Ақша – жалпыға бiрдей эквивалент

КIРIСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

I АҚША . ЖАЛПЫҒА БIРДЕЙ ЭКВИВАЛЕНТ ТАУАР РЕТIНДЕ ... ... ... ... 5

Ақшаның шығу тегi мен қажеттiгi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2 Ақшаның түрлерi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
1.3 Ақшаның экономикада атқаратын қызметтерi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12


II АҚША ТЕОРИЯСЫНЫҢ ДАМУЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17

2.1 Ақшаның металдық, номиналистiк және сандық теорияларының дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17
2.2 Ақша жүйесi жөнiнде түсiнiк және оның негiзгi элементтерi ... ... ... .23


III ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА АҚША ЖҮЙЕСIНIҢ ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ДАМУЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28
Ақша туралы осы уақытқа дейiн талай-талай шығармалар жазылып, ақшаны бiреулерi пайдалы тауар деп мақтаса, ал бiреулерi оны қоғамға зиянын тигiзедi деп даттауда. Өйткенi ақша үшiн бүкiл қоғам жұмыс iстейдi, ол бiреулердi бақытты тұрмысқа кеңелтсе, ал бiреулердi қайғылы оқиғаға ұшыратады.
Сонымен, ақшаны ешкiм ойлап тапқаны жоқ, ол тауар айналысының дамуына байланысты тарихи түрде көптеген жағдайларды басынан кешiрiп, осы күнге ақша болып жеттi. Заттардың тауарға айналуы ақшаның пайда болуындағы объективтi алғышарттарды құрайды. Әрбiр тауар қажеттi тұтыну құның алу құралы бола отырып , өзiнiң өндiрушiсiне қатынасы бойынша айырбас құны ретiнде көрiнедi. “Айырбас құн тауарлардың өзiнен бөлiнiп шыққан және олармен бiрге өз бетiнше өмiр сүретiн тауар, ол ақша”.
Егер ақша айналысы болмаса, онда тауар айналысы да болмайтын едi. Ақша түрiнде көрiнетiн тауарлардың құны , оның бағасы болып табылады.
Сондай-ақ қоғам дамуының әр түрлi формациясында, сол уақыттың талабына сай ақшаның бiрнеше теориясы дамыды. Олар ақшаның металдық, номиналистiк және сандық теориялары болып табылады. Олардың экономикалық қызметтi жүзеге асыруда алатын орны өте зор.
Сондықтанда мен курстық жұмысымның тақырыбын “Ақша теориясының дамуы” деп алдым. Өйткенi ақша экономикада ең маңызды категорияның бiрi және экономиканың әр кезенiнде ақшаны реформалап отырудың қажеттiлiгiнiң маңызы ерекше. Оны мына теңдестiрулерден көруге болады: “ Ақша – жалпыға бiрдей эквивалент ” , “ Ақша – ерекше тауар ” , “ Ақша зат емес, ол қоғамдық қатынас ” , “ Ақша – еңбек өлшемi ” , “ Ақша бастапқы капитал ” деп аталуы тегiннен – тегiн болмаса керек.
Мен жұмысымды үш бөлiмге, яғни бiрiншi бөлiмде жалпы ақшаның шығу тегiн және оның экономикалық мәнi мен қызметтерiне тоқталдым.
Екiншi бөлiмде ақша теориясының дамуына, яғни оның басты үш теориясын және олардың айналысын қарастырдым. Бұл әр теорияның экономика үшiн әр түрлi пайдалы жақтары бар, сондай-ақ ақша теориясы экономикалық қатынастардың дамуымен оның құрылымы да осы үш теорияны бағытретiнде алып дами бередi . Бұл теориялармен және олардың айналыс ерекшелiктерiмен жұмыс барысында кең тоқталамын.
Үшiншi бөлiмде болса, Қазақстан Республикасының ақша жүйесінің жағдайы мен құрылымына тоқтала келе, ақша айналысындағы ақша агрегаттарының құрамы мен статистикалық мәліметтеріне тоқталып кеттім.
Жалпы мемлекеттiк заңдармен реттелген елдегi ақша айналысың ұйымдастыру ақша жүйесi болып табылады. Қазақстан Республикасында ақша жүйесi 1995 жылы 30 наурыздағы “Қазақстан Республикасы Ұлттық банкi туралы” Қазақстан Республикасы Президентiнiң заң күшi бар Жарлығына сәйкес ұйымдастырылған. Жарғы ақша айналысының ұйымдастыру негiзiн және формаларын белгiлейдi, онда ресми ақша бiрлiгi, ақша белгiлерiнiң эмиссиясы, сонымен қатар монеталарды жасау тәртiбi, ақша айналысын ұйымдастыру және реттеу тәртiптерi қамтылады. Ал мұның алдында тұнғыш рет 1993 жылы ұлттық валютамыз теңгенi айналысқа шығарып, экономикада жаппай етек алған инфляцияға төтеп бердiк. Ұлттық валютаның тиiмдi жолға түскенiн және ұлттық экономика дамуына тиiмдi жол ашып отырғандығын көруге болады.
1. “Қ.Р-да ұлттық валютаны енгiзу туралы” Қ.Р. Президентiнiң заң күшi бар жарлығы // 12.11.1993.
2. “Қ.Р-ның ақша жүйесi туралы” Қ.Р-ның Заңы // 13.12.1996.
3. “Валюталық реттеу туралы” Қ.Р –ның заңы // 24.12.1996.
4. Ақша, несие, банктер: Оқулық / Ғ.С. Сейiтқасымов. – Алматы: Экономика, 2001, - 466 б.
5. С.Б. Мақыш, Оқу құралы / “Ақша айналысы және несие” – Алматы, Қазақ университетi, - 2000ж.
6. С.Б.Мақыш / Ақша айналысы және несие. Оқу құралы. 2-шi басылым, қайта өңделген және толықтырылған. – алматы: ИздатМаркет, 2004. – 248 бет.
7. Деньги, кредит, банки: Учебник / Под. Ред. О.И Ловрушина, Изд. 2-е, - Москва: 1999г.
8. Абрамова М.А., Александрова Л.С. / Финансы, денежные обращение и кредит. Учебние пособие – Москва , 1996г.
9. Баян Көшенова, Оқу құралы / Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары, - Алматы: “Экономика” 2000ж.
10. Бункина М.К. / Деньги, банки, валюта, Учебные пособие – Москва, 1994 – 173 с.
11. Экономическая теория. / А.И. Добрынина, Л.С. Тарасевича. Саннк-Петербург 2001.
12. Аубакиров Я. А. Байжұманов Б.Б. / Экономикалық теория. Оқу құралы. – Алматы. Қазақ университетi.
13. Қаржы-Қаражат // 2007, №7.
        
        ЖОСПАР
КIРIСПЕ
............................................................................
...........……………........3
I АҚША – ЖАЛПЫҒА БIРДЕЙ ЭКВИВАЛЕНТ ТАУАР РЕТIНДЕ ................5
1. Ақшаның шығу тегi мен ... ... ... ... ... атқаратын қызметтерi
......................................12
II АҚША ... ... ... ... ... және ... теорияларының дамуы
.......................................................................
....................................17
2. Ақша жүйесi жөнiнде түсiнiк және оның ... ... ... ... АҚША ... ... МЕН ДАМУЫ
.........................................................................25
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
....……………..27
ҚОЛДАНЫЛҒАН
ӘДЕБИЕТТЕР..................................................………….….28
КIРIСПЕ
Ақша туралы осы уақытқа дейiн талай-талай шығармалар жазылып, ақшаны
бiреулерi пайдалы тауар деп мақтаса, ал ... оны ... ... деп ... ... ақша үшiн ... қоғам жұмыс iстейдi, ол
бiреулердi бақытты тұрмысқа кеңелтсе, ал ... ... ... ... ... ... ... жоқ, ол тауар айналысының
дамуына байланысты тарихи түрде көптеген ... ... ... ... ақша ... жеттi. Заттардың тауарға айналуы ақшаның пайда болуындағы
объективтi алғышарттарды құрайды. Әрбiр тауар қажеттi ... ... ... бола ... , өзiнiң өндiрушiсiне қатынасы бойынша айырбас ... ... ... құн тауарлардың өзiнен бөлiнiп шыққан және
олармен бiрге өз бетiнше өмiр ... ... ол ... ақша ... ... онда ... ... да болмайтын едi.
Ақша түрiнде көрiнетiн тауарлардың құны , оның бағасы болып табылады.
Сондай-ақ ... ... әр ... формациясында, сол уақыттың
талабына сай ақшаның бiрнеше теориясы ... Олар ... ... және ... ... болып табылады. Олардың экономикалық
қызметтi жүзеге асыруда алатын орны өте зор.
Сондықтанда мен курстық ... ... ... ... ... ... Өйткенi ақша экономикада ең маңызды категорияның бiрi ... әр ... ... реформалап отырудың қажеттiлiгiнiң маңызы
ерекше. Оны мына теңдестiрулерден көруге ... “ Ақша – ... ... ” , “ Ақша – ... ... ” , “ Ақша зат ... ол
қоғамдық қатынас ” , “ Ақша – еңбек өлшемi ” , “ Ақша ... ... ... ... ...... болмаса керек.
Мен жұмысымды үш бөлiмге, яғни бiрiншi бөлiмде жалпы ақшаның шығу
тегiн және оның ... мәнi мен ... ... ... ақша ... дамуына, яғни оның басты үш теориясын
және олардың айналысын қарастырдым. Бұл әр теорияның экономика үшiн ... ... ... бар, сондай-ақ ақша ... ... ... оның ... да осы үш ... ... алып
дами бередi . Бұл теориялармен және олардың айналыс ерекшелiктерiмен ... кең ... ... ... Қазақстан Республикасының ақша жүйесінің жағдайы
мен құрылымына тоқтала келе, ақша ... ақша ... ... статистикалық мәліметтеріне тоқталып кеттім.
Жалпы мемлекеттiк заңдармен реттелген елдегi ақша ... ақша ... ... ... ... ... ақша
жүйесi 1995 жылы 30 наурыздағы “Қазақстан ... ... ... ... Республикасы Президентiнiң заң күшi бар Жарлығына сәйкес
ұйымдастырылған. Жарғы ақша ... ... ... ... ... онда ресми ақша бiрлiгi, ақша белгiлерiнiң
эмиссиясы, сонымен ... ... ... ... ақша ... және реттеу тәртiптерi қамтылады. Ал мұның алдында тұнғыш рет
1993 жылы ұлттық валютамыз теңгенi айналысқа ... ... ... ... ... төтеп бердiк. Ұлттық валютаның тиiмдi жолға түскенiн
және ұлттық экономика дамуына тиiмдi жол ашып ... ... ... 1999 жылы ... ... ... және әлемдiк валюталық
қатынастарды еркiн рыноктық ... ... үшiн ... ... жiбердiк.
Бүгiнгi таңда ұлттық валютамыз күннен-күнге нығайып, елiмiздiң тұрақты
экономикалық өсуiне даңғыл жол ашуда.
I АҚША – ... ... ... ... ... ... шығу тегi мен ... ежелгi заманда пайда болды. Олар тауар өндiрiсiнiң дамуындағы ... шарт және өнiм ... ... Тауар – бұл сату немесе айырбастау үшiн
жасалынған еңбек өнiмi. Адам ... ... оны ... ... қатынастарын тудыра отырып, тауар формасын қабылдайды. Заттардың
тауарға айналуы ақшаның пайда болуындағы ... ... ... ... зат тауар бола алмайды. Егер тұтыну құны өз сатып алушысын
таппаса немесе қоғам тарапынан мойындалмаса, онда оны ... ... ... ... ... бұйым тауарлық формаға ие емес, өйткенi оның
қоғамға қажетi шамалы. Сондықтан да әрбiр тауар ... ... ... ... бола ... , өзiнiң өндiрушiсiне қатынасы бойынша айырбас құны
ретiнде көрiнедi. “Айырбас құн ... ... ... шыққан және
олармен бiрге өз бетiнше өмiр сүретiн тауар, ол ... ... ... ... ... ... құны ... көрiнедi. Оның құны
жасырын түрде болады. Тауарлар және ақшалар бiр және осы ... ... ... ... бола ... айырбас процесiнде бiр-
бiрiн табады және өзара бiр-бiрiне ауысады.
Алғашқы қауымдық құрылыс кезiнде бiр тауардың ... бiр ... ... айырбас құнның жай немесе кездейсоқ формалары
қолданылады ( 1 балта = 5 ... 1 қой = 1 қап ... ... ... ... ... ... жиiленедi. Жалпы
тауар массасының iшiнен ... жиi ... ... ... құнның жай формасы толық формаға өте бастады. Осыдан келiп, құнның
толық немесе кең ... ... ... ... ... ... ... басталды. Бiрақ оның ролi бiр тауарға нық ... едi. ... ... ... ролiн белгiлi бiр тауарлар көптен ... ... осы ... ақша деп ... ... ... ... формасы ақша
формасына айналды.
Тауар айналысының тарихи эволюциялық даму процесiнде жалпы құндық
эквивалент ... ... ақша ... әр ... ... ... тауарлы шаруашылық уклад өз эквивалнтiн алға тартады.
Сонымен, бiрiншi, iрi еңбек ... ... мал ... ... мал (iрi ... айырбас құралына айналды. Шалғынды
аудандарда – ... сиыр және қой, ал шөл және ... ...... ... – бұғы ... ... қызметiн атқарады. Бұған бiрнеше мысалдар
келтiруге болады: латынның сөзi ... ... ... (мал) ... ... (мал) сөзi ... ақша бiрлiгiнiң атауы ... ... ... ... да малмен байланысты, өйткенi ескi герман тiлiнде
бұл сөз мал басы санының көптiгiн бiлдiре отырып, ... ... ... халықтары ең бiрiншi айырбас құралы ретiнде жүндi ... ... ... ... әр ... ... ... алу барысындақ
құстардың, аңдардың жүндерiн пайдаланды.
Жылы теңiздердiң жағасын ... ... ... ... ретiнде
бақалшақ ақшаларды пайдаланды. Көлемi түймедей ақшыл-қызғылт ... ... ... ... ... тауар ақшалардың ең бiр тұрақты
формасы болып табылады. ... ... ... ... өмiр ... олар ешкандай өзгерiске ұшыраған жоқ.
XX ғасырдың 70 жылдарының басында Соломон аралдарының ... ... ақша ... ... ... үш түрi: ең ... ... түстi (куррила), ақ түстi (галиа), аса қымбат - қызыл ... ... әр ... экзотикалық ақшалар болған. Королин аралдары тобына
кiретiн ява ... осы ... ... ... акша ... етедi. Олардың формасы дөңгелекше тас ... келе ... ... еске ... ... монеталардың диаметiрi бiрнеше
метрге жетедi. Сауда мәмiлесi ... ... ... ... ... ... ... өзiнiң белгiсiн соғады.
Юлий Цезарь патшалығының тұсында ақша ... ... ... бiр ... құны үш сиыр, алты ... он екi ... мен жер ... ... ... жетiлуi
жалғасты. Бөлiнушiлiк, бiрiгушiлiк, ... ... ... ... ... Бұл аз ... өсiмдiк өнiмдерi – зәйтүн майы
, күрiш , кофе, какао, құйма түрiндегi тұздар т.б.
Жалпы эквивалент ретiнде ... ... ... ... Спартта,
Жапонияда, Африкада темiр, мырыш, қорғасын, мыс, күмiс алтын ... ... Рим ... ... ... және орта
ғасырдағы ағылшын карольдары мырыш ақшаларды құйды . Қытайда және Ежелгi
Римде мыс ақша ... ... . XYII ... ... ұсақ төлемдерге қорғасын дөңгелекшектерiн қолданылады .
Металл ақшаларының артықшылығы олар - ... ... ... ... кен ... ақша есебiнiң салмақтық
жүйесi нақтылана түстi. Кейiн келе ... ... ... роль ... күмiске өте басталды, өйткенi олар жалпы эквивалент үшiн ... ... ие ... , ... ... ... ақша формаларын ... ... ... жоқ. Ұзақ ... бойы металл ақшалар тауар
формасын сақтап келдi. Темiр ақшалар күрек, ... ... шеге және ... ұзақ ... бойы сақталынды. Грек ақшасының атауы “ ... уыс шеге ” ... ... ... Мыс ... ... құмыра,
қалқан түрлерiнде ғана айналысқа түстi. Күмiс және ... ... ... ... ... ... ... б.э дейiн XIII ғасырда салмағы ... ... бола ... ... ... байланысты көптеген ақша бiрлiктерi
фунт стерлинг, ливр ( ... фунт ), ... ( ... фунт ) ... атауымен аталады. Алғашқыда белгiлi массасы бар формасыз металл
ақшаларды кейiн келе әр түрлi ... ... ... бар ... ... ... ... пайда болуы - ақшаның құрылуындағы ... ... ... өмiр ... объективтiк қажеттiлiк ол тауар
өндiрiсi мен тауар айналысының болуына ... Кез ... ... ақша айырбас құралы болып табылады. Тауар және ақша бiр –
бiрiнен ... Ақша ... ... онда ... ... да
болмайды.
Бiрақ XVI ғасырдың басында ( 1516 ж.) ... ... ... ... Моор ... “Жаңа утопия аралы және мемлекеттiң
үздiк ... ... ... ... ... ... “Алдау, ұрлау, тона,
кiсi өлтiру заң тәртiбiмен қатаң жазаланатынын кiм бiлмейдi, ... ... ... ... ала ... ... бар ... алдымен ақша
құрымай, олар да жоғалмайды, сонымен бiрге ақшаның жоғалуына байланысты
адамдардың алаңдаушылығы, қағысы, ... және ... ... ... едi. Егер ақша адам өмiрiнен алыстанатын болса, онда ... ... ... ... өзi де ... едi”.
Ол аздай Т. Моор тағы ... дедi: ... ... ... ... ... ... болса, онда ол жерде мемлекеттiк табыс және ... ... ... ... емес”.
XIX ғ. Социал утопистерi – Прудон, Оуэн, Грей және басқалар
ақшаға ... көз ... ... ... ... өндiрiсiн сақтай отырып
ақшаның жоюдың жобасын ұсынды және оны ... ... ... Ресейде де айтылды. Қазан революциясынан (1917)
кейiн, азамат соғысы жылдарында ... ... ... кезде ақшаны
жою сәтi келедi, яғни тарихтың өзi оыған алып келдi ... ... бола ... Керек десеңiз ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... Шындығында,
оның бәрi сәтсiз аяқталды. С.Г. Струмилин ақшаның ... ... - ... ал ... экономисi Смит Фалтьнер
энергетикалық бiрлiктердi - энедаларды пайдалануды ұсынды.
Осыған ... К. ... ... ... : ақшаларды жоя
отырып, бiз ... ... ең ... ... болуымыз мүмкiн
немесе ең төменгi сатыға оралар едiк. Қанша ... ... - ... ... да ақша ... олар бар және бола ... ... дами отырып, тауар болып қала ... ... ... жалпылама эквивалент.
Ақша - жалпыға бiрдей эквивалент, ... ... ... басқа тауардың құны бейнеленедi және оның ... ... ... өндiрушiлер арасында еңбек өнiмдерiнiң айырбасы
үздiксiз жасала бередi .
Жалпыға ... ... ролi ... ... ... Алтынның басқа ... ... ... оның ... қасиетi емес. К. Маркс айтқандай: “Табиғат
ақшаны жаратпайды. ... бұл ... ... ... ... ... ... эквивалент ролiн орындау үшiн ең ... ... ... ... ... ... ол ... табиғи сапаға
ие: бөлiнуi оңай, әдемi, ... тот ... тек қана ... ( 2/3 ... және 1/3 азот қышқылында еридi. Екiншiден ... ... ... ... ие. Қанша ... оның ... ... ... ... ... шығындарының өте жоғары болуына әкелiп
соқтырады. ... ... ... ... ... Ол әр ... пайдалыналады – электроникадан бастап зергерлiк iстерге
дейiн, бiрде өте жұқа ... ... ... ... ... .
Алтын өндiру қиын және капиталды көп қажет етедi . Қазақстанда
160 ... кен ... бар. ... ... ... ... жұмыс
iстеп тұр.
Ақша - өндiру мен бөлу ... ... ... ... ... ... ... тарихи ... ... ... болып табылады. ... ... ... мәнi оның үш ... ... ... Оларға:
- Жалпыға тiкелей айырбастау ;
- Айырбас құнының дербес формасы ;
- Еңбектiң сыртқы ... ... ... ... ... формасында ақшаны пайдалану
кез-келген ... ... ... ... бар ... ... яғни оның өтiмдiлiк қасиетi.
Социализм жағдайында бұл ... ... ... және тек
қоғамдық жиынтық өнiмдi ... және ... ғана ... жер, ... жер асты ... сатылмады және сатып
алынбады. ... ... ... ... ... ... тiкелей айырбастау формасында ақшаны пайдаланудың
көлемi едәуiр ... ... ... ... ... ретiнде ... ... ... ... ... Ақшаны бұл формада
қолдану жағдайлары, олар несие ... ... ... ... ... ... бюджеттiң кiрiстерiн қалыптастыру,
өндiрiстiк және өндiрiстiк емес шығындарды ... ... ... ... ... ... сатуы және т.б
Еңбектiң сытрқы заттық ... ... ... жұмсалған
еңбектiң, олардың ақша ... ... ... құнын анықтау арқылы
көрiнедi.
1.2 Ақшаның түрлерi
Ақша өзiнiң дамуы барысында екi түрге бөлiнедi: ... ... ... толық құнсыз ақшалар.
Толық құнды ақшалар – номиналдық құны оны ... ... ... ... ... ... Мұндай ақшаларға металл ақшалар ... ... әр ... формада болады. Монета түрiндегi формасы – бұл
олардың соңғы формасы. Монетаның бет жағы – “аверс”, ... жағы – ... жаны ... деп ... сөзiнiң шығуын римдiктердiң жүрегi саналатын шiркеу құдайы
Юнона-Монета есiмiмен байланыстырады, яғни сол ... ... ... көмегiмен Римнiң эпир ханы пиррмен соғыста жеңiске жеткендiгi
туралы аңыз бар.
Алғашқы монеталар VII ғ. б.э.б ... ... және ... ... пайда болды. Бастапқы кезде айналысты алтын монеталармен ... ... да қоса ... ... ... құнның қағаздай белгiлерiнiң пайда болуының
мынадай объективтi қажеттiлiктерi болған:
• алтын өндiрiсi тауар өндiрiсiнiң ... ... ... ... ... деген қажеттiлiктi толық өтей алмады;
• жоғары құнды алтын ақшалар ұсақ құнды айналымға қызмет көрсете алмады;
... ... ... ... өндiрiстi және тауар айналымын
ынталандырмады.
Толық құнсыз ақшалар (құнның ...... құны ... яғни ... ... ... қоғамдық еңбектен жоғары болып
келетiн ақшалар.
Оларға мыналар ... ... ... ... – арзан бағалы металдардан жасалған ... ... жез, ... т.б. ... ... ... ... белгiлерi, ол екiге бөлiнедi: қағаз ... ... ... ... – бұл ... ... ... Қағаз ақшалардың
айналыста жүруiнiң объективтi мүмкiндiгi олардың айналыс құралы ... ... ... ... ... ... ... себептер келесiдей:
• металл ақшаларды тасымалдап алып жүру қолайсыз;
• металл ақшалардың мемлекттiк билiк органдарының жасаған әрекетiнiң
нәтижесiнде, яғни ... ... ... алу ... ... төмендетуi барысында бiлiнуi;
• бағалы металдарды өндiрудiң ... ... ... ... түсуi;
• бюджет тапшылығын жабу мақсатында қағаз ақшалардың шығарылуы.
Алғашқы қағаз ақшалар б.э. XII ғ. ... 1690 ж. ... ... ... 1762 ж. ... және 1769 ж. ... ... Бiрiншi дүниежүзiлiк соғыс жылдары қағаз ақшалар ... ... ... (қазыналық билеттер) – бюджет тапшылығын жабу
мақсатында шығарылатын және ... ... ... ... ... номиналы бар құнның белгiлерi.
Қағаз ақшалар тек қана ... ... және ... ... ... Олардың айналыста ұлғаюы мемлекеттiң қаржы жетiспеушiлiгiне
байланысты шығарумен түсiндiрiледi. Қағаз ақшалар ... ... ... және ... тез ... Олардың құнсыздану себептерiне:
айналысқа артық ақша эмиссиялау, эмитентке ... ... ... ... ... қолайсыздық жағдайын жатқызады.
Несиелiк ақшалар – тауар өндiрiсiнiң дамуымен, яғни тауарларды сатып
алу және сатудың ... ... ... ... ... ... ... ақшалардың шығуы банктердiң несиелеу операцияларымен
байланысты. Мұндай ақшалардың басты мақсаты: ақша ... ... ... ақшаларды үнемдеу; қолма-қолсыз ақша айналымының дамуына мүмкiндiк
жасау.
Несиелiк ақшалардың мынадай түрлерi бар: ... ... және ...... бiр ... ... ала келiсiлген мерзiмде және
белгiленген жерде төлейтiндiгi ... ... ... мiндеттемесi.
Вексельдiң екi түрi бар: жай және ... ... ... ... ... ... ҚР заңында мынадай түсiнiктемелер
берiлген:
Жай вексель (соло) – ... ... ... ... белгiлi бiр уақытта немесе талап етуге байланысты төлеу ... ... еш ... негiзделмеген мiндеттемесiн сипаттайтын
вексель.
Аудармалы ... ...... ... ... ... ... алғашқы вексельдi ұстауыға (ремитентке) төлеу туралы үшiншi бiр
тұлғаға (трассатқа) вексель берушiнiң ... еш ... ... ... вексель.
Қазақстанда вексель айналысын бiрiншi болып қолданушылардың ... ... атап ... ... Бұл банк 1996 жылы ... ... ... бағдарламасына сәйкес өзiнiң 500, 1000 және 5000 АҚШ
долларындағы “астық” вексельдерiн айналымға шығарып, ... ... ... клиенттерiне бердi.
Сонымен қатар, осы банк 2003 жылы домицилиант ретiнде ... ... ... 200,0 млн ... бағалаған вексельдерiн өтедi.
Мұндағы, “домицилиант” – вексельде көрсетiлген төлемдi төлемдi жүзеге
асыратын, вексельде делдал ретiнде қатынасатын банк.
Ендi несиелiк ақшалардың келесi түрi бұл ... ... ( ... ... ... ... билетi”) – орталық банктiң айналысқа
шығарған әр түрлi номиналдағы ақша бiрлiктерi.
Банкнота вексельден және қағаз ... ... ... ... ... ... ... мерзiмдiлiгiне қарай, егер де вексель мерзiмдiк қарздық мiндеттеме
болса, ал банкнота – ... ... ... ... ... ... ... жеке кәсiпкерлер шығарады
және оның жеке кепiлдiгi болады, ол банкнотаны қазiргi кезде орталық
банк шығаратындықтан, оған мемлекет ... ... ... екi түрi бар. Ол: ... және ... ... – бұл банкнотаның алғашқы пайда болған формасы
ретiнде алтынға ... ... яғни ... ... ... ... билетi.
Жай банкнота – бұл қазiргi кездегi айналысқа шығарылған Орталық банк
билетi. Олар металға ... тек қана ... ... ... ... ... Ендеше қазiр айналыста жүрген орталық
банктен шығатын жай банкноталар ... ... ... бiрақ
олардың белгiлi бiр дәрежеде тауарлық ... ... ... ... олар ... ... ... бағынады.
Чек – ағымдағы шот иесiнiң чектi ұстаушыға белгiлi бiр ақшалай соманы
төлеу туралы немесе басқа ағымдық ... ... ... ... ... ... бұйрығы. Алғашқы чектер тарихта 1683 жылы ... ... ... ... түрлерiн көрсетуге болады:
• Ақшалай чек – банктен қолма-қол ақша алуға арналған ... ... ... чек – ... ... ... бiр тұлғаның атына жазылады;
• Ордерлi чек – бiр тұлғаның атына толтырылған, бiрақ индосамент бойынша
басқа бiр тұлғаға беруге ... ... Есеп ... чегi – ... ... ... ... есеп
айырысуда қолданылады;
• Жол чегi – туристiк сапарларға арналған төлем құралы;
• Кепiлдендiрiлген чек – ... ... ... соманы төлеуге
кепiлдендiруiн сипаттайтын төлем құралы.
1.3 Ақшаның ... ... ... ... ролiн өзiнiң атқаратын негiзгi қызметтерi ... ... әр ... ... ... ... ... тауар
өндiрушiлердiң өзара байланысының формасы ретiндегi ақшаның ... ... ... белгiлi бiр жағын ... Ақша ... ... бес ... ... ... құн ... және баға масштабы;
2) айналыс (айырбас) құралы;
3) төлем құралы;
4) қор және қазына жинау құралы;
5) дүниежүзiлiк ақша.
Ақша құн ... ... Ақша ... бiрдей балама ретiнде барлық
тауарлардың құнын өлшейдi. Құнның өлшем қызметi тауар ... ... Бұл ... барлық тауарлар ... ... ... ... ... анықтауда делдал қызметiн атқарады.
Өзiнiң жеке құны бар тауар ғана , құн ... бола ... ... бұл ... ... ... ... Ақша еңбек өлшемi – ол жұмыс ... ... ... ... ... көрсетедi.
Ақша құн өлшемi қызметiн идеалды, оймен ойлау арқылы орындайды. Яғни
тауардың құнын өлшеу ақшаға ... ... ... ... ... ... ақша формасына айналуы үшiн тауардың бағасын
белгiлесек жеткiлiктi.
Тауар бағасын ... үшiн ... ... ... қажет емес, себебi
еңбек өнiмiн теңестiру ойша орындалады. Тауарларды ақшаның ... ... ... олар адам ... ... түрiндегi көрiнетiн тауардың құны, оның бағасы болып табылады.
Толық құнды ақша айналысы жағдайында алтынның ... ... жоқ. ... ... болмайды, олардың құны өздерiмен анықталуы мүмкiн емес. Бағаның
орнына ақшалар кез-келген тауарларсанын ... алу ... бар. ... ... ... ... қызметi жалпы эквивалент ретiнде ақшаның тауарға деген
қатынасын көрсетедi. ... ... ... анықтау үшiн баға масштабы
қажет. Металл ақша айналысында мемлекет заңды ... баға ... ... ... ... ... ... ақша бiрлiгiне бекiттi. ... ... ... ... баға ... олардың салмақтық құрамына сай
келдi. Мысалы, фунт стерлинг алғашында ... ... ... ... ... даму ... баға ... ақшаның салмақтық мазмұнынан
ерекшелене түстi.
Құн өлшемi және баға масштабы ... ақша ... ... ... бар. Құн ...... тәуелдi емес ақшаның
экономикалық қызметi болып табылады. Ол құн ... ... ... және ... емес ... ... ... үшiн қызмет етедi.
Алғашында баға масштабы АҚШ қазынашылығымен алтынның ... ... г) 35 ... есебiнде анықталып бекiтiлдi. Ол 1971 және ... ... ... ... ... және 1980 жылдың
қаңтарында 850 долларға дейiн жеттi.
Арнайы баға масштабы алтын құны мен оның мемлекеттiк тұрақты бағасының
арасы ашық ... ... ... ... ... ... жоғалтты.
Ямайка валюта реформасының (1976-1978) нәтижесiнде арнайы алтын бағасы
және алтын паритетi жойылды. Құн өлшеу өызметi ... баға ... ... ... алтын тауарға тiкелей айырбасталмайды және бағалар
алтынмен көрсетiлмейдi. Алтынды айналыстан қазынаға қарай ... ... ... тауар тiкелей массасына емес, алтын нарығындағы несие
ақшалармен ... ... ... ... алтын қағаз және несие
ақшалардың құнын өлшеу ретiнде көрiнедi. Несие ақшалар тауардың ... ... ... ... өйткенi өзiнiң құны жоқ.
Сонымен алтын белгiлерiнiң, яғни толық құнды емес және ... ... ... ақша ... олардың алтындық мазмұнынан
ажырауына алып келедi.
Ақшаның айналыс құралы. Ақша айналыс құралы қызметiнде тауарларды
өткiзудегi ... ... ... бiр ... ... қолға ауыса отырып, өзiнiң тұтынушысын
тапқанға дейiн ақша үздiксiз ... ... ... ... ақша ... ... атқарады, ал бұл кездегi
сатып алу және сату актiсi ерекшеленедi, уақыты мен ... ... ... ... ... сатғаннан кейiн, басқа тауарды сатып алуға әр
уақытта ... Ол ... бiр ... ... ал ... нарықтан сатып
алуы мүмкiн. Делдал ретiндегi ақшаның көмегiмен уақыт пен кеңiстiктегi
өзара сай ... ... ... ... ... айналыстан кететiн тауарларға
қарағағанда, ... ... ... ... ... уақытта осында қалып
отырады және сату-сатып алу ... ... ... ақша ... ... қызметiн негiзiнен ... ... ... тұрғандардың тауарларды сатып алуы
кезiнде орындайды. Шет елдерде мұндай ... жоқ. Одан ... ... және тағы ... ... ... есептесуiне тиым
салынбаған.
Айналыс құралы ретiнде ақша қызметтерiнiң ерекшелiктерi мыналар:
• Тауар мен ақшаның қарама-қарсы қозғалысы;
• Оны ... ... ... ... ... ақшалар орындайды;
• Ақшаның бұл ... ... ... өте тез ... оны ... ... емес (алтын), оны ауыстырушылар – ... ... бұл, ... және ... ақшалар ақшылы тауармен (алтын) байланысты
емес деген сөз ... Бұл ... ... ... ... нарығында жасырын
айналыс болуыменен түсiндiрiледi.
Ақша айналыс ... ... ... болғандықтан, айналыс
қажеттiлiгi олардың саны өткiзiлуi тиiс тауарлардың ... мен ... яғни ... тиiс ... ... сомасы мен анықталады.
Егер ақшаның ... ... ... ... көп болса, одан ... ... яғни ... алып ... ... құралы. Тауар айналысы ақша қозғалысы мен байланысты.
Бiрақ ақша қозғалысы ... ... ... қозғаласымен бiр уақытта
тоғысуы тиiс емес. Ақша құнның ... ... ... Олар
өтiзуi процесiн еркiн аяқтайды. Ақшаның қозғалысы тауар қозғалысынан
ерте немесе кеш ... ... ... мен ... қарама - қарсы қозғалысы ... ... ... ақы ... ... сатып алынған немесе керiсiнше
болса, онда бұл ... ... ... құралы қызметiн атқарады.
Ақшалар төлем құралы ретiнде тек қана тауар ... ... ... ... ...... қатынастарына да қызмет етедi.
Барлық ақшалай төлемдердi төмендегiдей етiп ... ... ... және ... ... ... мiндеттемелер;
• Еңбек ақы төлеуге байланысты мiндеттемелер;
• Мемлекетке қатысты ... ... ... ... ... және тұтыну несиесi бойынша борыштық
мiндеттеме;
... ... ... - сот ... ... және басқалары .
Ақша төлем құралы ... ... ... ... бар. Бұл ... ... ... болып табылмайды, ол тек
қана сату-сатып алуды ... ... ... ... ... ... еркiн қозғалысы байқалады. Тауарды несиеге сатып ала отырып,
сатып алушы сатушыға ... ... ... борыштық мiндеттеменi жазып
ұсынады. Бұл борыш өтелгенкезде, ақша ... ... ... ... ... ... ... емес нақты (қағаз немесе несие), ... ... ... ... ... ақшалар атқарады.
Төлем құралы ретiндегi ақшаның қызметi оның бұдан бұрын қарастырылған
қызметтерiнен ... ... ол ... ... ... Ақшаның төлем құралы ретiде қызмет етуiнiң дамуы резервтiк ... яғни ... қор және ... жинау қызметтерiнiң туындауының қажет
екенiн көрсетедi.
Ақшаның төлем құралы қызметiн ... ... ақша ... ... ... ... ... тапты. Егер тауарлар несиеге сатылса, одан
қолма-қол ақша ... ... Бұл ... ... ақшаға деген
қажеттiлiгiн азайтады. Бiрақ төлем ... ... ... ... ... ақша ... ... атқарады. Өзара өтелетiн төлемдер сомасы
айналыс үшiн ақшаның санын азайтады. Егер қандай да бiр ... ... ... ... өз ... түспейтiн болса, онда бұл өзiмен
бiрге басқа да ... ... ... ( ... ... ... өткен
берешек, бюджеттi төлемдер, жалақы бойынша және т.б.).
Ақша – қорлану және қазына жинау ... ... ... төлемi және
айналыс құралы қызметтерi ақшалай қорлардың құрылуын талап ... ... ... Т – А – Т ... екi ... Т – А және А – ... байланысты.
Капиталистiк қоғамдық формацияға дейiнгiлер үшiн ... ... ... ... яғни ... ... қорлануы тән келедi.
Бұл экономикалық дамуға ешқандай да ықпал еткен жоқ, ... олар ... ... тыс ... ... балды. Капитализм тұсында бұл
қазыналар неиселiк жүйе және қор биржалары арқылы пайда әкелетiн капиталға
( өнеркәсiптi ... ... ) ... ... ... ... қажеттiлiгi
тауар өндiрiсiмен байланысты болады. Айналым капиталын немесе тұтыну
заттарын алу үшiн ең ... ... ... қажет.
Әрбiр тауар тек қана жекелеген қажеттiлiктi анықтайды және олар жалпы
байлықты бiлдiрмейдi. ... ... ... (алтын) материалданған құнның
формасы ретiнде байықтың жалпы өкiлiн сипаттайды. ... , ... ... ... тек қана ... ... ... нағыз ақшалар орындауы мүмкiн.
Қазыналарды қорландыру – алтын монеталар мен алтын құймаларын ... ... ... ... ... ... тұсында қазына жинау тек
қана ақша айналысын реттеушi ролiн атқарған болатын. Өндiрiстiң және ... ... ... ... ... ... айналысқа шығып
отырады немесе керiсiнше .
Несиелiк және қағаз ақшалар ... ... ... ... ... ... ... меншiктi құны жоқ. Бiрақта осы қызмет негiзiнде
олар қорлану қызметiн жүзеге асырады.
Ақша айналыс саласынан уақытша шығып ... ... олар ... Қорлану қызметiнде ақша өзiнiң сол формада сақтай ... ... ... ... ... ... ... құралы ретiнде түсе
алады. Шынында да бұл елдегi ақша айналысының ... ... ... ... ... ғана ... өндiрiс жағдайында қорлану екi формада жүредi:
• кәсiпорындар мен ұйымдардың есеп айырысу және депозиттiк шоттарындағы
ақшалай қаражат қалдығы түрiнде ұжымдық қорлану;
• банктердегi ... ... ... ... арқасында кәсiпорындар мен халықтың ақшалары
банктен берiлетiн қарыздар ... ... ... ... түседi.
Сөйтiп, ақшалар бұл қызметiнде ұлттық табыстың ... , бөлу және ... ... ... ... ақша қызметi. Тауар шаруашылығының кеңеюi, шаруашылық
байланыстардың интернационалдануы, дүниежүзiлiк нарықтың ... ... ... ... ... ... сбеп болады. Дүниежүзiлiк
ақшалар ... құн ... ... ... және ... ... ретiнде қызмт етедi.
Бұл қызметтi бастыпқыда толық бағалы ... , ал ... ... ... ... ... 1867 жылы Париж ... ақша ... ... балап бекiттi.
Егер де елдiң iшiнде ұлттық ақша бiрлiктерi ... ... ... ... ал одан ... жерде К. Маркстiң айтуынша: ... ... ... ... бастапқы қымбат бағалы металл формасын киедi” ... ... ... ... ... өтедi.
Бiрақ алтын айналысы тұсында да ағымдық халықаралық есеп айырысуларға
алдынғы елдердiң ұлттық валюталары қызмет етедi. 1913 ж. Халықаралық ... 80%-зы ... фунт ... ... ... ... ... асырылады, ал ... ... ... ... ... ғана ... ... – Вудстағы (1944 ж) мемлекетаралық келiсiмге келу, ... фунт ... ... валюталар мәртебесiн бердi. Кейiннен
дүниежүзiлiк ақшалардың жаңа ... СДР – ... ... алу ...... есепке алу бiрлiгi пайда болды. Ал 1999 ж. 1 ... ... ... ... ортақ ақша бiрлiгi “еуро” айналысқа
шықты.
II АҚША ТЕОРИЯСЫНЫҢ ДАМУЫ
1. Ақшаның металдық, ... және ... ... ... ... ... теориясы.
Бұл теорияның өкiлдерiне капиталдың алғашқы қорлану кезеңiндегi
меркантелистер (Томас Мэн, т.б.) ... ... ... ... ... ... ... ақшаны бағалы металдармен бiрдей деп санау тән
болған. Олардың пiкiрiнше ... ... ... алтын мен күмiс, яғни
бұлар өзiнiң ... ... ... ақшалар болып табылады. Ақшаның
металдық теориясы фетишистiк сипатта, ... бұл ... ... ролiнде алтын, күмiс сияқты кез-келген бағалы металл бола алады,
ал адамдардың тауар шаруашылығындағы ... ... ... екендiгi жөнiнен хабарсыз.
Ресейде металдық теорияның өкiлi атақты мемлекеттiк ... ... ж.ж.) ... ... Ақша ... оның
теориясының барлық пайымдауларының негiзi – ақшаға тек нағыз бiр ғана ... ... ... ... ... бар. Сперанский ең мықты ақша материалды
күмiс деп санады. Ақшаның қызметтерiн ... ... ... XIX ... ... Бұл iс ... тек бiр ... кезең, яғни ақша
жүйесiнiң жоғары және күрделi формаларына өту ... ... ... тар ... ... XIX ғ. ... экономиканың
шеңберiне сыймады. Өндiрiстiң дамуы ақша базисiнiң адекватты ... ... еттi. ... ... ... ... ... жаңа төлем
әдiстерi мен формалары қалыптасты, олар несиеге негiзделдi.
Немiс экономистерi ақша деп тек қана бағалы ... ... ... ... айырбасталатын Ұлттық банктiң банкноталары да аталады деген. Ол
кездерi ақшаның металдық теориясы ақша реформасына негiзделiп ... ... ... ... ... экономистерi Ж. Рюэфф және М.
Дебре, ағылшын экономисi Р. ... ... ... ... ... идеясын ұсынады. Себебi 70-шi жылдардың басында жойылған ... ... ... жүйенiң орнына жаңа алтын стандартын ... ... ... АҚШ ... экс-президентi Р. Рейган сайлау алдындағы күрес
кезiнде алтын стандарты қайта ... ... деп ... 1981 ... ол ... ... ... кезiнде осы мәселе бойынша арнайы
комиссия құрады, бiрақ ол комиссия алтын стандартын енгiзу онша ... ... ... ... ... ... стандартының мағынасы нарықтың
күрделенуi, ұлғаюы және ... ... ...... ақшаларды алтын қорымен жасанды түрде үйлестiру
натуралдық айырбас формасына немесе ... ... ... ... ... сөзсiз, өйткенi алтын қорының өсiмi физикалық
тұрғыдан экономикалық дамуға қарсы тұра ... ... бұл ақша ... тым аса ... әкелiп соқтырып, соның салдарынан ақшаның
айырбасталынуы тәрiздi аса ... ... ... ... т.б. пайда болды.
Қазiргi кезде алтынның негiзгi экономикалық ... мәнi, ... ... ... ... ... қызмет етуiмен, несие алуды
қамтамасыз ету құралы болуымен және маңызды өнеркәсiптiк шикiзат болып ... ... ақша ... ... ... ... одан бiрте – бiрте
монеталар ... бола ... ... классының бөлiнуiмен алғашқы
монеталар пайда болды. Олардың пайда ... ... ... соңғы
кезеңдi сипаттайды.
Монета – ол формасы, сыртқы пiшiнi, ... ... ... ... ... ақша ... бет жағы – аверс, келесi жағы – реверс, кесiндiсi – гурт болып
ажыратылады.
Егер монетаның номиналды құны ... ... ... ... онда бұл ... ... ... Толық құнды еместерi биллонды ақшалар
деп аталады.
Монеталық ақша айналысы тарихында мынадай түсiнiктемелер бар:
Биметализм – ... ... ... ... екi ... одан да көп
металл атқарады, яғни айналыста ... және ... ... пайдаланылады.
Монометализм – жалпыға бiрдей эквивалент ретiнде бiр ғана металл түрi
( алтын, күмiс, т.б.) қолданылатын ақша жүйесi.
Осылай, б.э. ... III – II ғ. ... мыс ... ... 1843-
1852 ж.ж. аралығында – күмiс монометаллизмi 1897 ж. II ... ... ... ... сөзi, ... ... , яғни “ақ” сөзiнен ... ... ... ... ... ... ... металлизмге қарсы iс әрекетiнен ... ... ... ... ... өндiрiсi мен айналымының өсуiне
байланысты металл монеталарды вексель, ... ... ... ... ... ... ... орын алды. Ақшалар мен бағалы
металдардың арасындағы iшкi байланыстарды ... ... ... құн ... жүру құқығын негiздедi, ол үшiн ... ... ... ... ... ... Ақша идеалды есеп бiрлiгi болып саналады және ... ... ... құны анықталады;
• Бұл бiрлiк ешқандай да iшкi құнға ие емес;
Сонымен номиналаистер аұшаның құндық жаратылысын толық ... ... ... ... ... ... ... қарастырады. Адам
Смиттiң айтуынша, ақша – бұл айырбас процесiн жеңiлдететiн техникалық
дөңгелек, айырбас және ... ... Ол ... құны екi жақты мәнге ие
дп санайды:
• Қандай-да бiр ... ... ... ... ... сатып алу мүмкiндiгi,
XIX ғ. аяғында және XX ғ. басында саяси экономияда номинализм ... ... ... ... ... ... оның объектiсiне
қағаз ақшалар жатады.
Номинализмнiң мәнi немiс ... ... ... ... 1905 ж.) еңбегiнде жақсы берiлген. Оның ... ... ... Ақша – ... ... ... ... билiктiң туындысы;
• Ақша мемлекеттiк хартальдiк төлем құралы, яғни ол мемлекеттiң ... ... ... белгiлерi болып табылады;
• Ақшаның негiзгi қызметi – төлем құралы.
1929 – 1933 жж. Кономикалық дағдарыс тұсында номинализм әрi қарай дами
түстi. ... Дж.М. ... (1930ж. ... о ... алтын ақшаларды
“жабайылық сарқыншағы”, “арбаның бесiншi дөңгелегi” деп ... ... ... қоғамның өркендеуiн үнемi қамтамасыз етiп отыратын қағаз
ақшаларды жатқызды. Кнапп теориясының жеңiсi деп қарастырды. Кейнс ... ... ... ... ... кнапптық партализм толық жүзеге
асты деп санады.
Ақшаның номиналистiк теориясы жағында ... ... ... да ... Ол ... өткен уақытта ғана тауармен байланыста
болса, ал алдағы уақытта ақшалар шартты ... ... деп ... ... ... ... ... алмастырды. Қағаз ақшалар ақшаның
мәнiн, iшкi ... ... Ақша ... ол ... әлеуметтiк
шарттылық”
Қағаз ақшалардың пайда болуы ... ... ... мен ... тұсындағы тауарлы өндiрiстiң дамуымен
сипатталатын ақша ... ... ... қажеттiлiктерiмен байланысты.
Бiрақ қағаз ақшаның шығу тарихы б.ғ.д. I ғ. тән, яғни ол ... ... ... ... Бұл ... Қытайда ақ бұғы
терiсiнен жасалған ... ... ... Ақ ... ... ... болған.
Нағыз қағаз ақшалардың пайда болуы Шынғысханның немересi Хубила ... ғ. ... ... ... ... дамуымен қағаз
ақшаның қолданылуы өрiс ала бастады. ... ... 1690 жылы ... Британиялық отар елдерiнде, 1716 ж. Францияда, 1795 ж. ... ж. ... ... ... Ресейде алғашқы қағаз ақшалар 1769 ж. II
Екатерина тұсында пайда болды.
Сырттай қарағанда, қағаз ... ... ... ... ... ... ақшаның орнын алмастырушылар тәрiздi әсер етедi деген ой туады.
Шыында олар металл ақшаның номиналды ... ... ... ... ... ... ... ақшадан қағаз ақшаға ауысу себептерi:
1. Металл ақша ... өте ... ... ... және ... ... ... себебi қымбат металдарды өндiру айналыс
құралдарына деген шаруашылықтың қажеттiлiгiнен әлдеқайда төмен;
2. Монеталардың ... және ... ... билiк пен жалған монеталарды жасаушылардың монеталарды
бұзуы;
4. Мемлекет ... ... ... жабу үшiн шығарады.
Осыған байланысты, К. Маркс атап ... ... ... ретiнде алтын әр түрлi өзгерiстерге ұшырады, тiптi жай ғана ... ... ... жұқарды.
Қағаз ақшалар ақшаның номиналдық құрамының нақты құрамынан ... ... ... ... құн ... ... ... ақша мемлекеттiң өз шығындарын табу үшiн ... ... ... ... номиналға ие ақша белгiсi.
Қағаз ақшалар толық құнсыз болып келедi, себебi, ... ... ... ... ... кеткен шығындар өте аз. ... ... ... ... ... ғана олар өздерiнiң сатып алу қабiлетiн сақтай алады.
Егер “нағыз” ақшалар айналыста өзiнiң меншiктi ... ... ал ... ... ... ... нарықтық құнға ие болады.
Мемлекет сол елдiң көлемiнде ғана оларға ерiксiз өзiндiк құн ... , ... 1993 жылы ең iрi ... 100 ... 1994 жылы ... 500 ... капюрлар шығарылған болатын.
Ақшалар ешқашанда алтынға ауыстырылаған. Бiрақ ... ... ... шығарылған қағаз ақшаларды ... ... ... ... ауыстырған кездерi болған.
Қағаз ақшалардың өзiнiң меншiктi құны болмағандықтан да , олар айналыс
саласындағы ақшаның қызметтерiн толық құнды ... ... ... ... ... ... болмауына байланысты олар
өздерiнiң жаратылысына қарай тұрақсыз және құнсыздануға ... ... ... әр ... ... ... ... бюджет
тапшылығын, әскери және басқа да өндiрiстiк емес ... ... ... ... ... ... балансының салдарынан алтынға
дүниежүзiлiк ақша ... ... ... ... ... ... ... массасының қысқаруы, т.б.
Мұның бәрi бағаның өсуiне әкелiп ... ... ... ... ... бұл тұрақсыз экономикаға тән нәрсе.
Қағаз ақшалар әрдайым көмекшi ... ие. ... ... ... ұзақ ... ... ... мүмкiн емес, сондықтан да олармен қатар
несиелiк ақшалар жүредi.
Несиелiк ақшалар – бұл несие негiзiнде алтынның орнына ... ... ... ... ... ... ... мен несие алушы арасындағы
қарыз капиталының қозғалысын көрсетедi және “төлем құралы формасы ретiнде
өмiр сүрудiң ... ... ... ... негiзгi түрлерiне: вексель, банкнота, чек, несие
карточкалары жатады.
а) Ақшаның сандық теориясы.
Айналыстағы ақшаның саны К. ... ... ақша ... ... ... ... ақша саны – айналыстағы ақша саны мен ... ... ... және атауы бiр ақша бiрлiктерiнiң айналыс
жылдамдығы ... ... бiр ... ... ... ... ... ақша санының формуласы төмендегiдей:
Монетаристер деп аталатын, ағылшын классикалық экономика ... ... ... ... = ... P – ... ... деңгейi;
Y - өндiрiс көлемi;
T – ақша белгiлерiнiң саны;
D – депозиттер;
V және V1 – ... және ... ... ... ж. ұлы депрессиядан кейiн ақшаның сандық теориясы өзiнiң күшiн
жоғалта бастады, себебi кейнсиандық ... ақша ... ... нақты
экономиканы басқаруға көп көңiл бөлдi.
Соңғы он жылдықта етек ала ... ... ... ... экономистерiн монетаризмге деген жаңа қызығушылықтарын тудырды,
себебi қазiргi кездегi монетаризм ақша ... мен ... ... ... ... ... ... Монетаристер ақшаны
реттеу және күтiлген өзгерiстердi анықтау үшiн ... ... ... ... мүмкiн үзiлiстердi ескере отырып, ақша массасын бiрқалыпты және
ұдайы реттеудiң өсу қарқынының “алтын” ережесiн ұсына бастад.
Ақшаның төлем құралы ретiнде ... етуi ... ... ... көлемiн қысқартады. Бұл, қарыз мiндеттемелерiнiң көп бөлiгi қарыз
талаптары мен мiндеттемелерiн ... ... ... жабу ... Сөйтiп, несиенiң даму дәрежесi ақша санына керi әсер етедi:
неғұрлым тауарлардың көп бөлiгi несиеге ... ... ... ... аз саны ... ... Оған қоса ... ұмытпаған жөн: айналыстан
алынған ақшаның белгiлi бiр саны шаруашылықтағы және халықтың қолындағы
тұрақты ақша ... ... ... ... ... санын анықтайтын заң келесi түрдегi формуламен анықталады:
Ас = Тб.с. – Нт.б.с. + Тс – ... / А + ...... құралы және айналыс құралы ретiнде қажеттi ақша ...... ... ...... сатылған тауар бағасының сомасы,
Тс – ... және ... ... ... ... ... - ... есептескен талаптар мен мiндеттемелер сомасы;
АР – ақша ...... ... және ... ... ... ... орташа
саны.
Теңдiкте көрсетiлгендей экономикадағы ақша массасының айналуы ... бiрi ... ... ... ... аз төленбеген төлемi
болып табылады.
Ақшаның сандық теориясы айналысқа қажеттi ақша ... дәл ... ... ол шаруашылық қатынастары мен экономикалық даму
факторларының жалпы ... ақша ... ... анықтайды.
Орталық банк экономикалық айналымға оның қажеттiлiктерiне сәйкес,
несиелеу ... ... ... ... ... масасын беретiн,
өзiеiң эмиссиялық және нсиенiң қызметiн ... Ақша екi ... ... ... – қол және ... ... ақшалары, яғни банктiк
шоттардағы қолма-қолсыз ақша қаражатының жазу формасындағы ақша ... бұл екi ... бiр – ... ... байланыста. Банктiк айналымның
ақшалары әрдайым қолма-қол банкноталарға айналуы мүмкiн.
Ақша айналысының екi облысының ... яғни ... ... ... ... ... және бұған керiсiнше болуы ақша
массасының өзiне қандай компоненттердi қамтитынын анықтауды талап ... Ақша ... ... ... оның ... және ... ... мемлекеттiк заңдармен реттелген елдегi ақша айналысың
ұйымдастыру ақша жүйесi ... ... ... мемлекеттiң өзiнiң ұлттық
ақша жүйесi бар.
Қазақстан Республикасында ақша жүйесi 1995 жылы 30 ... ... ... ... ... ... Республикасы
Президентiнiң заң күшi бар Жарлығына сәйкес ұйымдастырылған. Жарғы ақша
айналысының ұйымдастыру негiзiн және ... ... онда ... ... ақша ... эмиссиясы, сонымен қатар монеталарды жасау
тәртiбi, ақша ... ... және ... ... қамтылады.
Ақша жүйесi келесi элементтерден тұрады:
Ақша бiрлiгiнiң атауы. ҚР-ның ақша бiрлiгi ретiнде 100 ... 1 ... ... ... ... түрлерi. Егер 1991 ж. 1 қаңтарына дейiн айналыста
қазыналық билеттер болса, онда ... ... ҚР ақша ... ... өсу құны бойынша төлемнiң барлық түрлерiне қабылданатын ... ... ... тәртiбi. Қолма – қол ақшаларды шығарып, олардың айналысын
ұйымдастыру және ... ... ... ... ...... ақша
эквивалентiн алумен банкнота мен монеталарды сату формасында ... ... ... ... ... ... табылатын: қағаз және несие
ақшалар.
Валюталық бағам дегенiмiз – бұл ... бiр ... ақша ... ... сол ... ақша бiрлiгiнiң бағасы.
Әлемдiк тарихта ақша жүйесiнiң келесi типтерi болған:
• Металдық айналым, ... ... ... ... ... ... атқарады,
ал несие ақшалар металға айырбасталады;
• Несие және қағаз ақша айналысы, мұнда алтын айырбастамайтын банкнотамен
айналыстан ... ... және ... айналды.
Металдық айналысқа байланысты аталып өткен екi ақша ... ... және ... ... – бұл ақша ... ... құндық эквивалент ролiн заңды
түрде екi металл атқарады. Алтын және ... ... кең ... ... ... ... биметаллизмнiң үш түрi бар:
Паралелдi валюта жүйесi, ... және ... ... ... металдың нарықтық бағасына сәйкес стихиялы түрде бекiтiлдi;
Қосарлы валюта ... бұл ... ... ... ... жүйесi , күмiс монеталар алтын белгiсi ...... ... ... бiр ғана ... ... жүйесi. Құн белгiлерiн алтынға айырбастау сипатына байланысты алтын
монометаллизмi үш ... ... ... ... оған ... монетасының айналысы, алтынның
ақша қызметiн атқаруы, құн белгiлерiнiң еркiн алтын монеталарға өсу құны
бойынша айырбасталуы ... ... ... ...... мен Францияда енгiзiлдi. Мұнда
банкноттар заңмен бекiтiлген сомманы ұсынған жағдайда алтын құймаларына
айырбасталды.
Алтын ... ...... ... ... және ... ... Бұл банкноталардың алтынға, шетел валютасына
(девизiне) ... ... ... бұл стандарт бiр ... ... ... ... ... ... ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА АҚША ЖҮЙЕСIНIҢ ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ДАМУЫ
Жалпы мемлекеттiк заңдармен ... ... ақша ... ақша жүйесi болып табылады. Қазақстан Республикасында ... 1995 жылы 30 ... ... Республикасы Ұлттық банкi туралы”
Қазақстан Республикасы Президентiнiң заң күшi бар ... ... ... ақша айналысының ... ... ... ... онда ... ақша бiрлiгi, ақша белгiлерiнiң
эмиссиясы, сонымен қатар монеталарды ... ... ақша ... және реттеу тәртiптерi қамтылады. Ал мұның алдында тұнғыш рет
1993 жылы ұлттық ... ... ... ... экономикада жаппай
етек алған инфляцияға төтеп бердiк. Ұлттық валютаның тиiмдi жолға түскенiн
және ұлттық экономика дамуына тиiмдi жол ашып ... ... ... 1999 жылы ... валютамызды ұлттық және әлемдiк валюталық
қатынастарды еркiн рыноктық түрде дамыту үшiн ... ... ... ... ... валютамыз күннен-күнге нығайып, елiмiздiң тұрақты
экономикалық өсуiне даңғыл жол ашуда.
Банк жүйесiн реформалау және ақша ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы қолма-қол ақшамен байланысты
жағдайды түбiрiмен өзгерттi. Осыған байланысты 1992 – 1993 ж.ж. қолма-қол
ақшаның ... ... ... ... ... орнына
Республикамызда қолма-қол ақша айналысын ... және ... ... ... ... ... бұл процесс кеңiнен дами түсуде: оларда қолма-қолсыз
ақша айналысы өрiс алып жатыр. АҚШ – та ... есеп ... ... зы ғана ... ... ал ... чек, ... карточталар т.б.
көмегiмен жүргiзiледi. Өмiрлiк тәжiрибе көрсеткендей , ақша айналысын ақша
айналымынан бөлуге ... Ақша ... ... және ... қолсыз
деп қана қатаң түрде шектеудi ғалымдар онша ... ... ... ... ақша ... құрылымына
мән беретiн болсақ, онда ол ...... ... ... ... банк ... тыс ... - өзiне – М0 –дi қосады, сонымен ... ... ... немесе басқа депозиттiк шоттардағы қаражаттардың қалдықтары, каптал
салымдарын қаржыландыру мен несиелеу қорларының шоттарындағы, чектiк және
аккредитивтiк ... ... ... ... және ... ... ... дейiнгi салымдары кiредi;
М2 - өзiне М1 –дi қосады, сондай-ақ жеке және заңды тұлғалардың шетел
валюталарындағы аудармалы ... ... – М2-ге ... емес ... ... мен ... ... басқа да депозиттерi.
Мұндағы,
Аудармалы депозиттер:
1) әрқашан айыппұлсыз және шектеусiз атаулы ... ... ... ... ... ... ... еркiн айналады;
3) төлемдер жүргiзуде кеңiнен қолданылады. Аудармалы депозиттер қысқа
ақша массасының бiр бөлiгiн құрайды.
Басқа ...... ол ... уақыт аралығынан кейiн ғана
алынатындығы немесе әр түрлi шектеулерi жай коммерциялық ... ... ... және ... ... қойылатын талаптарға
жоғары дәрежеде сай келетiн ... және ... ... ... ақша ... ... етуi ақша мультипликаторы (Ам)
көмегiмен мынадай формула арқылы есептелiнедi:
Ам = М3 (ақша массасы) / МВ (ақша базасы)
Елiмiздегi ақша ... ... 2003 және 2004 ... ... бойынша мөлшерi мен өзгерiсiн келесi кестеден көре аламыз.
Кесте-2 – Қазақстан Республикасындағы ақша агрегаттарының көлемi
| |2006 |2007 |
| | ... ... ... ... аймен |Өткен |
| | | | | ... ... % |
| | | | | ... ... | ... |971,2 |1016,3 |1053,5 |1090,3 |+3,5 |133,5 ... |692,8 |732,4 |770,0 |784,1 |+1,8 ... ... |411,6 |426,7 |442,5 |452,9 |+2,4 |147,4 ... |238,7 |241,3 |244,9 |257,0 |+4,9 |153,9 ... |24,6 |23,7 |23,2 |23,6 |- |- ... үлес | | | | | | ... % | | | | | | ... ... ... ... ақша ... ... және ... айға өсу үстiнде. Бұдан бiз ... ... ... өмiр сүру ... өсiп келе ... көре ... Әрине бұл
жердегi инфляция деңгейiн де ескеру керек. Бүгiнде 2004 жылы инфляция
деңгейi ... ... ... атап ... ақшаның өмiр сүруiндегi объективтi
қажеттiлiк ол ... ... мен ... ... ... ... барысында ақша басты экономикалық категориялардың ... ... ... Оның бес ... ... ақшаның қайталанбас
ерекше тауар екендiгi көрiнiп тұр. Кез – ... ... ... ... ... ... ... Тауар және ақша бiр – бiрiнен бөлiнбейдi.
Қорыта келгенде, ақша – ... ... ... ... ... ... басқа тауардың құны бейленедi және оның делдал ретiнде
қатысуымен тауар ... ... ... ... ... ... бередi. Жалпыға бердей эквивалент ролi ... ... ... ... тағы да бiр басты қасиетi оның ... ... ... айырбастауға болады. Тауар бағасының өзi тауар
құнының ақшалай көрiнiсi.
Экономикалық категория ... ... мәнi оның үш ... ... ... ... Жалпыға тiкелей айырбасталу;
• Айырбас құнның жеке формасы;
• Еңбектiң сыртқы заттың өлшемi;
Сонымен қатар ақшаның жалпы құрылымы, оның теориялары қоғамның ... ... ... ... ... ... Егер де ... алу-сату процесi жалпыға бiрдей эквивалент алтынмен жүргiзiлсе, бұл
күндерi қағаз және несие ... ... ... ... ... ... ... болып, олардың құрылымы күннен-күнге дамуда.
Ақшаның әсiресе мемлекет үшiн маңызы зор, ол арқылы ... ... ... және ... ... қатынастарды қадағалап, реттеп отырады.
Ал ақша айналысының дұрыс жүзеге аспауы ол ел ... ауыр ... ... ... ... атап ... ... Мемлекет сондай-ақ
ақшаны реттеушi құрал ретiнде де ... яғни ...... ... ... Ал ... орындау үшiн ақшаның жалпы
теорияларын бiлу қажет, ақша айналысындағы ақша ... ... ... және ақша ... ... ... ... болуына байланысты әрқашанда ақша реформалары
жүргiзiлiп отырады. Елiмiз егемендiгiн алғанға ... ақша ... ... ақша ... ... көрiнiстауып отырды.
Елiмiзде ақша реформасы 1993 жылы 15 ... ... ... ... айналысқа енгiзiлген күннен бастап ... ... ... ... халықаралық экономикада ашық айналысқа шығып,
елiмiзде жүргiзiлiп жатқан қаржы шаралары өзiнiң оң ... ... ... ... ... ... валютаны енгiзу туралы” Қ.Р. Президентiнiң заң ... ... // ... “Қ.Р-ның ақша жүйесi туралы” Қ.Р-ның Заңы // 13.12.1996.
3. “Валюталық ... ... Қ.Р ... заңы // ... Ақша, несие, банктер: Оқулық / Ғ.С. Сейiтқасымов. – ... 2001, - 466 ... С.Б. ... Оқу құралы / “Ақша айналысы және ...... ... - 2000ж.
6. С.Б.Мақыш / Ақша айналысы және несие. Оқу құралы. 2-шi басылым, қайта
өңделген және толықтырылған. – алматы: ИздатМаркет, 2004. – 248 ... ... ... ... ... / Под. Ред. О.И Ловрушина, Изд.
2-е, - Москва: 1999г.
8. ... М.А., ... Л.С. / ... ... ... ... ... пособие – Москва , 1996г.
9. Баян Көшенова, Оқу ... / ... ... ... валюта
қатынастары, - Алматы: “Экономика” 2000ж.
10. Бункина М.К. / ... ... ... ... ...... – 173 с.
11. Экономическая теория. / А.И. ... Л.С. ... ... 2001.
12. Аубакиров Я. А. Байжұманов Б.Б. / ... ... Оқу ... ... ... ... ... // 2007, №7.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақша қорының есебі және тапсырмалар35 бет
Ақша айналымы мен оның құрлымы9 бет
Ақшаның жалпы эквивалент және экономикалық категория ретіндегі түсінігі19 бет
Ақшаның пайда болу тарихы21 бет
Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясы7 бет
Атом молекулалық ілім. Химияның негізгі түсініктері мен стехиометриялық заңдары (Зат массасының сақталу заңы, құрам тұрақтылық заңы, еселік қатынастар заңы, көлемдік қатынастар заңы, эквиваленттер заңы, Авогадро заңы)13 бет
Аударма эквиваленттілігінің проблемалары28 бет
Ақша тауардың жалпы эквиваленті 28 бет
Ақша қаражаттар есебі және оның эквиваленттері7 бет
Жалпыға қызмет көрсетуге арналған жанармай құятын орын53 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь