Еңбек рыногы жайлы


Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
I БӨЛІМ. ЕҢБЕК РЫНОГЫ
1.1. Еңбек рыногының пайда болу теориясы және
формасы мен маңыздылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
1.2. Еңбек рыногының қалыптасу ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ...6
1.3 Еңбек рыногы жұмыссыздық және жұмыспен қамтудың реттеушісі ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
II БӨЛІМ. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ЕҢБЕК РЫНОГЫ
2.1. Қазақстан Республикасында және аймақтарындағы
еңбек рыногының ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ..14
2.2. Қазақстан Республикасының еңбек рыногының
мониторингі және жұмыспен қамтуды бағалау
әдіснамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20
2.3. Қазақстан Республикасында жұмыссыздық проблемасын
шешу және тұрғындарды жұмыспен қамтудың мемлекеттік саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26
Қолданылған әдебиет тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27
Менің таңдаған тақырыбым «Еңбек рыногы». Еңбек
рыногының тек өзіне тән қасиеттері, яғни ерекшеліктері бар. Еңбек рыногы - бұл ресурстар рыногы, басқа да өндіріс факторларының рыногы сияқты жалпы ұқсастығы мен айырмашылығы бар. Еңбек рыногының басқа да ресурстар рыногынан ең негізгі ерекшелігі - рыногта маңызды институттардың ( мемлекет, корпарациялар, кәсіби одақтар)
болуы. Осы институттарды ескермей еңбек рыногында ұсыныс пен сұранысқа анализ жасай алмаймыз. Еңбек - ресурс, өндіріс факторы. Еңбектің басқа факторлардан, яғни жер мен капиталдан айырмашылығы , еңбек - адамның қызмет, әрекет етуі. Сол себептен рыногта еңбек рыногының мәселелерін қарастырғанда ресурсқа сұранысты білдіріп, шешім қабылдайтын тек фирма ғана емес, сонымен қатар ойлау қабілеті, ырқы бар экономикалық субъекттер. Субъекттер еңбек рыногында ұсынысты қалыптастырады.
Еңбек рыногының құрылуы, оның ерекшеліктерінің дәл өту кезеңіндегі маңызы зор, өйткені бұл кезеңге өндірістің кенет төмендеуі мен қарқынның тез өсуі, көп бос жұмыс орындары, жұмысшылардың өндіріс өрісінен қызмет ету өрісіне өтуі және жекешелендіру мен мемлекетті тарау басқаруына шығарумен байланысты мәселелері тән болады.
Осыған байланысты жаңа әдістермен жұмыс бастылықтың зерттеуін жақындатып өңдеу керек, сонымен қатар, Қазақстан еңбек рыногының даму мәселесін және негізгі тенденциясын табу керек.
Қазіргі кезде Қазақстан экономикасының рыног қатынасына өту кезеңінде ерекше, инфляциялық жұмыс бастылықтың қолдауының түрі, ол кезде жұмыссыздық жасырынды болады. Осы негізгі мәселелерді мен өзімнің курстық жұмысымда қарастырамын.
1. Курс экономической теории: учебник - 5-е дополненное и
переработанное издание -Киров: «АСА», 2004 г.
2. « Жалпы экономикалық теория ». Оқулық. Ө.Қ. Шеденов, Е.Н.
Сағындықов, Б.А. Жүнісов, Ү.С. Байжомартов, Б.И. Комягин. /
Жалпы редакциясын басқарған Ө.Қ. Шеденов - Ақтөбе, «А -
Полиграфия», 2004
3. Әкімбеков С, Баймұхаметова А., Жанайдаров У. Экономикалық
теория. - Алматы: КЕНЖЕ -ПРЕСС. 2001.
4. Қ.Р. жұмыс бастылық Департаменті және Еңбек Министрлігінің
бюллетені. 2005 ж. № 1,
5. Жұмыс бастылық пен еңбек нарығы //Экономика сұрақтары, 2005 ж.,
№ 12
6. Еңбек нарығы //Понорама, 2006 ж., № 39.
7. Қ.Р. Еңбек Министрлігіндегі жұмыс бастылық Департаментінің
бюллетені. 2005 ж., № 1
8. Ромашова Л.О. Жастар еңбек нарығының қалыптасу ерекшеліктері
//Экономика жэне коммерция, 2006 ж., № 1.
9. Қазақстанның статистикалық//Нацстатагенство, 2004 ж., № 1
Ю.Байсенов С. Еңбек нарығы //Қазақстан: экономика және өмір, 2003
ж., № 6.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге




Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
I БӨЛІМ. ЕҢБЕК РЫНОГЫ

1. Еңбек рыногының пайда болу теориясы және
формасы мен
маңыздылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
.4

1. Еңбек рыногының қалыптасу ерекшеліктері ... ... ... ... ... .. ... .6

1.3 Еңбек рыногы жұмыссыздық және жұмыспен қамтудың реттеушісі
ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
... ... ... 12

II БӨЛІМ. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ЕҢБЕК РЫНОГЫ

2.1. Қазақстан Республикасында және аймақтарындағы
еңбек рыногының ерекшеліктері ... ... ... ... ... .. ... ... 14

2. Қазақстан Республикасының еңбек рыногының
мониторингі және жұмыспен қамтуды бағалау
әдіснамасы ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ...20

3. Қазақстан Республикасында жұмыссыздық проблемасын
шешу және тұрғындарды жұмыспен қамтудың мемлекеттік
саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ..22
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ... ... ... ... ... ..2 6
Қолданылған әдебиет
тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
...27

Кіріспе

Менің таңдаған тақырыбым Еңбек рыногы. Еңбек
рыногының тек өзіне тән қасиеттері, яғни ерекшеліктері бар. Еңбек рыногы -
бұл ресурстар рыногы, басқа да өндіріс факторларының рыногы сияқты жалпы
ұқсастығы мен айырмашылығы бар. Еңбек рыногының басқа да ресурстар
рыногынан ең негізгі ерекшелігі - рыногта маңызды институттардың (
мемлекет, корпарациялар, кәсіби одақтар)
болуы. Осы институттарды ескермей еңбек рыногында ұсыныс пен сұранысқа
анализ жасай алмаймыз. Еңбек - ресурс, өндіріс факторы. Еңбектің басқа
факторлардан, яғни жер мен капиталдан айырмашылығы , еңбек - адамның
қызмет, әрекет етуі. Сол себептен рыногта еңбек рыногының мәселелерін
қарастырғанда ресурсқа сұранысты білдіріп, шешім қабылдайтын тек фирма ғана
емес, сонымен қатар ойлау қабілеті, ырқы бар экономикалық субъекттер.
Субъекттер еңбек рыногында ұсынысты қалыптастырады.
Еңбек рыногының құрылуы, оның ерекшеліктерінің дәл өту кезеңіндегі
маңызы зор, өйткені бұл кезеңге өндірістің кенет төмендеуі мен қарқынның
тез өсуі, көп бос жұмыс орындары, жұмысшылардың өндіріс өрісінен қызмет ету
өрісіне өтуі және жекешелендіру мен мемлекетті тарау басқаруына шығарумен
байланысты мәселелері тән болады.
Осыған байланысты жаңа әдістермен жұмыс бастылықтың зерттеуін
жақындатып өңдеу керек, сонымен қатар, Қазақстан еңбек рыногының даму
мәселесін және негізгі тенденциясын табу керек.
Қазіргі кезде Қазақстан экономикасының рыног қатынасына өту кезеңінде
ерекше, инфляциялық жұмыс бастылықтың қолдауының түрі, ол кезде жұмыссыздық
жасырынды болады. Осы негізгі мәселелерді мен өзімнің курстық жұмысымда
қарастырамын.

1. Еңбек рыногы
1.1 Еңбек рыногының пайда болу теориясы және формасы мен маңызы

Еңбек рыногы дегеніміз не? Дұрыс атауы қандай, Еңбек рыногы, жұмыс
күшінің рыногы, еңбек ресурстарының рыногы ма?
Осы сұрақтарға жауап беру үшін сатып алу-сату обьекті, мүлік құқықтары
беру құқығы обьектісі бола алатын тауарды анықтап алу керек. Осындай тауар
түрінде жұмыс күші екен. Осы тауарға бүгінгі күнде ғылым мен тәжірибенің
жаңа мәліметтері есебімен айтылады. Жұмыс күшін алу жұмысшының өзінің еңбек
қабілеттерін белгілі бір мерзімде оларды өндіріс процесінде қолдануға
жұмысшының әділет бостандығын сақтау жұмыс берушіге тапсырылады. Жұмыс
күшінің қолдану тауарлары ағымында жұмыс күшін қолдану тауарлар рыногында
кіру рұқсатын беретін төлем арқылы өтеді. Жұмыс күшін қолдану марапаттау
арқылы, ақша төлеу арқылы жүзеге асады, рыног тауарларына рұқсат берілетін
келісім, яғни бұл жұмыс күшін сату немесе тұрмысқа қажетті қаражат.

Тұрмысқа қажетті қаражат дегеніміз не?
Тұрмысқа қажетті қаражат - бұл жұмысшының еңбек процесінде жоғалтқан дене
күштері және ақыл-ой қабілетін, сондай-ақ өзінің отбасын асырауға қажетті
тауарлар жинағы. Тұрмысқа қажетті қаражатқа бірінші кезекте тамақ, киім,
аяқ-киім, баспана, дәрі-дәрмек, білім алуға қажетті қаражат, мамандық және
т.б. жатады. Бірақ та оның тізіміне байлық жатпайды.
Тауарлы-ақшалай қатынастардың жиынтығы, жұмыс күшіне ұсыныстар мен
тапсырыстар, тұрмысқа қажетті қаражат (жұмысшыларды қызметі бойынша бөлу),
жұмыс күшінің рыногы деп аталады.
Жұмыс күші еңбекте әр түрлі қабілеттілігін барлық жұмыс процесінде
қолданады. Жұмыс беруші жұмысшының барлық қабілеттілігіне ақы төлеу қажет
пе, әлде өндіріске жұмсаған күшіне төлеу керек пе? Бүгінгі күнде өткен
тарихи жылдармен салыстырғанда өндіріске қажетті еңбек көп қырынан өсті, ал
жұмыс күні біраз қысқартылды. Мұнда тек еңбек процесінде жұмсаған күшіне
ғана төлеу әділеттілік. Басқа сөзбен айтқанда, мүмкіндігін, жұмыс күшін
қалыптасуын барлық күштерінің жиынтығы емес, тек марапаттамай жұмысшылардың
нақты еңбегін бағалау қажет (тігіншінің, етікші, программистің еңбектері
және т.б).
Осы проблемаға еңбекке жұмсаған қабілетіне ғана методологиялық
(ғылыми-теориялық) әдіс жағынан бару қажет.
Мұндай жұмыс күшінің рыногын жұмыс күшінің қальштасуы немесе еңбек
рыногы деп атауға болады.
Еңбек рыногы - бұл тауарлы-ақшалай қарым-қатынас, бұл біріншіден жұмыс
күшіне сұраныс, өз кезегінде қоғамдық азық-түлікке немесе тауарға деген
сұраныс, үшіншіден уақытша жұмыс күшін пайдалану. Осында алмастыру
обьектілері негізінде еңбек қабілетінің қалыптасуын немесе істейтін жұмыс
күші шығады. Еңбек рыногының осындай түсінігін қоғамда өндіріске жеткен
кезде дәлелденген деуге болады. Ол қысқа жұмыс күні ішінде жұмысшының
тіршілік күштерімен профессионалдық өсуді қалпына келтіруге жұмысшының
отбасында дұрыс өмір сүруіне, сондай-ақ бос уақытында пайдалы жұмыспен
айналысуын камтамасыз етеді.

"Еңбек ресурстарының рыногы" түсінігін қарастырсақ, ол дұрыс түсінік
емес. Еңбек ресурстары қатарына белгілі адамдар тобы жатады (мысалға,
оларға жоғарғы оқу орындарының түлектерін жатқызуға болады.) еңбек
резервін, қабілетін, болашақта еңбекте пайдаланатын, қазіргі уақытта
әлеуметтік еңбек рыногында жария етілмейді. Сонымен қатар еңбек резерві,
сондай-ақ мемлекеттің қоғамдық институттардың қоғамдық көзқараста болуы
қажет. Олар нақты, ресми экономика саласындағы бос адамдарды өздеріне тарту
үшін жағдай жасаулары қажет. Олай болмаса, еңбек резерві көлеңкелі
экономика үшін, қылмыстық істер үшін база болуы мүмкін.

1.2 Еңбек рыногының қалыптасу ерекшеліктері

Еңбек рыногының ең негізгі айырмашылығы онда ұсынылған тауар
қасиетіне байланысты. Сонда осы рыногта не сатылады, не сатып
алынады? Бұл сұрақтың жауабы мынадай - әрине, еңбек. Бірақ еңбек
дегеннің өзі жұмысшының қызметі, оның игіліктер өндіргенде дене және
ой еңбегіне жұмсалған энергиясы. Еңбек адамнан бөлінбейді, ол - жеке
тұлғаның өмір сүру формасы. Яғни осыдан еңбекті экономикалық, саяси
тұрғыдан еркін қоғамда не сатуға, не сатып алуға болмайды. Ерікті адам
сатылмайды (құлиеленушілік мемлекеттер сияқты) және де адамға тиісті
қызметтерді де сату, сатып алуға жатпайды, еңбекті де осы тұрғыдан
қарастыруға болады. Еңбек рыногында еңбек емес, жұмыс күші
сатылады. Жұмыс күшінің саны мен сапасы көптеген факторларға байланысты:
жұмысшының кәсіби дайындылығы, квалификациясы, тәжірибесі, жауапкершілігі
және де т.б. Жұмыс күшін сату - сатып алуы ерікті жұмысшының келісіліп
алынған шарттар бойынша жұмысқа орналасуы ( алынуы ) арқылы жүзеге асады.
Шарттар көбінесе жұмыс күнінің ұзақтығына, жалақының көлеміне, лауазымына
және т.б. аспекттер бойынша жасалынады. Жұмысшыны жұмысқа алған уақытта -
мемлекет немесе кәсіпкерлік қызмет көрсетуді қолдануды сатып алады, ал
еңбектің иегері больш жұмысшының өзі қалады. Сол себептен еңбек рыногы
дегенде біз еңбекті тікелей сату немесе сатып алу емес, жұмыс күшін сату
немесе сатып алуды қарастырамыз. Әрі қарай еңбек рыногы дегенде біз осы
ұғымда қарастырамыз.
Еңбек рыногындағы сұраныс басқа да ресурстар рыногындағы сияқты туынды,
ол тікелей осы ресурсты қолданып өндірілген тауарлар сұранысына байланысты.
Мысалға, сапалы жолдарға деген қажеттіліктің жоғарылауы жол жұмысшыларына
сұранысты арттырады, ал автокөлікке сұраныстың түсуі автокөлік жасаушы
жұмысшылардың қызмет көрсетуіне сұранысты түсіреді.
Жоғарыда айтылған тауардың ерекшелігі мен формасының рыногтағы сату,
сатып алуы осы рыногтың төмендегідей ерекшеліктерін көрсетеді:
1. біріншіден, сатушы мен сатып алушының ұзақ мерзімді қарым -
қатынасы. Басқа тұтыну рыногтарында сатушы мен сатып алушының
қарым- қатынасы сату объектісін сатып алушының меншігіне
берумен аяқталады. Ал еңбек рыногында сатушы мен сатып
алушының қарым - қатынасы келісім - шартта белгіленген уақыт
аралығында жүргізіледі. Сатушы мен сатып алушының қарым -
қатынасының ұзақтығы қызмет көрсетуді сату мен сатып алу
операцияларына байланысты.
2. екіншіден, еңбектің ақшалық емес факторлары ( жоғары мәртебе,
еңбек ету жағдайы, денсаулыққа қауіпсіздігі, кәсіби өсу, жұмыс
орнындағы моральді климат ) үлкен роль атқарады.
- үшіншіден, әр түрлі институционалды құрылымдардың – кәсіби
бірлестіктер, мемлекеттің жұмыспен қамтамасыз ету, кәсіби деңгейін
көтеру саясаты, кәсіпкерлер бірлестігі, т.б. Бұл негізінен қызмет
көрсетуді сатушылар - жалданған жұмысшылар халықтың басты тобын
құрайтынына тікелей байланысты. Ал жалданып жұмыс істеу олардың табыс
көзі.
Жалақы тұтынушылардың ең негізгі табыс көзі, сол себептен жалақы
тұтынушылардың сұранысы мен тауарлардың бағасына әсер етеді. Жалақы дегенде
біз еңбек деген өндіріс факторынан алғандағы табысты айтамыз. Егер
түптеп қарастыратын болсақ, жалақы дегенде біз бір уақыт көлеміндегі еңбек
бірлігін қолданғанды айтамыз.
Жалақының номиналды және нақтылы екі түрі бар. Номиналды жалақы дегеніміз
жалданған жұмысшының жұмыс істеген сағатына, күніне, аптасына, айына,
жылына алатын ақша көлемі. Номиналды жалақының көлеміне қарай жалақының
деңгейін, табысты біле аламыз.Нақтылы жалақы дегеніміз алынған ақша
көлеміне сатып алуға болатын игіліктер мен қызметтер жиынтығы. Ол номиналды
жалақыға тікелей байланысты және керісінше, тұтыну тауарларының, ақылы
қызметтердің құнына, сонымен қатар жұмысшының төлейтін салығына байланысты.
Жұмыс күшіне баға сұраныс пен ұсынысқа байланысты қойылады. Еңбек
рыногында сұраныс субъектісінің рөлін мемлекет немесе
кәсіпкерлік, ал үй шаруашылығы - ұсыныс субъектісі болады.
Жетілген бәсеке жағдайында кәсіпкерлердің жұмысқа жалдаған жұмысшылар
саны мынадай екі көрсеткішпен анықталады: жалақының көлемі мен тауардың
шекті құндылығы ( ақшалай өлшемде ). Жалданған жұмыскерлердің саны көбейген
сайын шекті өнімнің көлемі азаяды. Қосымша еңбек бірлігінің көбею шекті
еңбек өнімінің ақшалай құны жалақы көлемімімен теңесетін болған жағдайда
тоқтатылады.
Еңбекке сұраныс көлемі жалақы көлеміне кері байланыста. Жалақының өсуі
кезінде басқа жағдайларды тұрақты деп алсақ, кәсіпкер тепе - теңдікті
сақтау мақсатында еңбекті қолдануды азайту керек, ал жалақы көлемі
төмендеген кезде еңбекке сұраныс көлемі көбейеді. Жалақының көлемі мен
еңбекке сұраныс көлемінің арасындағы қатынасты еңбекке сұраныс қисығы
арқылы көре аламыз.
Абцисса осінде қажет ететін жұмыс күшінің көлемі (L), ал ординат осінде
жалақының мөлшері ( W ) көрсетілген.

қисығындағы әрбір нүкте жалақының әр мөлшеріндегі еңбекке сұраныс
көлемін көрсетеді. Қисықтың кері бағыты жалақының өте аз мөлшерінде сұраныс
көлемінің көп екендігін және керісінше, жалақының ең көп мөлшерінде еңбекке
сұраныс мөлшерінің аздығын байқаймыз.Еңбекке сұраныс көлемінің функциясы
басқаша. Абцисса осінде қажет ететін қызмет көрсетудің көлемі ( L ), ал
ординат осінде жалақының мөлшері ( W) көрсетілген.

Еңбек ұсыныс көлемі де жалақының мөлшеріне байланысты. Еңбек рыногында
сатушылар жетілген бәсеке жағдайында жалақы мөлшерінің өскен кезінде қызмет
көрсетуге ұсыныс көлемін ұлғайтуға тырысады. Сол себептен еңбек ұсыныс
қисығы оң бағытта.
Еңбек ұсынысының S қисығы жалақының мөлшері өскен жағдайда жұмыс күшіне
ұсыныс көлемі өскенін, ал жалақы мөлшері төмендегенде еңбекке ұсыныс көлемі
азайғанынкөрсетеді. Қоғамдағы көптеген факторлар жалпы ұсыныс
көлеміне, саны мен сапасына әсер етеді. Факторларға халықтың жалпы саны,
экономикалық белсенді халықтың мөлшері, жұмыс күнінің орташа ұзақтығы,
кәсіби құрамы және т.б. жатады.
Еңбекке сұраныс пен ұсыныс қисықтарын қоспай тұрып тағы да бір өте қызық
экономикалық құбылысқа тоқталайық. Яғни бұлар : алмастыру эффектісі мен
табыс эффектісі. Бұл жағдайды біз жеке индивидумның еңбек ұсынысы жалақының
мөлшері өскен кезде қалай өзгеретінін зерттегенде көре аламыз. Бір
қарағанда, еңбекке ұсыныс көлемі өсу керек. Бірақ олай емес.
Графикте жалақының берілген мөлшерінде жұмысшының істейтін уақытының
жалпы мөлшері берілген. Бұл қисық сұраныс немесе ұсыныс қисықтарынан
өзгеше.

L SL қисығы
I нүктесінде бізді қызықтыратын қисықта еңбек күшіне ұсыныс көлемінің
жалақының жоғары мөлшерінде жоғары екенін анықтаймыз. Бірақ I нүктесінен
өткеннен соң қисығы бағытын өзгертеді. Қисық өз бағытын кері
бағытталып ордината осіне барынша таянады. Бұл өте қызық парадокс,
жалақының жоғары мөлшерінде жұмыс күшінің ұсынысы азаяды. Осыдан жалақының
тек белгілі бір мөлшеріне дейін ғана ұсыныс көлемі артады, ал одан кейін
кеми бастайды. Жалақы мөлшерінің өсуі ұсыныс көлемінің ұлғаю мен кішіреюіне
әкеледі. Бұл сонда қалай?
Жалақы мөлшері ұлғайған сайын бір сағаттағы істелген жұмыс көлеміне төлем
де жоғары болады, ал әр бос өткізілген уақыт жұмысшы үшін бос, далаға
кеткен уақыт, сол уақытта табыссыз қалдық дейді. Осы табыс бос уақытты
жұмыс уақытына айналдырған кезде ғана мүмкін болады. Сәйкесінше, бос уақыт
жұмыс уақытымен ауыстырылады, осы қосымша уақыт аралығында қосымша өнім
өндіріледі. Жоғарыда айтылғандарды алмастыру эффектісі деп атаймыз.
Берілген графикте I нүктесіне дейінгі аралықта алмастыру эффектісі
көрсетілген.
Табыс эффектісі алмастыру эффектісіне қарағанда керісінше және жұмысшының
жоғары материалды қамтамасыз етілуі кезінде байқалады. Күнделікті нан
табудың мәселелері шешілген кезде бос уақытты өткізу жайлы біздің
көзқарасымыз өзгереді. Оған бос уақыт бұрынғыдай қосымша жалақы сияқты
көрінбейді. Жоқ, бұл демалу уақыты болып көрінеді- және жалақыға қосылмай
қалған қаржыны есептемейді. Жоғары деңгейлі жалақы да бұған мүмкіншілік
береді. Осыдан тек қана көбірек тауарлар сатып алу ғана емес, көбірек бос
уақыт алуға да талаптанады. Ал осыны еңбекке ұсыныс көлемін азайту арқылы
ғана іске асыруға болады.
Ол үшін бос уақытты қолда бар ақшаға емес, бос уақыт үшін жалақыдан
алынатын алымға сатып алу керек. Қисық I нүктесінен өткеннен кейін табыс
эффектісі басым бола бастайды, бұл жоғары жалақы мөлшерінде ұсыныстың
төмендеуіне әкеледі. Жұмысшы көбірек дем алуға ұмтылады.
Қай эффектінің басымырақ екеніне жауап табылмаған. Бірақ айта кететін бір
жайт, бұл қарастырып отырғанымыз тек жеке индивидтің ұсынысымен байланысты.
Ұсыныс және сұраныс қисықтарын біріктіре отырып өз зерттеуімізді әрі
қарай жалғастырайық.

L

Сұраныс және ұсыныс қисықтарының қиылысу Е нүктесіне көңіл аударайық. Бұл
нүктеге графиктеде көрсетілген жалақы мөлшері мен осы мөлшердегі
ұсынысты көрсетеді. Е нүктесінде еңбекке сұраныс көлемі еңбекке ұсыныс
көлеміне тепе-тең жағдайда. Бұл дегеніміз осы мөлшерде жалақы төлейтін
кәсіпкер өзіне қажетті жұмыс күшін ала алады, яғни жұмыс күшіне сұраныс
толығымен қанағаттандырылады. Нарықтық тепе - тең жағдайында барлық
жұмысшылар жұмыспен қамтамасыз етілген. Е нүктесі жұмысшылардың толығымен
жұмыспен қамтылғанын көрсетеді.
Жалақының басқа мөлшерінде еңбек нарығындағы тепе - теңдік жағдайы
бұзылады. Еңбекке сұраныс пен ұсыныстың сәйкес келгенінде жалақы нарықта
тепе - теңдік мөлшері ретінде анықталады.
Жалақы мөлшерінің тепе - тең жағдайынан жоғары болуы W’ еңбек нарығындағы
ұсыныстың сұраныстан жоғары болғанын көрсетеді ( О - ’ ) .
Осы жағдайда толық жұмыспен қамтылудан ауытқу болады, барлық жұмыс күшін
сатушыларға жұмыс орны жетіспейді.Жұмыс күшіне ұсыныс артып кетеді,
графикте абцисса осінде ’- ’көрсетілген.
Жалақы мөлшерінің нарықтық тепе - тең жалақы мөлшерінен төмендеген
кезінде ( мысалы W’’) еңбек нарығындағы сұраныс ұсыныстан асады''-
''Себебі ретінде төменгі жалақы мөлшеріне келіспейтін жұмысшылар
жетіспегендіктен бос жұмыс орындары пайда болады.
Осы екі жағдай да ( жұмыссыздық пен бос жұмыс орындарының болуы ) жетілген
бәсекелі нарықта тұрақты бола алмайды, олар нарық механизмдері әсерінен
толық жұмыспен қамтылуға дейін өзгертіледі.
Шындығында да, еңбекке ұсыныс сұраныстан жалақы мөлшерінің тепе - тең
деңгейінен жоғары болған жағдайында көп болғандықтан жұмыссыздар төмен
жалақы деңгейіне қарамастан жұмыс істеуге дайын тұрады. Сондықтан жұмысы
барлар жұмысынан айырылып қалмау үшін төмен жалақы мөлшеріне жұмыс күшін
ұсынуға мәжбүр болады. Кәсіпкерлер төмен жалақы деңгейінде көбірек
жұмысшыларды алуға ынталанады. Осыдан жалақының төмендеуіне тек сұраныс
емес, сонымен қатар ұсыныс та әсер етеді.
Сұраныс ұсыныстан асқан жағдайда жұмыс берушілер бос орындарды толтыру
үшін жалақы деңгейін көбейту арқылы жұмысшыларды жұмыс орындарына шақырады.

1.3 Еңбек рыногы жұмыссыздық және жұмыспен қамтудың реттеушісі ретінде
Кез - келген елде халық арасында жұмыссыздық ешқашан бірдей болмайды.
Сондықтан жұмыссыздықты "емдеуде" халық арасында кең тараған жұмыссыз
топтарды анықтау диагностикадағы ең маңызды аспектілердің бірі.
Статистикалық мәліметтер көрсеткіші бойынша жалпы жұмыссыздар санының 65
пайызын барлық жастағы әйелдер құрайды немесе бұл ер адамдардан екі есе
көп. Бұл қазіргі уақыттағы бос орындарға орналасуға үміткер адамдарға
қойылған негізгі талаптар арнайы -техникалық мамандықтарды қажет етуіне
байланысты. Алматы қалалық жұмыспен қамту орталығы мәліметтер бойынша
техникалық саласындағы бос орындарға жұмыс ұсынушылар 40 пайызды құрайды.
Жұмыссыздық 25 жасқа дейінгі жастар арасында кең таралды. Жұмыспен қамту
орталығына жұмыс сұраған халықтың жалпы саны 41,2 пайызды құрайды. Бұл
көрсеткішті "өз тілегі" бойынша жұмысты тез арада таба алмай, жұмыс
іздеумен айналысушы жұмыссыздар құрайды. Сонымен қатар жұмыссыздар
көрсеткіші нақты қызмет өтілі бар мамандармен бос орындар
толтырылғандығымен байланысты. Ал, қызмет өтілі жоқ жастар жұмысқа тұруға
мүмкіндіктері жоқ. Осыған байланысты жастар арасында жұмыссыздық деңгейі
өте төмен (5,75 пайыз) Германиядағы әдісті қолдану қажет. Онда кәсіптік
бағдарлау мектебі және жұмыс орындарындағы тікелей дайындық, кәсіптік білім
беру жүйесі өте жоғары дамыған, бұл адамның алғашқы еңбек ету алдындағы
жұмыссыздықты азайтады. Қазақстан Республикадағы еңбек рыногын
қалыптастыруға күрделі әлеуметтік - экономикалық жағдай тікелей әсер етті.
Экономика саласында жұмыспен қамту саны барлық жерде төмендегені байқалды.
2000 жылдың қаңтар -желтоқсан айларында кәсіпорындар мен ұйымдарда әр түрлі
себептермен 1489,9 мың жұмысшылар жұмыстан шығарылды, немесе әрбір үшінші
адам 2001 жылғы мерзіммен салыстырғанда 219 мың адамға көбейген. 2001 жылғы
859 мың (1995 жылы -893,7 мың) адам жұмысқа қабылданған. 2001 жылы 47,7
пайыз жаңа кадрлар компенсацияланған (2000 жылы -70,3 пайыз).
Ұлттық статистикалық агенттігінің мәліметі бойынша 1996 жылы барлығы
391,7 мың адам жұмыссыз деп танылған. Осы жылы тіркелген жұмыссыздардың
жалпы саны 235,1 мың адам, соның ішінде 60 пайызы әйелдер және 161,5 пайызы
жастар (41,2 пайыз ).30,4 мың адамның жоғарғы білімі бар ( олардың ішінде
68,1 пайызы әйелдер, 42,5 пайызы жастар),орта білімі бар - 111,1 мың адам
(олардың ішінде 57,3 пайызы әйелдер, 43,4 пайызы жастар).
2006 жылы әрбір бесінші адам жұмымпен қамтылды, ал әрбір екіншісі әйел
адам болды. 2003-2006 жылдарды салыстырғанда жұмыссыздар саны 30,8 %
қысқарды. 40%-і жоғарғы және орта білімді мамандар болды. Және де осы
жылдары жұмыссыздар саны қысқарылды.
Жұмыссыздық деңгейінің жоғары болуының тағы да маңызды себебі әлеуметтік
менталитет құруда халықтың рыногтық экономикаға бейімделмеуі. Рыногтық
экономиканы анықтау кезінде мемлекет ішінде үкіметтің халық шаруашылығына
бақылауды аз жүргізгендігін байқаймыз. Енді әрбір жеке және заңды тұлғалар
республикада субьекті немесе өз алдына тәуелсіз институт деп елестесек,
үкімет өз әрекетсіздіктерін ақтап отыратындығы көрініп тұрады.

Әрбір экономикалық шағын институт серіктестігін өзі табуы қажет, өз
қызметінің бағытын анықтап, институт ішіндегі проблемасын өзі шешуі керек.
Қазіргі уақытта мәртебесі " жұмыссыз" деп анықталғандар, Кеңес Одағының
әлеуметтік құрылымына үйренген, Партия және үкімет экономиканы толық
реттеген, олай болса, жұмыссыздық проблемасын шешуге әдеттенгендер әрине,
осыған келіспейді. Қазір барлығы көлеңкелі экономикаға бой ұрған
"кәсіпкерлер" деп аталатындар, сондай
- ақ шетел валютасы және басқа да заңсыз айла -
тәсілімен
айналысатындар. Мемлекеттің қазіргі уақыттағы жалғыз проблемасы
өндірістердің тоқтауы. Осы себепті мыңдаған Қазақстан азаматтары
жұмыссыз қалды. Егер де өндірістер толығымен жұмыс істесе, адамдар
өз қалауларымен жұмысқа тұрып, өз мамандықтарымен айналысқан
болар еді, бұл бәріне белгілі жағдай. Осыған байланысты өндірістің
дамуына және жұмысшыларды жұмыс орнымен қамту үшін Республика
Үкіметі шетелдік салымшыларды жұмысқа шақырады.

Осымен қатар еңбек рыногында бәсекелестік деңгейін сақтау үшін
"резервтердің" саны болу керек. Жұмыс орындары көбейген сайын жұмыс күшіне
деген сұраныс артады және осыған сай еңбекақы да көбейеді. Біздің
мемлекетімізде өндіріс қаржылары есебінен өтемақы ұсталатындықтан,
өндірушілер тауарлар мен қызмет көрсету бағаларын өсіреді, бұл ақшаның
құнсыздануына әкеледі.

Қазақстан Республикасындағы жұмыссыздықтың өсу себептері. 1990
- 1991 жылдары Кеңес үкіметі таратылған уақытта жұмыссыздық 4,6
пайыз құраған. Оның бірнеше жылға былай тез өсуіне не себеп болды?
Сондай - ақ 1993 жылға дейін оның саны маңызды масштабтар
қабылданбай - ақ, оның деңгейі "белсенді халықтың" ағынымен ұласты.
Рыногқа көшу уақытын еске түсірейік. Тұрақты айлық еңбекақыны
құнсызданғаны сонша өзін және отбасын асырауға жетпеді. Халық
табысы аз жұмысын тастап, коммерциямен айналысты. Сондай - ақ
Кеңестік құрылымдағы еңбекақыны мемлекет қамтамасыз етті. Қазір
барлық өндірістер рыногтық экономиканың барлық мәнін өздері
көргендіктен, кедейшіліктен қорғану үшін, өндірістің шығынын жабу
мақсатында өз штатындағы қызметкерлерін жұмыстан қысқартуларына
тура келді, өйткені технологиялық жетістіктер өте төмен болған. Осы
себепті жұмыс істегісі келетін мыңдаған адам "көшеде" қалды.
2. Қазақстан Республикасындағы еңбек рыногы
2.1 Қазақстан Республикасында және аймақтарындағы еңбек рыногының
ерекшеліктері.

Экономикалық сектордың дамуы, барлық ұлттық азық-түліктің өсуі,
халықтың экомикалық белсенділік санының өсуіне әкеліп соқты. 2006 жылдың 2
тоқсанында оның саны 7626,8 мың адамды құрады. Бұл 9,2 пайызға көп, 2005
жылдың екінші тоқсанында бұл сан 6983,0 адамды құраған. Бұл жұмыспен
қамтылған халықтың осындай уақыттағы 13,1
пайызға көбейген, ал жұмыссыздардың саны 21,1 пайызға азайған.

Қазақстан Республикасы статистикалық агенттігінің мәліметі бойынша
2005.01.07.13,0 пайызға қарсы, жұмыссыздардың деңгейі 9,8 пайызды құраған.
Бірақ та жұмыспен қамту органдарында тіркелгендерін саны 2006 жылдың 1
қыркүйегінде 3,0 пайызға төмендеген. Өткен жылмен салыстырғанда 4,0 пайызға
төмен.

2006 жылдың 1 қыркүйегінде мына нәтижелерге қол жеткізілді:

- 1 тоқсанда жұмыссыздардың деңгейі 9,8 пайызды құрады;
-әркімдердің ақпараты бойынша 147,4 мың адамға жұмыс орны ашылған (жылдың
тоқсандық тапсырма 1,2 есеге артығымен орындалды);
- 93,4 мың жұмыссыздар жұмысқа тұрғызылды (жылдық тапсырма 82,6
пайыз);
-қоғамдық жұмысқа 104,7 мың жұмыссыз қатысқан немесе жоспарға 129,9 пайыз;
- Кәсіби мамандандыруға 11,3 мың жұмыссыз оқытылған немесе
жоспарға 67,3 пайыз.
Өткен жылы жұмыспен қамту органына 10,4 пайыз жұмыссыз адамдар
хабарласқан. Сонымен бірге жұмыс істейтін азаматтардың саны азайған
(өндіріс орындарының жиі тоқтап қалуы мен жабылуына байланысты).
Экономикалық белсенді 0,8 пайыз халыққа қарсы, өткен жылы 1,5 пайыз.
2006 жылдың 2 тоқсанында өткен жылмен салыстырғанда экономикада жұмыс
істейтін халықтың саны 6,1 млн-нан 6,9 млн адамға өскен, сонымен бірге
маусым айында жалданып жұмыс істеушілердің саны 3,65 млн адамды құраған
және 12,0 пайызға өскен.
Қазақстан Республикасы агенттігінің мәліметі бойынша табиғи
монополиялардың реттелуі бойынша бәсекелестікті қорғау және шағын
кәсіпкерлікпен айналысатын шағын бизнесті қолдау 2006 жылдың 1 тамызында
1,6 млн. адамды құраған, өткен 2005 жылдың осы айында бұл сан 1,4 млн. адам
қүраған.
Жұмыспен қамту өкілетті органдары жұмыспен қамту мәселелері бойынша 2005
жылмен салыстырғанда 2006 жылдың 8 айында жұмыссыз азаматтардың саны 1,2
есеге өскен.

Республика бойынша салыстырғанда жұмыссыздардың ең төменгі көрсеткіші
Шығыс Қазақстан облысында-7,0 пайыз. ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Еңбек рыногы
Еңбек рыногы туралы
Еңбек рыногы экономикасы
Еңбек рыногы және жалақы теориясы
Еңбек рыногы және оның элементi – жұмыссыздық
Бағалы қағаздар рыногы
Қаржы рыногы
Еңбек рыногы және тұрғындарды жұмыспен қамтудың мемлекеттік саясаты
Сақтандыру рыногы
Жылжымайтын мүлік рыногы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь