Қасеннің құбылыстары» – адам өмірінің мүмкіндіктерін өлшеудің өзгеше
көркем тәжірибесі. Құмарлықтың ... ... ... ... ... өз-өздерін ұғына алмайтын адамдар үшін Қасен
психологиялық қақпан ... ... ... ... ... ішкі
сезім дағдарысы көп қырлы. Әлеуметтік әлемді жетілдіру үшін жасалған ... ... ... ... ... ... етеді.
«Қаралы сұлу» әңгімесінде құпиялылық мәселесі ерекше мағынаға ие
болады. Парадокс, алогизм, ұқсастық – ... ... ... ... ... ... сана кумирге қажетті психологиялық тәуелділік
тізбегін құрып береді. Беделді аналогияға болымсыз үлгі де ... ... ... ... ...... форма, дерексіз
бейне, пиктографиялық таңба. Қарагөздің соңғы қылығы ... ... ... сана ... ... ... осы ақтық қырына
бейімдеуге, икемдеуге дайын емес. Кәдімгі сананың құпияға ... ... ... ... оны ... ... ... әзірліктен
көрінеді. М.Әуезов құпияның одақтасы болатын ... ... ... әсер, символикалық ишара атрибуттарының феноменологиясын
түсінуге тырысады. Сонымен, қорыта келе айтарымыз, ... ... ... М.Әуезовтің алғашқы прозасын тереңірек зерттеуге
мүмкіндік береді.
Қазақ прозасындағы сыншыл реализм тенденцияларының айқындалып көрінуін
зерттеушілеріміз ең бірінші ... ... ... ... ... қуаты бара-бар Ақан – әлеуметтік өмірдің
күрделі ... ... ... ... сай
бейнеленген, заман тудырған жаңа тип.   М. Әуезовтің әлеуметтік ... ... ... ... ... адамдардың бейнесін жасауымен
тікелей байланысты. Суреткер өз шығармалары арқылы «оқыған ... ... ... ... ... категория
мәніне дейін көтерді. ... ... ... ... адамгершілік болмысын суреттеу жазушы үшін ... бет ... өз ... мен ... тыс тұра ... заман
адамының нақты келбетін жасау үшін қажет болды. «Үйленудегі» Оспан, «Оқыған
азаматтағы» Жұмағұл мен ... ... ... өз ... ... ортасының туындылары. М. Әуезов 20 жылдардағы әңгімелерінде сыншыл
реализмнің дәстүрін қазақ ... ... ... ... ... ... тұтас көркемдік концепциясынан тыс ... Ұлт ... жеке адам ... ... дәуір тудырған
күрделі сұрақтарды қаһармандар тағдырының өрілімімен байланыстыратын сыншыл
реализм принциптері «Қараш-Қарашта» да, «Қилы ... да ... ... ... ... ұлт ... тарихи аспектілеріне үңіле отырып
заман адамының ... ... мен ... ... жасады.
1930 жылдардың бас кезiнде М.Әуезов күнделiктi өмiр тақырыбына бiрнеше
әңгiме ... ... ... жазылған шығармаларында өткен өмiрдiң
сүреңсiз, қайшылықты көрiнiстерi ... ... ... ... ... де, ... ... тепсiнiп жатқан ертеңгi күнге, келешекке
жалғасар серпiндi де жарқын қасиеттер ашылып танылған едi. ... ... ... ... ... ортасынан тұрақ таба алмай,
олардың қарқынына iлесе алмай, өз ... ... ... ... сөз ... "Қасеннiң құбылыстары", "Шатқалаң", "Құм мен
Асқар", "lздер", "Бүркiтшi", "Үш күн", ... ... ... ... ескi мен ... ... күресiне құрылған. Бұл шығармаларында
да М.Әуезов мәңгi толастамайтын өмiр ... өсу ... ... ... ... ... емес, iшкi тамыр тереңiн, жан-сезiм құбылысын
айқындауға ұмтылған.
“Қасеннiң құбылыстары” әңгiмесi автор ... ... ... ... атау ... Бұл - ... қай-қайсы шығармасына болса
да үйлесiмдi, сыйымды ... Осы ... ... Жамила, Қасымхан да,
кейiнгi әңгiмелердегi Жұматай, ... ... ... ... т.б. ... ... әлi әзiр ешкiм түрткiлеп қудалап, шеттетпесе де колхоз
тiршiлiгiнен, еңбек ... ... баян ... жат ... ... өздерi-ақ ашып әшкереленiп қалып ... ... ... ... да, кеңсе қызметкерлерi де,туған iнiсi Сәлiмнiң мiнез-
құлықтары да, тiптi Үлкен Алматы ... өр ... де ... қадалып,
тұла бойына тыныштық таптырмайды. Ал, “Құм мен Асқар”әңгiмесiндегi Жексен,
Асқарлар болса, үйiрiн iздеп ... ... ... ... ... қосылған
жүйрiк ат – Ақбестiнi ұстаймын деп ... ... ... ... ... ... ... осылайша терең психологиялық бақылаулар арқылы жау
элементтердiң өз ... ... ... ... ... ... жаңа
заманның өзгешелiк ерекшелiктерiн танытады. Қасеннiң түсiнде де ... суық ... ... зорайып, тiктенiп шаншыла түсетiн Үлкен
Алматы биiгi және Жексен, Асқарлар қаншама жармасып айырылғысы ... ... ... ... ... ... iшiне қарай қаша беретiн жүйрiк ат Ақбестi
де осы жаңа заманның символдық ... ... ... ... шығармаларының басты жаңашылдық
ерекшелiктерi, алдымен, оларда терең психологиялық талдаудың мол орын ... ... ... ... оның iшiнде қаз-қадамын ... ... ... бастаған жас қазақ прозасында кейiпкердiң iшкi ... ... ... ... әлi кең ... жая ... едi. ... өзiнiң тырнақ алды алғашқы әңгiмесiнде-ақ кейiпкердiң жан дүниесiн
айқара ашып көрсетуге ұмтылады. “Қорғансыздың күнi” әңгiмесiнде ... ... ... ... ... ... ... өскен Ғазиза…
көрген көзге алғашқы жерден-ақ сүйкiмдiлiгiн сездiретiн уыз жас. Жалғыз-ақ
ұяң, ... ... қара ... және ылғи ... кiрбiңдеген қабағында
қалың уайымның салған iзi бар. Пiшiнi мұңды, жүдеу. Жас ... ... ... ... дерт ... шығып тұр”-деп, кейiпкердiң iшкi болмыс-
бiтiмiнен де бiршама мағлұмат бередi. Ал ендi осы ... ... ... ... тәрбиелi бала” Ғазизаның өзiн-өзi ... ... не ... Оны, ... ... ... ... деп айта салу оңай. Бiрақ
сол зорлық-қорлықтың жүректi кернеген ашу-ыза мен намысты сiлкiп ... ... ... ... ... ... ... iшкi жан құбылысын
жерiне жеткiзе нанымды етiп бейнелеп беру нағыз суреткерге ғана тән ... ... ... ... ... талдау жазушының барлық шығармаларында
дерлiк, оның iшiнде 20-жылдардағы әңгiме, ... ... орын ... ... Жәмеш пен ”Кiм кiнәлi?” әңгiмесiндегi Ғазизалардың
жан күйзелiсi мен "Сөнiп- жанудағы" Сыздық пен "Кiнәмшiл ... iшкi ... ... оқырман көкейiне қонымды
берiлгендiгi анық. Ал, ... ... ... ... ... ... ... арнайы атап көрсету артық болмаса ... ... ... ... ... алты жыл өтсе де барлық жарық дүниесiн көрге
бiрге көмiп, артында қалған жалғыз үмiтi мен ... ... ... ... ... ... да мойынсұнып көндiккен Қарагөз ”… ... ... ... өзге ... ой ... оны көңiлiне дарытпай, өшiруге
асығады”. Жетi жыл бiрге отасқан жарынан 26 жасында жесiр ... ... ... ел ... үлкен құрметке ие болса да, оның таңды таңға
ұрғызатын азаптарын кiм ... кiм ... ... ... бұл ... – көр ... қинау түнi… Үй iшi
қараңғыланып, бұл төсекке жатқанда, әлдеқандай жыланша ... ... ... ... өне ... ... кететiн. Тiстенiп, шыдап,
”құтылар ма екем” деп дұға оқыса да, сол ... ауыр ... ... ... ақ ... оралып, ақ тамағынан сүйiп, барлық ... ... ... ... ... едi” – деп ... ... айқара ашып бередi. Дiнiне ... ... жас әйел ... ... ... қаншама тұмшалап, тұншықтырып ұстаймын
дегенiне ырық бермей, ақыры бар жан-тәнiн ... өз ... ... ”… Келе ... ... өзiне қарай жыға құшақтап, құшырлана тiстеп
сүйе бастайды… Дүние құмарлық мастығына батып, көзден өшiп барады… Денедегi
жыландар ендi ... ... ... ... әңгiме.
М.Әуезов психологиялық суреттеулерiнде адамның көңiл-күйiн ... ... ... ... кей ... ... ... да алып кететiн сияқты. “Қорғансыздың күнiндегi” Ғазизаны
түтек боранның жүр-жүрлеп жетектеп алып ... ... ... қою ... ... тартып алуы, "Қаралы сұлудағы" Қарагөздiң
бойындағы қанша тұмшалағанмен ерiк бермей кететiн асау ... асыр ... ... ... iшкi ... ... сияқты.
Өмiрде адам тiрлiк етiп әртүрлi iс-әрекеттер жасау үшiн iштей ойланып
толғануы тиiс. Неғұрлым терең толғанып iштей кесiп–пiшiп жасаған ... ... ... жеткiзерi белгiлi. Халық “Кеңесiп пiшкен тон келте
болмайды” деп бекер айтпаған ғой. Адам басқа ... ... үшiн ... өзi ... ... ... өзi кеңесiп алады. Сол адам iштей ойланып
толғанған сайын жан дүниесiндегi күрделi құбылыстар бiртiндеп ... ... ... ... ... ... ... да асау сезiмдер бас-
аяғы мүсiнделiп ойға ерiк ... ... ... тiлге тиек бола
бастайды. Ал, iштегi түрлi құбылыс – ... ... ... ... ”lшiмде бәрi сайрап тұр, тiлiмдi құдай байлап тұр” деп ... ғой. ... ... тiлi – тiлсiз тiл, Көзбен көр де iштей бiл”
деп айтуы да сондықтан болар.
Ендi осы iштегi әлi ... ... ... бермейтiн сезiм
құбылыстарын сыртқа шығарып тiлмен жеткiзуге ұмтылу ... ... алып ... сара жол. Абайдың өзi де ғашықтық сезiмдi тiлмен
өрнектеуге түрлi әдiс-тәсiлдер iздеп: ... ... ... ... ... ... Үстiнде жұлдыз да. Елбiреп-қалтырап, Жiгiт пен ол қыз да…
Жүрегi елжiреп, Буындар босанып, Рахатпен әлсiреп, Көзiне жас ... ... ... жеткiзуге ұмтылып-”Жүйрiк тiл, терең ой, Сол
күнде қайда едiң? Ғашыққа мойын қой, ... ... ... ... ... тоқтағандай.
Уақыт озып заман өсiп толысқан сайын адамның ... ... ... де тереңдеп күрделене түссе, жазушы-суреткер де кейiпкердiң жан
дүниесiне терең бойлап ... ... ... ... ... келiп
әдебиетте жаңа әдiс-тәсiл, ағым-бағыттар да ... туа ... ... ағымдар әр кезеңдерде де әсiресе, кейiнгi кездерi оларға түрлi
атаулар берiп, айдар тағу кең орын алып ... ... ... ... ... iшiнде М.Әуезовтiң шығармашылығын да,
бүгiнгi таным-түсiнiк тұрғысынан, әдебиеттанудың жаңа көкжиегiнiң жетiстiк
деңгей-өлшемдерiмен талдап, ... ... ... жая бастады. Осы
бағыттағы танымал сыншы-ғалымдарымыз Б.Майтанов, ... ... ... көңiл аударарлық.
Сонымен, Мұхтар Әуезовтiң қазақ әдебиетiндегi ұлттық дәстүрдi байытып
дамыту жолындғы өзiндiк ... ... ... ... ... суреткер-ғалым әдебиеттiң өсiп-даму процесiнде дәстүр мен
жаңашылдықтың атқарар қызметiн терең танып бiлiп, қазақ ауыз ... ... ... ... ... ... дәстүрдiң жаңарып
жаңғыру жолдарын саралап талдап бердi;
екiншiден, қазақ әдебиетiндегi жаңа ... ... ... ... сын мен ... ... бастауында болып, өз
шығармашылығымен мол үлес қосты;
үшiншiден, заман талабына сай дәуiрлiк көкейкестi, өзектi тақырыптарды
таңдап талғап, олардың ... ... ... ... жалғасар өмiршең
беттерiн айқара ашып көрсете алды;
төртiншiден, алғашқы қалам тартқан туындыларынан бастап әдебиет пен
өнердiң басты қасиетi ... ... ... биiк ... ... ... ... бердi.
Мiне, М.Әуезовтiң 1920-30 жылдардағы қалыптасқан ... ... ... әлемдiк деңгейге шығарған "Абай жолы"
дәуiрнамасына барар жол, көтерiлер басқыш болғандығын ... ... ... ... ... ... ену бар. Ол ... шыққан эпикалық шығармаларға тән. Демек, ... ... ... танытудағы ең басты тәсілі – баяндау, әңгімелеу екен.
Сондықтан шығармадағы баяндау, суреттеу тәсілдеріне қаламгер ешқашан селқос
қарай ... ... ... ... ... мұраты, идеялық нысана құр
ниетпен, салқын ақылмен айтылмақ емес, ... ... ... пішін,,
сәтті табылған түр екендігі хақ. Суреткер әр ... ... ... ... шарқ ұрып ... соны баяндау тәсілін табуға тер төкпек.
З.Қабдолов: «Адамның көңіл-күйінен туатын лирика мен ... ... ... ...... шындықты кең көлемдегі
баяндау, әңгімелеу арқылы жинақтайды. ... ... ... ... мен ... диалог-монологтары – эпостық баяндауды жүзеге
асыру ... ... мен ... ғана», /7,152б./,- дейді. Мұны
М.Горький де айтқан. Ал Белинский эпикалық шығарманың тағы бір ... ... ... ... ... адам ... ... басты нәрсе –
оқиға екенін ескертеді. Қазіргі қазақ проазсының озық ... ... ... тектің (соның ішінде роман, повесть, әңгіме жанрларына)
табиғатына қатысты классикалық ұғым-түсініктердің аумағынан ... ... ... повесть, әңгімелердің объективтік сипатынан ... ... ... ... ... Белинский айтқандай, басты
нысанаға оқиғаны ... ... ... оның болмысын, сезім иірімдерін,
нысана ету көкейтесті мақсатқа айналуы эпостың ... ... соны ... ... ... ... ... бойында лирика мен драманың тектік
белгілерінің тоғысып келуі баяндау ... ... ... ... ... бағынбайтын еркіндік әкелді.
Сонда баяндау тәсілі дегеніміз не? Адамдардың талай ғасырлық тіл
қолдану дәстүрінде қалыптасқан ... ... ... ... ойталқы)
көркем шығарманың баяндау тәсілдеріне негіз болады. Сөйлеу формалары ... ... ... ... ... ... оларды талдау шығарманың көркем стилистикалық жүйесін
түсінуге көмектеседі. ... ... ... ... ... және ... байланыстары мен қатынастарын бейнелеп, шығарма
композициясының негізін құрайды.
Суреткер ... жеке ... тән ... ... ... тілдік тұлғаларға о бастан жұрттың бәріне ортақ объективті
заңдылықтар тән. Олай ... ... оны ... ... ... ... адам ... сәулеленуінің формасы сан алуан. Алайда,
солардың ... ... екі ... айрықша ажыратылады, олар: кеңістік
және ... ... ... ... ... созылыңқы
(экстенсивті) және ширыққан, шиеленісті ... ... ... ... ... бойында орналасса, шиеленісті құрылым мезгілдік
ендікте орналасады. Бір ... ... ... ... ... да, ... ... себептестік, тамырластық байланыстармен
сипатталады. Осы ... ... ... екі ... ... ... (бірқалыпты құрылым) және ... ... ... ... ... пен уақыт ішінде өмір сүрсе, оның көркем
шығармадағы бейнесі суреттеу мен әңгімелеу ... ... ... ... тыс, ... шығарманың баяндау құрылымынан ойталқы формасын да
ажыратып қарайды. Суреттеу, әңгімелеу, ...... ... типтерін құрайды. Суреттеу – ... ... ... ...... ... ал, ойталқы –
логикалық дамуы. Бұлардың көркем прозада таза күйінде ... ... ... ... ... Осы ... типтерінің ерекшеліктері, бір-
бірімен қатынасының сипаттары ... ... ... дамуын белгілейді.
Суреттеу – кеңістік қатынастағы құрылымның негізінде ұйымдасады. ... ... ... және олардың белгілерінің кеңістікте бір-біріне
қатарласа орналасуы ... ішкі ... ... беріледі.
Автор оқырмандарда заттардың сөзде белгіленген образдарын нақтылы сезімдік,
көрнекі тұрғыда қалыптастыруға ұмтылады. Суреттеуде ... ... ... Олардың ізбе-ізділігі заттың кеңістіктегі орнына, яғни
бақылаушы – ... ... ... ... ... ... жеке адам ... рухани ізденісіне, мінез-
құлық қалтарыстарына, психологиялық жай-күйіне үңілу бар. Сонымен ... ... ... ... ... ... қауымдастығының,
яки халықтың жан-дүниесін ашатын тұстары да мол. Халқым деп ... ... иесі ... ... ... ... көл-көсір байлығы
мен сұлу табиғатын, сол мекеннің тұрғыны қазақ халқының кең ... ... ... ... базар дуын, сауда нарықтың ұтымын ... ... ... шиеленісін қанық бояуларымен айшықтай
отырып, реалистік шындығымен қатар терең сыры бар ақиқат ... ... ... мінезділігін, аңғал албырттығын, өз қойнауынан
шыққан атамекен ... ... ... ... ... ... бейнелеуде жазушы хас шеберлік көрсетеді.
М.Әуезов әңгімелеріндегі психологиялық иірімдер
М.Әуезов өзінің ... ... ... ғасырдың 20 жылдарынан
бастап жаза бастаған. 1920 жылдар – Мұхтар Әуезов дүниетанымының бір сәт
дағдарып, ... ... ... ... ... ... ... Ақ
пен қызыл болып екіге жарыла бөлінген дүниенің қай жағына ... сын ... ... ұлт ... ... кезекке қоя білген ұлтжанды азаматтар
заман қайшылығын шығармаларына арқау етті. ... ... ... заман тудырған, адамның ақылына сыймайтын, мағынасыз жаңа тәртіпті
қабылдай алмаған суреткерлердің ... ... ... ... ... келген еді. Себебі ұлт мүддесін қорғауды социалистік
реализм әдісі аясында қарастыру қиын ... Бұл ... ... ... жаңа өкімет еріксіз танған әдебиет функциясынан
бір сәт алшақ кетіп, өз мүмкіншіліктерін пайдалануға көмектесті []. Сөйтіп,
жаңа ... ... өмір ... ... ... ... қол үзіп,
болашағы бұлдырлана бастағанын сезген жазушылар әр ... ... ... бара ... ... болады. Осы орайда аталмыш жылдардағы
қазақ прозасы әлемдік әдеби ағымдағы жетекші ... бір ... ... ... адам мәселесін шешудегі, соған ұмтылысындағы
орнына да көңіл бөлді.
М.Әуезовтің «Қорғансыздың күні» ... ... ... ... Жалпы, жазушы осы туындысы арқылы қазақ әдебиетіне үлкен
жаңашылдық әкелді деп сипаттауға болады. Себебі сол ... ... ... әңгіме жанрында дәл осындай адамның ішкі психологиясына
тереңдеп ену болған жоқ. Б.Майлиннің әңгімесінде де ... ... ... бар. Онда молда мен оның атқосшысының елден зекет малдарын жинап алып
бара жатып, бір үйге ... ... сол ... үйдегі жас қыздың
қорлағанын, таңертең ерте тұрып алып, абыройы төгілген үйден ... ... ... онда ... сезімдік күйлеріне, автордың өз
тарапынан үн қатуы ... ... бұл ... ... ... ащы ... сықақтауға мән бергендіктен, ... ... ене ... Ал ... ... ... болмаған
үлгімен, көбінесе Европадағы сентиментализм ... тән ... ... ... ... ... ... өріп шыққан.
«Әуезовтің алғашқы әңгімесі «Қорғансыздың күнінде» (1921) ... ...... ... - әлдінің әлсізге көрсеткен озбырлығы.
Бұл бір қараған кісіде бай мен кедейдің ... ... ... ... ... ... ... мәселе - өмір қайшылығы, ақ пен
қараның, әлді мен ... ... пен ... ... ... ... сезім сергелдеңі.
Сентиментализм ағымына тән әдеби-эстетикалық компоненттердің романтизм
элементтерімен араласа қолданысы М. Әуезовтің әңгімелерінен айқынырақ көзге
түседі. Бұған «Қыр ... ... ... түн», «Қысты күнгі
дала» новеллаларын талдау барысында көз жеткіземіз. «Қысқы түндегі» ысқырып
ойнақ ... ақ ... ... ... суреті әбден жүдеген кішкене үйдің
ішіндегі тағдырдың азабын тартқан жандардың қасіретіне лайықтанады. ... ... ... ... ... ... айтылмайды. Аласұрып елірген табиғат көрінісінінен тіршіліктің әлсіз
ғана нышанын беріп тұрған кішкене жүдеу үй ... ... ... ... ... екпіндеп келіп соққан қатты дауыл біресе гуілдеп
шыдамсызданып, біресе ысқырып әлек салып, ... ... ат ... ... ауру ... ... ... оятады» []. Алғашында
реалистік нақтылыққа ... ... ... ... ... ... ... жердегі пейзаждың мақсаты кейіпкердің ойы
мен рухани дүниесімен ... ғана ... ... әр жағдайдағы
эмоциясы мен сезімінің берілу мүмкіндіктерін тану ... ... жол ашу үшін ... ... ... дауыл, үскірік жел, ақ
түтек боран – қорқыныш пен үрейдің, жақындап ... ... ... ... жоқ ететін хаостың символдары. Табиғат көріністерінің
эмоционалдық ... ішкі ... ... ... ... ... ... инстинкті ұмтылыстарды айғақтайды. Бұл – сөз ... ... тән ... әңгіменің бастауында қысқы күннің суық бораны мен ... ... ... көңілсіз көрінісі беріледі. Осының өзі ... ... ... ... ... соны сездіретін көрініс сияқты. Ал,
шындығына келгенде, бұл ескі ауылдың тұрмыс-тіршілігі. Тіпті осы жолдардан
қазақ халқының ... ... ... ... ... қылаң
бергендей. Панасыз, ықсыз жазық ... ... «ел ... ... Бұл ... ... ... ел ерте күннен аталарының ... және ... ірге ... ... жері жоқтықтан, «Құдайына
жылап» отыра беретін. Бұлардың жалғыз-ақ медеу қылатыны Арқалықтың егіндігі
еді. ... ... шымы ... ... жер болғандықтан, үй басының салған
бірлі-жарымды бөлтек егіні тәуір болып шығып, ұзақ қысқа қорек ... ... еді» ... ... ... яғни ... ... айтылады, әңгіменің
«әлқиссасынан бастап ішкі монологтың бір элементі болып табылатын – ... ... ... ... отырып, негізгі оқиғаға баспалдақ
ретінде Ғазизаның ... бара ... ... ... деп аталғаны,
Арқалық бойында қыс бойы азынап соғы ... ... ... аңыздық
желісіне жол беріледі. Әдебиеттанудағы еске алу ... ... ... ... ... өзі адам ... бір ... тығылып
қалған әртүрлі әсерлердің, ұғым-сенімдердің, белгілі бір ... ... ойға ... ішкі жан әлемінде бір-біріне тәуелді-тәуелсіз
өзара сабақтас сезімдердің туыына себеп болары ... Еске алу – ... өріс ... оның ... ... ... ... яғни – тұңғиық
ойға берілудің алғашқы баспалдағы. Күшікпай туралы аңыз екі ... сары ... ... ғана ... ... ... ажал-аяздың
алдындағы адамның әлсіздігінен, әлдінің әлсізге жасар ... да ... ... ... – ой ... ... ... тұрғыдан
пісіп жетіліп келе жатқандай.
Әңгіме басында автор пейзаждық суреттеу тәсілі арқылы ... ... ... кейіпкерлердің де қорғансыздығын аңдатып кетеді. Пейзаждық
әдістерді кеңінен қолданып, ... ... ... бір ... өру ... ... тән негізгі ерекшелік. Ол
жазушының кез келген шығармасында үлкен маңызға ие. Тіпті әншейінде жансыз,
өлі, адамдар өмірімен байланыссыз ... ... ... ... ... құлпырып, жан бітіп, кейіпкерлер өмірімен үйлесіп ... ... Ол ... жастайынан жаз жайлаудың, қыс қыстаудың
суретімен етене таныстығын аңғартады. ... ... ... ... ... ... өзі тыс қалып қоймайды. Бұдан кейін ... ... ... оның ... аталуына қатысты аңыздан сыр шертеді.
Күшікбай – атақты батыр болған ... Оның ... жете ... жас ... өлуі оқып ... ... ... жабырқата түседі. Жазушы оның
өлімі мен толастамай соғып тұрған боранды ... бір ... ... ... ... көп мұратына жете алмай, жас күнінде қуаты
қайнап, долданып өлгендігінен моласы ... ... ... ... ... ... екен деп, бағанағы кәрі әңгімесін ... еді» ... ...... ... ... ... орман, қара түндегі
сұрықсыздық ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырды. Қорқыныш пен түнек
жайлаған ... үрей мен ... ... ... ... ... ... қорғансыздықпен, панасыздықпен шендесіріле бейнеленуі
«Қорғансыздың күні», «Жетім», ... түн» ... ... ... ... ... кейін кейіпкерлер жайын сипаттауға ойысады. Олар ... ... – Ақан ... ... ... оның ... ... деген
жылпос жігіт. Ақанның әдеби портретін жазушы былайша көрсетеді: ... ... ... жаңа ... ... бар. ... ... сыртынан киген
мол сұр шапанының жағасы қара барқыт. Аяғында байпағының қонышын барқытпен
көмкерген жаңа қара ... ... ... ... ... ... ... жігіттің жасы отыз шамасында. Орта бойлы, дөңгелек денелі,
қысқалау мұртты, шоқша ... ... беті ... ... ... ... ... кішілеу өткір көзінде және түксиген қабағында өзгеше
қаталдық бар. ... ... көз, ... ... Бұл ... пішіні құмарлыққа көп салынғандығын білдіріп тұрады».
Адам санасының өзіне тән осынау ... ... ... ... и ... сознания» деген мақаласында ... ... ... и действует в настоящем, опираясь на ... с ней, ... и ... Олай болса, адамның саналы өмірі
оймен тікелей байланысты екен.
Бұл өзі ел билеген болыс, әрі отызды орталап қалған жігіт ... ... ... еске алу ... – елестету (воображение) тәсілін
тудырып ... ... кез ... ... ... күні осы ... ... да алыс емес деген сөз».
Осы суреттен-ақ болыстың ... ... ... безінген
мейірімсіз жан екендігі айқын аңғарылып тұрады. Жалпы ардан, ... ... ... бет ... ... Бұл ... Әуезовтің
рухани ұстазы Абай хакімнің өте көп сынаған, әрі қарай Шәкәрім ... ... ... ... ... ... ... Абай даналығынан нәр алғандығын дәлелдейтін бұл бір ... ... ... сабақтастық зерттеуші-ғалымдардың назарына аз
ілікпеген. Бұл жайында ... ... ... өзі ... ... құбылыс. ...Абайды әлемге әйгілеу үшін Әуезов қандай
қажет болса, Мұхтар Әуезовтің дүниежүзі мәдениетінің биігіне көтерілуіне
Абай ... ... ... ойшылдық дәстүріндей үлкен тірек ... еді» [] деп, Абай мен ... ... ... ... ... ... атап көрсетсе, «М.Әуезовтің ... сөз ... ұлы ... ... дәстүрінсіз талдау мүмкін емес.
Онсыз Мұхтар тұлғасы толық ашылмайды», деп ескертеді ғалым ... ... ... отырған әңгімеде осы ... ізі ... ... ... Абай өмір ... ... болмысының сипаты сөз
болып, Абай заманындағы ел билеу ... ... ... ... сомдаудағы ақын поэзиясының сарыны айқындалды» [].
Абай шығармаларында көп ұшырасатын кейіпкерлер - ояз, ... ... ... Абай ... ... ... ... жазады. Осылар кімдер
деген сауалға жауап беру үшін 1868 жылғы Жаңа Низам ережелері ... ... ... ... жаңа тәртіп, жаңа патша ... ... ... ... қажет. Қазақ өлкесі бірнеше облыстарға ... әр ... ... ... Уезд ... ... ауылнайларға
(старшындарға) жіктеледі.
Абайдың туған облысы Семей, көршілес Ақмола, Торғай, әріректе Орал
және Түркістан өлкесі түгел алынған соң ... ... ... ... ... бес ... тұрды. Облыс басында әскери губернатор (жандарал),
уездің басшылығында уездный начальник - оны қазақтар "ояз" ... ... ... шақты болыстан тұрған. Абайдың елі жататын Семей уезі жиырма
болыстыққа бөлінген. Қазақтың ... ... сөзі ... ... ... ... сөзін береді. Болыстар үш жылға ... ... ... де ... Ел ... ... дау, жанжал,
жай қылмыстарды би мен болыс шешеді, бірнеше болыстықтар ... ... жер ... құн ... ... ... ... әр болыс
уездерден әдейі бөлінген билердің съездерінде ... ... ... ... ... - ... ... яғни төтенше съезд
деп атаған.
Абай шығармашылығының ішкі ... ... ... үшін осы аталған
болыстар, билер, старшындар - ... ... ... ... ... ... ... қилы заманның көп
әлеуметтік, рухани жағдайларын ашып, дұрыс шешуге көмекші ... ... ... ... ... ... осы ... әкімшілік
аппараттың момын елдің мойнында отырып сүліктей сорғаны. "Түңлік басы
салық", ... ... ... ... ... ... ... елге ерекше
қазадай болып тиетін.
Осылайша елдің жерін алып, ... ... ... алым-салық салып
жатқан үкімет, халықтың қамы үшін білімін, мәдениетін көтеріп, дертін емдеу
үшін, тұрмысын көтеру үшін бірде-бір ... ... ... Өз ... ... жатқан елдің "алтыбақан ала ауыздығы" бұрынғыдан күшейе түсті. Әбден
кедейленген момындар ... ... ... Осы ... кедейліктен
бірінің-бірі малын барымталау, қонысын тартып алу, жанжалдасу, ... ... ... жер аударту, берген қыздарын қайтып алу, қыз-
келіншектерін ұрласу ... Абай ... ... ... ... еді. ... саяси-экономикалық, әлеуметтік, рухани хал-ахуалы
осылай еді.
Осыған қарағанда, азғын болыс-билердің, ... ... ел ... ... ұстаған болып, бірақ елді қасқырдай талап
жеп жатқан жуындардың кескінін Абай аз сын тезіне ... ... ... төңіректе: «Қазақтың ең жақсысы // Үш нәрсеге шоқынар // ... ... // ... ... [], - ... ... ... Оның осындай
жолға түсуіне қасындағы серігі Қалтайдың да ықпалы зор. Сондықтан автор
оның ішкі ... ... ену ... оның ... ... не ... білетіндігін айтады. Яғни Қалтай Ақанның көлеңкелі тірліктерінің
басы-қасында жүретіндіктен, оның ойының қай ... ... ... ... ... де ... ... Бұл жерде Қалтайдың қаншалықты
тілге жүйрік, пысық, ысқаяқ жігіт болғанымен де, өзінің ... ... бар ... ... Бұл жерден басшы мен бағынышты арасындағы
арақашықтықтың салмағын психологиялық өрімдер арқылы жазушы бүкпесіз ашқан.
Соған орай қожасына жағынып, оң ... ие ... ... ... де ... бар. ... арам ұпай жинап қалудың есебін біреудің оң екіде бір гүлі
ашылмаған қызын болысқа жығып ... ... ... ... ... бір ... Азғындардың алыс сапарға шыққанда таптырмас, нағыз жан
жолдасы болуға жарайтын серігі. Яғни ... ... ...... ... ... қатігездігі қасқырдан кем көрінбейді. Қорғансыз
отбасының күйреп тұрған ... ... ... кете ... ... ... өзі ... тақырыбын «Қорғансыздың күні» деп бекер
таңдап алып отырған жоқ. ... ... ... ... ... де қауқары жоқ. Шаңырақтың тірегі – отағасы мен шиеттей жас баланы
жер қойнына беріп, қайғыдан қан ... ... ... ... ... ... ауыз үй, төр үй ретінде салған екі бөлмелі екен. Бірақ ауыздағы
бөлме затында үйге арналып салынса да, ... ... ... ... әрі
шошала, әрі қораның міндетін атқарып тұр. Үйліктің белгісі терезенің жалғыз
әйнегін жапсырып ... ... және ... от ... ... ... ... қазанаспадан ғана білінеді. Іші қараңғы. Бұрыш-бұрышында
аяздаған қар, ... қара ... ... кір. Төбесіне жапқан
сырғауыл қарайған, түгел ... ... ... жақтағы бір бұрышында жаңа
туған бір қозы және арқасына киіз ... ... бір арық ... ... тұр.
Төр үйдің іші бұдан гөрі аз көңілдірек. Көп тұрғандықтан, май болып ... ... ... тар ... кіргенде, оң жақ бұрышта ешбір сәнсіз,
ретсіз үйіле салған үлкен пеш бар. Одан ... ... ... ... ... ... қолмен жиылған сұрғылт түсті көнетоздау екі-үш
көрпе, жастық. Есікке ... ... ... жүкаяқтың үстінде екі ескі
сандық, үйдің қалған жерінде бөтен еш ... жоқ. Төр ...... ... жерге жайылған ескі құрым киіз. Соның үстінде бір-екі ескілеу сырмақ.
Үй ішінің барлық жасауы – осы. Бұл үйдің де ... көп ... ... әр ... қара балшығы шығып, кір болып, қожалақтанып
тұр. Пештің де өне бойы не күйе ... ... ... кей ... сынған – о да тозығы жеткендігін білдіргендей. Оңтүстікке қараған
екі көзі жамаулы кішкене терезеге тау желі ... ... әр ... ... суық бу ... кіріп тұр. Көздерінің бәрін ... ... ... ... ... кішкентай жалаңбас лампының жалпылдап жанған
болымсыз жарығы үй ішінің қараңғылығын зорға жеңіп, аз ғана ... ... ... ... []. Осы ... үйдің жадаулығы,
жүдеулігі, күтім көрмегендігі анық танылады. Бұл сурет сол кездегі кез
келген ... ... ... тән. Тек байлар ғана мұндай жоқшылықтан ада.
Осы ... бір еске ... ... жазушының ертедегі қазақ ауылдарын
көрсеткен әңгімелерінде, хикаяттарында, повестерінде қыс – ... ... ... Өйткені қыста қазақ жұтқа ұшырап,
қолындағы бар малынан, байлығынан бір ... ... ... Және ... ... ... жаз шыққанша «шықпа жаным, шықпалап» отыра береді.
Оның үстіне қыста мал жұтымен бірге ... адам жұты тағы бар. Бұл ... үшін емі ... ... ... ... қорасан, сүзек дерттері.
Автор әңгіменің экспозициясында Күшікбай аурудан өлгенін бекер айтып кеткен
жоқ. Ол сол ... ... ... ... бір бәлесі. Ал бұл шаңырақты осындай
дерттер айналып өтпеген. Бір айдың ішінде осы үйдің ... ... - ... баласын қатар жұлып кеткен. Мұның өзі үйдегі жандарға тегіс ауру соққы
болып тиген. Әкесі мен ... ... ... ... ... жүрген жан
азабы тіптен бөлек. Жазушы оның көңіл-күйінің қалтарыстарын терең ... ... ... жас ... ... ... ... береді:
«Бұл баланың уайымы не? Уайымы – осы үйдегі үш ... ... ... ... Бұлардың басынан тағдыр дауылы жаңада ғана соғып өткен.
Қораның алдындағы жас ... сол ... ... туған. Бұл
әйелдердің қуаныш-қызығы да, үміт-қорғаны да сол суық ... ... ... Ол ... жатқан – Ғазизаның әкесі Жақып және жаны
туысқан, жалғыз кішкене бауыры – ... Осы ... ... бір ай ... мен ... ... ... сүзек болды. Ғазизаның ағам өлсе, күнім не
болады деп, күндіз-түні бірдей тыным алмай, ... ... ... ... ... ... ... мойнына бұршағын салып, ата-бабасының
аруағына жалбарынғаны себеп болмай, екеуі де өлген.
Иесіз ... ... ... үш әйел құлазып, зарлап қалғанда,
маңайынан жиылған көрші-қолаңшы ғазиздерінің ... суық ... ... ... ... ... ... өңі қашып, көзінен ыстық жасы
тамшылап кетуші еді» ... ауыр ... ... отбасының ендігі үміті ешкімде емес.
Өйткені екі жанның қаза болуы ... бір ... ... ... ... ... қысастығы екінші жағынан шоқпан болып тиюде. Мейірімсіз,
қатігез, тасжүрек жандардың бұл ... ... ... сол ... ... ... ... қамқорлықтан ада айуандық дәрежеге
түсіп ... ... ... ... Дәл ... барынша қыр-сырын баяндай
суреттеу М.Әуезовтің ерекше жаңалығы болып табылады. Бұл ... ... тән, ... ... шындығын, қоғам шындығын шынайы ашатындығымен
тел үйлескен тәсіл. Отбасындағы қайратты ... ... ... болыс екенін естігеннен кейін оған жан қиналысын шерткенді ... ... ... ... соң, ... теңдік әперер, қорлығын
қойдырар деген әлсіз ғана үміт қана. Сол кезде оларға қысастық қылушылардың
бейнесі ... ... ... тірі ... ... ... ... көріп, бауырына тартып,
қолына түскен азын-аулағының жартысын жырып ... ... жар ... ... Ысмағұл не қылды? «Жақып өлгенде бата қылушыларға мен қойымды
сойғамын» деп, Мұқашым қысылып жатқанда, даладан ет таусылса, ... ... деп ... ... ту ... ... ғой. Мына ... «Шаруаға ие
болатын кісімсіп қоқақтамасын, одан да Жақыпты жоқтауын білсін, ... ... деп жүр ме ... деп ... ... []. Осы ... қарап отырып,
Ысмағұлдың надандығын, көрсоқырлығын аңғаруға ... Ол ... бір ... іс ... ... пайдаланып, соның арқасында ғана ... қолы ... Ал ол ... ... ... отырған ісі мынау. Сол
сияқты басқа да жуандар қарыздарын сұрап келіп, жазығы жоқ ... ... ... бәрі олар үшін ... ... Алайда айтылып жатқан әңгімелер
құлақтарына кірмеген екеуі бастапқыда түйген ойларын ақыры ... ... ... ... ... ... ... Елестету тәсілі бар оқиға біткен соң
жасөспірім қыз ... ... ... Еске алу тәсілі болып
қайталанады. Міне, автор ішкі монологтің осынау ерекше ... ... оның ... тереңдету үшін және ең бастысы ондағы ... ... бір ... ... ... ... еске алу мен елестету секілді әдеби тәсілдерді өзіне тән стильдік
ерекшелігімен, даралық сипатымен сәтті қолдана ... ... осы екі ... еске алу мен елестету арқылы болған не өткен оқиғаны баяндап қана қоймай,
көркемдік тәсілдерді ойната отырып, ой айтуды, адам ... ... ... ... ... ... ... қаламгерлік құдіретінің өзі міне,
осында ... алу ... ... бір формасы – Ғазизаның әжесінің әңгімесі.
Баласы Жақып пен немересі Мұқаштың ... ... ... ... болып қатқан қайғысын, ішкі шерін сыртқы шығара алмай ... ... ... мына ... ... – ішкі ... ерік беруге себеп
болды. Мұндағы еске алу, өткен өміріне саяхат жасау – кемпірдің бүкіл ... ... ішкі ... ... шығаруға түрткі болып, «ой
ағысын» тудырады. Кемпірдің әңгімесінен, әсіресе «...Даусын біресе ... ... өңін ... ... ... келіп, аяғын сыбырлатып
жеке-жеке айтып, ұғымды қылып, ... ... ... ... ... ... ... қуанышты, бар-бақытты ендігі қалған өлмелі
өміріне талшық еткен қатал тағдыры танылады. Баласы мен ... ... ... ... ... сол сәттегі қуанышты көңіл-күйін бастан қайта
кешкендей, өңі ажарлана, олар дүниеден ... ... ... ... ... ... халі ... қайта оралып, «мархабат күткен
кісіше жаны қысыла» үміттене қарап, мүсәпір күн ... ... ... көңіл-күйін, бүкіл үміт-тілегін тек сол сәттегі көзқарасы (взгляд),
дауыс ырғағы, бет әлпетіндегі әртүрлі сезімдік ... ... ... ... ... пауза т.б. арқылы ашып, көңіл-күйді тап басып, дәл,
нанымды түрде суреттейді.
Шынында да диалог – кемпірдің әңгімесі ұзақ болғанымен оның ... ... ... қызметі үлкен. Бүкіл әңгіменің желісі де, арқауы да
осы психологиялық ... осы ... ішкі ... бүкіл бір үйлі
жанның трагедиясы, көңіл-күйі, тағдыры тілге тиек ... осы ... ... ... бұл тәсіл бізге бейне бір ХХ ... ... ... бой ... ... ... ... ерекшелігін, олар пір тұтқан «ой ағысы» тәсілін еске түсіретіндей.
Мысалы, осы бағыттың басты өкілінің бірі Ф.Кафканың 1922 жылы ... ... ... ... ... ... әрбір адаммен осылай
психологиялық диалог етіп құрады. ... оның әр ... ... ... етіп ... да ... ... «Первый разговор с хозяйкой», «У
старосты» т.б.), олардың ішкі ... ... ... әр ... ...... ерік ... олардың жан-дүниесін жан-жақты ашуға
тырысады. Мысалы «У старосты» деген тараудағы старостаның ... ... ... ... вы еще не ... - ... староста, - и я
могу вам ... что было ... ... наш ответ неудовлетворил
такого человека, как Сордини. Я перед ним преклоняюсь, хотя он меня ... Дело в том, что ... не ... мұнда да сөз алған староста К-ға қарамай, тап соқыр кемпірдей ... бар ... ... ... Ол ... ... ... өз сөзін қайта-
қайта бөліп отырғанымен шаруасы ... ... ... көздегені де кемпірдің ішкі өмірін, тағдырын, қайғы-
қасіретін ... ... Оның ... бар ма, жоқ па, ол ... ... ... емес. Сондықтан да ол обьектіге тоңмойын, өзге түгіл
өз басының қайғысын сезіне алмайтын Ақанды алып отыр емес пе? ... ... ... үшін де Ақан да бір, ... ... да бір. ... әңгіменің
тіршілік арқауы бізді осындай логикаға алып келеді. Кейіпкер болмысындағы,
санасындағы псхологиялық процестің драмалық құбылысқа ұласуын ... ... ... сабақтастырып, байланыстыра білген. Адам жанының ... ... ішкі ... ... ... ... әлгі ... төл әдебиетімізде бұрындары кездеспеген кесек кейіпкер.
Бүкіл бір отбасының (тіпті, қазақ халқының бір кезеңдегі трагедиялық
халін) ауыр ... өз ... ... ... ... де ... ... сол сәттегі мүсәпір кебін көп кешікпей-ақ әлі де ... ... ... қыз Ғазиза киеді. Әжесінің көңіліне ешқандай
секем алмай айтқан: «...шам алып, шөп алатын жерді көрсетуге» ... ... ... ... ... енді Ақан болыстың жол бойғы Елесінің құрбаны
болады.
Өзі ... өзі ... ... Ақандай қатыгездікке, озбырлыққа,
қорғансыздыққа ... ... ... де, ... ... ... ғана ... өз Тағдырына, әлдіге, жалпы өмірдегі мына толып
жатқан қиянатқа деген қарсылығы нәтижесіз болады. Жас қыз ... ... ішкі ... шек жоқ, ... Оны ... ... былай
береді: «Ғазиза зорлықтан босанғанда, есі ауыңқырап, көңліне ... ... ... алыстап бара жатқандай болып көрінді. Бұл
сезім – бұл уақытқа шейін көңліне келмеген аса жт бір суық ... ... ... келе ... сезімдей, бір түрлі шолақ, ұғымсыз. Не
қыларын білмей, өксіп-өксіп жылап, жерден ... ... ... отырып
қалды. Бірталай отырған соң, ептеп есі кіре бастағандай болды. Бірақ есі
кірген сайын, ойына келген нәрсе ... суық ... ... ... өлгеннен
бергі басына түскен ауыр хал түгелімен көз ... тез ... ... ... ... мүгедектеніп отырған шешесі; қартайып, қайратынан
айрылып, кемтар болып отырған кемпір әжесі есіне ... ... бір ... ... – шешелеріне барлық көрген қорлығын айтып, жылап, зарлап ... ... ... ... ... іші құсаға толып, жас жүрегі
жаншылып, бұл күнге шейін көрмеген азабын ... Жас ... бір ... ... ... ... ... Ешуақытта қанаттыға қақтырып,
тұмсықтыға шоқытқан емес. Жүрегінде ... та, ... та ... ... ... ... міні жоқ, салмақты, таза тәрбиелі бала
– бұл күнде сол не көріп отыр?». М.Әуезов ... ішкі ... ... ... ... оның кінәсіздігін, пәктігін, тазалығын көрсетіп
отыр. ... ... ... ... тап болмаспын деген қыздың ... енді есі ... ... ... Ол үшін соңғы тиген соққы
– алдыңғы екеуінен де ауыр тиген, жан-жүрегін қан-қақсатып кеткен соққыдай.
Бейне бір ... ... ... ... ... ... ... отыр. Сол
кездегі миына сапырылысып келіп жатқан ... ... ... ... ... отыр. Мұнда ішкі монолог тәсілі қолданылған.
Қаһарманның рухани-моральдық дамуында тұрмыс, кәсіптер саласындағы іс-
әрекеттер нәтижесінде суреттеледі. Алайда ол ниет адам болмысының, ... ... ... ... күш ... ... ... жан дүние процестеріне тән ... ... ... ... еді. Мұндай шарттылықтан құтқаратын – ішкі монолог,
шындық ... адам ... ... талдау жасауда септігін
тигізеді.
М.Б.Храпченко: «Ішкі монолог адамдардың ... жан ... ... [], - деп ... ... ... ... атап көрсетсе,
Б.Майтанов: «қаһарман санасындағы стихияны таныту арқылы өмірді түрлі
аспектілерде кең бейнелеуге ... [], - деп ... ... ... ... ... не к самому себе высказывание ... ... ... ... процесс, монолог
«про себя», в котором иммитируется ... ... в ее ... ... [].
«Монолог (дәстүрлі қарапайым монолог десе де ... кез ... ... ал ішкі ... тек ... биік ... тән ... мұндай түрі қарапайым ғана ертегілерден ... ... ... өз ... сипатын жан-жақты қабылдай алып, нақышына
келтіріліе өрілген монолог Қазан төңкерісіне дейінгі, тіпті одан ... де ... ... бірі ... ... ... тән екі қасиетті атап өткен жөн. Ол,
біріншіден, күрделі психологиялық жағдай мен психологиялық процесті ... ... ... жан ... жиі болатын күйзеліс,
психологиялық қиналысты беру атмосферасы. Осы психологиялық ... ... ең ... ... сол ... дәл де нанымды беретіндей бейнелеп,
көркем сөздер табуы керек. Ол жазушы ... өте бай әрі ... ... Оған ... ... ... мен «Қаралы сұлу» атты
әңгімелері куә. Осы екі әйел баласының басындағы ... ... ... тартыс пен ішкі өмір ағымынан жазушы ... ... ... ... ой түйе ... ... қазақ ауылындағы әлеуметтік теңсіздік, әділетсіздік, ... ... ... ... әйел ... ауыр ... ... қайғы жайы ... ... ... ... күнінен» кейін «Қаралы сұлу», «Ескілік көлеңкесінде», «Кім
кінәлі», «Кінәмшіл бойжеткен», «Үйлену», ... ... ... ... ... ... ... бейнеленеді.
Жазушының «Қаралы сұлу» әңгімесінде алты жыл бойы жесірлік көрген
Қарагөздің ... ... күйі ... ... ... өткізген
өмірін жазушы күздің айсыз қараңғы түніне енген жолаушының ... Жаны ... жас ... ... ... ... жастық буы алға
жетелейді. Қарагөзді қоршаған орта, ... ... да бір сұлу ... ... ... ... қол бұлғап, думанға шақырғандай.
Қарагөздің мыңғырған малы, жанында жәдігөйленген ағайын-туыстары мен,
мұның бұйрығын күткен күзетшілері мен күтушілері, ... ... ... ол ... ... ... ... ішінде одан жалғыз ешкім жоқ.
Өйткені ол ... ... ... болып табыса алар, ішкі күйін ұғатын
жанашыр адамды іздейді. Бұл ... ... ... рухани әлеміне зер
салып, оның қажеттіліктерін табуға деген ізденісті баса көрсетеді. Оның жан
сырын түсінер жалғыз ғана адам – ... ... еді, одан да ... алты
жыл өтті. Автор оны алты жылдың ішінде ... ... адам ... ... оның ... ... мен ... көңіл-күйін түсінер ешкім жоқ,
мұң-шерін бөлісерлік жан да таппайды. «Әңгімедегі өмір ағыны, жан ... ... жан ... сан ... қалтарыстары, ішкі иірімдері
логикалық тұрғыдан нанымды, психологиялық талдау арқылы кеңінен ашылған.
Шығарманың композициялық құрылымы, ... ... де ... ... ... ... ... танытарлық сөйлем соңындағы
леп белгілер..., көп нүктелер, үзік-үзік ... ... ... ... Бұл
тек Қарагөздің жан дүниесінде болып ... ішкі ... ... сыр ... ... да ... ... психологиясы емес,
әңгімелесушінің, яғни шығарма психологиясы бірінші кезекте тұр» [].
«Жалғыздық – қашанда жеке ... ... ... ... ... егілуге де, ішкі құпия тіршілікке ерік беруге, өз сезімін
қадағалауға да, қадағаламауға да құқысы бар мезет. Әрі бұл кейіпкердің ... сыр ... оның ... ... да ... үлес қоса ... ... Өйткені жалғыздықтан жапа шеккен жан көбінесе өз ойымен
болады, оның өткен өміріне ... ... ... ... ... ... секілді бір сәттік құбылыстар оны ішкі монологке,
өзімен-өзі ... ... ... ... адам ... қапаланғанда немесе
шектен тыс қуанғанда еркінен тыс, ... ... ойы ... ... ... ... іс-әрекетке баруы мүмкін. Оны ... ... ... ... шындықты санамен бейнелеуіне тікелей
қатыспайтын, еркіңнен тыс ... яғни ... ... ... - ... ... ... көнбеген асау сезім ақыл-
естен айырып, өзі ойламаған, тіпті түр-түсін жөндеп те ... ... күйі ... ... ... сыр алдыруы психолог К.Г.Юнгтың мына
сөзін еске салады: «Такие ... как ... воля и т.п., еще ... но ... в досознательном состоянии, что, ... при ... ... в том, что ... не ... но мысли приходят к нему».
Қарагөз да тап сол ... бұл ... ... ... ойлап үлгерген жоқ,
тек ой оны аяқ асты (тіпті еркінен тыс түрде) ... де, өзі ... тап ... ... ... ... сыр ... ішкі монолог та
жоқ, небір жан ... ... ... ... ... үшін автор
тұрғысынан толғаныс-тебіреніске де ерік берілмеген. Кейіпкердің ... ... ... әрекеті мен ой-сезімінің ішкі диалогпен дәлелденуі
немесе саралануы да ... ... тек ... ... әңгіме
айтушының, яғни Қарагөзді жасырын ... ... ... ... ішкі ... да бар. Оның дәстүрлі ішкі монологтан өзгешелігі
де осында жатыр. Бірақ ол автордың емес, ... ғана ойы, жан ... ... сергелдеңі. Ішкі монологтың, ішкі драманың бұл ... ... ... ... ... ... Бұл, ... жазушының
жазу шеберлігін, даралық сипатын айқындаса керек» [].
«Жалпы Әуезов әңгімелерінен бастау алып, «Абай ... ... ... ... пен ... адам мен ... бітіспес күресі,
Ажал – Ақиқат – Табиғат алдындағы адамзаттың әлсіздігі шын мәніндегі өзінің
көркемдік көкжиегіне жетіп, терең философиялық ... ие ... ... ... ... ... ... күйін табиғат та
қошеметтегендей.
«Көлеңкелі биік тоғайдың іші рақат-ты... Сұлу... Жас тоғайдың ... ... ... мас ... сенделткендей. Елсізде жалғыз өзі жүз
толғанып жырлаған бұлбұл Қарагөздің ұзақ жылғы қайғысы мен жайын табиғаттың
иесіздігін қошеметтегендей».
Жазушы ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Жайлауға көшкен елдің көңіл-күйі, жазғы құлпырған табиғат ... ... ... одан ... құтыртып, сезім толқындарына өн-бойын
билете түсті.
Жазушы «Қаралы сұлу» әңгімесіндегі Қарагөз образы ... ... жан ... ар ... ... беріктігін символдық бейнеде
көрсетуді ниет еткен.
«Бұл ретте М.Әуезовтей адам жанының тұңғиығына үңіліп, ой-сана мен іс-
әрекеттегі психологиялық процесті ... ... ... ... ... жазушы сирек. Әрі суреткердің алып отырған кейіпкері шығармашылық
адамы болғандықтан да, шығарманың ... ... ... ... ... атап көрсеткеніміздей, Әуезовке дейінгі көркем прозада жеке
кейіпкерлердің ішкі жан ... ... ... мен рухани
әлеміндегі психологиялық процестер көбінесе автордың ... ... ... ... ... жүрсе, Әуезовтен бастау алған кең тынысты
эпикалық туындыларда жеке адамның жан сыры, күйініш-сүйініші монолог, ішкі
монолог, «ой ... т.б. ... ... ... ... бейнелене
бастағаны белгілі. Сондай-ақ, Әуезов қолданған ішкі ... ... ... ... ... ... ... де баса
айту керек. Осы жерде ғалым Л.Гинзбургтың Толстой ... ... ... «В до ... литературе внешняя речь незаметно переходила во
внутреннюю, ничем от нее не ... ... ... ... речь ... ... заметной, функционально отделил ее от авторской речи и от
разговорной речи ... ... Л. О ... прозе.
Ленинград. Художественная литература. 1977. с.339]».
«Шын мәніндегі М.Әуезовтің таланты эпикалық ірі ... ... Әр ... ... ... айналдырып, даралау ... ... ... әр ... ... бар. Ол көбіне кейіпкерінің
болмыс-бітімін, мінез-құлқын, ішкі әлемін, рухани ... және ... ... ... ... ... ... тартыс
табиғатын ашуда айтарлықтай роль атқаратын – диалог, ... ... т.б. ... ... жан мен ой ... ... құбылыстары, іс-
әрекет болмыстары т.б. секілді көркемдік тәсілдер» [].
«Жазушының қыр суреттері мен қыр әңгімелерінде қазақ ... ... яғни ... мен ойпатын, өзен суы мен көл ... ... ... тауы мен ... ашық аспанын, жаз мезгіліндегі жайлы күні ... ... ... желі мен ... ... қыс ... аязы мен құтырған боранын соншалық әсерлі, ... ... ... ... ... ... ... және ондағы үздіксіз
болып жатқан сан алуан құбылысты автор жалаң ... [], - ... ... ... ... дөң ... «Қысқы түн», «Қысқы
күнгі дала» атты үш шағын бөлшектен тұрады. ... ... ... ... табиғаттың кейбір көріністері суреттеле келіп, сол жаратылыс
аясындағы жәндіктің, әсіресе адам ... ... ... ... сол ... қуанышы мен қасіретіне, жабырқауы мен
серпінісіне, ... мен ... ... ... тұрмыс-тіршілікте
үйреншікті әрекетіне байланыстыра отырып суреттейді.
Мысалы, «Кешкі дөң басында» күн батар алдындағы көрініс былай алынған:
Аспан әлемінде ... ... ... жатқан өзгерістер көз алдыңыздан
тізбектеліп өтіп жатқандай. Сондағы көріністер кеш ... ... ... ... ... шыққан қыз-бозбала, қағыста оқшауланып
хат оқып отырған жас ... ... аңға ... ... ... аңшы ... жазушы пейзажды адамға тән сипаттармен жандандыра теңеу арқылы
оның әсерлілігін күшейтеді және теңеудің алдында келетін күрделі ... бай ... сөз ... арқылы оқушының қиялын тебірентерлік ерекше
сезімге орайды. Жаздыгүнгі ... ... әсем бір шағы ... ... тыныштық орнатқандай әсерде қаласың.
Жазушының «Қысқы түн» әңгімесінде кішкене отбасының жан тебірентерлік
аянышты ... ... түн» - ... ұзақ түнгі тау ішіндегі жел гуілі мен ... ... ... мен ашулы дауылы бейнеленеді. Тұтасып кеткен аппақ
даладағы адам баспанасы тым ... ... ... ... ... ... ... тыстағы дауыл ... ... ... ... ... да ... ала-көлеңке болып әлсірейді» [].
Тынымсыз соққан боран... Кішкене үйдегі барлық жан үшеу. Кәрі кемпір
мен шал, ауру ... Оны ... ... хал ... ... Бала ... қайта-қайта оянады. Бұл сөйлемде көңілді селт еткізер көтеріңкі
эпитеттер кездеспейді, керісінше, ... ... ... ... Себебі жазушы эпитеттерді кейіпкерлерінің мүшкіл халін суреттеуге
пайдаланып отыр.
Жылдай созылған ұзақ күн өтпеді... суық дауыл, ақ боран ... ... ... ... тұр. ... түн ... жанды жұтқалы жалана
береді. Бұл түнмен ауру баланың өмірі жарыса алған жоқ. ... соң оның ... ... [], - деп ... аса бір ... ... ... қыс
айының рахымсыз суығы мен ... ... ... бара жатқанын
қатарластыра суреттеуде психологиялық параллелизмнің шебер үлгісін көреміз.
Осы тақырыпқа өзектес жазушының ... ... ... ... ажарсыз сұр бұлт қаптап алғандықтан, таңертеңнен бері күн
көзі ... жоқ. Кір ... ... ... ... түнерген сұр
бұлттар кәрі көңілге келген қожыған ойдай болып, ... ... []. ... бұл мезгілінен алдағы айтылар әңгіменің не жайында
екендігін ... ... ... шығатын жалғыз аяқ соқыр жолда ақырын ілбіп келе
жатқан жалғыз жіңішке қарайған ... ... қар ... ... болып,
қозғалысын өндірмейді» [].
Оқиғаның одан әрі өрби түсуіне осы жалғыз жолдың ... ... ... ... ... ... ... – Рәбиға, зұлымдықтан, зорлықтан басын ... ... ... ... суық жел, боран, айналаны басқан қараңғылық. Рәбиғаның
басындағы күйді, ауыр тағдырын ... ... дала – ... ... ... суреттелсе де,
оқиғаның аяқталуында трагедиялық хал жоқ. Зорлықтан, зұлымдықтан қашқан жас
келіншек Рәбиғадан ... ... ... нені де ... ... ... басына бостандық іздеп жолға ... ... ... ... ...... моласында», «Текшенің бауырында» деген екі
бөлімнен тұрады.
Қаламгер бұл ... жыл ... ... ... ... ... елдің тыныш өмірі, даладағы мөлдір таза саф ауасы, кешкі өрістен
қайтқан мал – қысқасы, қыр ... ең ... ... ... ... ... ... тыңдауға құштар болған жастардың бейнесі
суреттелген.
«Текшенің бауырында» әңгімесінде шаттық, қуаныш билеген, ... ... ... ... бауырында» жолаушылап келе ... ... орай ... ... жіңішке өзен сылдыр
қағып, жас жыланша сумаңдап, ... ... бір ... ... ... еріп келе жатты. Кей жерде суы кеңейіп, алаңға шығып, ай сәулесімен
ақ беті ... ... ... [], - деп осындағы «сылдырлап»,
«былдырлап», «сумаңдап», «нәзік» эпитеттері қосылып, ... ... ... ... ... ... тұр. Ал, ... теңеуі өзен
иірімдерін көз алдымызға ... ... ... ... ... ...... Психологиялық очерк деп аталған әңгімегнің тақырыбы ... де ... ... бас ... ... ... байшыл
ұлтшылдарының өкілі. Ол оқыған адам, совет үкіметінің алғашқы жылдарында
жауапты қызметтерде болып, ... ... ... ... ... мен қастандық құбылыстарын жазушы үлкен ... ... ... азғындап, адамгершіліктен айрылған Жәмиланың
кескіні де өзіндік ... ... ... ... ... ... Аманбай, Қасымқан сияқты өздеріне ұқсаған
образдар да бар. ... ... ... ... ... ... ... жазушы социализмді биік ... ... ... ... ... қашалып, кең алып, іргесін алып
өсіп келеді» [], - дейді. Осылайша тау мен ... ... ... ... ... ... қимылдарымен, ой өрісімен тауды шығарманың басынан
аяғына дейін жарыстыра бейнелейді. Мысалы, тау ... ... ... Қасенге басқаша қалыпты аңғартады. «Мейірлі емес, қорқытады»,
«Жазалайтындай көрініп кетті» дейді. ... ... мен ... ... емес, қарсылықты көреміз. Себебі Қасен – социализмнің қас
жауы. Шығармада тау ... ішкі ойын ... ... ... ұғады. Тау
«сазарып», «жылы қарамайды». Қасенде таудың ... ... ... ... өзінің әрекетінен кейін тау жаққа сескене
қараса, тау бұған сыздана қарайды. «Жорт, ... тұр» ... ... ... ... ... тағы сол: «ашулы мысқылмен басын шалқайта
салып, көзін сығырайта, сүзілте қарап қалған сияқты» []. Таудан ... ... ... ... ... Осы ... бәрі ... шабуыл сияқты. «Апырау, бұл не пәле? Бар қоймамды ашып,
абыройымды ашып, айрандай төгеді де ... осы ... - деп ... ... ... ұсталып кетіп бара жатқанда Алматы биігіне соңғы
рет көз ... ... ... ... ... ... Ол граниттей қашалған...
Соншалық күшті. Ол тағы жеңді... жеңді!» [].
Жазушы тауды жанды ... ... оның ... ... тән ... береді. Сол уақытта күн санап нығая түскен социализм заманын,
күйреп бара жатқан Қасенді символдық астар ... ... ... Мұнда
жазушы психологиялық ерекше тәсілді – түс ... ... - адам ... астыртын жүретін, әрі құпия қалтарыстарға толы
жұмбақ құбылыс. Түс адам жаралғалы бері ... ... адам ... ... ... Оның жұмбақ әлемі адамдар арасында даулы пікірлер туғызды.
Ғалымдар да мидың бейсаналы түрде іске ... ... ... ... ... қызғылықты зерттеулер ұсынды. әлемге әйгілі ежелгі ғалымдар
Пифогор, ... ... ... ... ... тууы ... оны жорудың түрлі жол-жоралғылары, ... ... ... ... эстетикалық-эмоционалдық әсері туралы әр түрлі
ой-пікірлер қозғаса, бүкіл әлемге аты шулы Еуропаның ғұлама ... ... ... түс көру ... ... ... ... көркемдік қызметін жан-жақты зерттеді.
Орыс ғалымы Ремизов айтқандай «Түстер әлемі мәдениетінде көне заманнан
келе жатқан дәстүрлі элемент» []. Ал әдебиеттегі ... ... ... ... ... шеберлігі, түс көру тәсілінің кейіпкердің жұмбақ
әлемін бейнелеудегі көркемдік құпиясы туралы әңгімелеу - бір ... ... ... ... ... біздің төл әдебиетімізде жоқтың қасы десек те
болады. Мәселен, атақты фольклортанушы ғалымдар С.Қасқабасов, Р. ... ... ... олар түс көру ... ... ой-
сананың жемісі, ескі салт-сананың көрінісі, халықтың наным-сенімінің
бейнесі ... ғана ... Осы ... дамыта отырып, Г.Піралиева түс
көру тәсілін психологиялық бейнелеу құралдарының бірі ретінде қарап, оның
табиғатын ... ашып ... ... ... бұл түс көру ... құпия
әлемі туралы алғаш жазылған еңбек десек те болады. Ал орыс ... ... ... мән ... ... М.Бахтин, А. Балов, А.Ремизов,
Ж.Степаньянц т.б. ғалымдар түс көру тәсілін ... ... ... ... ... ... де оларда бір жүйелілік бар.
Психологиялық сөздікте: «Түс көру - жеке ... тән ... ... ... мен ... ... түс ... тұлғалық
ерекшелігіне, сол сәттегі жағдайына тікелей байланысты» [] деп ... ... ... «Жер ... ... адам оны ... шарт. Түс
көру екі түрлі болады. Бірі - Алла тағаланың көрсететін түсі, ... ... ... түсі. Алла тағаланың құдіретімен енетін түс адамдарға
бір жақсылықтың немесе ... ... ... ... ... ... ... пайдасыз түстер» [] деп түсіндірілген.
Атақты психотерапевт Ф.Перлз «Түс - ... ... ... оның нағыз өмірлік жағдайы қандай деген сауалға жауап береді»
/14. 52/ десе, атақты психолог И. В. ... «Түс ... ... ... ... қиысулары» [], - деп сипаттаған. Бұл пікірлерге қарасақ, түс
- өмір құпиясын танудың, жан жұмбағын шешудің жанама жолы ... ... түс ... ұйқы ... ... фантазиясы деуге әбден болады. ... ... ... ең ... ... ... да түс көру ... романтикалық шығармаларда, лирикалық туындыларда адам
жанының жұмбақ ... ... ... ... ... сөзсіз. Түс көру
тәсілі - кез-келген ... ... ... ... ... болып
табылатын халық танымы, мифология, халық ауыз ... ... ... ... ... ... бейнелеу құралы. Оның
сан алуан көркемдік көріністері біздің төл ... ... ... ... бейнеленген және оны ақын-жыраулар өз ойларын айшықтау
үшін қолданған Әсіресе, түс ... ... ... маңызы,
өзіндік қалыптасқан дәстүр-тағылымы, сән-салтанаты мен өзі қойнауы құпия
сырға толы ғажап дүние.
Көркем ... түс көру ... ... ... ... ... ... М.Әуезов, Б.Майлин, Ә.Кекілбаев, З.Шашкин, Ә.Нұрпейісов,
Ә.Тарази, О.Бөкей т.б. жазушылар өз туындыларында ой ... ... ... түс ... ... ... ... түс көру тәсілін
қолданған қаламгерлер екі мақсатты мұрат тұтады. Бірі - ... ... ... ... интерпретацияласа, екіншілері таза
көркемдік компонент, поэтикалық қуаты мол әдеби түр ... ... көру ... екі түрін де ... ... ... ... жазушы
М.Әуезов шығармашылығын осы тұсқа дейін тек мифологиялық, философиялық,
адамгершілік концепциясы тұрғысынан қарастырып ... ... ... ... оның рухани бостандығымен, ғарыш тылсымымен
байланысты құпиялы, ... ... өз ... ... ... ерекшеленеді. Бұл концепция бүкіл романтикалық лириканың
лейтмотиві» [], - деп Д.А. Нечаенка айтқандай, әрі романтик, әрі ... ... ... М.Әуезовтің шығармашылығын назардан тыс қалдыруға
болмайды.
Негізінен түсте күндізгі ... ... ... ... эмоционалды
түрде әсерленіп: уайымдау, қайғыру, қуану, ренжу т.б. сезімдер арқылы
күндізгі ақпараттың сана ... ... қиял ... бой ұрып,
«әртүрлі көріністердің жүйесіз іске асуынан көрінеді». Сонымен қатар автор
«... періштелер ... ... ... таң ... ... өте қысқа
болады» [] деген Б. Сағындықұлының ... ... ... осы ... ... ... күйінен, болашақ ғұмырынан хабардар етеді және
оқырманына құпия күйінде қалдырып, тағы да түсті ойды ... ... ... бұл ... ... К.Абрагамның миф пен түс көрудің туыстығы,
олардың санадағы қызметі мен пайда ... ... ... пікіріне дәлел көреміз. Түс арқылы аян алу, болашақты болжап-білу
мифтік санаға тән сенім екендігін оның ... ... алар ... Түс көру ... ... ... ... қатысы туралы сеніммен
байланыстырылады деген пікірді еске алсақ, түсте табиғат пен ... ... ... бір ... ... көрінеді.
Түс көру табиғатының бір қасиетін З.Фрейд былайша ... ... өзі ... ... ой ... ... ... ерекшеленеді» []. Олай болса, мына жолдарға көз
жіберейік:
«Ойпыр-ай, не деген, не ... ... ... пе ем ... ... ... ... Не қылған қап-қара?.. Не қылған құлазыған жалғыздық...
Тау зорайып, пішіні суып аспандап ... ... ... ... алар
емес... Төменгі жағы көз алдында құлазып, шаншылып тас ... ... Ар ... ... алмай, көзін жұма берген сияқты. ... ... ... бара ... ... түпсіз қара қуыс... Ажал иісі аңқиды».
Жаман түс көріп жан тәсілім ете жаздаған Қасен түсінен шошынып, ... ... ... Әлгі ... алған ажал – Түс ... ... ... ғана көз ... ... енді ғана ес ... ... не,
өліп тірілгендей болдым...» - дейді [].
Осындай кейіпкердің түсі арқылы болашақта не болатынын меңзеп ... ... ... ... ... де бар. Оның ... ала тон»
әңгімесіне назар аударып көрейікші:
«Түн түнеріп, тұлданып, шарасына сыймай тұрған тәрізді... Даланың өңі
қашып, қурап, семіп бара ... ... ... ба, буылдыр ма - ел үстін
басып, жыбырқайланған қара ... ... ... ... ... ... о шеті мен бұ шеті иін тіресіп тұр. «Бұл не - мал ма? ... Топ ... ... ... қуылып шыққан саяқ ат құсап бірен-сарандаған
қаратоптан ... ... ... ... ... бұл не ... екен?» деп
Шермек атын қамшылай түсіп, Кенжебайдың шоқысын бетіне ала келе жатты.
Дүр ете қалды. ... ... ... ... Топ ... үн ... ... үні әлемді жаңғыртып, аспанда шыңылдап, құлақты
жарып бара жатқан сияқтанды. ... ... ... тежеп тоқтала түсті.
Жүрегі қобалжып, денені қорқу билеп қалтыратты. Аспан төніп төбесінен ... ... ... деп еді, үні ... Аты бір нәрседен
белең алып, жалт бергенде, Шермектің ебедейсіз тақымы ... ... ... құшақтай аттан қалпақтай үшқан секілді болды...
-Ұстадық, ұстадық!..
Ұнамсыз дауысқа Шермек шошынып басын көтеріп ... әлем ... ... басып тұрған сықылды болды. Буыны қалтырап, тынысы бітіп, жан алқымға
келіп қалыпты... Темір аяқтанған қатты саусақ оң жақ ... ... ... ... ... айрылар емес... Ызғарлы ашу, уытты кек
маңынтүгел қоршап алғандай...
-Апырмау, кісісіндер, аясандаршы?!.
-Әкеңбіз!.. Танытармыз!.. - деген ... ... шаңқ ... ... ... алыста ма, әлде, мына қыбырлаған ... ... ... ма - ыңырсыған дауыс естілген секілденді. Таныс дауыс! Бұл дауыс ... ... ... ... ... ... тіліп жібергендей
болды. Абайлап қараса әкесі Сейпен! Қалың топтың аяғының астында ... ... оба ... ... мен ... ... ғой! Қарным жарылып қалды, қарнымды
тіліп кетті, - дейді әкесі.
Жан ұшырып Шермек әкесіне қарай ұмтыла берем дегенде, маңдайының ... ... ... жарқ етті... Шермек сескеніп кетіп, басын кейін қарай
тартып қалам дегенде, желкесі бір нәрсеге тарс ... ... ...... []
Бұл шығармаларда екі автор байлардың басына қара ... ... ... ... ... кететіндіктерін түс көру тәсілі арқылы
ишаралайды. Б.Майлин шығармашылығына қатысты «Б.Майлиннің ... ала ... ... көркемдік ерекшелігі» атты ғылыми мақаланың автор
Г.Пірәлиева бұл туралы ... ... ... ... түп ... ... осынау сәтімен табылған психологиялық бейнелеу
құралының бірі -әдеби түс көру ... тұр. Және ол ... ... ішкі ой ... ... ... ... сезімдік
тұрғыдан әшкерелеп, характерлік қызметін қоса ... ... ... түс ... түбірінен жаңаландырып, адамзаттың ойлау жүйесіндегі
күрделі үдерістерді бейнелейді. Әңгіме публицистикалық емес, психологиялық
әңгіме болғандықтан да онда осындай ... ... ... ... және ... ішкі жан дүниесінен, құпия сырларынан сыр тартуы ... ... ... ... ... қылмысы бар, өзге түгілі өзінен де
жасыратын ... сыры бар ... тән ... Өйткені түн тілі
/ночной язык/ сыр ... ... және ... да бара ... ... ... ... сырт көзден жасырып жүрген бүкіл құпиясын жариялап,
қапияда сыр алдыртып қояды. Кешегі байлық, мнсап, құрмет көзден ... ... ... ... ене ... жаңа ... ... толмаған ұлтшыл
интеллегенция өкілі Қасеннің қайғы-қасіреті, рухани жалғыздығы, келешегінің
күмәнді болуы, осы екі жолдың қайсысын ұстарын білмей дағдаруы бәрі осы ... ... Оның шын бет ... арамзалық іс-жоспарлары, қылмыстары,
оның бойындағы үрейі осы түстегі ... құла түз, ... ... ... ... бейнесімен байланыстырыла психологиялық
параллеизммен бейнеленеді. Кейіпкер басындағы екі ұдай сезім қайшылықтарын
суреттеуде түс – тау секілді ... ... ... ... білген
жазушы психологиялық жағдайды өз тарапынан ... ... ... ... көру ... – образды-символдық түрде көбінесе түс көрушінің
психологиялық мотивін, инстинкті ... ... ... және ... сана астарындағы алуан түрлі психологиялық комплексті құрайды. Автор
кейіпкерлеріне түс көргізе отыра, заман шындығын еш ... ... ... түс көру ... ... әдебиетші
ғалым Ж.И.Степаньянцтың: ”түс қандай бір ... ... ... ол
шығарманың негізгі ой-нысанасынан ауытқымайды” [], - деген сөзі біздің ... ... ... ... ... идеясы М. Ф. Достоевскийдің
мына ... ... ... ... ... сонда өз санаңда
неше жылдан бері жауабын күтіп жүрген сауалыңды қайта жаңғыртып, ... ... ... ... Және ол ... жаңа өте күшті сезім не қуаныш,
не реніш сыйлайды» [].
М.Әуезов - әдеби түс көруді өз мақсатына орай ... ... ... ... ой ... десе де ... келе беретін көркемдік еркіндігін,
мол ... ... ... ... ... ... ... қолдана білген жазушы.
Түс көру сәтіндегі толғанысты, түстегі оқиға мен түс көруші арасындағы
сезімдік, эмоционалдық, ... ... ... ... ... ... бастан кешетін жан қозғалыстары күндізгі сергек кезіндегіден
мүлдем бөлек... ... ... мен ... ... ... сол ... ... бастан кешу көп қиындық тудырады" [] деп
түсіндіреді.
Адамзатқа бейсаналы сәтте ... ... неге ... ол неге ... түсіме
еніп жүр деген сан сауалдардың тууына себеп болу түс көру ... ... ... ... да суреткердің сауалдарды көбейтіп, соған жауап іздеп
жанталасуы да шындыққа жанасымды. Және түс көру ... ... ... ... ой ... ... психологиялық түзілістер мен талдаулар
ертеңіне түсті еске алу ... де ... ... адамдардың,
заттардың, көріністердің образын дәл, анық көзге елестете ... да ... ... ... Түс ... ... ... "келе жатыр екем
деймін", - деп, көбіне болжаммен, күдікпен ... ... да ... Түс - ... ... рет ... Оны кино лентасындай қайталап көруге
болмайды. Ол тіпті мүмкін ... ... ... ... тап сол ... көріністе, болған оқиғаның еш өзгеріссіз көрінуі мүмкін ... Ол ... ... жат ... Бір ... сан рет ... де оларды бір-бірімен
шатастыруға болмайды.
Негізі, М.Әуезов түс көру тәсілін екі мақсатта пайдаланады. Бірі ... ішкі жан ... ... ... ену үшін, яғни аналитикалық
таңдау тұрғысынан келсе, бірі — түс көргеннен кейінгі көңіл-күйді егжей-
тегжейлі ... жазу үшін ... ... көп арқа ... түстерінен кейінгі кейіпкердің жан дүниесіндегі ой мен ... мен ... ... ... ... ... ең ұғымды
тәсіл. Кейіпкердің осындай екі әлем, екі ұшты ... ... ... ... ... үлкен әлеуметтік-философиялық ой
қорытуға бейім жазушы түс көрудің ... шын ... ... ... ... «Барымта» атты әңгімесінде ертедегі ел арасында тараған
жауласып-барымталасқан әдетті ... ... ... ... ... бірі – барымтаның зиянды жақтарын, яғни алысып-шабысып
кескілескен ауылдың келеңсіз жайын ... ... ... де ... жуансыған, соқтыққыш ел болатын. Осы екі ел ру басы жуандарының ... сыз ... ... бақталасы, бақкүндестігінен және солардың екі елді
бүлдірген мінезінен барып, ақыры, бір-біріне қатты ... ... ... ел ... []. ... әңгімесінде суреттелген оқиға Абайдың
поэзиясында да талай айтылған еді. ... ... ... елде бар ... ... ... делінген:
Ажарлыңыз, малдыңыз.
Пәленшені ұрам деп,
Түгеншені қырам деп...
...Қазақтың малын сапырып,
Көп бәлеге шатылып,
Кесапатқа жолықты.
...Жуандарға сыя алмай.
Сыйымсыз болды алашқа,
Барымтасын тыя алмай [].
Абай қазақтың ... ... ... көп бәлеге ұшырап, шатылып
жүрген адамның мінезін сипаттайды.
М.Әуезовтің «Сөніп-жану» әңгімесін оқып отырғанда, Сыздықтың басындағы
жайттарға Абайдың ... ... пен – ол екі жол» ... ... ... Адам баласының бойындағы ғашықтық, ... ... ... Абай ... көтерілген мәселе М.Әуезовтің «Сөніп-
жану» әңгімесінде де ... ішкі ... ... ... өрнегін тапқан. Мәселен: «Таңертең тысқа шыққанда қалыңдығы
турасынан қандай ойға байланғанын күйеудің өзі де анық ... жоқ еді. ... ... ... ... ... өтсе де, өз ... анық білген
нәрсесі – қалыңдығына құмар болып сүйетін, ғашық болғандай болып елжірейтін
түрдің жоқтығын байқады. Оның ойынша, «ғашықтық» дегенді бұл ... ... ... [34, ... ... ... ... пен құмарлық
сезімдерге Сыздықтың ойы ... ... ... ... ... пен ... ... түп негізі Абайдың бір кездерде ... ... ... толғаған ойларымен сабақтасып жатыр.
М.Әуезовтің өте көркем, тартымды жазылған «Кім ... ... да ... елжіреп босай бастады. Асау сезімі есінен ... ... бір ... жас ... ... сөзі таусылып, Ғазизаның жұмсақ
денесін қатты қысып, қайта-қайта сүйе берді. Ғазиза да жабысып құшақтап,
досының ... ... ... ... ... ернінен ұзақ-ұзақ
сүйді...» [], ... ... ... ... ... ... ... әңгімелерінде кейіпкердің ішкі монологы, үзіліссіз ... сана ... ... талдау секілді психологизмнің сан алуан
түрлі тәсілдер екі-үш бетті тегіс алып жататын сәттері ... ... ... ... ... ... ішкі ... тұрады. Және бір тоқталар жай,
жазушының әдеби әдістердің әртүрін ... ... ... ... әрі ... етіп ... яғни оқырманын жалықтырамын ... де. ... ... шырайы осындай ойлығымен, жан дүние
тереңдігімен, сюжеттік ... мен ... ... ... ... ... тудырады.
Сұм заманның құрбаны болған ... ... ... М.Әуезов шығармаларының арқауы болған.
Қазақ аулының ауыр ... ... ... ... ... ... бірі – «Жетім».
Жазушы бұл әңгімесінде қазақ аулындағы әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... білген. «Жетім» әңгімесінде
қарапайым адамдардың шеккен жәбір-жапасы, ... ... ... ... ... ... ... мен әкесінің қабірлерін
іздеп шыққан жетім бала Қасымның қазаға ұшырауы ... ... не ... ... жазушы о баста суреттеген табиғат
арқылы сезінуге болады. Қоңыр салқын жел, қалың қара ... ... ... ... кезі алда ... бір көңілсіздіктен хабар еткендей.
«Жол үстінде ымырт жабылып, қас ... ... ... келе жатқан
баланың ойында үлкен мұз, қабағында қалың ... бар» []. ... ... суық көрінеді.
Бұл бала Қасым еді. Тасжүрек Иса мен ... ... ... ... ... ... алып келе ... Қасымды қайғы, жазықсыз
жәбірленгені үшін ашу жетелеп ... енді оған ... ... ... ... ... тау ... табиғат құбылысын үрейі қашқан баланың
ішкі сезім толғанысына бейімдеп, өте әсерлі етіп бейнелеген: «...Биік ... қара ... ... ... мен майысқан шалғын барлығы да түн
мезгілінде Қасымның ... жат ... ... ... Тас қабақты,
жұлдыз көзді, түндей қара түсті қара ... тау ішін ... ... жүргендей. Түн тыныштығын ұйқылы қанатын ... ... ... ғана ... ... []. Осы сияқты ауыр мезгілде Қасымды тау ішінде
жетімдік қайғысы жанұшыртып алып келе жатты.
Жас Қасымның қайғылы өлімін суреттеу сәтімен ... ескі ... ... ... ... қоршауында азап шеккен панасыз жетімнің аянышты
халін түсінікті етіп берген.
Тау суреті, табиғаттың ... ... ... ... ... ... ... қорғансыздығын үсті-үстіне ұқтырғандай.
Өзін «жетіммін» деп еңіреген Қасымға бауыр жауыз адамдардың ... ... ... ... оған ... ... жазушының берген суреттеуі арқылы түсінеміз.
Жазушының "Жетім " әңгімесі үлкен қасиеттерді бойына ... ... "әп" ... қарама-қайшы /контраст/ жағдайдан ... тау ішін ... алып келе ... үш ... ... ... ... күн
күркірегені білінгенімен олардың көңілдерінде кірбің көрінбейді, ән салып,
тауды жаңғырықтырады. Ал, осы кезде оларға "қарсы жақты бөтке ... ... бала келе ... ... ойында үлкен мұң, қабағында қалың қайғы бар
еді. Табиғат-тіршілікте, өмір-өзенде егіздің ... ... ... ... қуаныш пен қатты қайғы, адамгершілік пен әділетсіздік, ... ... келе ... екі, жағдайдағы, екі түрлі тағдырдың Өлім ... ... ... ... еске ... Мына ... ... осынау тұтасқан қарама-қайшылықтардың бітіспес
күресінен түратын ... ... ... және ... ... жоқ жолаушыларды жазушы оқырмандарына осылай ой айту үшін
алып отыр.
Әңгіме кейіпкері он екі ... бала ... тас ... Ол ... екі- ... ... бар жақынынан, әке-шешесінен, ата-әжесінен де айрылды.
Дүниеде жалғыздықтан артық ... ... ... қасірет бар
десеңізші?! Қаршадай Қасым сол қасіретті жұтып.жалғыз қалды. Бүгінгі мына
азапты жолға шығуына мәжбүр ... осы ... ... еді. ... жалғыз жанашыры әжесінен айрылғандағы зары:
"... - Әжетай, мені кімге тастап кеттің?! Мені неге ала кетпедің, ... ... ба? ... ... сорлы, шынымөн сорлы, шынымен ... ба?" [], - деп ... ... ... ішкі ... ... ... айқайы еді. Алайда, өлім- жалғыздық, жан-жағындағы жатбауыр
адамдардың алдындағы мұнның ... ... бір ... ... тым ... ... Әжесінің өлімінен соң қайғыдан
қайтып бас көтере ... ... тек ... ғана бақытқа жөткендей
болатын. Өйткені, ол түсінде үнемі    " өзін ... ... ... ... ... әке- шешелерін көруші еді".
Түс көру тәсілі - психологиялық ... бір ... Бұл ... ... кейіпкердің   ішкі   өмірін   беруде   жиі
қолданылатын әрі берік ... ... ... ... []. Оны ... ... да ең онтайлы сәттерде сәтті пайдалана да біледі.
Мұндағы түс әжесінің артынан ... бар жас ... аз да ... ... ... ... азғана өміріне талшық еткен тәсілтін.
Түсінде әке-шешесінің:"- Біз тіріліп келдік енді өлмейміз... Сен ... сен ... ... көз ... ... қайта алып келді..." [],
деген сөздерді бала санасындағы арманның ... ... өмір ... те алдамшы екен, бертін келе енуді де қойды, әке-шешесі де, әжесі ... ... ... берді". "Қасымның үміті жарық күні де батты.
"Міне, осы ... ... ... нағыз қасіретті де қайғылы күндері
басталды. Әжесі қайтқан соң жаны ... ... ... ... Иса бүкіл
мал-мүлкін өзіне алды. Әлгінде үш салт атты ... ... ... ... ... ... ... көрген қорлығы. Әңгімеде басты рөл
атқаратын ... ... ... ... ... кейіпкердің жан
құбылысындағы психологиялық процесті ... ... ... күтімсіздікте, ауыр жұмыста жүретін жас баланың бертін
келе "ашулы ... қаны ... ... "... ... бәрі ... ... берді. "Жетім ит", "Жаман немее» деген сөздер оның тілінде
шығарады. Көршілердің ... ... ... қол да ... ... ... өз тағдырына лақтырған тасы, ... ... еді. Осы ... қайтпаған бала қайтып Исаның үйіне қайрылмайды,.."
зарлап еңіреп, әжесі мен атасының атын атап шақырып, солардың басына қарай
жүгіреді. Одан арғы ... ... ... тағдырын қайталайды
"Қорғансыз күніндегі" Аяз- Ажал ... - ... ... ... толтырып
"Ғазизаны жетектей жөнелсе ол "Жетімде" күшейіп Адам образына енеді.
Алдында тісі ақсиған, ұзын ... ... ұзын қара ... бар қара ... ... Бір ... автор барлық жағдай осы боранды адамға,
тіршілік тағдырына қарсы күш ... ... ... ... ... ... Ажал- Адам образының толық қанды ... ... оның ... да адам ... ... ... жазушының алғашқы жылдардағы әңгімелері толық дәлел бола ... ... ... дала" атты әңгімесінде : "Қалың қарды жамылған ақ
дала. ... көз ... ... жоқ . Ақ ... ... ... ұзақ
батқандай, өлім тыныштығындай зор ... ... ... тұрғанға
ұқсайды.Тіршіліктің бір белгісі білінбейді. Көзге түсетін жан иесі жоқ. Жер
жүзін тымсыл буғандай, ызғарлы қар, суық аяз тас ... ... ... бар. Автор барлық жағдайда аязды "тірілтіп" адами кейіпте көз
алдымызға елестетеді.
Осы Ажал-Адам қаршадай баланы бауырына қысып, тағы да ... ... ... Тіпті асыққаны сондай "Қасымға әмірлі дауыспен ақырып:
- Артымнан еріп жүр, ... ... ... ... ... ... ... жырған тасқа қарама! Өліп қалсаң да артымнан еріп отыр " -
дейді. Әлсіз жетімнің жан ұшыра " - ... ... ... []. ... ... жас баланы жалмауызша жұтқанша көрген
қорлығын, қорқынышын, жол бойғы тартқан жан ... өз ... ... т.б. ... ... ... ... мен
психологиялық процестерді жазушы табиғатпен табыстыра, яғни   психологиялық
параллелизм арқылы бейнелей ашады.
2.2. Мұхтар Әуезов ... ... ... ... ... әңгімелері трагедияға құрылған. ... ... ... сюжеттік желісі, кейіпкерлер арасындағы тартыста
қарама-қайшылықтар кездесіп отырады. Аталмыш әңгімелерінде ... ... ... шығады. Бас қаһармандар қайғылы халге ұшырап,
оқиға трагедиямен аяқталады. 
Байырғы қазақ аулындағы әлеуметтік ... ... ... адамдар арасындағы қым-қиғаш қайшылық, әйел басындағы ауыр хал,
айықпас мұң, қайғы ... ... сол ... ... ... күнінен» «Қараш-қараш оқиғасына» дейінгі екі аралықта тағы ... ... ... ... ... ... азамат», «Қыр әңгімелері»,
«Үйлену», «Ескілік ... ... ... ... ... ... т.б. ... өктемдік құрбаны болған қорғансыздар тағдыры
бұл әңгімелерде де қатал ... ... ... ... ... ... ... әмеңгерлік салтқа лағынет айтып, өзін ... ... кәрі ... ... жүріп ақкірпік боранға ұшыраған Рабиға
(«Қыр суреттері»), сүйген жігіті Ісламға қосыла алмай, Жақып ... ... ... ... үшін ... ... ... ұшырап, құсадан өлген
Ғазиза («Кім кінәлі»), өзі сүймеген кісіге тұрмысқа шығуға ... ... ... соның күйігінен көзі жасқа, көкірегі шерге толған
Жәмила («Сөніп-жану»), ... ... ... Иса мен ... долы ... Қадишаның» өгейлік тепкісіне төзе алмай ... ... түн ... ... ... ... келе жатып, үрейі ұшып
өлген он жасар ... ... ... ... бәрі ... ... ... бірі толықтырып, бірінің мінезін бірі тереңдетіп
тұрғандай.
«Тақырыбы ортақ, ... ... осы ... ... ... ... ... бәрі қосылып, «ескілік көлеңкесіндегі» ... ауыр ... әр ... әсерлі танытып қана қоймайды, сол ескіліктің
еңбек адамдарын еркінен айырып, қараңғы қапас түнекте тұншықтырып абақты
екенін, одан ... жолы ... ол тек қана ... үшін айқас екенін
аңғартады. Бұл, әрине, шыншыл суреткердің шындықты шынайы суреттеуінің ... ... жөн» [], - ... ... ... ... те, дәл осы ... сыншыл реализм әдісінің осындай күштілігімен
қатар осалдығы да ап-анық көрініп тұр: осынау зәбір ... мен ... ... ... ... ашынғанмен, кейде тіпті ашуға
мінгенмен, оларға қарсы бел ... ... ... бас ... ... өз қарсыластарымен батыл тіктесе алмай, көбіне құлап түседі, ... ...... ... ... мен ... ... өмірдің объективті қайшылықтарын терең образдар арқылы ашып, зор
айқастар, үлкен күрестерді бастан өткеріп, шындыққа жету ... ... ... ... ... мұң-ызасы эмоциялық-эстетикалық
ғаламат әсермен оқырманға (көрерменге) берілетін, болмыстың қаны ... ... ... ... ... ... ... жанры» [], -
дейді академик Рымғали Нұрғали «Трагедия табиғаты» атты оқулығында. Әрине
қалыпты ... ... ... талап, шарттары мен тарихи, трагедиялық
тұлғаның мақсаты арасындағы күрес, конфликт, тартыс атаулының әр ... ... әр ... ... ... сан алуан форма, көрінісін тудыруы
– объективті заңдылық. Осы ... ... ұлы ... ... ... бір ... «Жетімде»  дүниеқоңыз, безбүйрек ағайынсымағы Иса
мен оның «ұрысқақ долы қатыны Қадишаның» өгейлік ... төзе ... ... ... түн ... ... зиратын іздеп келе жатып
үрейі ұшып өлген он жасар кішкене Қасым жетімдігі баяндалады.
«Жаз ортасының қоңыр ... ... ... ... ... ... ... Күн батып, ымырт жабылып барады. Күнбатысты қалың қара ... ... ... ... ... қоңырқай тартып, түн тыныштығына
қарай бой ұсынған сияқты» [], - деп «Жетім» әңгімесін оқи ... ... тұл ... ... ... шымырлататын бейшаралық халін жазушы
осылай елестетеді: кеш те қоңыр, жел де ... ... ... де қоңырқай
тартып барады. Тыныштыққа қарай бой ұсыну да бар.
«Он жасар Қасымның бұдан бір жыл бұрын кәрі анасы өліп еді. Одан ... ... өзін ... ... ... Өз әке-шешесі өлгенде Қасымның
кішкентай ... басы ... ... ... ... ... ... көріп шыққан. Алдыңғы өлімнен кейін жарты жыл өткенде кәрі әжесі
өліп еді. ... бала – ... ... жылайтын Қасым әжесі өлген күні
шын қайғымен жылап еді. Басына аспан ... ... сол күні ... ... ... байғұс балаға сондай қатал мінез көрсетті. Аранын
аждаһадай ашқан өлім Қасым туыстарын бірінен ... ... ... ... ... етті. Ата-ана, кәрі анасы, бәрі, бәрі қара жер құшағына ... ... ғана ... ... ... Бірақ – қу жалғыз. Осы жалғыздық, панасыздық
бала жүрегін ауыртты. Сәби ... ... ... ... ... ... ... оқырманды толқытып, тебірентеді. Бұл жерде біз тағы ... ... ... ... ... бақытқа жеткендей болып, өзін алдына алып сүйіп уатып,
көзін сүртіп жүрген әке-шешелерін көреді. Бәрі де «біз тіріліп келдік, енді
өлмейміз... Сен ... ... сен ... ... көз ... бізді
қайтып алып келді...», - деуші еді. Қасым түсінде ... ... ... ... неге ... - деп өкпе де айтатын.
Бірақ күндер өтті. Қасым жетім болды. Жетімдік бұған өзінің барлық
суық пішінінде ... ... ... ... мықты қолымен қатты
ұстады.
«Күннен күн өткен сайын, әжесі келмейтін болып, ... ... ... ... ... ... ... Ауыл тау асып көшіп кетті. Әжесі
тірі болған күн Қасымның көңілінен сұлу сағымдай, ... ... ... болып, қайта оралмастай боп жоғала бастады. ... мұны ... ... ... ... ... ... күпісіне орап отырып,
тербетіп айтатын сезімді ... әні де ... ... ... ... ... күні де ... - дейді автор. Бәрі де әсемдігін ... ... ... үшін дүние өз құндылығынан айырылғандай. Әжесін ... ... тау ... ... ... оның ... ... бақытты
кезі, кәрі анасының бауырында жатып, тыңдаған әсем әні де ... ... ... ... оты ... ... жанарындағы жарық та
сөнгендей.  
Қасым – қорғансыз. Бірақ ол ... ... ... ... «Мені
мұндай сорлы қылғандай не жазып едім?.. неңді жеп едім? ! Жазығым – қуарып
қалған жетімдігім бе?» - деп ... ... ... ала ... төніп келіп
қалған Исаны тізесінен періп кеп ... ... ... қаша ... Қасым
жас бала, дәрменсіз. Өзін қорғай ... ... біз оның ... ... ... ... боламыз. Жазушы идеясы да осыны меңзегендей.
Ата-анасынан ерте айырылған Қасымның бөтен бір ағайынсымақтан ... ... ... ... ... ... де әлдебір құбыжық оның
зәресін соншалықты ... еді. ... жан ... ... ... да ... суретпен береді: «Сол уақытта жаңбыр бұлты тауға таман жақындап,
жел қатаңдап, күннің күркірегені жиілеп тұр еді. Күн ... жарқ ... ... ... ... ... ... көрсете отырып, оны бала
өлімімен тікелей ... ... ... бой ... Жазушы
табиғат тарапынан Қасымның қаралы қайғысына өз көңілін білдергенін ... ... ... жаз ... ... ... өлім ... жандарға иман тілеп, артта қалған жетімге пана бола алмай, ... ... үш ... алдарындағы ағашқа сүйеніп жығылып, қатып тұрған
баланы көрді. Басында бұлар шошып, аттары да ... атып ... де, ... ... әлгі ... ... ... Бұлардың көп айқайына ешкім дыбыс
бермеді. Аздан соң аттан түсіп, қасына келіп қараса, жыртық ... өңі ... ... қаннан айырылып жүдеген он-он бір жасар бала екен. Ол – өлік.
Бірақ денесі әлі ... ... та ... жоқ екен...», - деп ... ... ... бала ... ... ... қыры да, сыры
да күрделі шеберлік шеңберінен шыққан сөздермен береді. Оқиғаның түгел
мазмұнының идеялық ... ... ... ... ой ... ... салады. Автор шығармадағы оқиғаларды бір-бірімен байланыстыра отырып,
бас-аяғы бүтін ... ең ...... ... өте мол ... ... танылуына айта қаларлықтай септігін тигізген.
Түйіндеп келсек, осы сөз болған әңгімелерді жанрлық тұрғыдан қазақ
әдебиетін ... ... деп ... айта ... Бұл ... бірі – әлеуметтік, екіншісі – философиялық т.б. ... да ... ... ... ... ... ... қоғам өмірін
көрсетуде жанрлық жағынан әр тарап болып келіп, ... ... ... қала ... ... ... ... шығармалар. Мұхтар
Әуезовтің жиырмасыншы жылдардағы әңгімелері әлем әдебиетінің ... ... ... ... ... ой, ... мазмұнның
түп қазығы іспетті болды.
«Қорғансыздың күні» мен «Қаралы сұлу», «Жетім» мен «Кім ... ... ... де ... жіберген тым қазақуар қырсықтар мен
әлеуметтік кеселдерге бұрын-соңды қазаққа тән бола қоймаған атымен ... ... ... пен ... ... ... ... зергерлік туындылар еді» [], - дейді жазушы  Әбіш
Кекілбайұлы.
Трагедияның маңызды сипаты: ... ... ... ... жіберіп, зор
адасуға ұшырайды. Бұл әлеуметтік жағдайлар мен қоғамдық қарым-қатынастар
тудыратын, кейіпкердің өз ... тыс, оның ... ... ... мерт ... ... іспетті тағдыр, жазмыш бұйрығы
тақылеттес ерекше ситуациялардан шығады.
Сөз жоқ, ... ... ... ... ... салады; 
ол басын тауға, тасқа соға жүріп, мақсатына ұмтылады, бірақ ақыры өзінен
әлдеқайда ... ... ... мерт ... ... суреткер қаһарман
өлімінің ішкі мәнін, объективті ... ... ... ... ... жазушының шығармаларында бейнеленген негізгі тартыс – әділет ... ... пен ... білім мен надандық, махаббат пен ғадауат
майданында түптің түбінде жарқын ... нұр ... ... мадақтаған, өзі құлай сүйіп, сол жолға барлық қайрат жігерін, өр
талантын, саналы ғұмырын арнаған – қазақ халқының ... ... ... ... ... ... оты ... жанып тұр.
М.Әуезов әңгімелеріндегі оқиғалардың кейіннен оның ... ... ... ... ... ... сөзсіз. Мәселен, «Қорғансыздың
күні» әңгімесіндегі ... ... ... ... ... тағдыры «Абай
жолындағы» Исаның тағдырына ұқсас. Иіс кемпірдің баласы Иса да сырқаттанып
жатып көз ... Оның ... ... ... ... малын
қасқырдан қорғау жолында жұмсалады. Байдың қойын қоримын деп жүріп, қатты
дертке шалынып, өмірден өткен Исаның аянышты ... ... ... кемпірдің ұлының басынан өткен жағдайға сәйкес ... Сол ... ... ... ... да ... үшін ... өткені туралы жайттар Абайдың өлең жолдарын ... Ұлы ақын ... шал ... құрт ... деп, ... қыз құлапты
терең суға», - деп қыздың абыройын сақтау ... ... ... жырға
түсірсе, жастайынан Абай өлеңдерін жаттап өсіп, Абай поэзиясынан қатты
әсерленген Мұхтар да оны ... ... ... тағдырластыра,
сабақтастыра өріп шығады. Біз Абай ... ... ... ... ... тек оның арын қорғау жолында жартастан
құлағанын ғана ... ал ... өз ... қияр ... Ғазизаның
психологиялық толғанысын, сезім күйін, шарасыздығын мөлдіретін бейнелеп
береді. Оның тіпті өмірден ... ... ... де ... ... ... ... ұшқынының өшпегендігін жазады. Демек,
жазушы Абай дәстүрін әрі қарай жалғастыра отырып, оның сезімдік күйін ... ... жөн ... Бұл ... ... психологизмнің
кеңінен қолданылуына жол ашқан игі бастаманың бірі болды.
М.Әуезовтің «Кім кінәлі» әңгімесінде байдың қызы ... ... күй ... ... Сол кездегі кез келген қазақ отбасындағы жағдай
сияқты әкесі де ... ... ... түскен адамына ұзатпақ. Соған риза
болмаған қызы үйіне өзінің сүймеген адамына ... ашық ... ... ... ... һәм ... да байдың қызының бұл ... деп ... Осы ... ... қыз ... ... ... қызды тек малға сату үшін жаралған деп түсінетін тобыр
қауымның психологиясын дәл ... Және олар ел ... ақыл ... ... емес, от басындағы, ошақ ... ... ... ... соны
қоңырсытып отыратын шөре-шөре кәдуілгі ұсақ мінездің ... ... осы ... ... ... ... арқылы берілген:
«Құдық басында отырған жұрт Бейсембайдың сөзін естіген соң, бұл әңгіме
туралы әрқайсысы өз үйлерінде қатын-қалаштан естіген ... ... Бәрі де ... ... азып, жастардың құлқы бұзылғандығын»
сөйті. «Бұл күнде қыз ержетсе, әке-шешеге пәле ... күн ... ерте ... байға бергеннен басқа жұмыс жоқ» деп, түгелімен,
Ысмайылдың қартайған ... ... ... аяп, ... қыз» ... ... айтыса бастады».
Соған орай, бұрын еш нәрседен беті қайтпай келіп, айтқанын ... ... енді ... ... ... ... ... көрген
Ысмағұлдың сол сәттегі мінез толқынысын сипаттауға ойысады. Ол қызынан
бұндай сөз есіткенде ... ... ... ... ... ... өзінің қара басының абыройын, әулетінің абыройын ойлайды, шаңырағына
бөгде сөз келмеуін тілейді. Сондықтан да өзінше намысқа беріліп, тіпті ... ... ... атастырған жеріне беруге ант-су ішеді. Осыған
қарап, Ысмағұлдың жуан, қатал, мейірімсіз адам екендігі аңғарылады. Ол ... ... ... келе ... ... ... ... қымбат. Қызының
осылай тілге келгені үшін ... ... ... ... ... ... ... бұзғаны үшін Ысмайыл ақсақал қызы мен әйелі Қалиманға
қатты ашулы. Бірақ көшпенді жұртта әйелдің орны ... Мұны жас ... ... ... өз тағдырын өз қолына алғысы келетіні көшпенді
елдің ... ... ... ... ... ... ... пішіні жадырамаған
Ысмайыл аз уақыт өткен соң, қатынына қырын қарап отырып сөз бастады. ... ... ... ... ... Қатын, менен бір көресіні көрмейін десең, қызыңды тыйып ал! ... ... ... ... бар, ... таптың? Осының оңбай жүргені – сенің
асырауыңнан. Тәлімің құрғыр, көргенсіз, сенің тәлімің ғой ... ...... ... ... Қалиман жауабы даяр.
- Бишара-ау, - дейді ол шалының ... ... ... - өз
балаңды өзің айттың ғой. Менің Ғазизамдай кімнің қызы бар екен ... ... ... қызы қандай болса, менің балам да сондай.
Кінәсі – қатыны өлген кәрі ... ... ... ме? Ол үшін ... ... Тіпті қас-қабағыңа қарап үндемейін десем де қоймадың ғой, өл
де маған!»
Бұл диалог қазақ тұрмысында ана рөлі әу ... асыл ... ... көп ... өзге ... ... ... ұстайды.
Сондықтан күйеуімен тең сөйлесіп, пікірін айтуға жасқанбайды.
Осыған қарап, Ысмағұлдың өзіне мүлдем жауапкершілік алмайтын, қызының
тәрбиесі үшін қатынын ... өзін ... ақ, ... таза» жан етіп
көрсеткісі келетіні танылады. Қызына қалай қараса, қатынын да сол есепті
ұстайды. Сол ... үйге ... ... ... ... оқитын баласы
Ісләм осы арада жаңа бір сюжеттік ... ... ... ... ... да Ғазизаның көптен аңсап күтіп жүрген ғашығы, сүйіктісі. Ғазиза
ол келген күні көп сырласып, ақыры көңілінде ... ... ... Ол үшін ... ... бақыттың керегі жоқ. Қыз бен жігіттің оңаша
қалып, арылуын суреттеуде М.Әуезов олардың араларындағы ... ... ... ашып береді:
«Екі жас бұл уақытта шын арманды сөздеріне ... ... ... еді. Екі ... бері ... ... ... өмірлерін
біріне-бірі айтып шықты. Сөйлескен сайын бірталай кінә, бірталай салмақ
Ісләмға ауды. ... ... ... ... ... шешен сөздерін
естігенде, бұған деген құмарлығы ... да ... рет ... ол ... ... шағы жалғаса бермейді. Қалың мал беріп,
Ғазизаны атастырған күйеу жігіт Жақып келіп, бұл ... ... ... ... ... ... ... кірмей, тек тамақ желініп болған
кезде ғана бас сұғуы олардың тарапынан күдік ... ... ... ... айтқан әзілі Жақыптың намысын ... Оның ... ... ... ашу-ыза бірден бетіне ... Сол ... ... психологиялық портретін жасайды.
«Қызыл шырайлы жүзі біресе көкшілденіп, біресе сұрланып, жиі ... ... ... бір ниетті ойлап, сабырсызданып, қыстығып
отырғаны білінеді. ... бұл ... ... ... ... ... болып көтеріліп отырса да, қазір ... ... ... ... «портрет - өзгеріп тұратын, алайда неғұрлым тұрақтылыққа бейім
құрылым. Портрет поэтикасында да ортақ ... ... ... ... ... ... тың ... стильдік, эпистемологиялық
өлшемдермен дәстүрлі нарратив сілемдеріне айналады. Пішін оқшау жағдайлар
болмаса, көп ... ... ... ... ... қасиеттері бойынша түлеп, түрленеді. Қалай десеңіз
де, портрет адам бейнесіне қатысты метонимиялық құбылыс, ... ... ... ... Ол – жаратылыстың шеберлігіне, өмірдің күрделі
табиғатына тәнті қылатын, ... мәні зор ... ... пластикалық, антропометриялық құндылық» [].
М.Әуезов шығармаларындағы кейіпкерлердің психологиялық ерекшеліктерін
зерделеген ғалым Б.Майтанов бұл ... ... ... ... ... ... антропометриялық ұстанымдар мен реципиент сферасындағы
суггестиялық үдерістердің ... ... ... ... ... сипат дарытты. Жұп портреттерде генотип пен ... ... ... әлеуметтік-психологиялық дискурске лайықты
мән беріледі. ... ... қиял мен ... ... ... ... ... дәлдік параметрлері, ұлттық
қасиеті мол троп, фигураны қолдану нәтижелері негізінен эпикалық ... ... ... ... ... ... ... келмейді. Жақып Ғазизаның жеңгесі ... ... ... «Осы ... ... бәрі де ... емес, шын
сөзім. Менің сөзімді елеп, ескеретін болсаң, шақырып кел! Одан ... ... жоқ. ... ... Ғазиза қайта кетер. Алып ... ... - ... ... ... ... оны жақсы
көрмейтінін айтып кеткісі келеді. «Саған жолдас болғым келмейді. Осы ... ... ...... ... екінші ата-ананың зорлығымен ғана
жүрмін. Ісләмді ... ... рас, ... ... ... ... [] - ... Ғазиза.
Жақып қалыңдығының барлық сөзін естігеннен соң, ойға ... ... ... ... Басына келген ой тәкаппарлық ... ... ... мінезіне не істесе лайық, соны іздеп еді. Жақыптың ойынша:
Ғазиза Ісләммен ... ... ... ... ... ... ... соның
үйреткен ісін айтып, менсінбеймін деп тұр. Бұлардың ісі – ... ... ... масқаралау. «Жақыпты Ысмайылдың қызы менсінбейді, оқыған
жігіт Ісләмға кетіпті» деген сөзді елге ... ... ... да, Әзімхан
да кеше Жақыптың әкесінің ығында жүретін әлдекімдер. Бүгін Жақыптың тұсында
солардың бірінің қызы, бірінің ұлы масқаралап, мазақтап ... Бұл ... ... ... аз ... уақыттағы ойы осы.
Жақып қыздан қарсылық сөзді естіген соң, бұдан арғы ірілікке шыдай
алмай, орнынан ұшып ... ... ... ... жұлқып, кеудесіне
жұдырықтап: «Сен мені қалай басынасың, емексіткенде асқақтап кеткенің бе?»
- деп ... ... ... тепкілей бастады.
Өмір бойында ешбір жаннан мұндай қаттылықты, мұндай тұрпайылықты
көрмеген Ғазиза бір ... ... ... өксіп жылап, бір жағынан
қатты ашу қысып, Жақыпты сол ... ... жас ... ... ... «Өлтірсең де тимеймін! Саған қатын болғанша, қара жерге кіргенім
артық! ... ... ... Қайт ... - деп ... ... ... соққысының астында қарсылық сөзінен тыйылмады.
Келесі күні ол қатты сырқаттанып жатып қалады, аз уақыттан кейін дүние
салады.
 «Ішінен шыққан әке-шеше ... ... соң, енді ... ... табады?
Кімге жылайды? Кім сүйейді? Осы ... ... ... ... ... ... ... сезді. Ұйықтаған ауылда жалғыз ояу жан-
тыныштық алған дүниенің ортасында жалғыз өзі болғандықтан, Ғазизаның ... ... ... ... ... тағы бірталай заман өткен соң Ғазизаның денесі қатты тоңып,
қалтырай бастады. Бұл уақытқа ... ... көз ... ... ... денесіне салқын желдің жұқа көйлегінен өтіп тұрғанын да
ескермеп еді. Және отаудан алғашқы ... ... ... ... ... барғысы келмей, таң атқанша тыста тұруды жөн көрген».
Табиғатынан нәзік ... ... ... тек алақанда аялауды ғана тілесе
керек-ті. Бірақ қатал тағдыр үнемі жылы құшағын аша бермей, сырт айналатын
кездері де ... ... ... ... ... ... Ғазизаның өмірі түскен
сияқты. Ғазиза әбден қиналды. Жан жарасы одан әрі тереңдеді. Сүйікті жан,
бақытты ... ... пен ...... ... тұңғиық арман болып
қалды.
Дәл қазіргі келбеті кешегі ақ жарқын Ғазизадан мүлдем басқа. ... ... жүзі ... ... өңі қуарып кеткен. Атқан таң нұрын
емес, мұңын одан сайын ұлғайтқандай. Сол мұң ... ... ... ... зорлығы, залым адамның зомбылығы жанына қатты батты. Батқан сайын
әдемі қара көздер ащы зардың жасына ... ... ... тыныштықты
тек Ғазизаның көз жасының аққан дыбысы ғана бұзып ... ... ... ... ... күйіктен, жүзіндегі
дамылсыз ағып тұрған ыстық жасынан хабардар болған ешкім жоқ. ... ... ... ... ауыр ... ... ... ойы, барлық қуаты
жаншылғандай болып, сүлдері құрып, отаудың жанында жылаған бойы ... ... оты ... жүдеген күйіне тыстағы ұйқы тыныштығы салқын
өлім тыныштығына ... ... ... бір ... қан ... ... әуелгі тоқтаған жерінде ұзақ уақыт солқылдап жылап тұрды. Бұл ... ... ... әке-шеше зорлығының үстіне бүгінгі түнде ең жек көрген
адамының қорлығы, соққысы өмірдің барлық үмітінен Ғазизаның көңлін суытқан.
Бұл ... бұл ... ... соң, ... енді үміт қыларлық несі
қалды?». Осы жолдардың «Қорғансыздың күніндегі» Ғазизаның өлімге бел байлап
тұрған мезеттегі ой ... ... ... ... Оның ... ... ... қараңғылықтан басқа ешкім жоқ деп, үмітсіздікке беріледі.
Жалпы «Үмітсіз - шайтан» деген сөз бекер айтылмаған болса ... сірә ... ... ... тоқсан тоғыз бәле көрсең, Сонда да үміт үзбе
бір Алладан» деген өсиетке кереғар ғой бұл ... де. ... бұл ... оның
екеуінің де жолдарының тұйықтығына мән беру қажет. Өйткені ... үшін ... мәні ... ... ... лаждары жоқ. Олар сол тазалықты,
пәктікті сақтап, бұл өмірден өтуді қалады. Екі әңгімедегі ... да ... ... ... ... ... кесірінен өмірден өткені
аңғарылады. М.Әуезов әңгімелерінің барлығы трагедиялық сипатта ... ... ... ... осы ... де ... түскендей болады.
Он жеті жасында «Адамдық негізі - ... ... ... ... әйелдердің
әлеуметтік теңдігіне назар аударған М.Әуезов әр әңгімесінде әйелдердің, қыз-
келіншектердің психологиялық ахуалына маңыз ... ... ... ... ... болып үзілетініне назар аударады. Сол
кезеңдегі ... ... ... ... бұл ... ... ... де бар. Сүйген жігіті Әбдірахманға қолын жеткізіп,
қосыла алмаған Шұға ақырында ұзақ ... ... ... ... көз ... ... де Ғазиза ұзақ уақыт бойы ауырып жатып, ақыры ... ... ... ... Әбдірахман сияқты Ісләмнің де халі мүшкіл, қолынан
келетін ешқандай шарасы жоқ. Ел арасындағы өсек пен ... ... ... ... де дәрмені жоқ. Тіпті ел ... ... ... ... ... деген сипаттағы өсек сөздердің кернеп кеткені соншалық,
оған сенген надан әйелдің
«- Қарағым, ұлы ... ұят жоқ, ... ... ... болмаса да, бір
сөзді айтқалы тұрмын. Сөкпе былтыр түскен келінім өзіңнің құрбың Жұмақанды
менсінбей, ... ... жүр. Суық ... ... ... бір ... қыла ма деп қорқамын. Соған әлгі жұрт айтып жүрген еміңді істеп,
түзеп берші! - деді» [].
Екі ... ... ... ... хабары жоқ, мейлінше көрсоқыр
болып қалған тасжүрек қауымның ойы бұл.
«Отырған жұрттың бәрі бірінен-бірі қарасып қойды, ... жоқ. ... таң ... атып келе ... жас ... ... мұңайып отырған
әке-шеше, ағайын-туғандарының ортасында үзілді. Сұлу түсі ... ... ... ... ... ... ... көркінен айрылған жоқ еді.
Қазірде түсі ... ... ... ... көкшіл таңба жайыла бастады.
Ғазиза жақындарына жұмбақ болған өліммен дүниеден қайтты». Иә, «Қыздың
жолы-жіңішке» деген сөздің шынайы ... ... ... ... талқыға
түсіп, бас бостандығы мен өзіндік еркіндігі өзгелердің үкімінен шешім
тапқан байғұс қыз ... ... ... ... ... де реті бар еді. ... ... түсіне алмаған қыздың жан-дүниесі енді кімнен шешім
таппақ? Жан ... ащы ... ... шемен боп қатты. Іштегі ... ... сұм ... ... ... ... болды. Сөйтіп
кеудедегі жалын-арман, от-сезім су сепкендей басылып, жанардағы ұшқын бір
мезетте өшті. Айналасын ... ... ... ... те өз ... ... осылайша, даланың кең мінезін ... ... ... Ол ... ... ... баспайтын
тоңмойындығына да қарсы. «Ғазизаның өлімі Ісләмнің сиқырынан улы болыпты» ... ... ... ... ... бұл да ... ... «Надан
елдің көбін бұл сияқты әңгіме сендіретін бір себеп – бұл ... ... ... ... белгісіз оқыған жігіттен болғаны еді». Ісләм
өз ... ... ... ... ... бара жатқанда жігіт арбасын
тоқтатып, түсіп Ғазизаның бейітіне қарай беттеді... «Жүректі жанышқан ыстық
дертпен қолы ... ... бір ... ашқанда, әуелгі екі-үш бетінде
Ғазизаның ... ... ... аты тұр ... Ісләм жазулы жерді қайта-
қайта сүйгенде, көзінің жасы ыршып, қолынан құран түсіп қалып, Ғазизаның
қабырын құшақтай жығылып, ... ... ... ... «Кім кінәлі?» әңгімесі көңілсіз аяқталады.
Кінәлінің кім екендігін тек ... ... ғана ... ... ... ... күйінішін беруге бағытталған
туындысының бірі – «Оқыған азамат». «Оқыған азаматтың» басталуы әдеттегідей
жазушының пейзаждық суреттемесімен үйлесім тапқан. «Суық қыстың орта ... ... ... ... ... бұлт жоқ, ашық. Жарығы көз тайдыратын нұрлы
күн бүгін жазғы түріне түскендей болып өзгеше ... ... да, ... суық ауа ... ... ... ... табын басып тұрғандай»
[].
Кейіпкердің көңіл-күйіне байланысты «жарқырап», «нұрлы» деген сөздерді
көңілді әуенде суреттесе, қыстың айына тән «ызғарлы», «суық», ... ... ... ... ... ... ... кейісіне қарағанда, қабағы түксиген
жүдеулікке қарағанда, бұл ... ... бір ... ... ұқсайды.
Мейірхан әуелгі бетімен үй алдына кіріп, содан ішке кіретін ... ... ... есік ашып бір жас әйел шықты.
Сәнді киінген сүйкімді пішіні бар жас ... ... де ... таңбасы бар. Түсінің ажары кетіп, қатты жүдеп, ақсұрланған. Қабағы
болымсыз түйіліп, уайымның ... ... ... қара ... ... Жиі ... жаңа ғана шыққан көздің жасы
білінеді»
Жазушының бұл әңгімесінде қала ... ... ... ... ... сөз ... Бұл әңгімеде ашық зұлымдық, көзге
көрінер ... жоқ. ... ... ... ... ... ... әр түрлі. Мейірхан күнделікті тіршілікке тікелей
араласпай, жақсылықты ... ... ... ... Мақсұт арманына
жете алмай өмірден өтеді. Оның қиналыс сәтіндегі көңіл-күйін жазушы былай
береді:
«Сөзінің көбі сау ... ... ... ... ... ... ... жүрген қазақтың балалары туралы. Әлсіздікпен сыбырлаған ... ... ... ... ... қала... Мен еңбек сіңіре...
алмадым... Енді міне!.. – деп кеудесі мен ішін сипап: Өзім де ... ... деп ... қолын созып, бұның қолынан ұстап: «Мені
сөкпейсіңдер ме?.. ... ... жоқ ... деді де, ... ... ... шешесі де жалғыз баласын уайымдап, терең күйзелісте ... да ... ... шарасы жоқ, келген адамнан үміт күткендей ... ... ... мен ... кәрі ... ойын ... автор осы жерде психологиялық диалог құрады:
«Жалғыз баласы – Мақсұттан басқа сүйеніші, ... жоқ ... ... ... ... ... көздері мөлтілдеген улы жасқа толып,
жаутаңдап, қуат-көмек сұрағандай болып, ... ... ... ... ... ... ... қатты жүдеп отыр еді. Сорлы
кемпірдің күйін ойламайын десе де, ... ... ... ... ... ... суретін көз алдына елестете бастады. Келген ойы:
«Мақсұттың ... рас, ... ... ... ... да шын. Мына ... ... рухын сыйлап, бірге қайғы жеп отыра ма? Отырмайды. Бұл
және қала ... ... ... ә?» дегендей ой ойлады»
Мақсұт қайтыс болғаннан кейінгі үй-ішінің жағдайын жазушы ... ... ... ... өзі қуаныш ізін сала алмаған қалыпта
суреттейді.
«Бірақ Мақсұттың үйіне желікті дүние әлі әсерін ... жоқ. ... ... ... жүзі, қайғымен түксиген қабағы бір қалыпта
қатқандай, тасқа түскен таңба секілді. Кешке шейін ... ... ... ішін ... ... ... жалын өртеп кеткендей
болады. Жас Қадишаны үй ішіндегі ауырлық мойнына ... ... ... ... Ол бұл күнде сарылып отыратын ұзақ қайғыдан арылған.
Жалғыз-ақ құлазып тұрған иесіз үй ... ... ... ... ... ... үйіне көз алартып, Мақсұттың өлгені аздай енді одан
қалған байлықты иемденуге тырысатын тағы бір адам ... Ол ... ... ... – Жұмағұл.
«Соңғы уақытта Жұмағұл жалғыз да болса келгіштеп, әртүрлі әңгімемн
Қадишаның ... ... ... ... ... ... Жаратылысында қу,
сөзінде шынынан өтірігі көп Жұмағұл соңғы ... ... ... ... ... өзі ... жүрген жастық қызықтарын ... ... ... ... кемпірмен ғана сөйлеседі. Оған да «жақсы бала» болып
көріне бастады. Қадиша аздан соң ... ... ... елегіізп
қалатын болды. Әңгіменің әсері бойына күннен-күнге ... бара ... ... болмаса, ішінде қаралы көңіл таусылған сияқты. Төсекке жатқан
сайын аунап, қызып, ұйықтай алмай жатқанда, ойын қайғы ... ... пен қызу ... әдет ... ... – артын ойламай, алдын ойлауы
көбейді».
Мақсұттың ... ... ... ... ... бар мал-мүлкіне ие
болған Жұмағұлды автор жаратылысында қу, сөзінде ... ... көп ... Ол шын ... ... ... емес, пайдасын көздеген жылпос,
айлалы адам. Жұмағұлдың әке-шешесі де ... сай. ... ... ... ... ... кәрі ... асып түсті, жас жігітті оқыған десең
де, кәрі әкесінен асып түсті. Мінез бірлігі «жас-кәрі», ... ... ... ... ... ... Ауыр ... да жылдай жылжып, біріндеп өтіп жатыр. Жаз
келіп, көк ... ... ... ... жетіліп, жазғы жасыл киімін
киген ағаштар бір-бірімен мың түрлі тілмен сөйлесіп, сырласа теңселеді» [].
Табиғаттың бұл суретінен жас ... ... ... ... ... Бұл ... күрсінгенде кеудесінен шыққан жалын ... ... ... ...... ... ... Көк жетіліп, гүл жапырақ молайған. Үлкен таудың
қолтығындағы жіңішке өзек пен ұзын ... да ... сұлу ... ... Жапырағы жетілген, жас қайың, өзекті қуалап өскен ұзын тоғай,
тасқыны басылмай, сарқырап аққан ... ... ... бойы өсіп ... ... ... ... екі жағындағы қатарланған биік жартас,
өзек бойында ойнап ұшқан ... ... – бәрі ... сайды жаңа түскен
жас келіншектің отауындай ... ... тұр» ... ... жетілген жас қайың», «Сарқырап аққан ойнамалы жүйрік
өзен», «жас келіншектің отауындай» деген ... ... ... ... ... ... ... өзгеріс еніп, өткенді ұмытып, жаңа
өмірге енгендігін суреттейді. Хадиша бұл күнде ... бар ... ... ... ... ... тиген. Өз қызығы өзінде болып жүр.
«Дала сарғайып жүдеу тартқан» []. Ауылдағы қызықты ... ... мен ... ... ... ... алған дүниенің соңына түскен
сәті осы күз ... ... ... ... зар ... ... ... Жұмағұл мен
күйеуінің соңын ... ... ... ... ашуда жазушының
көркем сөз шеберлігі айқын көрінеді.
Әуезов әңгімелерінде оқыған азаматтар әр қырынан көрінеді. Соның бір
қырын Жұмағұл секілді ... қу, ... ... ... ... қорыта келе айтарымыз, қазақ прозасында ойды психологизм
иірімдері арқылы және символикамен жеткізу әдісін батыл игерген ...... ... ... әңгімесіндегі сарындар кейіннен Әуезовтің
көптеген туындыларында қайта өрбіп, ... ... ... бастапқы
кезеңіндегі туындылардың ортақ сипаты – трагизм, әлеуметтік қақтығыстар,
адамның ішкі ... ...... ... ... ... ат
кекілін кесіп кету, морт ... ... тыну бар. ... ... ... ... ... сұсты, реалистік,
трагедиялық шығармалар арқылы шынайы бейнеледі.
Көркем ... ... ... түр тұлғасы, нақты іс қимылымен қатар,
жан әлемі, ішкі болмысы да өзара ... ... Осы ... ... ... ... прозаның сапасын арттыратын психологизм жүйесі
адамның ішкі рухани әлемі тереңдетіле бейнеленетін ... тән ... Бұл ... ... ... ... сипаты шешуші рөл атқармақ»,
– дейді []. Адам мен ... ... ... кем ... екі
әрекетті тұспалдайды: «әлемге баратын жол мен оны қабылдау» (әлемді
жандандыру) және ... ... ... ... Қалтай мен оның серігін
кемпірдің аянышты әңгімесі де, Ғазизаның жоғалып кетуі де селт еткізбейді,
яғни күйзелістің болмауы оларды ... ... ... ... әлемі өмірге деген құштарлыққа толы, суреткердің дүниеге
деген сезімтал субъективтілік көзқарасының арқасында ... ... ... өздігінен емес, кейіпкерлердің «интенционалды» күйзелісінен
басым болғанында ғана маңызды. ... ... ... ... киелі
аруақтар Күшікбай мен Қасымның әжесінің ... ... ... ... орын жоқ, олар ... ... тар ... саяды.
   М. Әуезовтің алғашқы әңгімелерінің бірқатары романтикалық жоспарда
жазылып, айнала шындықты шартты суреттер арқылы, таза ішкі жан ... ... ... ... ... айқын «Қаралы сұлу»
әңгімесінің алғашқы нұсқасы мен 1935 ... ... ... ... ... бар. ... нұсқадан шығарманың идеялық мазмұнының
түбегейлі ... ... ... ... ... ... арнаға салынғанын
аңғарамыз. Оны шығармалардың текстологиясы мен ... ... ... жасаған Т. Жұртбай да айтады []. ... ... ... алғашқы романтикалық реңктен айрылып қалған жалғыз бұл
шығармасы ғана емес. Ол ... ... ... ... ... ... ... «Қыр суреттері» атты новеллалар топтамасы, «Барымта» т.б.
әңгімелеріне де қатысты. Мұхтар Әуезовтің 1920 жылдардағы әңгімелерінде
романтизмге іш ... оның ... ... ... ... ... жекелік таным сүзгісінен өткізу, жеке тұлға мәселесін
субъективті идеал тұрғысынан ... ... ... ... берілді. Өкінішке
орай,  шығармалардың әу баста өзегіне салынған романтикалық пафосты кейінгі
нұсқаларда қайта қарау ол ... ... ... немесе мүлде
ығыстыруға әкеліп соқтырды.
М. Әуезовтің көркемдік әдісі оның туындыларындағы тұлғаның ... мен ... ... ... Суреткер алғашқы
әңгімелерінде дүниені өнердегі мәңгілік ...... ... мен ... бостандығы арқылы қабылдады. Осыдан барып, оның ... ... ... ... ... романтикасында адамның
жеңімпаздық мүмкіндіктеріне, рухының ... ... ... күшті. «Қаралы
сұлудағы» психологизм кейіпкердің ішкі рухын жан төзгісіз ... ... ... ... ... ... үшін ішкі ... бұлқынысына
тұлғаның ерік-жігерін қарсы қою, ... ... ... тайталасы
маңызды. Көркемдік-эстетикалық құралдардың барлығы тек басты қаһарманның
айрықша қасиеттерін ашу үшін ғана ... ... ... ... анық ... Романтик үшін шығармадағы әлеуметтік
аспект қашан да ең маңызды рөл атқармайды. «Қорғансыздың күніндегі» ... де – ... ... рухы мен тазалығына күмән ... ... ... арасындағы әділетсіздік атаулыдан тым биіктеп кеткен
«әулиелік
өлім».М. Әуезовтіңөлімконцепциясын дүниежүзілік әдебиеттегі ірі романтиктер,
 тағдырдың ақылға ... ... ... қалам тербеген
Г. Клейст, Ф. Грильпацер, ... ... ... Э. По, Э.Т. Гофманның, Дж. Байронның «зұлымдық ... ... ... ойларымен үндес. Туындыға өмірде болған нақты оқиға
негіз болып ... да, ... ... ... ... орта ... егжей-
тегжейлі талдаудан гөрі азаттыққа ұмтылған жоғарғы рухты суреттеуді мақсат
етті.
ҚОРЫТЫНДЫ
З. Қабдолов Әуезовтің табиғатты көркем ... ... ... ... пікірін айтқан: «Кітаптың пейзажды беттері қағаз емес, нақ ... өзі. ... ... шығарып алып кетеді. Бір жерде ақ ... ... ... енді бір ... ... ... сыз бетке тиеді, тағы
бір жерде ай нұрына малынып тоғайда жүреміз, енді бірде ... ... ... ... ... неге бұлай.
Бұлай болатын себебі: біріншіден, Әуезов құрғақ, сылдыр сөйлем
құрамайды, ең әуелі өзі ... ... ... да, сол ... сезім тілімен
сөйлейді» [].
М. Әуезовтің пейзажға ... ... ... ... тән ... Тек қана ... өзі әр түрлі бейнеде суреттеледі.
Мысалы, «Қасеннің құбылыстарында» тау ... ... ... ... көрінсе, ал «Қараш-қараш оқиғасында» ... ... күш ... ретінде бейнеленді. М. Әуезов өз шығармасында пейзажды
негізгі оқиғаның бетін аша түсу үшін, айтайын деген ойын ... ... үшін ... ... ... ... ... идеясын ашудағы
мүмкіншілігін шеберлігінің арқасында көрсете білді. Ұлы жазушы адам мінезін
даралауға ... ... ... Ол өз ... ... әр адамның ақылын, ойын, сезімін өз дәрежесінде көрсете білді.
Оның ... адам ... ... және табиғатының тұнып
жатқан көріністерінің бейнесін қолмен ... етіп ... ... ... шығармада әр түрлі пайдаланады. Бірде долы
алаңын немесе жыл мерзімін көрсетсе, кейде ... долы ... ... ... характерді ашу үшін алады. Сонымен қатар кейіпкердің көңіл-
күйі, жан ... ... ... ... ... ... ... жеткізеді. Әуезов шығармаларында табиғатты пайдалану
суреткер идеясын ашуда, образ ... ... роль ... Адам ... ... не ... шебер суреттеулерін әлем жазушыларының
шығармаларынан көп ... ... ... ... ... үлгісі Абай поэзиясында үлкен көрініс пен шешім
тапқан. Осы дәстүр Әуезов творчествосында да әр қырынан ... ... ... шығармаларын оқи отырып, табиғатты жандандыра адамға тән
белгілермен бейнелеу тәсілінің куәсі болдық. ... ... ... әсем бояуларымен көңілді шалқытып қуаныш сыйласа, енді ... ... ... ... ... ... сезімін ұялатады. Табиғаттың
сырын терең ... ... ... ... ... үйренгені
классикалық әдебиетпен қатар Абай екенін түсіндік. Жазушының ... ... ... ... ... Адам ... ... береді, ендеше адам ғана сұлу емес, өмірдің өзі ... сұлу ... ... автор. Сондықтан да шығармаларында ... ... ... бекер қолданбаған.
Жастарды табиғатты тануға, олардың сипаттарын образ ... ... ... ... ... үлкен. Жазушы бізге «Көксерек»
әңгімесі арқылы әрбір аң мен жан-жануарлар дүниесінің тіршілігін, ... ... ... ... астарын ашып, ішкі табиғатының сырын
ұқтырды, сонымен ... ... ... ... арқылы адамға күш, рух
берген тұстарын «Қараш-қараш оқиғасы» арқылы көрсете ... ... ... ... ... ... ... даму сипатына тән қасиет. ... ... ... ... сол ауқымда, сол негізде бар нәрсені дамытуда жетілдіруде
жатпақ», - деп ... ... ... ... ... бізге табиғаттағы тылсым
сұлулықтың сырын ... ... ... сан ... сұлулыққа деген
аяушылық сезімімізді оятқандай әсер ... ішкі ... ... жан ... ... ... ... табиғат құбылыстарының да көріністерін адам
көңіліне сай суреттеу тәсілі М.Әуезовтің талантына тән қасиет.
Жазушы ... ... пен адам ... ... ... ... аясындағы адам мен табиғат арасындағы қарым-
қатынастың бұзылуы экологиялық ... ... ... ... өзін ғылыми-техникалық жетістіктердің жемісіне байлауы, ... ... ғана ... орны ... ... ... ... қамқорлыққа тәрбиелеуде және оның ... ... ... ... ... зор. Әуезов
шығармаларының тың тылсымына үңілуге, ... ... ... ... ... сай ... ... тануы арқылы рухани жетілуінің,
интеллектуалды өсуінің, көркемдік-эстетикалық талғамдарының ... ... ... ... ... өзін өзі тануының өз жанының құпия
сырларына бойлап ғалам ғажаптарынан ғибраттануының шарты.
Көркем шығармашылықтың көркемдеп ... ... ... осы ... мен ... өз ... бояуына сай орнымен пайдалану.
Адамның эстетиткалық танымына қозғау салу арқылы оны ғаламның да өзінің ... ... ... ... ... ояту. Әуезов
шығармашылығында көркем шығарманың осынау асыл мұраты өз ... ... ... ... Әлем ... қосылатын М.Әуезов классикалық
шығармаларындағы адам мен табиғат суреттері ... ... ... де, ... да ... ... мол.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Пірәлиева Г. Қазіргі қазақ прозасындағы психологизм мәселелері.
Автореферат. – Алматы, 2004.
2. Литературная энциклопедия терминов и ... ... ... и
состовитель А.Н.Николюкин. – Москва, 2003.
3. Майтанов Б. Қаһарманның ... ... ...... 1987.
4. Достоевский Ф.М. О русской литературе. – Москва, 1987.
5. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. – Алматы, 2002.
6. Майтанов Б. ... ... және ... ...... ... Әбдікова Қ. Ж.Аймауытов романдарындағы тұлға концепциясы. –
Алматы, 1997.
8. Иезуитов А. ... ... в ... и ... ... ... в ... литературе. – Ленинград: «Наука», 1970.
9. Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім. – ... ... ... терминдер сөздігі. – Алматы: «Ана тілі», 1998.
11. Чернышевский Н. Полные собрания ОГИЗ. – ... ... ... А. ... художественная проза: поэтика, жанр,
стиль. – Алматы, 1998.
13. Пірәлиева Г. Ізденіс өрнектері: әдеби сын, зерттеу, сұхбаттар. –
Алматы: «Білім», ... ... Ә. ... ... ... сын. – ... ... Аймауытұлы Ж. Шығармалары. – Алматы: «Жазушы», 1989.
16. Піралиева Г. Ішкі ...... ... ... Ш. ...... «Санат», 1995.
18. Әуезов М. Анкетаға жауап. // Жұлдыз, 1991, №10.
19. Жұмабаев М. ... Үш ...... ... ... Мотылева Т. Внутрений монолог и «поток сознаний». // Вопросы
литературы, 1986, № 1.
21. Әуезов М. Өскен ...... ... ... ... М. ... ... шығармалар жинағы. – Алматы: «Жазушы»,
1979.
23. Кекілбаев Ә. Екі томдық шығармалар жинағы. – Алматы, 1989.
24. Выготский Л.С. ... ...... 1987.
25. Веселовский А.Н. Психологический параллелизм и его ... ... ... ... ... ...... «Высшая
школа», 1989.
26. Бес ғасыр жырлайды. Екі томдық. – Алматы: «Жазушы», ... ... О. ... ... ... ...... 1976.
28. Ыбырайымов Б. Көркемдік көкжиегі. – Алматы: «Жазушы», 1981.
29. Бөкей О. Екі ... ... ... ... – Алматы:
«Жазушы», 1994.
30. Қирабаев С. Сын мақалалар мен зерттеулер. Екі ... ...... «Жазушы», 1992.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 123 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көркем шығармадағы психологизм10 бет
Көркем шығармадағы психологизм туралы мәлімет20 бет
Қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістер. (эссе) көркем шығармадағы психологизм.(реферат) тарихи тақырыптағы қазақ романдары24 бет
Көркем шығармалардағы психологизм18 бет
Айгүл Кемелбаева шығармаларындағы көркемдік ойлау30 бет
Ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі диалог: лексикалық, синтаксистік, стилистикалық сипаттама153 бет
Бастауыш сыныпта көркем шығармалардың түрлерін оқыту48 бет
Болымсыздық мағынаның эмоционалды-экспрессивті реңкін көркем шығарма тіліндегі мысалдар арқылы дәлелдеу38 бет
В. Скотт шығармаларының аудармасындағы тарихилық пен көркемдік42 бет
Д. Исабеков шығармаларының көркемдік ерекшеліктері42 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь