Исламдағы әйел мәселесі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 ИСЛАМДАҒЫ ӘЙЕЛ МӘСЕЛЕСІНІҢ ӨЗІНДІК ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.1 Қасиетті Құрандағы әйел мәселесі мен құқықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.2 Хадистер мен суннадағы әйел мәселесінің алатын орны ... ... ... ... ... ... ... ..24
1.3 Қазақ қоғамының тарихи кезеңдеріндегі әйел тұлғасы ... ... ... ... ... ... ... ...33

2 ҚАЗІРГІ МҰСЫЛМАН ҚОҒАМЫНДАҒЫ ӘЙЕЛ МӘСЕЛЕСІ
2.1 Шет елдік мұсылман елдеріндегі әйел мәселесінің шешілу жолдары ... ... 47
2.2 Қазіргі Қазақстан қоғамындағы әйел мәселесі және исламның әсері ... ... .57

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 68
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 74
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Дипломдық жұмыста ислам дінінің қасиетті кітабы Құран мен суннадағы әйел мәселесінің қоғамның барлық салаларындағы шешілу жолдары қарастырылып, қазіргі қоғамдағы исламның роліне дінтанушылық пайымдаулар жасалды. Қазақ халқының байырғы діни дүниетанымы, сонымен қатар мұсылман елдерінің қазіргі әлеуметтік сипаты, діни санасы тұрғысында қалыптасқан әйел мәселесіне қатысты туындаған сауалдар дінтанушылық, саяси, әлеуметтік, тарихи тұрғыда қарастырылады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Адам баласы жаратылғаннан бері қанша заман өтіп, адамдар өздерін саналы түрде сезіне бастағалы екі топ болып, яғни, әйелдер мен еркектер болып бөлінетінін біліп келеді. Бірақ өркениет алға озып, жаһандану жүрген сайын әйел мен еркектердің қоғамдағы орын деңгейлері қалай болу керек? - деген сұрақ ешқашан күн тәртібінен түскен емес.
Сан ғасырлар бойы өсіп, дамып келе жатқан адамзаттың әрбір тайпа, қоғам, ұлт тарихында матриархаттың дамыған кезі болғанынан да көне тарих сыр шертеді.
Қазіргі таңдағы дамудың қарама-қарсы тенденцияларының арасынан батыстық және шығыстық дәстүрлердің қайшылығын, модернизацияның басымдылығын, мәдениет вестернизациясын ерекше атап өтуге болады. Бұл тендерлік қатынастар, ерлер мен әйелдер арасындағы әлеуметтік және отбасылық ролдерді иемдену, әйелдердің қоғамдағы мәртебесі сияқты сферада маңызды орын алады.
Қоғамның әйелдер мәселесіне назар аударуы Еуропа мен АҚШ сияқты елдерде XX ғ. 60 ж. бастау алады. Осы уақыттарда тендерлік зерттеудің пәнаралық ғылыми бағытына айналған әйелдер мәселесіне қатысты зерттеулер пайда бола бастады.
Әйелдер мәселесі қазіргі араб елдерінде ерекше өзекті мәселеге айналды. Бұл елдерде исламдағы әйел мәселесін түрлі түсінуден туындаса керек.
Исламдағы әйел мәселесі – күрделі, көпқырлы, нәзік, зерттеуді қажет ететін тақырыптардың бірі. Қазіргі уақытта мұсылман әйелдеріне қатысты полигамия, мұрагерлік, куәгерлік, хиджаб мәселелері қоғамдағы түрлі түсініспеушіліктерге алып келіп отыр. Осындай сұрақтар қазіргі Қазақстан қыздары мен әйелдерін де мазалауда.
Қазақ халқының қазіргі діни сенімін саралау үшін өткенді ескергеніміз дұрыс. Себебі, халықтың діні, наным-сенімдері мен көзқарастары оның тарихына, рухани-мәдени, саяси өміріне үлкен әсер ететін фактор болып табылады. Дін — руханияттың өзекті саласы. Дін тарихын білмейінше белгілі бір аймақты мекендеген халықтардың тұрмысын, өмірін, мәдени болмысының қыр-сырын терең тану мүмкін емес, яғни кез келген ұлттық мәдениеттің рухани бастауларын, оның менталитеті мен дүниетанымын ұғыну үшін мәдени тұтастықтағы діни жүйелерді терең зерттеп, зерделеудің маңызы ерекше.
1 Engineer A.A. The rights of women in Islam. – London: «C. Hurst», 1992. – 296 pg
2 Баш Х. «Права женщины в исламе». – Казань: «Мастер-Лайн», 2001. – 340 с.
3 Алтай Х. «Құран Кәрім Қазақша мағына және түсінігі». – Мекке: «Екі харамның қызметкері Фаһд патшаның Құран шәриф басым комбинаты», 1991. – 604 б.
4 Қадыров А, Жакипов Ж., Қыдыралыұлы. Қ. «Пайғамбарлар қиссасы». – Алматы: «Кәусар», 2007. – 297 б.
5 Пернебекқызы А. «Арыңды азаматтық некеден сақта» // Шапағат – Нұр. –Алматы, 2006. – №11. – 32 б.
6 Али Озек. «История религий и ислам». – Алматы, 2000. – 64 с
7 Осман Эрсан. «Женщина в исламе». – Москва, 2006. – 175 с.
8 Бекжігіт А, Ыстыбай Ә. Қыздарға мұсылмандық тәрбие. – Шымкент: «Азиат», 2004. – 42 б.
9 Ибадуллаев.С. «Мүмін әйелдер». – Алматы, 2007. – 97 б .
10 Пайғамбарымыздың қоштасу құтпасы // Рахмет самалы. –Алматы, 2005. – №3. –10 б.
11 Бабич А. –Г. Многоженство. Советы и комментарии. – Москва, 2006. – 159 с.
12 Кардави Ю. Дозволенное и запретное в Исламе. – М.: «Андралус», 2004. – 336 с
13 Вехби Ваккасоглу А. «Неизвестная женщина». –Москва, 2000. –128 с.
14 Тимошонов В.И. Мәдениеттану. Қазақстан – Еуразия – Шығыс – Батыс. Оқу құралы. – Алматы: «Нус», 2008. – 368 б.
15 Жолдыбайұлы Қ. «Әйел мен еркек тең бе?» // Шапағат – Нұр. –Алматы, 2008. –№12. – 32 б.
16 Мусин Ч. «Қазақстан тарихы». – Алматы, 2005. – 591 б
17 Сейтқалиева Қ. "Қазақ халқының дәстүрлері//Мектептегі сыныптан тыс жұмыстар. – Алматы, 2008. – №2. –2 б
18 Балтанова Г.Р. «Мусульманка». – Москва: «Логос», 2007. – 373 с
19 Салем Шихеб. Старание и непрерывный труд, женщину к депресии приведут// Семья. –Алматы, 2007. – №3. – 9 с
20 Сикоев Р.Р. Ислам на современном Востоке: Регион стран Ближнего и среднего Востока, Южной и Центральной Азий. – Москва: «Институт вост. РАН», 2004. – 439 с
21 Виноградов В. От шаха до Хомейни. Записки посла//Знамя,1987. – №1. –191 с
22 Салем Шихеб. Взгляд на многоженство в современном мире//Семья, 2006. – №1. – 35 с.
23 Салем Шихеб. Взгляд на многоженство в современном мире//Семья, 2006. – №1. – 35 с.

24 Новости. Полигамия продливает жизнь // Наш Мир. –Алматы, 2008. – №34. – 4 с.
25 Брянцева Д. Мониторинг СМИ: Многоженство в Центральной Азии. – http: // www.portal-credo.ru.
26 Орозобекова Ч. Многоженство как критерий достатка кыргызских мужщин. http: // www.centrasia.ru
27 Гибельгаус Л. Таджикистан первым из стран СНГ готов принять закон о гендерном равенстве. – http: // www.centrasia.ru
28 Саидбаев Т.С. Забыли спросить мусульманок: В условиях социальной защищенности вопрос о полигамии является достаточно спорным. – http: //religion.ng/ru
29 Хамидова М. Многоженство – удовольствие для богатых. – http: //www.iwpr.net
30 Закирова Н. Таджикские женщины требуют узаконить многоженство. –http: //www.pr.kg
31 Мухаммад Али аль-Хашими. Личность мусульманки.-Алматы, ЧБФ «Әлбаракат», 2005. –380 стр.
32 Нұртазина Н. Ислам және қазақ мәдениеті. –Алматы: «Ғылыми практикалық конференция баяндамаларының жинағы», 2003. –200 б
33. Нұртазина Н. Ислам және қазақ мәдениеті. –Алматы: «Ғылыми практикалық конференция баяндамаларының жинағы», 2003. –200 б
34 Раимбекова Г.Ж. «Религия и политика Востока: проблемы взаимосвязи, специфика и тенденции развития». – Алматы: ИИА «Айкос», 1999. – 274 с.
35 Прокофьев А. Положение женщин в современном мире. – http: // www.evrey.com
36 Бретон Ж.Ф. Повседневная жизнь Аравии счастливой времен царицы Савской: VIII век до н.э. – I век н.э. – М.: Молодая гвардия, 2003. – 137 с
37 Cheldod J. L’evolution du systeme de parente au Yemen // L’Arabie du Sud. Histoire et civilization. –Paris, 1985. –108 pg
38 Марғұлан Ә. «Ежелгі жыр, аңыздар». – Алматы : «Жазушы», 1985 – 441 б
39 Уәлиханов Ш. Таңдамалы. – 2 бас. – Алматы : «Жазушы», 1985. – 432 б.
40 Қондыбай С. Арғықазақ мифологиясы. Үшінші кітап – Алматы: «Дайк-Пресс», 2004. – 448 б
41 Махмұт Қашқари. Түрік тілінің сөздігі: (Диуани лұғат –ат-түрік): 3 томдық шығармалар жинағы /қазақ тілінде аударған, алғы сөзі мен түсініктерін жазған А. Егеубаев. I том. – Алматы: «Хант», 1997. – 520 б
42 Ж.Алтаев, Т.Ғабитов, А.Қасабек, Қ.Мұхамбеталиев. Философия және мәдениеттану: Оқу құралы. – Толықтырылған екінші басылымы – Алматы : «Литера», 2001. – 272 б
43 Махмұт Қашқари. Түрік тілінің сөздігі: (Диуани лұғат –ат-түрік): 3 томдық шығармалар жинағы /қазақ тілінде аударған, алғы сөзі мен түсініктерін жазған А. Егеубаев. II том. – Алматы: «Хант», 1997. – 528 б
44 Эвола Ю. Метафизика пола. – Москва: «Наука», 1996. –233с.
45 Фома Аквинский //Наука и религия. – 1986. –№3. –27 с
46 Гумилев Н. Көне түріктер. – Алматы : «Білім», 1994. – 480 б.
47 Өзбекұлы С. Көшпелі қазақ өркениетіндегі құқық. Алматы: «Мектеп», 2002. - 224 б
48 Көпеев М.Ж. Екі томдық. Т-2. – Алматы: «Ғылым», 1992. – 222 б.
49 Книга Марко Поло. Серия: Путешествия. Открытия. Приключения – Алма-Ата: «Наука», 1990. – 352 c
50 Нуртазина Н.Д. Женщина в традиционном казахском обществе // Введение в теорию гендера. –Алматы: «Наука», 1990. –352 с.
51 Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. – Алматы: «Сана», 1991. – 163 б.
52 Ақынжанов М. Қазақтың тегі туралы (қысқаша шолу). – Алматы: «Қаз. мемл. Баспасы», 1987. – 163 б.
53 Бейсенбайұлы Ж. Қазақ шежіресі (ғылыми дәйектер мен «Ана тілі» газетіне түскен қалың шежірелік мәліметтер негізінде жасалған) – Алматы: «Ата мұра», 1994. –160 б.
54 Алтынсарин Ы. Екі томдық шығармалар жинағы /құрастырған, алғы сөзін жазған Қоңыратбай Т. Жауапты редактор Шайхыұлы Е. – Алматы: «Қазығұрт», 2003. – 240 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.................................................3
1 Исламдағы әйел мәселесінің өзіндік ерекшеліктері
1.1 ... ... әйел ... мен ... ... мен ... әйел ... алатын
орны..............................24
1.3 ... ... ... ... әйел ... Қазіргі мұсылман қоғамындағы әйел мәселесі
2.1 Шет елдік ... ... әйел ... ... жолдары
........47
2.2 Қазіргі Қазақстан қоғамындағы әйел мәселесі және ... ... ... ... ... ... ... дінінің қасиетті
кітабы Құран мен суннадағы әйел мәселесінің қоғамның барлық салаларындағы
шешілу жолдары ... ... ... ... роліне дінтанушылық
пайымдаулар жасалды. Қазақ халқының байырғы діни ... ... ... ... ... ... сипаты, діни санасы тұрғысында
қалыптасқан әйел мәселесіне ... ... ... ... ... ... ... қарастырылады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Адам баласы жаратылғаннан бері қанша
заман өтіп, адамдар өздерін саналы түрде сезіне бастағалы екі топ ... ... мен ... болып бөлінетінін біліп келеді. Бірақ өркениет
алға озып, жаһандану ... ... әйел мен ... қоғамдағы орын
деңгейлері қалай болу керек? - деген сұрақ ешқашан күн ... ... ... бойы ... дамып келе жатқан адамзаттың ... ... ұлт ... ... ... кезі ... да көне ... шертеді.
Қазіргі таңдағы дамудың қарама-қарсы тенденцияларының арасынан батыстық
және шығыстық дәстүрлердің қайшылығын, модернизацияның басымдылығын,
мәдениет ... ... атап ... ... Бұл ... ... мен әйелдер арасындағы әлеуметтік және отбасылық ролдерді
иемдену, әйелдердің қоғамдағы мәртебесі сияқты сферада маңызды орын ... ... ... назар аударуы Еуропа мен АҚШ сияқты елдерде
XX ғ. 60 ж. бастау ... Осы ... ... ... ... ... айналған әйелдер мәселесіне қатысты зерттеулер пайда бола
бастады.
Әйелдер мәселесі ... араб ... ... ... мәселеге айналды.
Бұл елдерде исламдағы әйел мәселесін түрлі түсінуден туындаса керек.
Исламдағы әйел мәселесі – ... ... ... ... ... тақырыптардың бірі. Қазіргі уақытта мұсылман ... ... ... ... ... ... ... түрлі
түсініспеушіліктерге алып келіп отыр. Осындай сұрақтар қазіргі Қазақстан
қыздары мен әйелдерін де мазалауда.
Қазақ ... ... діни ... саралау үшін өткенді ескергеніміз
дұрыс. Себебі, халықтың ... ... мен ... ... ... ... өміріне үлкен әсер ететін фактор болып
табылады. Дін — руханияттың өзекті саласы. Дін ... ... ... аймақты мекендеген халықтардың тұрмысын, өмірін, мәдени болмысының ... ... тану ... ... яғни кез келген ұлттық мәдениеттің рухани
бастауларын, оның ... мен ... ... үшін ... діни ... терең зерттеп, зерделеудің маңызы ерекше.
Қазіргі уақытта ислам ... ... ... ... ғылыми негіздері
дәлелденіп, ислам дінін ұстанушылар саны көбеюде.
Мәселенің зерттелу деңгейі. Қазіргі исламтанудағы өзекті ... ... әйел ... мен құқықтары болып табылады. Бұл сұрақ
дінтанушылық зерттеу ... де ... ... ... құқық,
әлеуметтану, демография, мәдениет мәселелерімен тығыз байланысты.
Исламдағы әйел мәселесі және мұсылман ... ... ... ... ... ғалымдарды екі бағытқа бөлуге болады:
дәстүршілер және ... ... ... Афиф ... Табар, Бу Али Ясинд,
Забиба Хабиса, Салима Бахнасави, Мұхаммад аль-Хадер ... және ... ... ... мен ... ... биологиялық айырмашылықты
нақтылау тұрғысында Мұхаммад ... ... және ... ... орны отбасымен шектелуі тиіс, ал саяси және қоғамдық өмірге
әйелдерді араластыруға болмайды деген тұжырымды ... ... ... ... ... еліктеу, исламның әйелдерге берген мәртебесінен бас
тарту. Экономикалық тәуелсіз әйел отбасылық міндеттерінен бас тартып, ар-
ұжданын, әйелдік орнын ... ... ... араб қоғамындағы әйелдердің орнын модернизм
тұрғысынан қарастырады, бұл теориялар араб реформаторларының көзқарастарына
сүйенеді. Олар: Бутрус аль-Бустани, Рифаа ат-Тахтави, Амин ... ... ... ... ... ат-Турк, Марйана Марраш т.б.
Әйел мәселесінің шешілу жолдары ислам дінінің негізін салушы Мұхаммед
пайғамбардан ... ... ... ... ... ... шешімі үнемі табылып отырған. Уақыт өте келе ислам ... ... ... ... ... орналасу аймағы әр түрлі
елдерге таралып, шекарасы ... ... ... дау ... мәселелері
де көбейді. Пайғамбардың көзі тірісінде барлық ... ... ... ... осы себептерге байланысты ислам әлемінде мұсылмандарға жол
көрсететін жарық сияқты құқық ... - төрт ... ... болды.
Қазақ даласындағы ең өзекті мәселе жер дауы мен жесір дауы екендігі де
белгілі. Қазақ ... ... ... жыраулар, ақындар, шешендер,
ойшылдар да әйел мәселесін аттап өтпеген.
Қазіргі ... ... әйел ... ... ... ... қазіргі қоғаммен үйлестіруге ұмтылуда. Аталған ... ... ... шолу ... түрік ғалымы, профессор Хайдар
Баштың «Исламдағы әйел құқығы» еңбегінде әйел ... ... ... ... Баш өз ... ... әйел статусын қазіргі мұсылман
әлеміндегі басқа да өзекті ... ... ... ... ... ... [1, 75 б]. Әйел ... «Пайғамбардың соңғы уағызы және
адам құқығы» еңбегінде де қарастырады. Бұл ... ... ... ... ... әйел ... неге ... деген сұрақ қояды және оған екі
негізгі себепті айтады: «Құқық туралы айтпас бұрын, құқықты ... ... бар, ... адам ... айту керек. Бұл адамға билік және ... ... ... беру керек». Профессордың пікірінше, исламдық
классикалық ілім практикамен бірігіп өз құқығы мен міндетін ... ... ... ... Профессордың тұжырымдауынша, ислам
әлемінде әйел құқықтарының бұзылуы ислам ... өз ... ... ... Баш ұсынған ислам концепциясы бойынша әйел құқығы оған тумысынан
Аллаһтан берілген, оны ... ... ... ... құқығы жоқ. Бұл
құқықтар әйелдердің жаратылысының мәнімен, оның ... ... ... ... ... оның табиғаты мен жаратылу мақсатынан тыс
қарастыру - ислам концепциясының бүтіндігін ... ... Баш әйел ... ... ... ... ... отырып, оны практикада
шешуге тырысты.
«Исламдағы әйел ... ... ... ... ... ... Али
Инженер өз еңбегінің көмегімен мұсылман әйелдер қазіргі жағдайда гендерлік
теңдікке жетудің құралдары мен ... ... ... ... ... ... діни ... әйелдердің белгілі бір социоэкономикалық
жағдайға интерпретация және адаптация объектісі болып табылады [4, 296 ... ... ... ... мен ... ... ... мәселесін
келтіреді. Ғалымның ойынша Құранның құлдарға ... ... ... ... ... ... ... құлдар туралы құлдар
институтын түбегейлі бекіту үшін емес, VII ғ. басында Аравия ... ... кең ... ... ... ... ... мұсылман заңгерлері мен діндарлары Құран мәтіндерін
ортағасырдағы құл иеленушілікті ақтау үшін ... ... I ... мен ... ... ... өмір ... сол қоғам
шарттарына сәйкес келеді. Құранның әмбебаптығы оның қағидаларының шынайы
өмірге сәйкес келуінде. Исламның ... ... мен ... ... ... ... мен ... құрған түсіндірмелер мен заңдар ислам
діни ілімінің ... ...... ... мәселесіне қатысты ... ... ... ... ... ... және ... заман»
кітабы қызықты еңбектердің бірі. Бұл ... 1970ж. ... ... ... жоқ. ... араб әлеміндегі әйелдер
мәртебесіне талдау жасалып, ... ... ... ... ... ... өркениетіндегі әйелдер дамуының эволюциясы мен бағыттары,
тарихтың фундаменталды талдауы көрсетілген.
Мұсылман әйелдерді ... ... ... ... келе ... хиджаб, куәгерлік, т.с.с. сауалдар ... ... ... келе жатыр. Мұсылман ойшылдары Құран мен хадис
мәтіндеріне ... ... ... ... пен ...... ... жиі – жиі түсіндірмелеуде.
Мұсылман елдеріндегі әйелдердің ролі мен орны ... ... ... ... отыр және болашақта да аудара береді деп
ойлаймын.
Зерттеудің жұмысының мақсаты мен міндеттері. Зерттеу жұмысының ... ... ... әйел ... ... ... ... көздер Құран
сүресінің аяттары мен суннадағы әйел мәселесінің қоғам өміріндегі шешілу
жолын қазіргі заманмен үйлестіру.
Аталған ... ... ... ... алға ... Құрандағы әйелге қатысты сүрелердің мағынасын ашып, оның әйелдің
қоғамдағы ролі үшін маңыздылығын көрсету;
- ислам әлеміндегі аталған ... ... ... ... ... ... негіздеріне сүйене отырып, гендерлік
теңдіктің исламдық концепцияларына ... ... ... ... ... ... ... себептерін анықтап,
ерекшеліктерін көрсету және оларға ... ... ... ... ... ... ... ислам дінінің үйлесуінің тарихи-
мәдени, рухани-әлеуметтік, саяси-құқықтық сипаттарын анықтау;
- қазіргі мұсылман елдеріндегі әйел ... ... ... ... ... теориялық негіздері. Зерттеудің негізіне ислам дініндегі
әйелдер мәселесіне ... ... ... ... ... ... мен әдістеріне сүйенетін ... ... ... ... ... негізінен ислам діні мен қазіргі қоғамдағы
әйел мәселесіндегі ... мен оның ... ... ... ... ... әдіс ... ғылыми жаңалығы төмендегідей:
- ислам діні тұрғысында әйел мәселесінің қоғамның барлық ... ... ... ... ... ... теориялық талдау арқылы
оның ғылыми маңызы анықталды.
- ислам қайнар көздерінде көрсетілген ... ... ... ... ... ... ... түрлі бағыттарда полигамия, хиджаб,
куәгерлік, мұрагерлік мәселелерге байланысты тұжырымдарының ... ... ... қоғамының тарихи кезеңдеріндегі әйелдің ... орны ... ... дүниетанымындағы әйел табиғатын ашып, аталған тақырыпқа
байланысты ұлттық ерекшеліктеріміздің ислам дінімен жақындығы пайымдалды.
- қазіргі мұсылман елдеріндегі ... ... ... ... ... пайымдаулар жасалынды, қазіргі ... ... ... жасалынды.
- ұлттық дүниетаным мен ислам дінінің қағидаларының рухани сабақтастығы
көрсетілді.
- әйел ... ... қыры ... ... ... хиджаб және
т.б. сұрақтардың шынайы ислам мен қазіргі заман арасындағы үйлесімділігі
көрсетілді.
Зерттеудің жұмысының ... ... әйел ... ... ... әйел ... ондағы мәселелердің қазіргі заманмен үйлесімі.
Жұмыстың теориялық және ... ... ... қорытындылары
исламдағы әйелдің қоғамдағы мәртебесі мен ролін анықтауда, ... ... әйел ... ... ... сауалдарды
шешуде, халықтық дүниетаным қалыптарына сүйене отырып, ислам қайнар
көздерін нысанаға ала ... ... ... ... ... әйелге қатынасына байланысты туындап ... ... ... орын ... ... ... дұрыс жол көрсету қажеттілікті талап
етеді. Рухани азғындау, ұлттық ... ... ... түсе ... мен ... жағымсыз қылықтар, бала тәрбиесіндегі олқылықтар
қазіргі заманның өзекті мәселелеріне ... ... ... орай, ислам
дінінің дені сау қоғам қалыптастырудағы маңызын түсіну үшін, бұл еңбек ... ... деп ... ... ... Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі бөлімнен,
бес бөлімшеден, қорытынды пен пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 Исламдағы әйел ... ... ... Қасиетті Құрандағы әйел мәселесі мен құқықтары
Исламдағы әйел мәселесін қарастырмас бұрын, ... әйел ... ... ... ... ... тиіспіз. Бүгінде ірі діни ұстанымға
айналған христиандық, иудаизм, буддизм, ислам ... өз ... ... көп орын ... ... ... қаншама күрделі бұралаң жолмен дамыған болса, сол жолда
аян болған діни ... да ... сан ... ... ... ... сырттай ұқсас болып көрінетін діни талаптарға, шындап келгенде әр
түрлі мәселе бойынша ... ... ... әр дін ... ... ... ... жатқанын байқауға болады. Мысалы мұны
өзіміз ... ... ... ... әйел ... орны қай ... ... екеніне шолу жасасақ көзіміз біршама жетеді.
Үнді әйелдері үшін жесір қалу тірілей жерленгенмен бірдей. ... ... ... ... ... ... ... және индуизм
шарттары жесірліктен соң әйелге қайта отау құруға ... ... да ... ... ... ... ... Өзін-өзі өлтіру
рәсіміне 1978ж. ресми түрде тыйым салынды. Дәстүр бойынша, ... қалу ... тән ... ... ... өзін ... жағдайда да, жесір
әйел өмірдің барлық ... бас ... ... ... ... ... ... кесу, әр күнін құлшылықпен өткізу және өмірінің соңына ... неке ... ... ... ... рет ... шығуға ресми түрде
рұхсат берілгенімен, бұл құқықты ешкім пайдаланып жатқан жоқ деуге ... ... ... көршілері мен туыстары қатынаспайды. Үнді ... ... әйел болу ... ... ... үшін ... жаза.
Үнділіктердің ұстанымы бойынша әйел ешбір меншік иесі де, ... иесі де бола ... ... оны өзі ... әкесінің, немесе әкесі
жоқ жағдайда сол әулеттің еркек кісісінің ... ... ... ... ... ... ... осы заң көне заман заң шығарушысы Манудан
бастау алып, он тоғызыншы ғасырдың ортасында жаңа ... заң ... ... ... келді.
XIX ғ. дейін Еуропада әйел жан иесі ретінде саналмады. Ғалымдар мен
философтар әйелдің жаны бар ма, егер бар ... ол ... жан ба, ... жан ба, деген сұрақтың шешімін табуға тырысты. «На Соборе 1555 года
обсуждался тезис: «женщины не суть ... с ... на то, ... ... ... но суть в ... смысле» [44, 23].
Жалпы христиан дінінде әйел туралы зұлым, күнәһар, өтірікші, ... ... ... ... ер ... төмен саналды. Католик
дінінің ресми ... ... ... Фома ... ... тез өсетін
арам шөп сияқты, ол ... адам ... оның ... ... өзі оның ... ... ... онымен азырақ
айналысатындықтан...
Әйелдер оларды мәңгі билеушінің немесе ұстаздың басқаруымен ұстап отыру
үшін туады»,- деді [45].
Мысалы: Англияда 1850ж. ... ... ... ... ... ... Тек 1882ж. ... заңы өз тарихында алғаш рет әйелдерге өз
қаржысын иемдену, жұмсау құқығын берді.
Ал, ислам кұкығына сәйкес әйел де еркек ... ... ие ... ... ... ... әйел ... алғашқы қателігіне күнәлі емес. Құранның
аяттарынан әйелді кіналау кездеспейді. Олар ... ... үшін ... ... ретінде танылды.
«Раббылары екеуіне: «Екеуіңді осы ағаштан тыймап па едім? Расында,
шайтан сендерге ашық дұшпан демеп пе ... - деп ... [3, ... ... ... ... ... пен әйел адамның тең ... ... ... болады.
«Адам ұялғаннан қашты. Аллаһ оған тіл қатуға шақырды. ... ... ... Аллаһ тағала оны: «Ей, Адам! Сен менен қашпақсың ба?» - деп
шақырды. Ол: ... о, ... Мен ... ... ... Бәлкім, осы
күнәһар, жалаңаш ... ... ... ... [2,32]. ... ... көп бөлігінің Адамнан талап етілетінін
байқауға ... ... әйел ... ... ... ... ... араб
елінен басталады. Исламға дейінгі араб ... әйел ... ... ... ... ... жағдайы адам төзгісіз төмен болды:
мысалы, жесірлер мұраның бір бөлігі саналды, ал мұрагер оны әйелдікке ... ... ... ... да ... бар. Ал араб-бедуиндері қыз баланың
туылуын бақытсыздыққа балап, кейде өздерінің пұттарына құрбандыққа ... ... ... ... ... ... көміп тастаған. Кейбір
деректерде араб-бедуиндері қыз ... ... ... ... ... ... де бар.
Осындай тағылыққа тыйым салып, Пайғамбарымыз ... ... ... дінін әкеліп, әйелдерге заңды құқығын берді. ... ... ... әйелдердегі шексіз құқығынан айырып, әйелдерге шариғат
шеңберінде ... ... - ... дін туын ... ... ер мен әйел ... ... Әйелді рухани түрде ... тең ... ... ... әйел мен ... тең емес. Иә, әйел мен еркек тең емес.
Мүмкін, бұған қарсы дау ... да ... ... олар ... ... ... атқаратын қызметтері бірдей болса, онда оларды ер мен ... ... да ... жоқ ... Олар ... - ... қарама - қарсы бола
отырып, олар бір бүтін. Осы ... - ... ... ... ... ... пәк Аллаһ, барлық нәрсені жұп-жұбымен жаратты. Мейлі, ол жердің
өсірген нәрселерінен ... ... ... және тағы ... [ 3, 7: ... ... Аллаһның бүкіл болмысты қарама - қарсы ете отырып, жұп,
бүтін етіп ... ... ... пен ... күн мен түн, ... ... ... пен жамандық сияқты жұптар даму заңдылығын көрсетпей ме?
Сондықтан да Аллаһ оларды әйел мен ... етіп ... Әйел мен ... ... ... ... діни ... қарастырып, көз
жеткізуге болады. Әйел мен еркек тек рухани тұрғыда ғана бір- бірімен тең.
Бұл мәселе қазіргі таңда да көптеген ... ... ... талданып, түсіндірмеленуде. Сыр өңірінің ақыны Тұрмағанбеттің:
Әйел көктен түскен жоқ,
Ол – еркектің баласы.
Еркек жерден шыққан жоқ,
Әйел – оның ... ... екі ... ... де ... ... бар [15, ... мәдениетін зерттеушілердің еңбектерінде жаһилиет дәуіріндегі ер
адамдардың әлеуметтік ... ... ... ... дүниедегі ғана. Өлеміз, өмір сүреміз. Бізді заман
ғана өлтіреді» дейді. Негізінде олардың ... ... ... ... межелеу ғана» [3, 45:24].
Арабтардың келесі тобы Аллаһқа сенгенімен, ... ... ... ... да ... ... айтылады:
«Адам баласына; Пайғамбар тура жол (Құран) келтірген кезде, олардың;
«Аллаһ; адамды пайғамбар қылып жіберді ме?», - ... ... ғана ... ... ... ... адамдар Пайғамбардың адам ұрпағынан келгеніне сенгісі келмеді.
Үшінші топ өкілдері Аллаһқа сенгенімен, о ... ... ... ... ... ... алдында жауапқа тартылатынына сенбеді. Құранда
оларға мынадай аят арналған:
«Олар өз ... ... ... ... ... «Мына шіріген
сүйектерді кім тірілтеді». «(Мұхаммад Ғ.С.): «Оны, сондай алғаш жаратқан
тірілтеді. Ол, барлық жаратылысты ... де» [ 3, 36: ... ... біздің үйімізде түрлі пұттар болатын. Сапарға ... ұн мен ... пұт ... пұттан көмек сұрап, өзімізбен бірге
жолға алып шығатынбыз. Сапарымыз ұзаққа созылып, ... ... ... ... Осы ... ... келтіреді» [6, 15].
Жаһилиет дәуіріндегі араб қоғамы азғындаудың шегіне жетті. Адамдарды
құмарлық пен ... ... ... ... ... зина, ұрлық,
өтірік, деспотия, адам саудасы, яғни өмірдің барлық жағымсыз жақтары
үстемдік ... құны жоқ зат ... ... Оны ... сыйлау, өлтіру қалыпты
жағдай саналды. Осындай тәрбиені көрген жастар да азғындыққа бейім ... әйел ... ... жақын қатынаста болатын. Өз үйіне есікке арнайы
белгі іліп, кез ... ер ... ... беретін. Жесір үйдегі заттар
секілді баласына мұраға қалдырылады. ... ... сол ... ... дәстүрлерді қатаң сынайды:
«Өздері абыройлы болуды қалаған күңдеріңді дүние тіршілігінің ... ... ... Кім оларды ... онда ... ... ... аса ... ... мейірімді (күнәсі зорлаушыға
болады)» [3, 24 : 33].
Исламды қабылдағанға дейін арабтар онға ... ... ... да ... ие ... Бұл кедейленуге әкелді. Сондықтан да олар жетімдердің
мұрасын иемдене бастады. Немесе мұрасын пайдалану үшін ... ... ... «Ниса» сүресінде осыған тыйым салған: «Жетімдердің
малдарын беріңдер, жаманды ... ... ... ... өз
малдарыңа қосып жемеңдер. Өйткені ол, күнә» [3, 4: 2].
«Ниса» сүресінің ... ... ... ... Айша
түсіндіреді. Оның ойынша бұл аят асыраушысының жетім қыздарға сұлулығына,
байлығына қызығып ... ... ... Ал, ... ... өз
қамқорлығындағы жетім қызға үйленуіне тыйым салады.
Шөлдегі ...... қыз ... ... ... жамандыққа
балады. Сондықтан дүниеге қыз бала келгенде оларды ... ... ... суға тастады. Жаһилиет қоғамында бұл істі ақтайтын жауабы ...... ... ... ... масқаралап, арсыздыққа
салынушы, олардан ешқандай пайда жоқ. Осылар ... ... ... ... ... ... оны ашу ... беті қап-қара
бола бастайды. Өзіне берілген жаман хабардың салдарынан елден жасырынады.
Оны қорлыққа шыдап ұстау немесе топыраққа көміп тастау ... пе? Ал, ... ... үкім ... [3, 16:58-59].
«(Қиямет күні) тірідей көмілген қыздар «не күнәмен өлтірілді? ... [3, ... бұл ... ... ... олар ... берген қыз
перзентіне риза болмады. Таңданарлығы сол, ... ... да ... ... ... ... дүниеге келуінен гөрі ұл баланың дүниеге келуін жақсы
көреді. Олар Аллаһтың мына сөздерін естімегендей: ... мен ... ... тән. ... ... Кімге қаласа - қыздар, кімге қаласа -
ұлдар береді. Немесе ұлдар мен қыздарды жұп - ... ... ... - ... ... ... ... Ол - толық білуші, аса күшті» [3, 42:49].
Ислам ... ... жол ... Қасиетті Құран қатаң түрде
қыздарды өлтіруге тыйым салды:
«Бір де ... ... ... ... Біз ... да,
сендерді де қоректендіреміз. Расында оларды өлтіру зор қателік» [3,17 :
31].
Бұл ... ... ... ... отбасыларға қатысты екендігін де
ескере кеткен жөн. Себебі, қазіргі қазақ ... ... ... тапшылығы бала санын шектеу мен аборттарға әкелуде.
Абдулла ибн Омардан, ради Аллаһу Анһу, риуаят етілді: ... ... ... ... Ол ... ... қыздары бар еді. Ол ... ... ... Абдуллаһ ибн Омар ашуланып: «Оларды сен ризықтандырасың ба?»
- деді.
Аллаһтың бергеніне шүкіршілік етіліп, қабыл алынуы тиіс. Уәсила ибн Әл-
Асқа ... ... ... қыз бала ұл ... ... ... ... Аллаһ: «Кімге қаласа - қыздар, кімге қаласа - ... - деп, ... ... пайғамбар тұрмыс құрып жатқандарды «Қошқардай ұлды болыңдар»
деп құттықтаудан ... ... бұл ... ... ... ... ... бар. Хасаннан, ради Аллаһу анһу, риуаят етіледі: «Уқайл ибн
Абу Талиб жушам руынан бір ... ... ... адамдары келіп: «Ұлды
болыңдар» - десті. Сонда Хасан: «Олай демеңіздер. ... ... ... ... ... - ... ... «Ей, Абу Зайд, онда не дейік?» - десті».
Ол: «Аллаһ сіздерге береке беріп, бақытқа бөлендірсін» - ... ... ... ... ... ... ... діні ата – аналарға қыз бен ұлды ажыратпай, тең қарауды бұйырады.
Осыған байланысты ... ... Абу ... ... «Қыз ... бар үйге періштелер үздіксіз келеді. Әр күн мен ... ... олар қыз ... ата – ... бір ... ... тең ... «Ұлдарың мен қыздарыңа тең қараңдар. Егер ... ... ... ... ... едім» [7, 46].
Исламдағы әйел бейнесі махаббаттың, қуаныштың және бақыттың ... ... 176 ... ... әйел ... ... ... деп аталатын сүре бар. Сондай-ақ Иса пайғамбардың (с.ғ.с.)
анасының құрметіне байланысты ... деп ... сүре бар. Және ... ... «Әл-Ахзап», «Мумтахина», «Тахрим», «Талақ» сүрелерінде де
әйелдерге қатысты көп айтылған.
Бұл сүрелер жалпы алғанда ... ... ... ... ... қоса ... ондағы әйелдердің орнын, міндеттері мен
құқықтарын әйел болмысына сай (ешқандай ауыртпалық жүктемей) белгілеп
берген. Яғни ... ... ... - неке қатынасындағы, жұмыс
орнындағы, ғибадат жасаудағы міндеттері мен ... ... ... ... ... өз ... тапқан. Соның ішінде хиджаб пен
көпнекелілік адами қоғамда әлі ... ... бір ... келмей жатыр.
Дипломда аталған мәселелерге толығымен тоқталып өткенді жөн көрдік.
Құлшылықтағы әйелдерге ... ... ... діні ... ... қарастырған. Бұл ғибадаттың, намаз, ораза, қажылық,
зекет және ... ... ... ... ... діни ... ер ... қалай жүктелсе, әйелдерге де солай жүктеледі. Дегенмен, дінді
ұстануда еркектер мен әйелдер арасында кейбір ... бар. Бұл ... ... ... керісінше әйелге тән физиологиялық ерекшеліктеріне
байланысты жеңілдіктер болып табылады
Намаз. Әйелдер күнделікті бес мезгіл намазын үзбей оқуы ... Тек ... ... ерекшеліктеріне байланысты, етеккірі ... ... ... уақытында) намазға жығылмауына ... ... ... ... ... ... ... және орнын толтыру талап
етілмейді. Және жұма ... ... ... ... Сондай – ақ,
азан мен камат оқудан да ... ... ... ... оқуға үндейді, алайда бұл тек ер
адамдарға қатысты. Ал әйелдердің ... ... оқуы ... ... ... аталған себептермен қоса, әйелдердің үйде ... ... ... ... уақытта мешітке барар жолда қауіп - қатерден сақтау
үшін берілген жеңілдік.
Ислам ... ... тағы бір ... ... ... ... ... тұту - барша мұсылмандарға міндетті парыз. Құранның Бақара сүресінде
ораза туралы да айтылып өтеді: «О, иман ... ... ... жүру үшін ... ... жүктелген, ол сендерден бұрынғыларға да
жүктелген!» [3, 2:183].
«Ішіңдер, жеңдер, қайыр-садақа беріңдер, әдемі киініңдер, бірақ ... [8, ... ... ... өмір сүрген әйелдер үйден шығарда жилбаб
(үстіне ілетін плащ) пен химар (бас ... ... ... ... ... арналған киім үлгілері пайда бола бастады. Олар – ... ... мен Иран ... ... ... ... кезде мұсылман әйелдеріне таныс, мол етіп тігілген плащқа ұқсас
киімді («жилбаб») сатып ... ... ... ... ... ... ... бірге сатылатын басқа арналған жамылғы) хиджаб
ретінде жарамайды. Ар ... қою ... шашы ... үлбіреп тұрған
дуппатаны киген шариғатқа қайшы келеді. Дуппатаны ... ... ... етіп ... ... Олай болмаған жағдайда басқа шыт немесе
жамылғы таққан дұрыс. Қазір араб әлемінде ұзын шарфтарды ... ... ... ... ... көкіректерін бүркеншіктермен бекітсін» [ 3, 24:31].
Себебі орамал әйелдердің шашын, желкесін, білектері мен ... ... ... ... ... ... ... келмеуі керек.Сондай-ақ
киім тұрғылықты жердің ауа-райына, елдің дәстүр - ... ... ... мен өз ... сәндік үлгісіне де сай келгені дұрыс.
«Хиджаб» тек сырт киімге қатысты пікірді білдірмейді. Киім үлгісі
өмірлік ... мен ... ... ... ... болады. Ал, мұсылман
әйелінің жүріс - ... мен ... ... ... жөн. Ол ... ... деп аталады. Пайғамбарымыз оны сенімнің бір бөлігі
деп атаған. Мұсылман әйелдері хиджаб киетіні немесе кимейтініне қарамастан,
Ислам қағидаларына лайықты жүріп-тұруы ... Ал ... ... ... ... ... ... де көңіл бөлетіні сөзсіз. ... ... ... ... ... ... хиджаб киген әйелді Аллаһтың өзі
қорғауына алады деген қорытынды шығады.
Әйелдің үні мен сөзі ... да ... ... ... ... ... әуратқа жатқызады. Олардың айтуынша, әйелдердің сөзі мен үні ... ... ... ... ... ... Құранда да
ерекше жұмсақ, нәзік және арбайтын үнмен сөйлесуге ... ... ... ... ... ... әлде біреуі сияқты емессіңдер.
Егер тақуалық қылсаңдар, қылымсып ... Онда ... ... бар
әлдекім дәмеленеді. Әдеттегі сөзді сөйлесіңдер» [ 3, 33:32].
Бұл аят ең ... ... ... ... арналған,
бірақ, оның ғибраты барша әйелге қатысты. Әрине, ислам жымиысқа, күлкі мен
қалжыңға қарсы емес. ... ... - кеш бір сәт ... ... ... өмір ... қабылдамайды. Пайғамбарымыз «жаңа күш алып тұру
үшін» адамдарға уақытымен ... пен ... ... ... ... ... ... Пайғамбарымыз намаз оқып, ғибадатты
өзгелерге қарағанда көбірек жасаған, жымиып, әрі жеңіл әзілдескен.
Пайғамбарымыз ... ... да оның ... ... да ... ... Әли ибн Әбутәліп «Ми да дене сияқты шаршайды,
сондықтан оған да ойын - қалжыңмен тынығу ... ... ... ... ... ... мида ... пайда болады», -
деген. Ал, Әбу Дарда: «Мен өз жүрегіме жеңілдік ... ... ... бар ... ... ... - деп ... мүминдер! Бір ел бір елді тәлкек қылмасын. Бәлкім олар өздерінен
жақсы шығар. ... ... ... келемеждемесін. Бәлкім олар
өздерінен жақсы шығар. Бір-біріңді мінемеңдер; жаман ат ... ... ... ... ат ... ... Ал кім ... қылмаса, міне солар
залымдар» [ 1, 49 :11 ].
Әйелдердің қай - қайсысының ... ... ... ... ... ол
жар, ана немесе қызметтегі әйел болсын ... ... ... болғаны
дұрыс. Білімге деген құштарлық мұсылмандарға, яғни әйеліне де, ... ... ... ... ... ... мен әйелдеріне білімін жетілдіруге
тыйым салатындай сылтау жоқ. Ешуақытта білімге ... ... ... ... ... ... ... білім алатын кезіңізді өткізіп
алсаңыз, оған өкінбей, кез - ... ... ... тереңдетуді жалғастыра
беруіңізге болады. Білімді де екі ... - ... ... мен «кәдімгі
білім» деп қарастыруға болады.
Діни ілім: Исламның қағидасын күнделікті ... үшін әрі ... ... негізгі тәртіптері мен ораза ұстау ниетін жақсы білу үшін
керек. Оған қоса, әйелдер де Құранды оқып, мағынасын түсіне ... ... ... кез - келген қызметті атқарғыңыз келсе, сол ... ... ... және ... ... ... ... түрлі күнәлардан қорғап,
тыныштық пен тұрақтылықты сақтайтын, екі жаққа да мейірімділік ... ... үлгі ... ... ... таныған жөн.
«...(Өйткені бір-біріңді қорғауда) олар сендерге киім, сендер де оларға
киім іспеттісіңдер...» [ 3, 2;187].
Ислам неке мен ... ... ... ... ... ... қатар нормаларын бекіткен. Ол - күйеуі мен ... ... ... ... ... әйел ... үш ... ие болады: махр, өмір
сүруіне керекті материалды жағдай, баспана.
1. Махр – қалыңдық пен күйеуінің өзара ... ... ... ... ... ... ақша т.б.). Махр - бұл әйелдің жеке
құқығы. Еркек осы ... ... ... ... ... Құранда:
«Әйелдердің махрын ықыласпен беріңдер. Сонда егер ... өз ... ... бір ... кеңшілік етсе, онда оны жеңдер; сіңімді, жүрімді
болсын» [ 3, 2: 4].
Махрды әйелге Аллаһтың өзі тағайындаған және ол ... ... ... ... дұрыс өмір сүруінің кепілі. Әйел махрды қайырымдылыққа
немесе саудаға салып, ... ... ... ... бар. ... әйелге
қаржылық жағынан тәуелсіздік алып бергенінің бір дәлелі; әйел қаншалықты
бай болса да, күйеуі отбасын өз ... ... етуі ... ... ... асырауға міндетті емес. Әйел махрдың есебін тек ... ... ... құны ... Махрдың төменгі суммасы туралы
түрлі пікірлер ... ... ... ... ... төменгі
суммасы күмістің он дирхамы.
Махрдың түрлері:
1. Мусамма махры: неке қию рәсімінде екі жақтың махрдың суммасына ... ... ... егер неке қию ... махр ... ... онда ол
мисли махры деп аталады. Махрдың мұндай түрін әйелдің келісімімен күйеуі
төлейді.
Махр әйелдің ... қоры ... Ол ... қайтыс болғаннан кейін
немесе ажырасқанда әйелге материалды көмек болады. Көріп отырғанымыздай,
исламдағы әйел ... ... ... ... ... ... ... керекті материалды жағдаймен қамтамасыз етілуі.
2. Әйелді тұрмыспен ... ... ... ... ... ... ... кейін, оны тамақпен, киіммен, баспанамен қамтамасыз ету
күйеуіне жүктеледі. Егер ерлі – зайыптылардың ... ... ... олар өзара келісімге келіп, «орта жол» табуы ... ... ... туралы: «Ананың тиісті керегі мен қорегі, баланың әкесіне
міндет»
[3,2: 233] - деп ... ... ... өз ... ... ... деп ... Ол
дегеніміз - қыз баланы ұнатпайтын біреуге қиянатпен телу емес. ... ... жас ... үшін неке қияр ... оны ... ... деп
айтуға құқығы бар.
Әбу Хурайра Пайғамбарымыздың: ... ... ... ... ... оның ... ... қыз баланы ұзатқанда оның келісімін алмай
күйеуге беруге ... - ... ... Оның ... келіспегенін қайдан
білеміз деген сұрағанда: «Сұраққа жауап бермей үнсіз қалса, ... - ... ... ... исламға жат азаматтық неке қоғамда белең алып барады. Бұл
қоғамның азғындайына әкелетін бірден-бір себеп. ... ... ... некеге тұрудың жастардың арасында кеңінен тарауы ... ... ... ... ... ... ... бұқаралық
ақпарат құралдарында порнографиялық-эротикалық материалдардың ... ... ... ... ... ... дейін де әлем елдерінде және
діндерінде полигамияның кең тарағандығына куә ... ... ... ... шариғат шеңберінде шектеу қойған, сонымен бірге
әйелдерінің арасында теңдік сақтауды міндеттеген.
Енді исламдағы ... ... мәні мен ... ... некенің мәні мен мағынасы туралы айтудан бұрын, ер адамның
екінші, үшінші әйел алу ... ... ... ... ... ... қабілетсіздігі, зайыбының табиғи
қажеттілігін қанағаттандыра алмауы сияқты себептер ажырасуға әкеліп
соқтырады. Ислам әлемінде ер адам екінші ... ... ... ... ... жалғастыра береді. Исламда күйеуінің
белсіздігіне байланысты әйелдің де ажырасуына да ... ... әйел ... ... себебі ерлі - зайыптылардың бір – бірімен
мінез, темперамент және ... да ... ... келмеуі. Батыс
елдерінде де, қазір өз елімізде де ...... ... ... ... ... ... үйлесімді өмір сүріп жатқандарын да жиі
кездестіреміз. Осындай отбасында психологиялық ... ата – ... ... ... ... ... елдерде әйелдердің саны еркектерге қарағанда
артық екендігі белгілі. Соғыс уақыттарынан кейін айырмашылық өсе түсті.
Күйеулері қайтыс ... ... ... өмір бойы ... ... ... жыныстық қажеттілігін некесіз қанағаттандыруға тура келеді.
Сондықтан қоғамды азғындаудан құтқарудың ... – бір жолы ... АҚШ та ... ... ... саны 8 ... ... Ал
Гвинеяда 100 еркекке 122 әйелден келеді.
1993ж. 27 қыркүйекте Темпл Университетінде ... ... ... ... ... ... ... полигамияны мәселеден
шығудың жолы ретінде ... ... ... ... пен ... ... ... полигамия заңмен қудаланбауы тиіс.
Ислам, шешімі табылмайтын күнделікті ... ... ... ... ... реалистік дін болғандықтан еркектерге
бірнеше әйел алуға рұхсат береді.
Полигамды неке әлеуметтік мәселені шешеді.
Қоғамда әйелдер санының басымдығына ... ... ... ... ... төмендегі жолдардың біреуін таңдайды:
1) олар өмір бойы кәрі қыз ... ... жар, ана ... ... тұрғыдан алғанда әйелдердің тұрмысқа кеш шығуы
немесе мүлдем шықпауы түрлі ісік ауруларына, жүйке тозуына әкеледі;
2) олар өздерінің жыныстық қажеттіліктерін дін ... ... ... бұза ... ... ... ... олардың тұлға ретінде өзін жоғалтуына әкеледі;
3) олар ... ... ... ... ... ... ... полигамияға тыйым салынған елдерде әйелдер некесіз балалы болуға,
яғни жалғызбасты ана болуға мәжбүр болады.
Юсуф Кардавидің ойынша, христиандық батыстың көп әйел ... ... ... ... позиция батыс қоғамында жоғары ... ... ... «Бұл ... кез – ... ер
адамның әйелдер санын шектемей байланыста ... және ... ... некесіз, діни мораль шеңберінен тыс туылған балаларына деген заң
және ... ... ... бас ... еркі бар. Ал енді ... салыстырыңыз - әйелдердің көптігі және заңсыз қатынастың
көптігі – және өзіңізден сұраңыз, ... жол ... және ... » [12, ... ... сүресінде айтылған:
«Әйелдерден әкелерің үйленгендерге үйленбеңдер. Бірақ өткен өтті. ... ... және ... жаман жол. ... ... ... ... ... (ұл-қыздарыңның қыздары), қыз туыстарың
(әке-шеше бір не бөлек), әкелеріңмен туысқан әйелдер, шешелеріңмен туысқан
әйелдер, ... және қыз ... ... ... қыздары), сүт емізген
аналарың, еміскен қыз туыстарың, қайын аналарың, жақындасқан әйелдеріңнің
(бұрынғы ерінен ... ... өгей ... егер ол әйелге
жақындаспаған болсаңдар, сендерге бір оқасы жоқ. Бел балаларыңның әйелдері
және екі қыз ... ... ... арам қылынды» [ 3, 22:23].
- Көпқұдайшыл немесе атеист ... ... тиым ... екі ... дін ... некесінде гармония болуы
мүмкін емес. Бұл туралы Құранда: «Мүшрік әйелдермен олар иман ... ... Азат ... ... ... күң ... Егер сендерді
қызықтырса да. Және иман келтіргенге дейін, мүшрік ерге мүмін ... ... Егер олар ... ... да. ... азат ... ... артық. Олар, тозаққа ... да, ... өз ... жаннатқа
шақырады. Сондай – ақ адамдар үгіт алсын деп, аяттарын баян ... [ ... ... ... ал кейбір мазхабтар бойынша әкесінің немесе оның
асыраушысының келісімін ... ... ... салынады. Бұл
категорияға некеге отырудағы шарттардың сақталмауынан ... ... ... куәгерлер санының жеткілікті болуы,
махр – ... ... ... осы ... ... ... неке ... болуы мүмкін.
Осы шарттарға байланысты мазхабтардың пікірлерінің ерекшеліктеріне
тоқталып өткен дұрыс. Шафии, Ханбали, Малики ... ... ... ... атасының атасы, ағасы, ағасының баласы, ағасының немересі, әке
жағынан ағасы ... ... ... мен ... асыраушы болып
табылады. Егер олар болмаса, онда кади ... ... ... ... бірі ... бола ... Шафии мазхабы бойынша туыстарының
баласы немесе ... ... бола ... ... ... бойынша
балиғатқа толған қызға асыраушысының келісімін алу ... ... ... ... немесе неке рәсімі кезінде қыздың келісімін алу ... ... ... ... асыраушысы болмаса, ханафи мазхабы бойынша онда
анасы асыраушысы бола алады.
- Уақытша неке; ... неке ... ... ... және оған ... ... жаһилиеттен исламға өту кезінде рұхсат етілген).
Күйеуінің тағы бір әйел алуына әйелдің келісімі керек пе? ... ер адам ... ... ... үшін некелі әйелдерінің келісімін
алуы керек деп айтылады. Мұндай пікірге ... мен ... ... Юсуф Кардави келіп отыр.
Басқа жағынан алғанда, неке шартында егер әйелі күйеуінің екінші рет
некелесуіне ... ... онда ол ... құқығын иеленеді. Шафииттер
мен ханафиттер Аллаһтың берген рұхсатын ... ... ... жоқ ... Полигамды некенің ең басты тыйымы әйелдеріне киім, тамақ, баспана,
уақыт жағынан тең, әділ болу. Егер күйеуі әйелдерін тең ... ... ... ... ... ... да әйелдердің арасына әсте ... ... ... ... мүлде ауып кетіп, ... ... етіп ... Егер түзеліп, сақсынсаңдар, негізінен Аллаһ тым
жарылқаушы, ерекше мейірімді» [ 3, 4: ... ... ... ... ... ... аятында: «Егер
(үйленгенде) жетім әйелдер жайында әділетсіздік істеуден ... ... ... әйелдерден екі, үш, төртке дейін үйленіңдер. Сонда
егер тең ұстай алмаудан қорықсаңдар, онда ... ... ... ... де ... ... болмауға жақынырағы осы».
Исламға дейінгі қоғамда көпнекеліліктің шегі болмады. ... ... ... шешу үшін ... ал мұсылмандарды
полигамияны кеңейту емес, қысқартуға шақырады.
Бұл аяттардан бірнеше әйелмен некелесудің бұйрық емес, рұқсат ... Яғни ... ... ... ... ... ... туындаған
жағдайда іске асыруға болатын рұқсат. Бірақ көп некелі болу үшін, ер адам
әйелдеріне әділеттілікпен қарайтынына ... ... ... Материалдық және
моральдық тұрғысынан әйелдеріне әділетті болу міндеттеледі. Бірақ әділетті
болу қарапайым пендеге тән емес. Тек ... ғана ... ... ... үшін көп ... болу өзіне үлкен жауапкершілік артумен бірдей.
Сонымен бірнеше әйелмен ... ... ... Көп әйел ... пен жағымсыз әдеттерден құтқарушы жол болып ... Көп ... ер адам да, әйел адам да ... Ер адам өз қалауы
бойынша бір немесе бірнеше әйелмен некелесуіне болады. Сол сияқты әйел ... ... ... бар ер ... ... ... білдіруіне толық құқығы
бар. «Бірінші әйелі күйеуінің ... рет ... ... білдіруіне
құқығы бар. Мысалы: күйеуі екінші әйел ... ниет ... ... ... өз тарапынан болатындығы туралы шарт қоюға болады. ... ... ... бір ... ... ... ... Бірнеше
әйелмен некелескен кейбір ер адамдар барлық ... ... ... бұл Құдіреті Күшті Аллаһ алдында жауап берушілікке алып келеді.
Сондықтан ... ... ... өз ... қорғау мақсатында сотқа жүгінуге
болады» [7, 128].
Исламда ер адамды бірнеше әйел алуға мәжбүрлеудің жоқтығы ... де ... ... ... некелесуіне рұқсат беруі үшін мәжбүрлеу
жоқ. ... ... ... ... көп әйел ... ... үшін
игілікті іс болып та саналады. Мысалы: балалы болуға ... ... ... ... ... атқара аламайды. Отбасында баланың
болмауы өзара түсініспеушілікке, жағымсыз әдеттерге, тіпті ажырасуға алып
келеді. Ерлі - ... үшін ... ... ... жолы бұл ... ... ... болсақ, көп әйел алушылық ... - бұл ... ... ... ... ... әйелдердің саны
ерлерге қарағанда басым болады. Мұндай жағдайда көп әйел алушылық жат ... ... ... ... әдіс ... ... көп әйел ... - өмір бойы бұлжытпай орындайтын ереже емес,
ерекше жағдайларда назарға алатын өлшем.
Исламдағы ...... ... мәні ... ... ең ... ... ажырасуға рұқсат берілген және ерлі - зайыптылар ... ... ... ... ... ... етуге болады. Қасиетті Құранда :
«Ал егер олар сендерге бой ұсынса, онда ... ... бір жол ... Алла өте ... , тым ірі» - делінген [ 3, 4:34].
Исламда ажырасуға ... ... ... әрекет болып
табылады. Аллахтың Елшісі: «Үйленіңдер, ... ... ... ... Жаратушының Тағын шайқалтады» - деп айтқан.
Ерлі – зайыптылар жары туралы ... ... ... ... ... ... керек. Тіпті Айша туралы да ... ... ... Осы жағдайға байланысты «Нұр» сүресінің он екінші және
он бесінші аяттарының түскенін білеміз: «Егер оны ... ... ... көңілдерінде хайыр ойлап: «Бұл бір ашық өсек» десе ... ... ... ауызекі жалғастырып, білмеген нәрсені айта отырып, ... ... Ол, ... ... зор іс ... исламда ерлі – зайыптылардың арасын бұзу үлкен күнә ... ... ... ... ... ... ... қиындықтан
шығудың көптеген жолын ұсынады. Күйеуі әйелін тәрбиелеуге толық ... ... Ниса ... отыз ... аятында төмендегіше айтылған:
«Ал егер олар сендерге бой ұсынса, онда ... ... бір ... ».
«Ал енді жақсы әйелдер; бой ұсынушылар, Аллаһ қорғауға бұйырған ... ... ... ... ... және күйеуін тыңдамайтын әйелді ... ... ... онымен сөйлесіп, қателерін түсіндіру керек. Қасиетті
Құранның аяттарында төмендегідей баяндалады: «Ал сондай–ақ бас ... ... ... насихаттаңдар»
Егер әйел отбасылық міндеттерін орындамауды ары қарай жалғастырса
тәрбиенің келесі түрін : ... ... ... ... ... әрекеттен де нәтиже шықпаса, оған ... жаза ... ... ... Оған ... ... көрсетіп, бетінен ұруға
болмайды. Құранда бұл туралы : «(Одан болмаса) оларды сабаңдар» делінген.
Ешқандай нәтиже ... ... ерлі – ... ... ... ... ... жөн. Құранның Ниса сүресінің отыз бесінші
аятында ... ... ... де ... ... ... еркектің ағайынынан бір төреші, әйелдің ағайынынан бір
төреші жіберіңдер. Егер ол екеуі ... ... ... та, ... үйлестіреді. Күдіксіз Аллаһ толық білуші, анық хабар алушы».
Ханафит мазхабы ... ... ... ... ... екі жақтың
шағымын жеткізеді. Ажырасуды іске асырушы – сот. ... ... ... ... ... ... ... «Егер екеуі ажырасса, Аллаһ
әрқайсысын өз кеңшілігімен қамтамасыз етеді. Өйткені, ... аса кең, ... ... әйелді ұру туралы аятты келтіріп өттік. Ислам еркекке әйелді
ұруға рұхсат ... ... ол ... ... ... ... ұру дегенді
білдірмейді. Яғни, күйеуі әйелін ұруға құқығы жоқ. Физикалық жазалаудың
мағынасының өзі, ... ... ... ... ... ... ... ұратындар, жақсы адам емес»
делінген.
«Психологтардың пікірінше, кейбір әйелдерге мазохизм тән. Ондай ... ... ... келгенін қаламайды. Олар күйеулерінің күш
көрсетіп және өздеріне үстемдік ... ... Дәл осы ... ... болатын көптеген даудың себепшісі. Осындай әйелдер
физикалық ауырсынулар мен қорлықтан ләззат алады» [13, ... ... бәрі ... ... ... да барлық әйелдерге қатысты
емес. Жаза тек өз ... ... ... ... ... Құранның жоғарыда келтірген аяттарынан әйел психологиясына сай
әдістерді көреміз.
Мута некесі. «Мута», «таматту» сөздері бір түбірден шыққан. «Таматту»
«пайда ... ... ... «Мута» некесі – анықталған бағамен қысқа
уақытқа әйелмен келісілген ... ... ... бұл түрі ... бір ... ... дейінгі арабтар арасында кең тараған. Пайғамбардың келуімен
бұл неке ... ... ... Мута ... ... ... ... отбасы құқығына қайшы келеді.
Барлық төрт мазхаб өкілдері де мута ... ... ... ... Ал суннит - ғалымдары ... ... ... сүресінің
бесінші, алтыншы, жетінші аяттарын келтіреді.
Тыйым салынған Мута некесінің қоғамға тигізетін кері әсері:
1. Олар ... ... ... ... некеден туған балалардың
тәрбиесіне ешкім көңіл аудармайды, олардың санасының ... ата ... ... ізін ... Мута ... ... ұл өз ... үйленуі немесе әкесінің
қызына үйленуі мүмкін. Ағасы қарындасына ... ... мута ... ... ... ... өте қиынға соғады.
3. Мута некесіне отырған әйелдер бірнеше еркекпен жақындасуы ... ... ... ұятын жоғалтуына әкеліп соғады. Мұндай некедегі әйел
қоғамға дұрыс тәрбие бере алмайды.
Әрбір ер адамның үш рет ажырасуға құқы бар. Егер ері ... үш ... ... рет оған ... құқығы жоқ. Егер әйелі басқаға
тұрмысқа шығып, белгілі себептерге байланысты одан ... ... ... оған ... ... ... бар. ... алғашқы күйеуіне
қайтадан қосылуға мүмкіндік беретін уақытша неке, хулле деп ... ... ... ... ер, ... ... ... бұдан кейін
оған, ол басқа ерге тимейінше халал болмайды. Егер оны, ол ... ... ... екеуі де Аллаһтың шегін орындаймыз деп ойласа, ... күнә жоқ. Бұл ... елге ... баян ... ... 3, 2 : ... ... «Аллаһ хулле жасаған адамға лағнет айтсын!...»- деген
екен. Хулле – бұл шарт ... ... Бұл ... ... берілген жаза.
Яғни, еркектер некеге жауапкершілікпен қарап, некені бұзбау үшін ... ... ... іске асыруға салынған тыйым десе де болады.
Себебі, ер адамдарға өз әйелінің басқаға ... ... ... ... жоқ.
Исламдағы неке махаббат пен өзара түсіністікке негізделген. Сондықтан
да уақытша неке шынайы болып саналмайды.
Исламдағы куәгерлік. Ислам әйелдердің интеллектуалдық және ... ... ... ... ... ... шек келтірмейді. Мұны
исламдағы әйелге тән куәгерлік арқылы теріске шығарушылар да кездеседі.
Исламда екі ... ... бір ... ... тең. Осы ... ... исламды теріс түсінушілер де бар. Ислам құқығында куә мен
куәгерлікке үлкен мән береді. Бұл сот ... ... ... ... ... ... әділеттіліктің үстемдік етуі куәгерлердің
дұрыс куәлік етуіне ... ... сот ... ... жүктелетінін ескере отырып, Ислам ... ... ... ұрлық, маскүнемдік, қанды кек мәселесі немесе денелік
жазалауды орындау сияқты кезеңдерде әйелдер куәгер болудан босатылады.
Шафии және ... ... ... діндар мұсылман екі ер адам ғана
куәгер бол алады. Ханафи мазхабы екі ер адам ... бір ер адам мен ... ... ... мойындайды.
Ханафиттік түсіндірмелеуші құқықтанушылардың айтуынша адам құқығының
бұзылуы және қанды кек ... ... ... ... ... ... ... шарттарға байланысты куәгерлікке екі еркек немесе бір еркек,
екі әйел таңылады. ... ... өлім ... тең жағдайда әйелдер
куәгер бола алмайды. Қылмыстың мұндай ... ... ... ... өзі адам тағдырына үлкен әсер етеді. Ұмытшақтық, аса ... ... ... және ... ... өзіне
жақын қабылдауға бейімділік сияқты әйелге тән сезімдер сот процесінде ... іске ... ... ... алып келуі мүмкін.
Бірақ бала мәселесіне ... ... ... ... ... ... бір ... куәгерлігі де жетіп жатыр. Тіпті
Пайғамбарымыздың өзі емшектегі бала ісін ... бір ... ... ... ... Құранның Бақара сүресінде
айтылған: «Еркектеріңнен екі айғақ қойыңдар. Егер екі еркек болмаса онда
өздерің ... ... бір ... екі әйел ... Егер ... ... ... оның есіне салады» [ 3, 2: 282].
Ислам құқығында бір ер адамның куәлігі екі ... ... ... ... ... ... ... Жаратушы Аллаһ
әйелдердің рухани ... аса ... етіп ... Ол ... ... да жан ... ... біледі. Ол эмоционалды және оның сезімінің
ақылға үстемдік ететін сәттері жиі ... ... ... ... ... да бағасын өз махаббаты арқылы береді.
Жоғарыда айтылғандай исламда кейбір сұрақтарға ... ... ... ... куәгер ретінде есептелмейді. Бұл әйел
мәселесіне қатысты сұрақтар. Бұл ... ... ... мен сол саладағы
біліктілікке негізделетінін, куәгердің жынысына ... емес ... ... ... ... ... мұраға ие бола алмаған. Ислам ... мен ... ... ... ... ... ... құқығын
берді. Бірақ әйелдер ерлерге қарағанда екі есе кем мұраны иелене алады. Бұл
Құранда көрсетілген: ... ... ... ... бір ... ... ... үлес бұйырады. Егер әйелдер екінің үстінде болса, онда
қалған ... ... ... ... Ал егер ... қыз болса, онда жартысы
оныкі» [3, 4: 11].
Исламдағы мұрагерлік ... қате ... ... бұл дін әйел ... ... ерлермен тең құқығына нұқсан келтіреді деген пікірге келуі
мүмкін. Әйел мен ерлер арасындағы мұрагерліктегі айырмашылық ... ... ... ... ... әрбірінің міндеттерінен туындап отыр.
Себебі, ислам ер адамдардан отбасы мен әйелін ... ... ... ... ... өз ... ешкімге бермеуге, қаражатын өзінен басқаға
жұмсамауға толық құқылы. Ер ... ... ... ... ... ... азая түседі. Әйел қаншалықты ауқатты болса
да, күйеуі оны қамтамасыз етуге міндетті.
Қасиетті кітап Құран ... ... ... әйел ... ... көзіміз жетеді.
1.2. Хадистер мен суннадағы әйел мәселесін шешу ... ... ... ... мен ... қамтылған. Сондықтан
хазіреті Мұхаммед пайғамбарымыз ислам қауымына: «Ей, мұсылмандар! Мен
сендерге екі ... ... ... Егер оларды бекем ұстап, амал
етсеңдер, ешқашан ... Олар - ... ... (Құран Кәрім) және
Аллаһ Елшісінің сүннеті», - деген.
Пайғамбарымыз Мұхаммед ... ... ... ... ... шешу ... ... тиімді, түсінікті қарастырылған. Қоғамның
бүкіл тыныс-тіршілігін қамтитын мәселелер әйел төңірегін айналып өткен
емес. ... ... күші ... ... ... ... сақтау үшін ерлер мен ... ... ... мен
міндеттерді белгілеп берген.
Әйелдердің ерлеріне қызмет етуі, ислам дінінде уәжіп, яғни, орындалуға
тиіс міндет. Төмендегі хадис ... өз ... ... етіп
жатқанын көрген Куэйс ибн Садтың айтқандарынан. Ол пайғамбардан «Неге біз
мұсылмандар ... ... ... ... оған ... бар ғой», - сұрады.
Қарсылық ... ... ... «Сен ... ... ... етер ма
едің?», - деп сұрады. «Жоқ»,- деп жауап ... ... Осы ... ... ... ... ... «Егер маған бір адамның, басқа бір адамға
сәжде қылуы әмір етілсе, әйелдердің ... ... ... әмір етер ... еркектің әйеліндегі құқы өте үлкен». Бұл сөзі арқылы Мұхаммед
Пайғамбар бұйырған жоқ, ... ... ... ... әлде біреуге
табынуына тыйым салды. Бұл хадистің мағынасы ... ... ... ... және ... ... түрлі құқықтар мен
міндеттер ... ... ... ... Бұл ... ... ... ерлі-зайыптылардың арасындағы сыйластықты білдіреді.
Осыған байланысты Қытайдың ұлы философы Кунфуций еңбектерін қарастырар
болсақ, ол қоғамдағы тәртіп пен үйлесімділікті сақтаудың ... үш ... ... ... Осы үш ... ... ... бағынуы
керек: бастық пен бағынышты; әке мен бала; ері мен ... ... ... ... ... етеді.
Әйелдің еріне мойынсұнуы, оған уәжіб болғаны хақ және міндеттердің
арасынан табылады. ... қызы ... ... ... бірге бір
сағат отыруы Қағбаны тауаф етуден артық» деп өсиет айтқан.
Зекет. Зекет материалды жағдайы жақсы ... мен ... ... ... ... көлеміне жеткен адамдар үшін міндетті. Байлығының
мөлшеріне қарай садақа төлей алатындардың қатарында ... ... ... - ... ... ... ... қағидасы бойынша, әйелдің байлығы өзінің
құзырындағы зат, оны қалай пайдаланғандығы ... тек ... ... ... ... Ер - ... ... әйел де өмірінде бір рет қажылыққа баруы
керек. Әйел қажылықты орындау үшін ... ... ... ... ... ол не күйеуін, не баласын немесе махрем (жақын туысы) саналатын ер
кісіні қасына ... ... ... мерзімі немесе күйеуі өлгеннен кейінгі
мерзім өтпей қажылыққа баруға болмайды. Әйелдердің ... ... ... ... үш күннен артық сапарға шығуға болмайды. Әйел ... ... ... ... ... ... ... (Қағбаны айналғанда
жылдам жүруге міндетті ... ас – Сафа және аль – ... ... ... ... ... ... берілген)
Ер кісі болмаған жағдайда әйел қажылықты өтей алмайды. Қажылық ... ... ... ... әйел ... ... ... азаматтың
болуы оның қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Бұл дінді қиындатпаудан да
туындайды.
Жиһад - ... ... ... деген сөз жиі айтылады. Оның көпшілік
айта беретін «қасиетті ... ... ... ... ... Дұрысы-Аллаһ
жолында күресу. Ол міндетті түрде ұрыс алаңдарындағы ... ... ... ... ... де ... ... нәрселер жеткілікті,
мысалы, жиһаадун - нафс (нәпсімен күрес), үнемі өзіңді - өзің ... ішкі ... ... ... сол ... ... ... мінез, жеккөрушілік, өтірік айту сияқты жаман қылықтардан
арылу. Әйелдерге қатысты ... ... ... Пайғамбарымыз: «Қажылық
олар үшін жиһад болып табылады, - деді. Сонда бұл хадистің мағынасы ... ... ... ... қару алып ... ... ... бірдей деген сөзді білдіреді. Тағы ... ... ... ме? - деп ... ... «Иә, тек ... жоқ жиһад
міндет. Ол жиһад - қажылық пен умра», - деп жауап қатқан. Осы ... ... ... исламның әйелге деген аса қамқорлығын көреді.
Жүкті болу, дүниеге бала әкелу де жиһадтың бір ... ... ... ... ... «Босанып жатып нәрестесімен бірге көз жұмған әйел
шейіт есебіне саналады» - ... ... ... ... ... ... тән мен ... деген мағына береді. Бұл терминді ағзалық, дәлірек айтқанда әйел
табиғатына қатысты хайыз жағынан қарастырар болсақ, Құранда хайыз ... ... ... ... ... ... ... Сен оларға: «Ауырлық
пен шаршау», - деп жауап бер» [1, 2:222] ... ол ... ... Аса Құрметтінің мейірімі мен жеңілдетуі деп қабылдаған жөн.
Медициналық тұрғыдан алар болсақ, ... ... ... да ... пен
шаршау, әлсіздік, мазасыздық болып табылады. ... ... ... әйел ... ... ауырсынулар, ішкі құрылысы, қан айналымы, бас
ауруы, тыныс алу, ... есту ... ... ... ... әйелі өміріндегі маңызды нәрселердің бірі - ... ... араб ... ... ... ... етістіктен шығады. Қазақ
тілінде жасыру, көрсетпеу, жамылғымен жабу, қол сұқтырмау деген мағыналар
береді. Парсы тілді және ... ... ... араб тіліндегі «хаджаб»
сөзінен шыққан, «жамылу», «көзге көрсетпеу», «қорғану» дегенді білдіреді.
Қазіргі ... бұл ... ... ... деген ұғымды білдіреді. Мұсылман
әйелінің киіміне байланысты хиджабпен ... ... ... ... ... бар. Химар әйелдің көзін жасырып тұратын, бет жамалғысы. Никаб –
көзге арналған арнайы кесіндісі бар қара жамылғы. ... - тек киім ... ... ... киім және ... ... ... Сондықтан да
«сыртқы хиджаб» (киім) пен «ішкі» хиджаб (өмірлік көзқарас пен ... ... ... ... ... ... бұл ... ішкі дүниесінің
имандылығы, мінез көркемдігі, көңіл тазалығы, діндарлығы. Сыртқы ... ... ... ... ... «Әй Пайғамбар! Жұбайларыңа,
қыздарыңа және мүмін әйелдерге айт: Үстеріне бүркеншік орансын. ... ... ... – ақ ... ... Аллаһ (Т.) аса
жарылқаушы, тым мейірімді» [1, 33 : ... ... ... аят Пайғамбардың әйелі Айша және
Замзақызы Сәудәға байланысты. Аяттағы ... сөзі ... ... ажыратылып тұратындығын білдіреді. Және танылу мен кейітілмеу
сөздерінің астары мол. Әйелдер дене мүшесін айқындап киінуінің ... ... ... ... ... нашар ойлы ерлер әйелдерді азғындатып,
алдауына түсіруі мүмкін, соның салдары ... ... ... деген теріс
көзқарас қалыптасуына, яғни жаман жағынан елге ... және ... ... ... ... ... және әйел өміріндегі ролі қандай?
Орамал тағып, ұзын киім кию үрдісі – ... ... ... ... ... да жақтырмай да қарайтын тосын құбылыс емес. Ең алдымен,
киім киюдің бұл үлгісі – ... діні ... ... ... ... пайда болуы, талаптары туралы зерттеу ... ... ... өте қатаң қарағандығы ... ... діні ... ... ... ... киюі ... яғни, ұзын
көйлек, орамалмен қатар, бет жамылғысы да міндетті болған ... ... түрі ... ... да кең тараған (Ахаменид, Аршакид, ... ... ... да ... ... қатысты талап қойылған.
«Өркениет тарихы» кітабының авторы Уилл Дюрант қоғамдағы ақсүйек әйелдердің
де көшеге еркін шыға ... ... ... үрдіс еврей мен христиан дінінде де, корей, жапон секілді көне
мәдениеттерде де бар. ... ... ... де тән. ... ... ... ... түрде сақталды. Еврейлердің
түсінігінше әйелдер төменгі тіршілік иесі саналды. ... ... ... қатал көзқарас қалыптасты. Абуль – Қасымның ... ... ... ... арасында кең таралмағанымен (хиджаб арабтарға
исламмен бірге келді), араб емес халықтардың арасында кең ... ... ... ... ... мен ... ұстанушылар арасында хиджаб
ислам дініне қарағанда қатаң сақталынды. Оларда бет пен қолды жабу ... ... ... Тора мен Талмудта Құдайдың қаһарына
ұщырамас үшін ... ... ... керектігі туралы айтылады.
Тағы да Пайғамбарымыздың отбасына байланысты мынадай өсиеттері ... ... ... ораза ұстамау. Егер рұқсатсыз ... ... ... тек қана шөлдеген әрі аш ... ... ... ... Ерінің рұқсатын болмайынша көшеге шықпау. Егер рұқсатсыз үйден
шағатын болса, көктегі періштелердің, ... мен азап ... ... ... ... ерінің рұқсатынсыз үйінен сыртқа
ешнәрсе беруге болмайды. Егер беретін ... ... ... ... ... ... Бұл ... астарында әйелдердің қауіпсіздігі мен
отбасының бұзылмауынын ... ету ... ... ұйытқысы, сақтаушысы ретіндегі ролі ерекше. Исламда
дәл осы ... ... ... ... ... ... Және
ислам дінінде әйелдердің қоғамдағы мәртебесі төмендетілмеген. Оның ... ... ер ... мен ... ... ... Құран аяттарын
аламыз. «Оның белгілерінің бірі; сендерді топырақтан жаратуы. Сосын сендер
адам болып ... ... ... (20) ... оған
тұрақтауларың үшін өз жыныстарыңнан жұбайлар ... ... ... ... ... да Оның белгілерінен. Сөз жоқ,
осыларда ойланған елде белгілер бар» [1. 30: 20,21].
Ерлердің әйелдеріндегі құқығы сияқты, әйелдердің де ... ... ... саны ... ... ... мінезді, жылы жүзді болуы керек, Аллаһ Тағала
Ниса сүресі 19-аятында: «Олармен жақсы өмір сүріңдер», - деп ... ... оған ... ... ... еркектердің көзіне түсуден
оны қорғау керек. Әйтпесе пайда болатын бұзықтықтың обалы да, ... ... ... жазылады.
3.Шариғат ілімін және әдептілікті оған үйретуі тиіс, шариғатты білуі,
оны орындауы тиіс парыздарды, уәжібтерді, ... ... және тағы ... ... ... адал ... ... адал киім кидіруі керек.
5.Напақасын қыспау керек, әйелінің малын, ақшасын оның рұқсатынсыз
жұмсамау керек. Расул Аллаһ (с.ғ.с.): ... ... махр ... ... ... ... ... Тағаланың алдына ұрылармен бірге келеді.»,-
деп бұйырады.
6.Әйелінің ... және ... ... сауапқа ие болу
керек
Бұхари және Мүслим хадис кітаптарында, Әбу-Һурайра білдірген хадис
шәрифте: ... ... ... ... олар ... ... қабырға сүйектердің ең қисығынан, түзетуге әрекет ... ... Егер өз ... қоя ... ... ... ... әрдайым насихат беріңдер» - деп бұйырады. Оларға ... ... ... ... ... ... барынша өз бетінше де қоя
көрмеңіздер, яғни оларды ... тіл, ... ... ... адам ... әмірі, халифа Хазіреті ... ... ... ... еді. ... ... ... кезде, Хазіреті Омардың
әйелінің Омарға айқайлап сөйлегенін естіді. Бұл сөздерді естігеннен ... ... риза ... ... ... Сол ... ... Омар үйден шығып
кетіп бара ... ... ... де ... Ол ... құзырына келді.
Хазіреті Омар жағдайын не үшін келгендігін және жолықпастан неге ... бара ... ... Сол ... ... Омар ... ... «олар
айтқан әрбір сөзге жауап бермейміз, себебі, олардың біздің мойнымызда
көптеген ... ... ... арқасында жәһәннәмнан құтыламыз. Себебі, Расул
Аллаһ: «Үйленгісі келген адамның дінінің жартысы қауіпсіздікте ... ... Егер ... ... ... ... ... жасы жеткен мүміндерге
отбасын құруды бұйырады. Отбасын құрған адам ... ... тура ... ... ... адам отбасын құрмай жүрсе,
зина сияқты келеңсіз құбылыстарға үйір болып, күнәға батады. Әрине ... ... ... ... ... адам ... отына күйеді. Яғни,
Хазіреті Омардың «олардың арқасында жәһаннамнан құтыламыз» дегені ... олар ... ... ... ... ... олар ... кір жуушыларымыз.
Төртіншіден, олар біздің аспаздарымыз.
Бесіншіден, балаларымыздың ... және ... Сол ... ... болу ... [13, ... бин ... (р.а.) риуаятымен білдірілген бір хадис шәрифте: «Мен
Мұхаммедпін ... ең ... ең ... ... әрі ең ... ... ... ұрған адамның қияметтегі дұшпаны мен боламын
деген. ... ... ... Әйелін ұрған адам, Аллаһ Тағалаға ... ... ... болады». - деп бұйырады.
Тақырыптан сәл ауытқып, христиан діні мен ... ... ... ... Қазіргі уақытта батыстық ғалымдар ислам ... Оның ... ... бар. ... ... тарихшы аты жер
жүзіне белгілі, кезінде Ата Түрікпен кездескен, жасы тоқсанға ... ... ... ... ... бас тартқан. Себебі, ол Христостың
өмірге келуін түсінбейтінін, ғылымға ... ... дін ... ... ... екенін айтады. Ғалым бұл ойын егде ... ... ... ... ... ... көптеген адамдарды толғандырып,
христиан дініне күдік туғызған. Исаның қайтып ... ... ... ... Ол ... ... оралады? Мұны қалай түсіндіруге болады?
Ал Мұхаммед Пайғамбар қарапайым тіршілік кешкен адам болғандықтан да ислам
дінінің шынайылығын ... осы ... әйел және өз ... ...... ... болғандығы туралы мәліметтер келтірейін.
Аллаһтың Елшісінің әйелдеріне қандай қатынаста болғандығы және оның
көпнекелі болуының себептеріне тоқталайық.
Аллаһ Елшісінің ... болу ... ... рет Аллаһ Елшісі жиырма
бес жасында қырықтағы жесір әйел ... ... Олар ... бес жыл
бақытты ғұмыр кешті. Пайғамбар өмірінің ең ... ... ... осы ... және осы неке ... ... әйелге үйленген жоқ.
Хадиша жұбайы Мұхаммед Пайғамбарға рухани жағынан ғана көмектесіп
қойған жоқ, сонымен бірге оның ... ... мал – ... ... Ол
Мұхаммедтің пайғамбарлығының ақиқаттығына сенген ең ... ... ... ... елу ... жесір әйел Сәудә болды. Айша мен
Мәриядан ... ... ... ... ... ... еді. ... елу үш жасқа дейін Пайғамбар бір әйелмен ... ... оның ... медициналық тұрғыда соңғы кезеңіне сәйкес
келеді. Оның көп әйел ... ... ... діни, адамгершілік
себептері болды.
Әйел санын төртеумен шектеу туралы аят ... ... ... ... болды. Төрт әйелден артық әйелге үйленгендер ... ... еді. ... ... ... ажырасу туралы ұсыныс
жасағанымен, олардың ешқайсысы келісім ... әр ... ... үйлену тарихы және өзіндік себептері
болды. Ислам үшін шыдамдылық танытқандары үшін Умму Сәләмәға, Умму ... ... ... Бұл ... ... ... Эфиопияға көшіп, күйеулерінен
айрылып, жесір қалған. ... ... ... бір себебі
әйелдердің тайпаластарының дұшпандық ойын басып, ... ... ... ... ол ... мен ... үйленді. Айша мен Хафсаға ата –
аналарына деген құрметпен, туыстық байланысты нығайту үшін үйленді.
Жоғарыда келтірілгенді ... ... ... ... ... бір ... ғана ... оның көпнекелілігін басқа мақсатта
деп түсінбеуіміз керек.
Исламдағы әйел бейнесі–ана. Ислам әйел мәселесін, анаға байланыстырып
көрсетеді.
Жалпы алғанда әйел ана ... ... Ал енді ана болу ... не ... ... ... ... беріп көрелік. Алдымен Пайғамбар
хадистеріне назар салсақ:
Екі-үш қыз бала бағып, тәрбиелеп, ... ... ... ... ... Шынында ақыретті ойлар болсақ ол жөнінде ... ... ... - мен ... күні өзге ... ... ... делінген.
Міне бұл мәселе жөнінде Пайғамбарымыз осылай деген. Адами ... ... ... ... ... пісіп - жетілген әйелдің организмі
өз болмысына сай ... ... ... ... ... бала ... ... организмінде тұтастай толығымен жаңғыру процесі жүретінін медицина
әлдеқашан дәлелдеген. Жаратылысынан жынысы бала ... ... ... болмысы сол мақсатта пайдаланылмаса, оларда ... ... ... әйел затын көп мазалайтыны айқындалған. Олардың баршасы әйелдің
ерекшелік мүшелеріне, яғни жыныс мүшесіне, бала табу ... ... ... ... ... екенін дәрігерлердің ... Ал енді бала ... ... бала ... ерте ... ... тозуымен қоса, қатерлі ісік ауруларына ұшырау қаупі жиі
кездеседі.
Табиғат заңымен бала өсіріп, ... ... Ана өз ... ... ... ... Балалы әйелдер бала тәрбиесімен уақытын ... ... ... пен іс-әрәкетке баруға уақыт та бола бермейді. ... ... ой да келе ... Сондықтан болар олар бала ... ... ... өмір ... ... ... келеді.
Әрине түрлі жағдайлармен бала көтере алмаған әйелдің баршасы жаман деуге
болмайды. Ол Аллаһтың жаратқан ... ... ... «Бір әйелдің
үш баласы өлген болса, сол балалары әлгі ... ... ... Яғни ... ... ... бұрын өлетін болса қиямен ... ... ... ... ... ... ... Пайғамбардан
баласы жоқ әйелге кім шапағатты болады деп сұрағанда, мен ... ... ... ... ... ... деген:
-Әйелдерге қуаныш әкелетін істер: екіқабат болуы, бала ... ... Әйел ... ... ... ... ... да некелесіңіз. Оларды сізбен бірге ... ... ... ... ... ... ... сақтау міндет. Бұған әйелдер
ерекше мән беруге тиіс. Олар - ұрпақты ... ... ... ... ... өлсеңіз, ұрпағыңыз қалады.
Әйел заты отау құрып, отбасы болып некелесуі қажет. Ол жөнінде де
хадисте біраз ... ... ... бола ... неке ... адам ... ... емес.
Яғни, еркек я әйел болмасын ол неке құруы ... Бұл ... ... ... ... береді.
-Әй, жастар! Сендерден үйленуге шамасы келгендер үйленсін. Өйткені
үйлену көздерді арамнан қорғайды, абыройды сақтайды, шамасы ... ... ... нәпсіні басады.
-Адам қашан үйленсе, діннің жартысын тәмамдаған болады. ... ... ... ... ... ... ... келе тұрып,
үйленбеген менің үмбетім емес, - деген.
Тағы бір хадисте былай делінген:
-Әйел төрт ... үшін ... ... - малы ... ... ... ... және діні үшін. Сен діндар әйелді ... ... ... яғни әйел ... ... үйге берекет кіреді. Ислам жолын ұстанған
әйел ешқашан адаспақ емес.
Исламда әйел отбасының тәрбиешісі, алғашқы ... ... ... кішкентайынан дұрыс тәрбие алып, жан - ... ... ... іс-
әрекетке дағдылануына және пайдалы білім алуында ана маңызды роль атқарады.
Барлық пайғамбарлар, әулиелер, ел басқарушыларды аналар тәрбиелеген.
Ахлякқа ... ... ... (Ислам имандылығы) қыз балаларға көп
көңіл бөлуді кеңес береді. Олар ер балаларға қарағанда сезімтал және ... ... ... ... ... қыз ... ... керек екендігі айтылады.
Қасиетті Құранның ата-аналарды құрметтеуге шақырған барлық аяттарында,
ананы алдыңғы орынға қояды. Бұл әкеге қарағанда, ... ... көп ... ... пайғамбарға бір адам келіп «Адамдардың ішінде ... ... ... - деп ... ... ... - деп жауап ... ... ... ... - деп сұрайды әлгі адам. «Сенің анаң» - деп
жауап береді Пайғамбар «Сонан кейін кім?» - деп ... ... әлгі ... ... - деп қайталап жауап береді Пайғамбар. «Анамнан кейін кім?» -
деп сұрайды әлгі адам. «Сенің әкең!» - деп жауап ... екен ... үшін - ана ... ... ... ... жоқ. Әйел - ұрпаққа дұрыс
тәрбие беріп, қоғамға ... өмір ... ... де, ... күйреуге
әкелуші деуге де болады. Қоғамның азғындаудан, күйреуден аман қалуы иманды
аналардың тәрбиесіне тәуелді. ... көз ... ... өз ... ... пен ... ... болған әйелдер, тек Исламның келуімен ғана
құрметке ие болды.
Ислам діні адамдардың бір - ... ... ... ... ... ... анадан кейін әкеге қамқор болуды талап етеді. Бұл туралы
қасиетті Құранда:
«Адамдарға; ата – анасына қарайласуды ... ... оған ... ... ... ... екі ... омыраудан айыруы бар. Маған және
әке – шешеңе шүкір ет. Қайтар орның мен жақ» [ 1, 31: ... ана ... ... ғұмырында баласы үшін бар күші мен жанын құрбан
етеді. Ана ұрпағын алғашында құрсағында ... ... соң ... ... ... соңына дейін жүрегінде сақтап өтеді. Адам үшін өміріндегі
ең ... жан, ол – Ана. ... ... неке ... ... ... ... қайтадан ақ жаулығын салғаннан кейін сені ұмытады. Сені
өмір бойы ұмытпай, жүрегінде зор махаббатпен сақтап жүретін анаң ... ... ... ... ... Өмір ... де ... көрсетеді.
Ата-анаға құрмет көрсету жайында Қасиетті Құранда бірнеше рет айтылады.
«Исра» сүресінің 23 және 24 ... ... ... ... ... ... ... әке – шешеге жақсылық қылуларыңды әмір етті. Ал егер ол
екеуінің бірі ... ... де ... ... ... ... деп кейіме.
(Кейіс білдірме) Сондай – ол екеуін зекіме де, ол ... ... ... «Ол екеуіне кішірейіп, мәрхамет құшағын жай да: «Раббым! Ол екеуі
мені кішкентайда тәрбиелегендей Сен де ... ... ... көр!», -
де».
Ал пайғамбардың «Жұмақ анаңның аяғының астында» дегені әйел - ... аса ... ... ... (Оған Аллаһтың сәлемі, ... ... ... ... алар орны ... екенін айтқан. Бір ғана мысал
келтірейін: «Иманды, білімді әйел үлгілі мектеп тәрізді. (Иманды, ... ... ... ол өз ... ... өзгертеді». Бұл даналық
түйінге әрдайым көзіміз жетуде.
Фикһ бойынша (Ислам құқығы) ата - ... ... ғана ... - ... ... ... анасын қамқорлығына алуы тиіс.
Пайғамбарымыздың тарихи қоштасу құтпасында әйелдерге қатысты аманаты
бар: «Адамдар! Әйелдердің құқықтарына құрметпен қарауға және бұл ... ... ... ... ... ... ... аманаты деп
қараңдар. Олардың ар – ... ... ... ... уәде беріп өздеріңе адал
етіңдер. Сендердің әйелдеріңнің алдында, әйелдердің де сендердің ... бар. ... ... ... құқықтарың - олардың отбасы
ынтымағы мен сіздердің жақсы көрмейтіндеріңе табалатпауы» [10].
Қазіргі таңда ислам дінінің сыншылары да ... ... ... ... ... хадистерге сілтеме жасау әдісі.Солардың
бірнешеуіне тоқталайын. Бухари кітабында Ибн ... ... ... ... «Мен ... және оны мекендеушілерді көрдім, олардың
көбісі әйелдер екен». Пайғамбар сөздерін дәл осындай ... ... ... баспалар жариялайды. Әрине мұны оқыған кез келген адам
Пайғамбарымызды әйелдерді ... ... ... күнә ... деп санаған тұлға ретінде таниды. Ал осыны кең мағынада қарастырсақ,
Пайғамбардың ... ... ... ... ... ... бұл хадис төмендегіше ... «Мен ... және оны ... ... олардың көбісі
жақсылықты бағаламаушы әйелдер екен» деді. Пайғамбардан ... ... ... ба?» деп ... ... өз ... және
олардан көрген жақсылықтарды бағаламаушылардан» деп жауап берді Пайғамбар.
Хадистің толық мәтіні ... ... ... ... ... ... емес, зайыбының жақсылығын бағаламай, отбасылық қарым-қатынасты
бұзуына ... ... ... Және ... ... ... кескен жоқ, ол көргенінің куәгері ғана болды. Исламда отбасындағы
татулық, ... ... ... ... ... ... жүктеледі. Ал
отбасының дұрыс болуы, қоғамның дұрыс болуының кепілі. Осыған сәйкес қазақ
халқында «Ел боламын десең, ... ... ... ... мақал бар.
1.3. Қазақ қоғамының тарихи кезеңдеріндегі әйел
тұлғасы
Дін – руханияттың өзекті саласы. Дін тарихын ... ... ... ... ... ... өмірін, мәдени болмысының қыр-
сырын терең тану мүмкін емес, яғни кез ... ... ... ... оның менталитеті мен дүниетанымын ... үшін ... діни ... терең зерттеп, зерделеудің маңызы ерекше.
Ежелгі руханиятта дін оның негізгі құрамдас бөлігі ... ... ... ... арта ... ... дін ... тарихи
дәуірлерде мәдениеттің барлық салаларын камтып жатады.
Көшпелілер өркениеті тарихта Ұлы Дала деп ... ... орта ... ... ... енді. Түркілер мен олардың ата-бабалары ... ... ... ... топ еді, ... бұл Даланы Тұран,
Түркістан деп атады. ... ... - ... ... ... ... ... туған мәдени мұрасы.
Көшпелілер өркениеті, соның ішінде қазақ халқының өмір сүру ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігінің, ұлттық
санасының, бүкіл болмысының Ислам дініне етене жақындығына көз ... ... де бар. ... діні, наным-сенімдері мен көзқарастары
оның тарихына, рухани-мәдени, саяси өміріне үлкен өсер ететін фактор ... ... ... ... этностар мен ... ... ... ... оның ... ... ... наным-
сенімдері мүлдем жоғалып ... Олар ... ... ... ... ... ... сақталады. Діни
тұрғыда қарайтын болсақ, аталарымыз ұстанған зороастризм, манихей,
несториандық, Тәңірлік, ... Ұмай ... ... сарқыншақтары
бүкіл болмыс бітіміне сіңіп кеткені айқын. Сол себепті қазақтардың ... Алла мен ... ... ... ... ... қазақ мәдениетінде калыптасқан архетиптік наным-сенімдерден исламдық
діни жүйеге ауысу бірнеше ғасырларға ... және бұл ... ... ... Ислам діні мен араб мәдениетінің қазақ халкының
руханиятына тигізген игі ... ... ... ... ... болмас, алайда қазақтарды өзіндік ... ... ... ... ... ... тұрақтандырған архетиптік наным-
сенімдерін ұмытпаған жөн, оларсыз мәдениетімізді толыққанды түсіну мүмкін
емес.
Барлық халықтар рухани дамуында діни ... ... ... ... оны ... соң бірі келетін діни жүйелер хронологиясы деп
карастыруға болмайды, шындық әрқашан теорияға қарағанда ... ... ... келеді.
Тәңірлік діннің өзіне тән ерекшелігі - ол өзіне ... діни ... ... ... қайта оларды бір жүйеге келтіріп синтездеуші
рөл ... В.В. ... ... түркілер дінінің негізі Көкке (Тәңір)
жөне Жерге (жер-суға) сыйыну болды», - деп ... ... ... жаратушы "объективті идея" ретінде карастырса, жер-су -
тіршіліктің тірегі.
Тәңірлікте ... ... ... Бұл Ш. Уәлиханов пен М. Орынбеков
еңбектерінде кездеседі. Жоғарғы, Орта және Төменгі дүниенің орталығы әйел
жынысына тән екендігін ... ... ... ... ... ... Төбе ... айтқан сөздері қазақтың эпос жырларында кездесіп
отырады. Ұлы бақсылар ... ... көк ... күн мен ай, анам ... ... су» - ... [38, 161]. Күн мен Ай ... қарастыру үшін,
Ш.Уәлихановтың «Қазақтардағы шамандықтың қалдығы» еңбегінде: «Ай, шамасы
қазақтарда қасиетті планета ... ... жаңа ... туғанын көргенде,
тәжім етеді. Жазда сол айға тәжім еткен жерден шөп жұлып алып, отқа салады.
Қазақтар айда кемпір бар деп ... ... айға ұзақ ... ... Егер ай құдыретті саналса, онда күн де сондай құрметке бөленуі
тиіс еді, ... ... ... ... ...... кездестіре
алмаймыз. Банзаров та монғолдар туралы осыны айтады. Бұл таңқаларлық жай»
[39, 181].
С.Қондыбай тохарлар туралы айта келіп, бұл ... ... ... ... ... (тукхар) емес, қазақтың «тоқыр» (тақыр
бас) сөзінен шығады, себебі тохарларда «Ай руы» ... ... ... ... ал ... ... кескіні–таздық, тақыр бастықдеп
келеді де, ... ... ... шашы ... алған әйел мүрдесіне
сілтеме жасап, үнді аршілік Ай және Күн ... түбі ... ... оны ... ... бинарлық жұбымен байланыстыра келіп,
күнтізбелік деңгейде бәйбіше ... ... ... ... ... жаз, Күн), ... салыстырмалы түрде «жаман» уақыт мезгілі ... Ай) ... [40, ... ... ... ... Күн ... дәріптелуі қарама-қарсы. С.Қондыбай тұжырымдарын ары қарай өрбітсек,
тақыр бас әйел мәйітін былай түсіндіреді: «Менің анам ... ... ... ... тақыр бастылығына теріс көзқараста ... ... ... ... бір ... бар) ... ... тұлымын
алып тастайтын, яғни тұл қатын болатын көрінеді, күйеуге шықпайтын ... ... бала ... ... де ... ... алып
тастайтын көрінеді» дейді де өзі оны былай түсіндіреді: ... ... ... бас әйел күйеуге шықпауы, бала таппауы тиіс, не әлдебір ... ... бала ... тыйым салынған әйелдердің шашы тақырланып
тасталады. Екіншісі туралы не айтарымызды да ... ... жоқ, ... ... ... бір ... ... орындаушысы болған
әйелдердің байға шықпайтындығын, бала көтермейтіндігін, алысқа ұзамай-ақ,
христиандық әйел тақуалардың (монахиня) болуына қарап білеміз» [40, ... ... ... болсақ, Айға ерекше құрмет, әйелдік абыздық,
яғни Ұлы Ананың ... ... ... ... бар ... ... ... Ш.Уәлихановтың айтқанындай, қазақтардың айда кемпір бар деп,
айдан ... ... ... ... ... ... ... халықтың
архетиптік жадында қалған абыз әйелдің ай тектес ... ... ... ... ... да мәдениетке, құпия білімге, өнеге қамқоршы
екендігі белгілі.
Көне ... ... ... — Ұмай ... Әйел ... Ұмай — ... мен бала-шағаның жебеушісі болған.
Аталған үш құдай түркілердің пантеонында маңызды болып ... Ұмай ... және Ай ... ... ... болады. М.Қашқари Ұмай-Ана, Ұмай сөзі
«баланың құрсақта жатқан жолдасы» деген мағына беретіндігін айтады [41,
121].
С.Қондыбай абақ ... ... егер ... ... онда ... ...... пердесі, «жолдасы» болып шығатынын, шеңбердің
өзі «ананың құрсағы,» дей келіп, ... ... сөзі ұлы ... білдіріп
тұрғанын айтып келеді де, Йум есімді дейтүркілік тәңіріше ... ... ... оның ... ролі төмендетіле бастаған, оны бастапқы
(Йум) есіміне – ай формантының жалғануынан көруге болатынын ... ... ... ... ... "Көк, Ұмай ... ... міне, бізге жеңіс сыйлаған осылар деп ойлау ...... ... ... ... ол да табиғатты пір тұтудан туындайды.
Матриархаттык-рулык ... ... ... ... өту ... ... ... ығыстырылады.
Қазақ халқының әйелдерді дәріптеуінің бір белгісін шамандықтан ... ... ... ... бас ... ... ... тән болуы
мүмкін екендігін төмендегідей ... ... ... ... ... Инан ... ... матриархаттық қоғамның туындысы дей
келіп, ... ... ... ... бойынша ең мықты шамандар қатын
шамандар. ... ... ... ғана тән өнер ... ... да бар. Мысалы: йақұттарда ... ... ... ... әйелдіктің белгісі ретінде екі омырауды бейнелейтін дөңгелек
металдар қадаулы тұрады.
Тіпті, кейбір еркек ... ... ... ұзын шаш ... осыған
жатқызуға болады.» Бағзы ғалымдар шамандардағы әйелдік комплекстің
күштілігінің салдарынан ... ... ... ... мысалға
келтіруде» [42, 105-106].
Түріктер шаман сөзінің орнына ... ... ... М.Қашқаридың
сөздерігінде «Қам» сөзі емші, балгер болып аударылған [43, 218]. ... ... шығу ... ... келіп, бұл сөздің «қам» және «пір»
деген екі сөздің қосылуынан пайда ... ... сөзі ... тілінде
«қарт кісі», «шал», яғни еркек жынысты қарт кісі ... ... ... әйел жынысты қарт кісіге айналып тұр, онда ... сөзі тек ... ... бұл ... ... ... ... жазғанын айта
келіп, «мен тек «қам» сөзінің жай «бақсы» ... ... ... ... ғана ... дейді [40, 65].
Көшпелілердің имандылық, гуманизм, экологиялық сана, тәрбие тағылымдары
Исламға ұқсас, жақын. Қазақ мәдениетінің құрамы күрделі, ол- ... ... мен ... ... ... мен қосылуы нәтижесінде пайда
болған рухани феномен. Еуразияның көшпенді ... ... ... ... ... - ... ... ақыры түркі - ислам
синтезін дүниеге әкелді. Алайда, бұл синтезде, яғни біте ... ... - ... ... орталық, жүйе тудырушы бөлік- ... ... ... ... мен ... біз ... тығыз
байланыста дамыған, көне түркі мұрасы мен бүкіл адамзат тарихына пәрменді
рухани фактор болып келген ұлы ... ... ... ... ... ... қорытындысы. Тарихилық және диалектикалық
ойлау тұрғысынан қарасақ, ежелгі түркі дәстүрі ... бір ... ... емес еді, ол ... ... ... түрде түбегейлі өзгеріске,
трансформацияға ұшырап, ... ... ... ... ... діні
арқасында түркілер қоғамы жаңа ... ... ... ... ... - ... ... толыққанды өркениеттік
негіздерді қабылдауға мүмкіндік алды.
Түркі мәдениетін ... оны екі ... ... ...... яғни ... бұрынғы және исламға кіргеннен кейінгі, мұсылмандық
кезеңдерге бөліп қарасақ. Исламға дейінгі дәуір мен ... ... ... ... ... өзара байланысы мен сабақтастығын зеттеу керек.
Жалпы көшпелілер өркениетінде Исламға жат тұрмыс салт ерекшеліктерін
және Исламға ... ... ... ... Сондықтан көшпелілер
өркениетінің ... ... ... ... ... ... жөн ... материгінің шығысында өмір сүрген көшпенді халық ғұндар болып
табылады. «Ғұндар қоғамында ... ... ... ... күні баланы
қарға тастап, артынан тұлыпқа орайтын, егер ол тірі қалса онда мықты болып
өсетін. Ол ... ... елге ... ... Ал ол ... тірі
келмеуі мүмкін еді. Қыздарға тіптен қиын еді, жас ... ... ... еді, ... өліммен қатар еріксіздік те күтетін» [14, ... ... ... бірі ... қай ... ... қыз
балалардың, әйелдердің ер адамдарға қарағанда еріксіз, төмен саналуы. ... ... ... ... және ... ... ... жағдайына
байланысты туындаса керек. Ғұндардың наным- сенімдері ... олар ... ... ... ... Бұл ... жаугершілік
заманындағы ғұндар үшін әскер күші ретінде ер баланың қымбат бағаланатынын
байқауға болады.
Сары теңізден Еділге ... ... ... ... ... де
орталық билікке бағынышты болды. Мұқан қаған шығарған заңға сәйкес қоғамда
патриархалдық қарым - ... ... ... Құда түсу ісі ерлер билігінде
еді, әкесі оның үлкен ағалары мен інілері өлгеннен ... ... ... үйленетін. Көшпелілерде әйелді мұраға алуға екі ... ... ... үйге таза жұмыс қолы ... ... ... ... ... ... алған күйеу оған қамқорлық жасауға
міндетті ... яғни ... ... ... әйелдерді ана ретінде құрметтейтін. Баласы үйге кірген соң
әуелі шешесіне келіп тағзым еткен, содан кейін ... ... ... ... өте қатал құқық заңы қорғаған: күйеуі бар ... ... ... ... кесілген, қыздың арына қол салған еркек дереу оған үйленуі
тиіс болған.
«Көне түріктердің діні ... ... ... ... ... ... «Суйшу» атты шежірелерінде жазылған. «Вэйшуда» ата-баба рухына, көк
тәңірі мен Бодын-інілі деп аталатын, «рух, елдің ... ... ... ... тауға табынады делінген. Ал «Суйшуда» «Шайтандар мен
әруақтарды құрметтейді және сиқыршыларға ... деп ... Бұл ... ... ... ... мүмкін» [14, 43].
Дала көшпенділерін Еуропалықтар «тартарлар» немесе «татарлар» деп
атаған. Татарлардың әдет- ғұрпы ... ... ... деп ... ... адам ... тіпті болмайды. Бірін-бірі аса құрметтейді, бір-бірімен
достық қатынаста болады. ... ... адал және ... ... ... ... Егер әйелді немесе еркекті зинақорлықта ұстайтын
болса заң немесе ғұрып бойынша оларды өлтіретін болған.
Сонымен бірге өз әйелдерінен ... бала мен ... ... ... арасында айырым жасамайды: тұтқыннан туған баласы заңды некеден
туған баласы сияқты ... ... ... ... ... болса да, олардың
әрқайсысының өз үлесі, өз үйі ... ... ... ... үлкен болады.
Олар қанша болса да, ешқашан бірімен бірі ұрыспайды.
Қыздары мен әйелдері атқа ... ... ... шаба да ... ... және ... асынып жүргенін көрдік. ...кейбіреулері
еркектерше әрекет етеді ».
Мына мәліметтерге көңіл аударсақ. «Түркілер ... ... ... ... ... реттелмей келген. Жынысаралық мәдениеттің
реттелмей, төменгі дәрежеде болу мысалдарын ... ... ... ... мен ... ... ... тайпалары арасында да ер
адам өз қарындасына немесе қызына, яки болмаса, тіпті шешесіне ... ... ... да кездесіп отырған. Себебі, оған ескі дін
тосқауыл қоймаған» [33, 12].
«Көпнекелілікті алсақ, ол ... ... ... еді. ... жаһилиет
дәуіріндгі арабтар сияқты, түркілер мен парсыларда ... ... ... - ... ... ... ... әйел адамның құқықтық
мәртебесі төмен болды. Бір жағынан қарағанда, мәжусилік кезеңде әйел ... ... да ... ... ... ... кездестірмеді,
бірақ, мұндай «демократияның» екінші жағы - әйелді анық түрде қорлау, зат,
ойыншық есебінде, сол сияқты арзан ... күші ... ... ... Оған ... ... құқықтар берілмеді, күң есебінде жүріп, мал-
мүлік сияқты бір қолдан бір қолға өтіп ... ... ие болу ... меншікке теңелді. » [33, 13].
Ал көшпелі ата-бабаларымыз қыз ... ... ... ... дастандарымыз, мақал-мәтелдеріміз, жырларымыздан ... ... ... ... ата ... ... ... жырларындағы
«Байбөрі баласы Бәмсі-Байрақ туралы жырдан» үзінді алайық: «Хан ием! ... ... бір күні ... ... қара ... өзінің шатырын
тіккізді. «Төбесі көкке жеткен ала шатырлар ... оған мың ... ... деп ... берді. Ішкі және тысқы оғыздардың барлық
бектері Баяндүр хан тойына жиналды. ... хан ... ... бек ... ... ... ... алдында найзасына сүйеніп, Қара көне баласы
Қара ... оң ... ... баласы Ораз, солында Қазылық Оғыз ... ... ... еді. Мұны ... ... бектің көкірегі қарс
айрылды. Өкіріп жылап, қолына орамалын алып, ... ... ... ... ... ... ... ханның күйеуі Қазан-Солар ... ... ... ... ... да: «О, ... бек, ... неге қайғырасың?» -
деп сұрады. «Хан Қазан, қалай қайғырып жыламаспын? ... ... ... ұл жоқ. Өкшемді басар іні жоқ. Мен Құдайдың қарғысына ... ... О, ... мен ... ... мен тағымның қамын жеп қайғырып
отырмын. Күнім жетсе, бір күні өлемін. Өле қалсам, орныма, ... кім ... - деді ... «Бар ... сол ма?» - деді ... ... ... бар тілегім сол, менің де ұлым болып, ол ... ... ... ... тұрса, соны көріп мен де қуанышты болар едім, қайғым кетіп, ... ... Бұл ... ... ... оғыз ... бектері қолдарын
жайып, жүздерін көкке жая жалбарынып, «Тәңірі саған ұл ... - ... ... ... ... да, ... да қате ... дұғасы қабыл болушы
еді. Сол кезде перзентсіз Байбіжан орнынан тұрып: «Бектер, маған да ... бата ... ... ... да бір қыз ... ... – деді. Барлық
оғыз елі қолын жайып, оған да дұға ... ... ... сен де ... - десті». [46, 34-35].
Бұл жыр жолдарынан ұл баламен қатар, қыз ... да ... ... Сонымен қатар, Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің ел ... жыр ... ... ... ... ... бармақшы болады. Оған әйелі қарсы болып былай ... деп ... ... жоқ
«Атам» деп жоқтар ұлың жоқ.
...Айтқан тілді алмасаң
Жау қолында қаларсың.
Батыр әйелінің тілін алмай жорыққа кетеді. Ақыры жау ... ... Өлер ... ... емес, қызының жоқ екендігіне налиды:
Жау жолында құдайым өлім бердің,
Әкекем деп шырылдар қызым да жоқ. [47, 44-46].
Өткен тарихымыздың айғағы тас ... де ... әйел ... ... ... Мысалы: Мерке қорымындағы 64 мүсіннің ... ... ... арғы тек ... ... ... Орхон-Енисей
жазбаларында ата-баба деген атаудың қолданылмағанын, арғы тек, ұлы туыстық
апам, әжем (ечім апам) деген әйелдік атааулармен ... ... ... баба ... ... ... Қашқаридың сөздігінде ұлы туыстықты
білдіретін сөз ретінде келтіреді. Бірақ осы сөздікте әке, көке ... ... ... ... ... ... ... шығатын
қорытынды арғы тек, ұлы туыстықтың бәрі кезінде әйелдік атаулармен аталып,
оның бертін келе, шамамен IX-XI ғ.ғ. ... ... ... ... ... ... деп атынан көрініп тұрғандай осы сенімде әйелдің орны қандай?
Бүтіндей рулардың әйел атымен аталғаны туралы ... ... ... ... ... ру-тайпалардың шежірелерінен кездестіруге
болады. Шәкәрімнің шежіресінде «Жоғарыдағы Сарының қатыны ... ... ... ... ... Мұрын аталды. ... Жоғарыдағы Матайдың үш
баласы Аталық, Кенже, Қаптағаай Аталықтың қатыны Қызай дегеннің ... ... ... ... Бұл ... нағашысы Уақ ішінде кетіп ... ... [51, ... ... тегі ... деген еңбегінде бүтіндей рулардың
әйелдің атымен атанғаны туралы ... ... [52]. ... әйелдің негізгі қызметі ... ... ... ... ... ... арғы тек рудың,
қамқоршысы Ұлы Ана түрінде болған ... ... ... ... ... да өзгеріссіз қалғанына бүтіндей рулардың әйел
есімімен аталуы, ру ... ... ... ... есімінің болуы және кез
келген шежірелерден кездескен белгілі ... ... ... ролі туралы мынадай аңыздары куә: « Қария сөздер бойынша Найманның
кешігіп ... ... ... ұлы ер жеткен кезде Ұлы Жүз Дулат бидің қызы
Ақсұлуға үйленген екен ... ... аз ... өтер-өтпестен Найманның
кемпірі мен Ұлы Тоқтан қатар қайтыс болады. Ақсұлу өзі түскен ... ... ... ... ... сіңлілерінің бірі Әлпешті сұрап әкеліп,
атасына қосады. Оны өзі Қызеней деп атайды.
Екіқабат қалған ... айы күні ... ... ... атын Найманнан
қалған белгі ғой деп Белгібай қояды. Оның ... аты- ... ... ... ... ... ... бергеннен кейін Қызенейді Найманның ұлы
атасы делінетін ... ... ... ... ... ... Елтайға
қосады. Оған атамның орнына ата болдың деп ... деп ат ... ... бар ... осы ... ... да, ... таңбалы найман
аталады» [53, 55-56].
Осы деректерден ертедегі қазақтарда әйелдердің даналығына, ел ұйытқысы
қызметін атқаруына тәнті ... ... бір ... ... ... ... игендігінен хабардар боламыз. Ертедегі қазақтар әйел құқығын шектеді,
әйел ақылын төмен санады дегенге мен қарсымын. Әрбір ... ... ер ... ... мен ... арқасында халық құрметіне бөленіп, аты
тарихта қалып ... ... оң ... ... ... ... құрметтеп,
оларға еркіндік берген, қоғамдағы кез келген адам онымен санасып отырған.
Соның бұлтартпас дәлелі ... ... ... ... және ... сақтап қалған, жарының жоқтығын білдіртпеген, ел анасы атанған Домалақ
ананы айтуға болады. ... ... ... ... сыйлайтын данышпан Төле
бимен сөз саптасып, өзінің ақылымен сондай біртуар ... ... Төле ... ... ... Төле биді өз ... арқасында
қарақшылардан құтқарған Данагүл анамыз да қазақ ... әйел ... ... ... ... ... салтына келер болсақ, исламға дейінгі қоғамда
кең етек алып, ислам дінін ... ... ... ... ... ... ... деуге болады. Әмеңгерлік дегеніміз ... ... ... ... ... немесе інісіне әйелдікке алып беру. Ағасы,
інісі жоқ болған ... ... ... ... ... шығу.
Әмеңгерлік салты қазақ қоғамында XIX ғ. ... ... ... мақсаты жетім балаларды өгей әкеге ... ... ... ... ... Жесірді әйелдікке алған әмеңгері қайтыс болған
туысының баласына жетімдік көрсетпейді. Себебі, қаны бір туыстық бар. ... ... ... өмір ... ... ... жесір қалған әйелінің оның бауырына немесе
жақын ағайындарының біріне күйеуге шығуы. ...Әмеңгерлік ру ... ... ... ... талқыланған. ...Біріншіден, көшпелі қауымда
жесір қалған әйел басқа біреуге күйеуге ... ... ... ... ... ... өгей әке, бөтен жұрттың оларға мейіріммен қарауы, бетінен
қақпай өсіруі екіталай ... ... ... артта қалған мал-
мүліктерді жесір қалған әйелге берсе, бөтен адамның иемденіп, тіпті талан-
таражға салып жіберуіне ... ... жоқ. ... ... туған
анасынан ажыратып, туғандары алып қалса, анасыз бала ... ... ... және жас ... шешенің құшағынан ажыратудың қандай үлкен ... ... ... Егер ... аға-інілері жоқ болса, ақсақалдар
кеңесі немере-шөбере сияқты туыстарына күйеуге шығуға шешім қабылдайтын
болған. ... ... ... ... ... ... бас тарту өте
сирек кездескен. Тек қосылған сәтте ... ... ... ... ... сұрайды. Ал егер әйел әмеңгерліктен бас ... ... ... да, ... те берілмейді, тек өзі шығып отырады» [48, 66-67].
Әмеңгерлікті ортағасырлық еуропа саяхатшылары Марко Поло, П, Рубрук
және т.б. ... ... ... ... деңгейінің
көрсеткіші ретінде атап өтеді [49, 76-81]. Л.Гумилев бұл туралы ... ... ... ... ... ... алудың екі мәні
болған. біріншіден, үйге жаңа ... қолы ... ... ол кезде бұл
әманда пайдалы еді. ... ... ... әйел ... ... ... жаңа күйеуі оған қамқорлық жасап, оны өз әйелі ретінде ... ... ... ... жалған болуы да мүмкін, дегенмен де жесір әйел
әйтеуір тағдырдың тәлкегіне ұшырап, далада ... [46, ... в ... ... ... атты ... Н.Нуртазина
әмеңгерлік туралы: «Көп әйел алушылық ... ... ... ... кең тарады. Бұған әкелген әрі жас әйелді болуға, әрі бір
мезгілде қосымша ... ... ие ... ұмтылыс, руды күшейту көп ұрпақты
болу тілегі, сонымен қатар номадтық ... ... ... ... [50, 11] деп жазады. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... және жағымсыз тұстары бар
еді?» [50, 6] деген сауалына, ежелгі сақтарда, түріктерде, ... ... ... ... ... ... әйел ... құдай Ұмайдың, ұлттық тарихымыздағы батыр, ақын, шешен, емші, би
әйелдердің болғандығын, «қыз қуу» ... ... ... болғандығын айте
келіп, бірақ бұлардың бәрі сирек кездесетін құбылыс деп тұжырымдайды [50, 6-
76 б].
Өзімнің жеке пікірім, ... оң ... ... ... қоғамда
өгей әкенің қолында өмір сүрген қыз бала оның тарапынан ... ... ... ... ... ... әйел құқығына қол
сұғушылық деп қарауға болмайтын сияқты. Бұл жерде әйел өзінің ... ... ... ... ... керек. Себебі, ол ана. ... ... ... бірі осы. Бір ... ... қоғамдағы
қазақтардың әйелге қатынасы және ұрпақ ... ... ... ... асыл ... ... парыз, ар, ұят сияқты
сезімдеріне жат екендігі қынжылтады. Себебі, қазіргі қазақтардың тұлғалық
қасиеті, ... ... ... ... ... ... Ұлтымыздың тарихын оқи отырып, көшпелі бабаларымыздың, ер
адамдардың ержүрек, патриот ... әйел адам ... өз ... ... ал қыз ... нәзіктігі арқылы өзін сыйлата білгенін, ар
табалдырығын аттамағанын көреміз.
Қазақ халқының әйелге қатысты ... ... шолу ... Қазақтарда
әйелі қайтыс болып, тұл болып қалу ... ... ... ... ... «Қазақтарда қызға әйелі ... ... құда ... ... ... күйеуді құлдырау мағынасында үй сынық деп атайтын» - деп
жазған. Қайта үйленер болса жаңа үй ... ... ... ... ... ақ ... сұр немесе қара сұр болған.
Көптеген ғалымдар қоғамдық өмірде қазақ қыздарының құқықсыздығын ... ... Орта ... басқа халықтарының әйелдерімен салыстырғанда қазақ
әйелдерінің еркіндігін көрсетті. Мысалы: Марокколық араб саяхатшысы ибн-
Батут ... ... мені ... ... ... әйелдерді
қатты сыйлауы. Олар бетін жаппайды».
Көшпелілерде ежелден әйел қауымы біршама еркін, ... ... ... жиі естиміз. Бұл сөзде белгілі ақиқат бар. ... ... ... ... ... да. ... әдеттердің бірі тегі жеті атаға
толғанша қыз ... қыз ... ... ... ... «Жеті
жарғыда» бұл мәселе қатаң қарастырылған. Мысалы: ... ... ... ... үйленгені үшін өлім жазасына кесіледі немесе ағайындары шешкен
жаза колданады, ондай істер бөтен адамдардың қарауына ... ... ... өзін ақтайтын қағида. Қазақтар жеті атаға ... ... ... ... ... ... жетілмеген ауру балалардың
дүниеге келетінін өмірлік тәжірибесінен көрген. Бір ... ... ... (түріктер, өзбектер) мұндай тыйымды ұстанбайды және
таңқаларлығы олардың мұндай ... ... ... ... ... ... ... болған, Жеті жарғының тармақтарынан да
қоғамдағы әйел ахуалын көреміз. Мысалы:
- ...ер адамның құны – 1000 қой, ... құны - 500 қой. (Ол ... ... ... ... күшіне сұраныс көп еді. Отбасының
асыраушысы да ер адам. Ер адам саны да аз. ... ер адам ... Егер ... ... ... өлім ... кесіледі, ал ағайындары
кешірім жасаса құн төлеумен ғана құтылады. ... ... ... ... ... құтылады, бірақ өмір бойы халыққа жеккөрінішті болып, арсыз
саналады. Егер ері әйелін өлтірсе әйелдің құнын ... Ата – ... өз ... өлімі үшін жауапқа тартылмайды, ал анасы
заңсыз баласын қасақана өлтірсе, өлім ... ... Қыз ... адам өлтірумен тең қылмыс, сондықтан кінәлі адам өлім
жазасына кесіледі немесе құн ... ... ... адам сол ... үйленіп
қалың мал төлесе, онда ол өлім жазасынан, құн төлеуден құтылады.
- Күйеуі әйелінің зинақорлығы үшін өлтіруге құқы бар. Егер ... ... ... әйел мен ашынасына өлім жазасын кесуді өтіне
алады. Егер сенімді төрт адам ол екеуінің ... ... ... ... жауапқа тартпайды. Ислам бойынша әйелге жала жабуға тыйым салынады.
Құранның Нұр сүресінің төртінші аятында: «Сондай абыройлы әйелдерге ... ... ... төрт ... келтіре алмаса, онда оларға сексен
дүре соғыңдар, Және ... ... ... ... ... Міне ... ... үшінші сүресінде: «Расында абыройлы мүмін, ақ ниет
әйелдерге жала ... ... ... ... Жеті ... ... қан араластырып үйленгені үшін өлім жазасына
кесіледі немесе ағайындары кескен жаза ... ... ... ... ... ... Күйеуінің немесе әкесінің ұрлық жасағанын біліп ... ... ... ... жаза ... ... ... жатқызылған малайлар мен
ұрлықшылар куәгер бола алмайды. (Исламда ... ... ... куәгер
бола алады. Бұл ислам дінінің әйел құқығын сақтайтынын көрсетеді) [16, 57
б].
Жеті жарғыны Құранмен салыстыра қарасақ, ислам ... әйел ... ... ... ... ... ... әйелдер еркін болды дегенімізбен, қоғамда
біржақтылықтың болуы ... емес ... ... ... Ол ... көрінеді. Кейбір мәлеметтерде әдет бойынша ажырасу ... ... Егер ... ... шөп салса немесе әйелі «менсінбесе» онда
ажырасуға ... Бұл ... ... ... ... ... ... Ал
қазақтардың ырымы бойынша тұрмысқа шыққан қыздың үйіне қайтып келуі ... Тек ... ... ғана ... ... ... де бұл үшін
ел алдында масқара жағдайда ... ... ... ... ... «Қайтып келген қыз жаман, қайта шапқан жау жаман» деген мақал
осының дәлелі. Сондықтан да қазақ қыздары тұрмысқа ... ... ... ... да ... ... ... қатысты осындай моралдық
қысымды пайдаланған қоғам, әсіресе ер ... ... ... ... ... ... шегі ... Және әйелдері
арасында әділдік сақталмаған. Күйеуінің тірі кезінде бәйбіше балаларына,
туысқандарына залал тимейтіндей бірдей дәрежеде ... - ... ... Ал ... ... әйел - ... мүлікке баласы кәмелеттік жасқа
толғанда ғана ие ... ... ... ... қарағанда басымдық
жағдайда болды. Ал исламдағы көпнекелілікке шектеу және ... одан ... ... ... ... ... қатаң талап етілген.
Әйелдері арасында отағасы материалдық және моральдық теңдік сақтаған. ... ... діні кең ... де XIXғ. ... ... ... қыздардың қоғамдағы орнының аянышты екендігін тарихи - әдеби
жәдігерлерден көреміз.
Қазақ халқының ... ... ... ... ... отарлау
саясатының әсерінен қоғамдағы әйел мәртебесі түсе бастады. Бұл ... ... ... ... ... Ы.Алтынсарин де өзінің «Азған
елдің хандары», «Азған елдің қожасы», ... ... ... ... ... «Азған елдің байлары», «Азған ... ... ... кеткен
елдерде» деп басталатын өлеңдерінің бәрінде өзінің сол кезеңдегі ... ... ... ... [54, ... ... «Сахарадағы мұсылмандық туралы» деген мақаласында
орыс патшасының ... ... ... ... ... ... арқылы
таратылып отырған мұсылмандықтың қазақ рухани мәдениетіне кері әсерін
сипаттай келіп: «кейбір ... мен бай ... ... ... ... жеке үйге ... қояды» дейді [39, 97]. Әрі қарай «...
қазақ халқы ой мен сезімді тек ... ... ғана бар өлі ... ... ... нені ... Біз ... күнде де татар дәуірін
айналып өтуіміз керек, ал үкімет бізге бұл ... ... ... ... ... ... діни ... түпкілікті реформалар жүргізуге
болар еді.
1-ші Қазақ даласын Орынбор мүфтиінің қарамағынан,т дінге ... ... ... бар ... ... ... ... қазақтардың
атынан қойылған кеңесші ... ... ... ... ... облыстық ахун тағайындау керек.
2-ші Молда атағын тек осы жердің қазақтарына, немесе бұл туралы халық
тарапынан қатты өтініш болатын болса, ... ... ғана ... ... [39, 201].
Қазақ ғалымы өзінің осы еңбегінде неке ... ... ... ... және ... ... ... тапсыруына түрткі болған себеп,
мүмкін, қазақтардың тұрпайы әдет-ғұрпы, өздерінің қыздарын күйеуге тым жас
кезінде, көбінесе ... ... ... ... ... ... өздерінің балаларын бесікте жатқан кезінен атастырып қояды.
Біздің байқауымызша, бұл әдет мұсылман дін ... ... ... ... еді, тек ол үшін аға ... мен ... үрейі астында қазақтардың қыздарын белгілі бір ... ... ... ... ... мен ... олардың жеке басының
ықтиярынсыз некеге түсуге мәжбүр етпеуіне және т.б. ... ... ... ... [39, ... мәселелер Ы.Алтынсариннің « Орынбор қазақтарының құда түсу, ... және той ... ... ... ... ... ... Көп
әйел алушылықтың себебі туралы онда былай делінеді: «Бұл көп қатын алудың
себебі, діннің жол ... ... ... ... себептерден де болады:
әйелін өзі сүйіп алмай, ... ... ... алған қазақтар, мұндай
әйелінен өзі сүйетін қасиетті әрқашан таба бермейді. Осының ... ... ... ... ... шығысады, сонан кейін күйі
көтерсе, ол ... әйел ... ... ... де ... ... ... қазақ дәстүрлі қоғамындағы гендерлік теңдік туралы ... ... ... ... ... жастай тым ерте, еріксіз
ұзатылатыны, малға сатылатыны. Бірақ жоғарыдағы келтірілген үзінділерден
жасалынатын қорытынды, бұл ... бір ... ... ... ... ... ер ... да еркіндігі шектеліп отырғандығы ескерілмейді. Көп
жағдайда ер баланың да келісімі сұралмайды ғой. ... ... ... ғана ... ... болып саналады. Ағасы қайтыс болған жағдайда
ер балада әмеңгерлік салтымен еріксіз, кейде 8-9 жасында ... ... ... ... ... ... [54, 124]. ... те тек қана әйел
теңсіздігінің көрінісі ретінде аталады. Бірақ, көп әйел алушылық ер адам
үшін біріншіден, ... ... өте ауыр ... ... ... аз
емес. «Кейбір қазақтар малының көбін қалыңмалға, ілуге және басқа кәделерге
беріп, ақыры өзі ... ... ... [54, 132]. ... әйел ... аса ... яғни қоғамда ілуде біреудің ғана шамасы келетін іс.
Осы кезде қазақ қоғамындағы ... ... ... ... қазақ ағартушыларының өзінің гендер мәселесіне көзқарастарын
олардың төл шығармаларына осы тұрғыдан таңдау жасау ... ... ... ... Ислам дінімен қатар, ... ... де ... ... ... қазақ халқы қыз баланы ерекше қастерлеген. Үйде
қызды төрге отырғызған. «Қызда қырық ... бар, егер ... ... ... періштелері қалады. Қызда қырық сайтан бар, егер ... ... ... ... қалады, қырсық шалады» деген ырымды
ұстанған. Қыздарын еркін өсіріп, оның күтімі жеңгелерінің мойнында ... ... ... ... ... «Қызға қырық үйден тыйым,
қала берді қара ... ... ... ... да бар. ... ... қыздарының
еркін ұстауының бір белгісін ұлттық киім нақышынан көруге болады. Себебі,
бас киіммен қатар, ... қыз ... ер ... ... ... Көбінесе
бұл шаруашылық жағдайдан туындайды. Қазақтардың ұлттық киімінде этникалық,
экономикалық, климаттық жағдайлармен байланысты дәстүрлер ... ... ... ... киетін. Бөркін салпыншақ, үкінің, құтанның,
тауыстың қауырсынымен безендірген. Қыздың құндыз терісімен әдіптелген бас
киімін ... ... ... ... ... бас ... ... қауырсын,
күміспен, алтынмен өрнектеген. Бұл әшекейлер ғасырлар бойғы наным-
сенімдердің, ырымдардың ... ... ... ... айта ... тұсы
«көз тимеу» үшін және ... ... ... ... ... ... паш ... басқалардың өзіңе деген жаман
ойларын тудырмау, алалық ... ... ... қыз балаларға орамал
тақтырмаған деген пікірлер де бар. Н.Шаханованың «Мир традиционной ... ... ... «Девушки - казашки в национальном
костюме. Павлодарская ... 1917г» ... ... ... ... ... таққанын көреміз. Бұрынғыны көрген аналарымыздың сөзіне
сүйенсек қазақ қыздары ақ ... ... ... таға ... ... ақ түс неке ... ... саналған. Қазақ халқында «шарғы»
деген дәстүр бар. «Дәстүр бойынша ұзатылған қыз өзіне тетелес сіңлісінің
басына ... ... ... Бұл ... ... ... ... тап
дегені. Бұл дәстүр шарғы деп аталады» [17].
Әйелдердің бас киімінің ішіндегі ең әдемісі-сәукеле. Кей ... ... ... ... ... ... бара жатқанда сәукелесінің
үкісін сіңлісіне ырым ретінде қалдырып кеткен. ... ... ... ... ... үкі ... Ал тұрмысқа шыққан келіншек ана атанғаннан
кейін, сәукеленің орнына, қасиетті кимешекті кию құқығына ие болған.
Қазақ ... ... ... ... ... ... Өз
ерекшелігін сақтай отырып, мұсылман мәдениетінің этикалық және эстетикалық
идеалын бейнелейді. Қазақ ... киім ... ... оның ... ... ... қыз, қалыңдық, келіншек, ана т.б.) анықтап
біліп ... ... ... ... ұлттық киіміне тоқталар болсақ,
ислам шарттарына толықтай сәйкес келеді. Мұсылман шартына ... ... ... ... Әйелдер үшін әурет - жүз, қол - аяқтан басқа барлық
дене. Қазақ әйелдерінің ... ... де жүз, қол - ... ... бәрі жабық. Әйелдер киетін кимешекті мұсылмандық хиджабтың ұлттық
нұсқасы деп ... ... Тек ... бас ... ... орнына бөрік, тақия, төбетей киген. Бұл бас киімдер шашты толық
жаппаған. Дегенмен, бас ашық ... ... ... ... ... ... болмаған. Мысалы: батыс өңірлердегі киім кию сәнінде тақия
мен төбетейдің артында ... ... ... жабулары болған. Қазақ
халқының ұлттық киімдері туралы қорытындылайтын болсақ әйелдер киімі ислам
шарттарына ... ... ... ... ... ұлттық үлгісі деп
мойындауымыз керек.
Көшпенді өмір мәдениеті ... ... ... ... ерекшеленеді.
Көшпенді қазақ халқы тарихында талай – талай тарих тағылымын бастан
өткерген. Жан – ... жау ... ... ... ұлт ... ... ... жерін, елін найзаның ұшымен, білектің күшімен, азаттық рухтың
биіктігімен, ... ... ... ғана ... ... ... ... Ал ондай әрбір сәті қиындыққа толы халық адамның жартысы,
еркектің жарын төмен етек құл-күң етіп қойып, одан ... ... да, ... жоғарғы деңгейдегі рух пен патриоттық күте ... еді. ... ... ... ... ... қастерлеген. Жарын сүйген. Қызын қырық үйден ... ... ... ... ... ... ... жат - жұрттық деп
, жас күнінен отбасының ... ... қара ... ... ... ... ұзатқанға дейін тек тәрбие берген. Сол ... ... ... ... ... ... ... бізге жетті. Ал қыздарымыз Тұмар
ханшалардың ерлігі, Жоңғар шапқыншылығы ... ... ... ... ... күні кеше Әлия мен ... ... ... ... ... желтоқсанда Ұлы ерліктің туын жықпаған
қыздарымыз қаншама. Бұның бәрі ата ... ... ... ... ... ата бабаларымыздың салт-санасын ... ... ... де бұл ... ... қиындық тудырмады. Ислам діні қазақ
даласына VII ғасырдан XI ғасырға дейінгі аралықта қабылданды. Бұл ... ... ... Сондықтан да болар ұлттық ... ... ... мұсылман қоғамындағы әйел мәселесі
2.1 Шет елдік мұсылман елдеріндегі әйел мәселесі
Қоғамның әйелге қатынасы оның даму ... мен ... ... әлеуметтік – экономикалық ... мен ... ... ... ... бірі, дәстүрлі және қазіргі
кешендерді үйлестіретін білім болып табылады.
Сондықтан ... ... ... ... мұсылман
елдерінің қазіргі таңдағы тынысынан бастайық. Ислам ... ... ... Араб ... ... исламды уағыздамайды, олар ислам
дінін ... ... ... ... ... ұстанады. Сондықтан олардың өмір
салты, қоғамның барлық салалары, экономикасы, саясаты, тілі, ... ... ... ... ... ... ... Иордания және Сауд
Аравиясы басқа араб елдері сияқты күшті отарлау мен ... ... ... таңда олар жаһандық экономикалық жүйеге, ... ... ... өмір ... ... ... Мысалы: Иорданияда
қазіргі уақытта да тайпа мен шейхтердің, рубасы мен діни көшбасшылардың
ықпалы өте ... ... ... өзі ... ... ... Араб тілі
де сақталған.
Өткенге сәл шегініс жасасақ мұсылман әйелдері ... ... ... ... ... ... ... мен нығайуы үшін белсенділік
көрсеткенінің куәгері боламыз. Мұхаммедке пайғамбарлық ... ... ... қолдау көрсеткен. Мұсылман әйелдер ... ... ... мен ... ... ... оның соңына еріп,
бірге шайқасып, ұрыс алаңдарында жаралыларға көмек көрсетті, адамдарға жаңа
дін ... ... ... ... шеңберінің кеңеюіне, феодалдық
мемлекеттердің қалыптасуына, қоғамның ... ... ... ... пен ... ... ... ролі ақырындап төмендей
берді. Ақырында, ортағасырда әйелдер өмірі отбасы, үй - жай, ... ... ... XIXғ. соңы мен XXғ. ... мұсылман
әйелдері әлеуметтік өмірдің сахнасына шығыс модернизациясы белгілерінің
бірі ретінде ... ... бойы ... әлемінің индустриализациясы, урбанизациясы
және секуляризациясы орнына келмейді деп ... ... ... ... ... батыс өркениетінің жолын қайталауы
тиіс.
Шынында да XXғ. ... ... ... ислам елдерінің
либерализация мен эмансипациясы жүрді. Мұсылман елдерінің бір ... ... ... ... екінші бөлігі капиталистік емес жолын
таңдады. Бұл жолдар ислам әлеміндегі әйелдерді де айналып өтпеді.
Батыс ... ... ... оның ... ... үйінен шықпай,
толығымен зайыбына бағынатындығын ғана ... ... ... ... көпнекелілік, ер адамдардың ... деп ... ... ... қозғалысының реисламдандыру феноменін және қазіргі
уақытта бүкіләлемді алаңдатып отырған мұсылман ... ... ... ... ... ... мұсылман әйел болған террорлық актілердің салдары Батыс,
Ресей ... ... ... ... ... ... ... Олар
исламды фанатизм мен басқа дін ... ... ... ... ... ... тырысты. Батыста антиисламдық кампаниялар ислам дінінің
ілімдерін, Құран аяттарын, ... ... ... теріс
түсіндірмелеуде [18, 14 б.]
Адам өміріне қауіп төндіру, қылмыспен тең екендігі көрсетілген.
Атниисламдық ... ... ролі ... ... ... ... камикадзе әйелдердің әрекетінен білуге болады деп тұжырымдайды. Олардың
пікірінше, әйелдерді ... ... ... ... фактілері
исламдағы әйелдер дискриминациясының, әйелдердің ерлерден кейінгі екінші
орында екендігінің, олардың ер ... ... ... ... [18, ... актілерді көрген, естіген көптеген адамдардың ойына осындай
әрекеттегі әйелдердің исламға ... ... ... ой ... ... үшін соғыста шейіт болған адам жұмаққа кіреді ... ... ... ... ... ... санасына кінәсіз адамдардың, соның
ішінде бейкүнә ... ... ... ... ... ... ой келді ме
екен? Осындай жан түршігерлік әрекеттерден ... ... ... дін ... да бар.
Мұсылман идеологтары «ислам» терминінің өзін «слм», «салам» ... ... ... ... деп ... Құранды мұқият
түсініп оқыған адам, дінсіздерді өлтіруге шақыру туралы ешқандай аяттың жоқ
екендігіне көзі ... ... ... ... егер ... отбасына,
отанға, исламға қауіп туғанда ғана қолға қару алуға болатыны ... ... ... ... ... берген өміріне ешкімнің қол
сұғуға болмайтындығы айтылған. Және ол көп ... ... ... ... ... ... қатысты. Құранда Аллаһ әйелдерді ер адамдарға
«аманат» ретінде қалдырғандығы ... Бұл ... ... ... ... ... құқықтарына құрметпен қарауға және бұл
тұрғыда Аллаһтан қорқуға кеңес беремін. Сендер әйелдерге ... ... ... деп ... Олай ... ... ... айдап, ислам
тағылымын бұзатындар кімдер?
Сондықтан, әйелдер мәселесін зерттеуде ислам ілімі мен қазіргі ... ... ... ... білу ... ... ... мұсылмандар
саны миллиардтан асады. Мұсылман әйелдер әлемнің әр түрлі тілдерінде
сөйлейді, әр ... ... ... әр ... ... аймақтарда,
әр түрлі әлеуметтік және материалдық жағдайда өмір ... ... ... ... ... ислам діні мен өркениеті біріктіреді. Олар
өмірдің түрлі жағдайларынан ... ... ... ... ... ... өсуі, әйелдердің қоғамдық қозғалысының белсенділігінің
артуы, әйелдер кәсіпкерлігінің дамуы, олардың ішкі және ... ... ... ... ... ... мәселеге қызығушылығын
арттыруда. Соның ішінде ислам әлеміндегі әйелдер статусы ерекше назар
аудартады. Батыстық және ... ... ... ... әйелдердің
ахуалы, олардың әлеуметтік статусы ... ... ... ... ... ... – қарсылық тудырады деген ... ... ... ... ... саясиланып кеткен. Өкінішке орай,
әйелдер ролінің эволюциясы, олардың құқықтары мен ... ... ... ... өзінде дұрыс түсіндірмеленбейді.
Мұсылман әйелдерінің қазіргі экономикалық, ... ...... ... ... ... аспектілер қарастырылады.
Бірінші – тарихи аспект. Мұнда мұсылман өркениетінің көне тарихындағы
әйелдер ... мен ... ... ... ... туралы
қарастырылады. Мұхаммед пайғамбар және төрт халифа тұсында ... ... ... ... ... шығармағанымыз дұрыс.
Екінші – деректанушылық аспект. Ол әйелдердің ... мен ... ... ... ... көздері Құран мен хадистерде ... ... ... ... ... ... ... мұсылман социумындағы әйелдер статусын түсінуде талас тудыратын
сұрақтар аз емес. Саяси күрестің қасиетті кітап пен оның ... өтуі де ... ... ... ... ... және өздерінің әрекетінің дұрыстығын ақтау үшін ... ... ... ... ... ... ... жүйелеріндегі, елдердегі және ұлттық
мемлекеттердегі нақты тарихи кезеңдер мен дәуірлердегі мұсылман ... ... ... мен ... ... аспект қазіргі кезеңдегі әйел мәселесін шешу ... ... ... ... ерте ... ... уммасында
қалай шешілгендігі, орта ғасырларда, Жаңа Заман дәуірінде бұл сауалды қалай
қарастырғандығы, қазіргі уақытта ... ... және ... ... ... ... қалай шешіліп жатқандығы арасында үлкен
айырмашылық бар.
Мысыр. Араб ... ... ... ... ... XIXғ. ... ... әйелдер эмансипациясы сұрағы араб
елдерін толғандырған өзекті әл ... ... ... ... Дәл осы уақытта мысыр қоғамының көрнекті ... ... ... мұсылман әйелдерінің эмансипациясын жақтады.
«Эмансипация» ұғымы араб тілінде екі терминмен анықталады: тахрир, ... бір ... ... және ... тура мағынасында «чадраны шешу,
алу» дегенді білдіреді.
Әйел қоғамның өлшеуіші, оның дамуының көрсеткіші. Сондықтан ... ... Ш. ... ... ... ... эмансипациясының
деңгейі, жалпы эмансипацияның табиғи өлшеуіші» деген сөздері әлі ... өз ... ... жоқ. 1899ж елде ... мен ... ... үшін қозғалыс басталды. Бұл қозғалыстың дүмпуіне Касима ... ... ... ... ... әсер ... ағылшын үстемдігіне қарсы Мысырдағы көтеріліс кезінде
колонияға ... ... ... жұбайы Худа Шаарави көшедегі
демонстрацияға шығып, әйелдер мәселесін көтерді.
1923ж. Худа ... ... ... ... ... ... Бұл ұйым әйелдердің эмансипациясы мен азаматтық құқықтарына ... ... ... ... ... ... ... өмірінде түбегейлі
өзгерістер енді. Әйелдер сайлау ... ... ... ... рұхсат
етілді, полгинияға тыйым салынды. Соңғы уақыттарда мысыр әйелдері ер
адамдардың ... ... ... ... ... ... белсенді қызмет етіп жатыр. Мысыр қоғамында журналист, ... ... ... өз ... ... мамандарына айналуда.
Сонымен қатар ислам фундаменталистерінің де ... де ... ... ... Олар әйел ... ... келе ... Бұл қозғалыстың
жақтаушылары қоғамға қайтадан алғашқы ислам принциптерінің келуін талап
етеді, әйелдерді ... ... ... оларға үйден тыс жерлерде қызмет
етуге тыйым салады, деэмансипация және жыныстар сегрегациясы ... ... ... ... дін ... ... ал
шариғат принциптері заң негіздерімен бекітілген. 1956ж. бастап мұсылман
діни соттары мемлекеттік сот ... ... ... ... ... ... ... ер адамдар мен әйел адамдардың
арасындағы заңдық теңдік кепілдігін сөз ... ... 1956ж. ... ... мен ... ... атқару құқығы берілсе, 1962ж.
министр әйелдер және парламент ... ... ... ... ... ... жүйесі қыз балалар мен ұл ... тең ... ... алуын
қамтамасыз етіп отыр. Екі жыныс өкілдерін ... ... ... ... ... ... өтуде.
Шығыстың басқа елдеріндегі сияқты Мысырда да отбасы қоғам өміріндегі
маңызды орынға ие. Мысырлық отбасы- ерлі-зайыптылар мен ... ... әке ... жақын болып келетін туыстардан тұрады. Отбасының басшысы
ересек ер адам мен оның ... ... ... ... ... ... қана емес, әлеуметтік тәуелділік, парыз, міндеттер біріктіреді.
Мысырлық ...... ... ... ... ... ... ие, ал әйелі бағынышты. Мысырда көптеген әйелдер жұмыс істемейді
және материалды жағынан толықтай ... ... ... алғанда барлық
отбасы моногамды және отбасында әйелдерді езгіге салу кездеспейді. Соңғы
уақыттарда еуропалық ... ... жас ... ... ... ... еуропалық киімдер киюде, шет елдік университеттерде
білімін жалғастыруда.
Сауд Аравиясы. Сауд ... көп ... ... ... ... ... 15 % құрайды.
Сауд Аравиясының саяси және әлеуметтік ... ... және ... ... даму ... қаржылық және экономикалық
күші, оның ... ... ... ... ... табыс пен
стратегиялық база үшін империя ... ... ... ... ... өсуі осы ... деген қызығушылықты өзекті
етті. Сауд Аравиясы ... ... ... ... бай және ... ел ... Қазіргі сауд қоғамының анықтаушы факторы ретіндегі мұнай, тек табиғи
ресурс және энергия қоры ғана ... оны ... ... ... геосаясат,
жұмыс күші, жаңа әлеуметтік ... мен ... ... ... жаңа
демографиялық тенденциялардың, жаңа құндылықтар мен нормативтік жүйелердің,
кикілжіңдердің жаңа түрлерін» әкелді.
Феодалдық қатынастар қалыптасқан елге капитализмнің енуі ... ... келе ... даму ... ... сарынын бұзды. Феодалдық
мемлекет мемлекеттік – капиталистік ... құру ... ... ... келді. Сондықтан қазіргі сауд Аравиясының тұрғындары ... ... ... қатар өмір сүріп жатқан ... ... ... ...... ... мәдениетінің өсуіне ықпал
етті. Батыстан келген жаңалықтарға феодалды режимді, дәстүрлерді, тұрмысты
сақтауға тырысқан феодалды – клерикалды идеологияның ... ... ... өмір ... ... ... ... алушылар, ағартушылар өкілдері,
жалпы жастар қауымы болды. ... ... ... ... ... ... талабы саяси сипатқа ие болды. Көптеген ... ... араб ... эмансипациясы мәселесі ... Бұл ... ... өзі ... ... ... көрсетеді.
Мұсылман бедуин қоғамының ғасырлар бойғы ескі ... ... ... ... бірі. Абсолюттік теократиялық мемлекеттің негізінде,
буржуазиялық ... ... ... ... ... мен
уаххабшылдық дінбасылары арасындағы одақ ... ... сауд ... ... ... қазіргі уақытта да тұрақтылығын сақтауда.
Бұл діни доктрина ерте ислам туралы уағыздайды.
Шексіз саяси тұрақсыздықты, ... хаос пен оның ... ... ... ... ... және ... әлемінің
ауыр күнәға - бидаға батуы деп түсіндіреді. ... жаңа ... ... ... күштер қазіргі уақытта уаххабизм отанын өзгерістерге
ұшыратты.
Сауд ... ... ... ... ... және тұрақты түрде
әсер етеді. «Мұсылман әлемінде» бұл ... осы ... ... ... жері ғана
емес, исламның қасиетті орындарын сақтаушы ... ... ... ... ... ... мәдениеттің әсеріне ұшыраған жоқ).
Әлеуметтік күш ретінде сауд әйелінің аренаға шығуы – сауд қоғамына жаңа
түр беруші динамикалық ... 60ж. бұл ... ... ... ... ... – саяси қызметке қатысу мәселесі тіпті ... ... ... ... сауд ... өз ... ... және
экономикалық өмірінде үлкен ролге ие.
М.В.Вагабовтың «Ислам және ... ... ... «ислам әйелдерді
жәбірлеуші, оның құқығына нұқсан келтіруші. Елде ... ... түрі ... Сауд ... ... ... қатаң
қадағаланады. Қыз балалар 14 жасқа толғанда ... ... ... ... бетін жабуы керек. Чадра кию ... ... ... ... ... ретінде бейнесі арабтық дәстүр емес, себебі, ертедегі
арабтар бұл дәстүрді білмеді, ал көшпелі – ... оны ... де ... ... [20, ... ... тұрғыда ойлаушы Сауд Аравиясының ... ... сай ... ... үшін ... керек деген тұжырымға келді.
Мұндай әрекетті король Фейсал ... ж.ж.) ... ... ... ... бойынша, ол «фантазер да, революционер де
емес... Ол ешқандай идеологияны мойындамайды, тек ... ... ... ... ... және ... енеді».
Фейсал әйелдердің қазіргі қоғамдағы статусының ахуалы дағдарысқа
әкелетінін түсінді. Сондықтан да ол, ... ... ... ... ... оның ... бірі: «Егер әйелдер сауатты болса,
оларды үйде ... ... ... деп ... [20, 94б.]. ... ... ... алғашқы рет көтерген сириялық ағартушы Бутрус әл-Бустани. Ол
әйелдердің білім алуын мақұлдап, білімді әйел ... ... ... ... ... деп тұжырымдады. Бұл идеяны сириялық
жазушы Фарис Шидьяк қолдады. Мысырлық танымал ... ... ...... ... ғимараттың негізі, сондықтан ұлтты осы іргетассыз
қалау мүмкін емес. Дамуға ұмтылған, бірақ әйелдер мәселесін шешпеген ... ... ... ... ... ұқсайды» деп жазды. Бұл ... ... ... ... ... түрткісі болатын. Фейсал
реформасының нәтижесінде қыздарға ... ... 16 ... ... елде ... ... ... қалаларда наразылықты басу үшін
қарулы күш қолдануға тура келді. 1970 ж. ... саны 406-ға ... ... оқушы қыздарды қамтыса, 1974ж. қыздардың саны жалпы оқушылардың 30%
қамтыды. Қазіргі уақытта бастауыш ... ... ... ... ... ... ... бар.
Сауд әйелдерінің дискриминациясы қазіргі уақытта да сақталған: оларға
автомобиль жүргізуге, қоғамдық транспортта туыс ер ... ... ... ... бассейндер, кітапханалар бөлек. Ер ... ішкі ... ... ... ... ахуалға байланысты Сауд Аравиясындағы озат ойлы ... ... ... ... үшін ... ... ... газетінің
хабарлауынша 1980ж. «Эрь - Рияд» газетінің редакторы Турки –ас ... ... ... өз ... ... рет сауд ... өмірлік
деңгйінің өскеніне қарамастан ... ... ... ... ... ... ... болатын.
«Нейшнл Кэмикл индастриздің» төрағасы Мұхаммед ... ... ... ... күшке деген қатынас өзгереді. Егер
адамдар жұмыссыздығын мәлімдесе, сіз не ... ... ... шет
елдіктерден бас тартасыз. Міне, осы сәттен ... ... ... ... ... ... кедергіні жоюға деген экономикалық қажеттілік пайда
болады». Ер ... ... ... ... ... қамтамасыз ете
алмайды, сондықтан дәстүрді елемей, әйелдерге оқу мен жұмыс істеуге рұхсат
беру керек. ... ... сауд ... арасында ғылым докторлары,
университет профессорлары, математиктер, қоғам ... ... ... ... банк ... бар. Егер 1980ж. ... 11847 әйел ... істесе, 1982 ж.олардың саны екі есеге өсті.
80ж. капатилизмге бет ... сауд ... ... ... жаңа түрі –
банк ісі пайда болды.
1980ж. Қаңтар айында «әль - Рихаи» компаниясы алғашқы рет Эр – ... ... ... 1982ж. Елде банкир - әйелдер басқарған 13 бөлімшелер
пайда болды. Осы бөлімшелерге жоғары ... 120 сауд ... ... ... азаматтық қызмет Кеңесінде әйелдерге арналған департамент
құруға мәжбүр болды. Көпжылғы пікірталастар ... ... ... ... ... пайдаланудың қажеттілігін
мойындаумен аяқталды. Ендігі пікірталас басқа сұрақтың төңірегінде болды:
әйелдерге ... ... ... ... ... және ... қандай жұмыс істеуге
болады?
Ауғанстан. Мұсылман елдерінің бірі Ауғанстандағы әйелдер ахуалына
тоқталайық.
Ауғанстан тұрғындарының 84% ... 15% ... ... гендерлік сұрақ 120 жыл бұрын қарастырыла бастады. XIX ғ. 80 ж.
елді басқарған ... Хан ... ерте және ... отырғызылатын
түрлеріне шектеу қойып, әйелдердің мұрагерлік құқығын заңды түрде бекітуге
ұмтылды. Кейін оның немересі ... Хан XX ғ. ... осы ... ... ... ... ... шешуге рұқсат беріп, қыздарға
арналған алғашқы мектептер ... елде ... ... ашу ... ... жар ... ... берді.
20 ғ. екінші жартысында әйелдер құқығы мәселесі жақсы жақтарға қарай
өзгере бастады. 50-60 ж.ж. маңызды жетістіктерінің бірі ... ... мен ... тең ... ... ... мен парлементке
сайлану және үкімет мүшесі болу құқығын берді. Ауғанстан қыздарына жоғарғы
оқу ... ... ... ... ... қызмет атқаруға рұқсат
берілді. Сан ғасыр бойы өмір ... келе ... ... ... теңдік мәселесі уақыт өте келе жақсара бастады.
Әйелдердің ахуалының ... 80 ... тән. ... елде басталған
азаматтық соғыс және режимнің ауысуы Ауғанстанның саяси-әлеуметтік
модернизациясын ... ... ... ... ... ... ... ортағасырлық режимді орнатты.
Қоғамның барлық салаларын және жеке ... ... ... ... ... ... мемлекет құруды соңғы 1995-2001 ж.ж.
аралығында Талибан қозғалысының әскери – діни ... ... ... ж. ... ... ... талибтердің мәліметі бойынша,
Ауғанстандағы «мұсылман қауымның 1,5 ... ... ... ... ... молда Мұхаммед Омар ... ... - ... – уль – ... ... ... Бұл ... қауымның
басшысы ретінде оған әскери, саяси және діни қызметтерді ... ... ж. 20 ... жаңа билеуші Ауғанстанды Ислам Әмірлігі ... ... ... құрылымдар мен қоластындағыларға бұл атаудың
тезірек қолданысқа ... ... ... ... Құран мен хадистерде мұсылманның қоғамдық және жеке өмірінің
барлық қырлары мұқият қарастырылған. Қоғамның түрлі тарихи кезеңдерінде бұл
қайнар көздерді ... ... ... алуы әйелдердің қоғамдық
өміріне әсерін тигізуде. Талиб улемдерінің ... ... ... ... ... қамтиды, ал саясат пен мемлекетті басқару
өмірдің бір бөлігі ... дін ... ... ... қана ... міндетті түрде басқару керек. Бұл тезистің дәлелі ретінде талибтік
улемдер исламның ертеректегі тарихына сүйенеді. ... ... ... ... ... имамдар болуымен бірге жауынгер, мемлекет
басшысы болғандығын алға тартады».
Ислам Әмірлігінің билігі ... ... ұлыс пен ... ... ... , іс ... ... әрекет етті.
Иран әйелдерінің «Ислам төңкерісіне» дейінгі және кейінгі ахуалы.
Иран халқының ұлт-азаттық, ... ... ... ... ... ... әйелдердің ерлермен бірге қолына қару алып
Отанының бостандығы, демократиясы және ... ... және ... үшін ... ... ... ... Олар 19ғ. ортасында
көтерілісші-бабидтердің қатарында, 19ғ. соңында «темекі көтерілісіне», 1905-
1911 ж.ж. буржуазиялық төңкеріс баррикадасына ... Осы ... ... ... ер ... теңдігін алды. ... ж.ж. ... ... ... конституция «заң алдында Иран халқының
тең құқығын» жариялады [20, 101б].
Иран әйелдерінің күресі 20ғ. 20ж. ... ... Ұлы ... ... ... 1920 ж. ... ... партиясы («Адалят»)
құрылды. Бұл партияның жетекшілігімен Тегеран, Реит, Пехлеви, Казвин ... ... ... ... ... Осы жылдары әйелдер саяси,
экономикалық, әлеуметтік тең ... ... ... және ... және ... ... үшін күресті.
Дәл осы жылдары әйелдердің тарапынан талап қою мен қысымынсыз бірнеше
буржуазиялық реформалар жүргізілді, 1927 ж ... ... ... ... орта және ... ... ... заң қабылданды, мемлекеттік зиялы
мектептер жүйесі құрылды, 1929 ж. ... ... ... ... ... тұру ... 16 жасқа бекіткен неке туралы жаңа заң
шығарылды, 1934 ж. ... ... ... ... жарлық және
міндетті түрде чадраны шешу туралы декрет қабылданды.
Иран үкіметінің бұл ... иран ... ... белгілі
дәрежедегі жетістігі ... шын ... елге ... ... ... ... ... дінбасыларының қысымымен
үкімет аталған актілердің іске асуына шек қоюға мәжбүр болды.
30ж. соңында жалпы бастауыш білім беру ... заң ... ... ... ... ... қалды. Бірақ әйелдердің білім алуға деген
құштарлығы, жеке және ... ... ... ... ... олардың
қоғамда, отбасында, қызметте ерлермен тең ... үшін ... ... ... ... ... әйелдерінің күресінің қарқыны иран халқының ... ... ... жүріп отырды және өршу мен басылудың
бірнеше кезеңдерін басынан өткізді.
40ж. Иранның халықтық партиясының демократиялық қозғалысының ... мен ... ... қарсы күреспен қатар, әйелдердің күресі де
белсендігін күшейтті. Халықтық партияның жетекшілігімен Иран ... ... ... ... Ұйым ... қоғамдық қайраткер
Мәриям Феруз. Осы сәттен бастап иран әйелдерінің өз құқықтары үшін ... ... ... ие ... Кейінірек, ИӘДҰ әйелдердің Халықаралық
демократиялық федерациясына (ӘХДФ) қабылданды. Ұйым 50ж. басында ... ... ... ... 77% ... 20 % ... 3% индуистер
мен христиандар.
Пәкістан халқының көпжылғы тарихы еңбекшілердің өз ... ... ... ... ... ... сәтінен бері, онда бірнеше саяси
режимдер ауысып, үш рет әскери диктатура орнады.
1947 ж. ... ... ... ... ... ... ... мемлекет болып жарияланды. Ислам
мемлекетін құру «халықтың атасы» Мұхаммед Әли Джиннаның ... ... ... ... ... ... жеке ислам институттары
кірді, барлық ішкі және сыртқы ... ... ... қала ... және
тәуелсіздік жылдарында қабылданған үш конституцияның негізгі ... ... ... ... ... ... процесінің Пәкістан әйелдерінің қоғамдағы орны мен
роліне әсері ... ... ... жауап іздеп көрелік.
Пәкістан әйелдерінің құқықтарының шектелуі олардың әлеуметтік ахуалымен
тығыз байланысты. Оның ... ... - ... сауаттылық деңгейі.
Дамушы елдерде зерттеу жүргізген шел елдік ғалымдар ... ... осы ... ... ... ... ... етеді деген
тұжырымға келіп отыр.
Олардың мәліметінше білім алу мүмкіндігі мен білім деңгейінің ... ... ... көп болған сайын, әйелдердің де ... ... ... Бұл мысалдардың дәлелі ретінде әйелдер сауаттылығы
ең төмен елдердің бірі саналатын Пәкістандағы әйелдер ... ... ... ... ... мұсылмандық жүйесі ер адамдарға арналған, ал
әйелдер үйлерінде оқыды. Қыз балаларға парсы және араб тілдерінде оқу мен
жазуды ... ... ... ... ... ... ... берілді.
Күнделікті тұрмыста атқарылатын үй шаруасын меңгерді.
Шет елдік зерттеушілер Г. Клейн мен Р. ... ... ... ... ... ... жасы үлкен әйелдер қарсы
болған. Олардың ойынша оқыған ... ... ... және ... ... ... деп есептемейді».
Мұндай пікірлерді діндарлар да қуаттап, қыздардың сыртқа жиі шығуына,
олардың «исламдық» рухтағы тәрбиесіне кері әсерін тигізеді деп ... ... ... сәйкес, 10 жас және одан жоғары жастағы
әйелдердің 70,4% неке құрған [20, 145б].
Пәкістанның тәуелсіздік ... ... ... статусын заң жүзінде
көтеруге талпыныс жасалды. Әр ... ... ... үш ... ... орнататуға ықпал жасады.
Діндарлар кеңесінің көшбасшылары Мұхаммед Хусеин Наими Абдул Малик ... ... ... ел ... ... ... даулы мәселе.
2.2 Қазіргі Қазақстан қоғамындағы әйел мәселесі және оған исламның
әсері
Мыңдаған жылдар бойы батыс пен ... ... ... ... ... орны ... мәселелер қызу пікірталас туғызып келді. Соңғы уақыттарда
Батыс қоғамының барлық салаларында әйелдер белсенді қызмет ... ... ... ... нәзік жандар қоғам өмірінің жетекші роліне ұмтылып,
жоғары ... ... ... ... ... әйелдер осы
қызметтерді иемденіп, халықаралық ... ... ... гендерлік
саясат, адам және азамат құқығы ... ... ... ... жаратылыс иелері: Чили президенті Мишель Бачелет, Финляндия
президенті Тарья Каарина ... ... ... Вайра Вике-Фрейберга,
Ирландия президенті Мэри Патрисия Макэлис, Аргентина президенті Кристина
Кишнер, ... ... ... ... Доротеа Меркель, Жаңа
Зеландияның премьер-министрі ... ... ... ... премьер-
министрі және т.б. көшбасшылық қызметтер атқарып келеді.
Батыстың бейнесі осындай, ал Шығыс қандай? Шығыстың сипаты ... ... да ... ... ... болады. Мысалы, Филиппиндің
президенті әйел – Глория Макапагал Арройо және 2007ж. 27 ... ... ... ... ... – министрі және
оппозиция көшбасшысы болған ... ... ... ... көзіне сүйенсек
Б.Бхуттоның өліміне радикалды топтардың қатысы бар. Жалпы, шығыста шариғат
нормаларын сақтамаған әйелдерді радикалдардың ... ... ... шолу ... ... шет ... тағы да ... өтсек. Шет
елдік БАҚ мәлімдеуінше, Ирактың Басра ... ер ... ... үйде отырмаған әйелдерді қорқытып – үркітетін болған. Ресми деректер
бойынша, Басрада осындай ... ... 50 әйел ... ... әйелдерге қоғам тарапынан мұндай қысым көрсетілмейді. Әйелдер
қызмет түрін таңдауда ер адамдармен тең құқылы.
Сауд Аравиясында ... ... ... ... жүргізу құқығы
қарастырылуда. Сауд Аравиясының барлық тұрғын ... ... ... ... ... ... пікірінше, егер
әйелдер рульге отырса, бөгде ер адамдармен қарым – ... ... ... Бұрын бұл тыйым ресми емес сипатта болса, 1990ж.
бастап заңдық күшке ие ... ... ... ... ... ... Мұсылман әйелдер ислам дінін ұстанғанымен қоғамдық
көліктерде ер адамның жетегінсіз еркін жүре алады. Менің ... ... ар ... оның ... ... ... ... киімінің «аморальды» түріне кезекті ... Иран ... ... ... ... ... ... «анайы» ықпалына жол бермеуге ұмтылады. 1979ж. төңкерістен кейін
күшіне енген киім ... ... ... ... ... ... дене ... ұзын киім киюді міндеттейді. Норманы бұзғандарды ... ... ... ... ... ... Әйелдердің киім кию мәдениеті қазіргі
қазақстан ... да ... ... ... ... ... ... мұсылмандық киім үлгісін жақтаушылар да табылып жатыр. Сонымен бірге
ұлттық ерекшеліктерді үлгі тұтатын ... да ... Киім ... ... ... діни, ұлттық, заманауи, медициналық қарастырып,
ортақ мәміле, ... шешу ... ... ... ... тұрғысынан келгенде әрбір адам таңдау жасау еркіндігіне ... ... ... ... ... ... ... ескерсек, бұл
мәселені уақыт ағымына ілесе отырып, сауатты түрде шешуге болады. Бұл ... ... БАҚ, ... беру орындары, әрбір азаматтың, ата-ананың діни,
ғылыми сауаттылығы ерекше көмек көрсете алады. Қазіргі таңда ... ... буын ... ... ... киім кию мәдениетін сақтамауы тек
діни тұрғыдан ғана емес, медициналық тұрғыдан алғанда да ... ... ... ... ашып ... ... тыйым салынған болса,
медицинада оның адам денсаулығына кері әсер ететіні дәлелденген. Жас ... ... ... сәнді әрі жарасымды киінуге ұмтылады. Ата-бабаларымыз
кіндік ашық болса ... ... ... ... деп ... бұл ... ... әкелетіні қарастырылған. Мұрын,
кіндік, құлақтың ретсіз тесілуі де денедегі нүктелердің қызметіне ... ... ... ... ... Сондықтан ұрпағының қамын
ойлаған әрбір адам осыны ескерсе, киім кию үрдісі де түзелер ...... және ... ел. ... таңда біздің
елімізде әйелдерге қатысты қандай оқиғалар болып жатыр? Қазақстандағы әйел
мәселесінің шешілу жолдары қандай?
Қазақстан шығыс және ... ... ... ... ... ... жақын болуға ұмтыламыз, соның ішінде гендерлік теңдік орнатуға
бағытталған демократиялық реформалар жүргіземіз. Солай ете тұра ... ... ... ... ... Аралас некелердің көптігі,
білім деңгейінің жоғарылығы және ... ... ... ... халықтың діндарлығын төмендетіп жіберді.
Қазақстан халқының басым бөлігі исламға жақын. Қазақстан халқының ... ... ... ... ... бола ... ... қазіргі замандық даму
мен мұсылмандардың қасиетті кітабы Құранға негізделген діни нормаларды
үйлестіруге тырысады. Бұл ... ... де ... бар. Дін ... ер ... ... ... бола тұра әйелдердің қоғам ... де аса ... Ол ана ... Ана – адамзат тәрбиешісі. Қоғамның
кемелденуі отбасынан басталады, ал ... ... ... байланысты. Ислам дінінде әйелдер отбасының ұйытқысы, жарының
жағдайын жасаушы. Ер адам ... ... ... ... Дін ... ... және ... болуы үшін қоғамдық орындарда туыс
ер адамдардың ... ... ... Бірақ біздің қоғамымызда нәзік
жаратылыс иелеріне көптеген ... ... ... ... ... ... ... мәжбүр. Қазіргі әлеуметтік, экономикалық ахуал
мұсылман әйелдерінің әйелдік қызметтермен қатар ер ... ... ... ... ... етіп ... Әрине, қазақ әйелдері заман
ағымын ұстана отырып, өз ... ... да ... Және ... ... ... қарапайым екендігін де біле ... ... екі ... ... де ... өмір ... ... керектігін
міндеттейді. Қазіргі уақытта қазақ қоғамының өзінде ... ... ... ... көзқарастар орын алып отыр. Бұл ислам дінін ... ... Ал, ... ... ... ... емес,
патриархалды құқыққа негізделген радикалды діни ағымдардың пайда болуына
әкеледі.
Жергілікті БАҚ мәлімдеуінше, ... ... ... ... ... ... жақсара түсуде. 1999ж. Қазақстан
Республикасында әйелдердің ахуалын жақсарту жөнінде алғашқы Ұлттық жоспар
қабылданды. Осы ... ... ... БҰҰ «Некелі әйелдердің
азаматтығы туралы» және «Әйелдердің саяси құқықтары туралы» ... ... ... ... ... ... ... үкіметі
2000ж. бастап әйелдер кәсіпкерлігіне қолдау көрсету шараларын жүзеге
асыруда. Он мыңдаған әйелдер ... ... ... ... Соңғы бес жыл
шамасында парламенттегі депутат - әйелдер саны өзгерген жоқ. ... ... 17 ... ... ... «Нұр ... ... мүшелерінің 56
пайызы әйелдер. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... «әйел – тұрақтылық пен
әлемнің негізі» деп, әйелдердің ел өмірінде алар орны мен ... ... ... ... ... ... өлшемі қандай? Сол сауалға
байланысты шолу жасап көрелік. Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... 49% құрайды. Әйелдердің басым
бөлігі үй шаруасы және бала тәрбиесімен ... ... ... ... ... ... мен ер адамдардың қызмет атқару
саны 50/50. Бұл көрсеткіштен еліміздің экономикалық ... ... ... ... болады.
Бірақ ер адамдармен қатар кейбір әйелдер де әйелдердің бизнестегі және
басқа да салалардағы мүмкіндіктеріне скептикалық тұрғыдан ... ... тұра ... ... ... басқаруда, бизнесте жемісті нәтижеге
жете алмайтындығы туралы нақты, ақылға ... ... ... ... ... саны елеусіз. Бизнес іріленген сайын, әйелдер саны
азая түседі және ... келе ... ... ... статусын шектеуші
себептерге мыналарды жатқызады: дәстүр және патриархалды стереотиптер,
дискриминацияға жол ... ... ... ... ... ролдік
иерархия, әйелдердің жалақысы төмен жұмыстар атқаруы (білім беру, денсаулық
сақтау).
Қазақстанның ... ... ... ... ... жөніндегі
елшісі Жарбосынова Мадина ханымның мәлімдеуінше Қазақстанда әйел ахуалында
гендерлік теңдік шеңберіндегі жетістіктерге ... Әйел ... 49 ... сөз ... М. ... елде әйел және ... айналысатын арнайы комиссия құрылғандығын ерекше атап ... ... ... ... ... ... және әлеуметтік өміріндегі
ролін арттыруға байланысты, арнайы механизмдері жұмыс ... ... ... гендерлік теңдікке жету стратегиясы өңделуде.
М. Жарбосынованың айтуынша бұл ... ... ... ... де бар ... атап ... абзал. Әйелдер
дискриминациясы ... ... ... ... жерлерде ана өлімі
алаңдатады.
Жоғарыда ... ... ... ... президентіміз
Н.Ә.Назарбаевтың 2005ж. 24 қарашадағы №1677 ... ... ... ... Республикасының гендерлік теңдік стратегиясы бекітілді.
Стратегия мемлекеттің әйелдер мен ер адамдардың теңдігін қамтамасыз ететін
гендерлік ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Осыған байланысты «Қазақстан ... ... ... ... ... деп ... мақаланың барысына шолу жасасақ,
бірнеше қызықты сұрақтарға жауап аламыз.
Мысалы: Әйелдерге жоғарғы басшылық билік не үшін ... Бұл ... ... ... ... ... ... ұсынылады: немесе жетекшілік, немесе махаббат, отбасы,
балалар, бақыт. Соңғы уақытта ... ... ... ... жұмысбастылығы үшін айыптай бастады. Тарихи тәжірибеге сүйенсек,
әйелдердің жаңа әлеуметтік ролге қол ... ... ... бөлігінің наразылығын туғызып отырды. Бұл топ ... ... қол ... деп түсінеді және ... ... ... ... ... ... және ... саясат ісі жөніндегі
Ұлттық комиссияның қолдауымен Қазақстанның іскер әйелдері ... ... атты ... ... Жүргізілген зерттеу біздің қоғамымыздың әйел мәселесіне деген
көзқарасын көрсетіп береді. Сауалнама қарапайым халыққа емес, ... ... ... ... ... БАҚ жетекшілеріне,
ЖОО ректорларына, орта және шағын бизнес жетекшілеріне жүргізілді.
Үкіметтік емес ұйымдар жетекшілеріне жүргізілген сауалдардың бірі: «Сіз
ер ... мен ... ... ... ... ... ... деген
сұрақтың жауабына тоқталамыз.
- «Мұндай теңдіксіз еліміз әлеуметтік тұрғыда қорғалмас еді» - 11%
- «Мен дискриминацияға ... ... ... ... ... керек, абсолютті түрде теңдікке ұмтылуға болмайды» -
47%
- «Гендерлік теңдік өте қажет, себебі екі жыныс ... де ... ... ... ... ... ... - 28%
- «Егер адам алғыр, өз ісінің маманы болса, жұмыс сапасын ... ... мәні жоқ» - ... сауал: «Сіз әйелдердің мемлекеттік жоғары саяси қызмет
атқаруына қалай қарайсыз?» Жауаптар реті:
- «Оң ... ... аса ... ... қоғамдағы
көптеген әлеуметтік мәселелерді шеше алады, БҰҰ ... ... ... жою жөніндегі» конвенциясын орындауды қамтамасыз етеді» -
89%
- «Әрбір адам таңдау құқығына ие, ... ... ... өсі
бағытына» - 11%.
Сауалнама барысында әйелдер гендерлік дисбаланстың ... ... ал ер ... мұны ... тән өзіндік және биологиялық
ерекшеліктерден көреді.
Ер адамдар мен әйелдер арасындағы гендерлік ... ... ... ... жеке ... ... қатысушылардың 33% «мұндай мәселе ... ... ... мен ... теңдік мәселесі қазіргі уақытта өзекті болып отыр»,
25% «дәстүрлі қоғамда әйелдер мен ... ... тең ... ... деп ... берген [31, 25с]. Сауалнамаға қатысушылардың ... ... ... ... ... мен ... теңсіздігінің сферасы
саяси өмір болып отыр. Саясатта ер адамдар ... ... ... ... екі жыныс өкілдерінің теңдігіне 26% дауыс берген.
Бірақ ер адамдардың көзімен қарағанда әйелдердің орны отбасы ... 25% ... ... ... ... мен ... ... ортақ
пікірде болса, қоғам бақытты болар еді. Ер адамдардың 25% әйелдердің орынын
отбасында ғана деп түсінсе, әрбір үшінші әйел ... ... ... басым бөлігін, яғни 30 жасқа дейінгі әйелдердің 42%
құраса, 45-65 жастағы ересек ... 69% ... ... ролмен
келісетіндігін білдірген.
Жоғарыда аталған әлеуметтанушылық зертеудің «Әйелдер министрлер мен
әкімдердің қызметін игеруде маңызды роль ... ма?» ... ... ... ... ... ... қоғамның пікірін білеміз.
Әйелдердің жоғарғы қызметті иеленуіне әрбір үшінші респондент қарсылық
білдірмеді, ... ... ... ... қандай да бір жыныс өкілінің
отыруына мән бермесе, респонденттердің ... бірі ... ... ... ... Дәл осы ... ... гендерлік айырмашылық
анық көрінді. Әйелдердің шамамен 52% билік басына өз жыныс өкілінің келуін
қаласы, ... 18% ғана ... ... ... ... ... ... Керісінше ер адамдардың 40-45% ... ... ... лайық емес деп есептейді және әйелдердің 28% осы ... ... ... келе төмендегідей тұжырымға келеміз: ер
адамдар билікке нәзік жаратылыс иелерінің келгенін қолдамайды және ... іске оң ... ... деп ... ... ... ... әйелдер қоғамның саяси өміріне және басқару ісіне араласпайды:
мүмкін олардың өздері биік мақсаттарға ... ма ... ... ... мүмкіндік бермей ме?
Бұл сұрақтың жауабын И. Конның төмендегідей тұжырымы арқылы беруге
болады: « «Характер» общественных взаимоотношений ... ... ... не
только и не столько от самого ... ... ... ... ... ... и ... столько от распределения
власти, меры общественного ... ... ... и ... ... пен ... ... ерлерден санының аз болуы
әйелдердің отбасын бірінші орынға қойып, жарына жағдай ... ... бару ... ... мен ... ... Ислам діні
әйелдердің ғылым мен қызмет жасауына тыйым салмайды. ... ... ... ... мен ... қызметті қатар ұстап, балаларын
аналық махаббатқа бөлеп, ұлттық құндылықтарды қадірлеп, мәселені ... ... ... де ... айтылып өткеніміздей қазіргі таңда қазақ әйелдерінің нәзік
иығына ауыр жүк ... ... ... ... ... ... ... көңіл бөле алмай отыр. ... ... ... ... ... ... ... діни секталарға кіру сияқты
қауіптер ... ... ... ... ... ... ... оларға қолдау көрсетілуі керек. ҚР «Еңбек ... ... ... ... болар еді. Өзгерістер барысында әйелдерге толық
еңбекақы төлей отырып, қысқартылған ... күні ... ... 3 жылға дейін толық жалақы төлеу арқылы ұзартылса, бала бақшалармен
қамтамасыз етілсе, қызмет барысында ... ... ... ... сапасы
ескерілсе, дистанциялық жұмыс түрі енгізілсе қоғамдағы ... ... ... ... ... ... ... келбеті жайлы сауалдар жиі
қарастырылуда. Мұсылман ғалымдары, ... және ... ... ... және ... ... ... халықаралық
университетінің ұйымдастыруымен Малайзияның Куала – Лумпур қаласында өткен
«Қазіргі әлемдегі мұсылман әйелінің ... атты ... ... ... ... Сано ... ... айтуынша
қатысушылардың мақсаты әйелдер мәселесіне қатысты ислам ... ... ...... ... ... ұстауды қалайтын жалған
дәстүрлі және жыныс өкілдері арасындағы айырмашылықты ... ... ... ... ... ... ... әйелдер мәселесі халықаралық деңгейде қарастырылуда.
Ұйымдар ... ... ... бірі ... және ... ... ... ислам комитетінің басшысы доктор Салиха Абидин
әлемге танымал ... ... ... ... ... да ол ... ... «Al-Daawah» журналының №6 санында берген сұхбатында
әйелдердің сауаттылығы, денсаулығы, кедейшілік мәселесіне ... ... ... ... ... дұрыс көреді. Әйел ахуалына қатысты
сауал ... ... ие. ... ... ... ... ... теңдігі
мәселесін шешуге талпынғанымен, өкінішке орай діни құндылықтар мен этикалық
стандарттарға нұқсан ... ... ... ... ... ... ... мен Әл-Азхар университетінің қолдауымен 1992ж.
құрылды. Біздің негізгі мақсатымыз: кедейшілікпен, сауатсыздықпен ... ... ... ... Біз әлемнің көптеген елдеріндегі
мұсылман ... ... ... емес ... көп көңіл бөлеміз.
Біздің ұйым исламдағы әйел құқықтарымен қатар, міндеттерін де насихаттайды
деп ... ... ... ... полигамия мәселесіне тоқталып өтсек. Бұл
сұрақ ғалымдардың да назарынан тыс ... ... ... ... ... ... Вирпи Луммаа полигамды неке рұхсат етілген
елдердегі ер адамдардың ұзақ өмір ... ... New ... ... ... ... әлемнің 200 еліндегі ер ... ... ... ... осындай қорытындыға
келді.
Вирми Луммаа жетекшілігімен құрылған топ Дүниежүзілік денсаулық сақтау
ұйымының мәліметтерін ... ... ... ... ... ... ... құрды. Зерттеушілер сонымен қатар әрбір елдің
ішкі жалпы өнімін, тұрғындардың орташа ... да ... ... 140 ... ... 60 ... асқан ер адамдары орташа
есеппен алғанда, 49 «моногамды» мемлекеттердің еркектерінен 12% артық ... ... ... 60-70 ... әке ... ... де ұзақ өмір
сүретіндігі анықталған. Бұл феноменді ғалымдар ... ... ... ... ... үшін өз ... ... қарауына мәжбүр
екендігімен түсіндіреді [24].
Жалпы алғанда жердің үштен бір бөлігі полигамияға рұхсат беретін елдер
мен тайпалардан тұрады. Олардың ... ... ... ... ... ... ... Университетінің мәдениет және ... ... ... ... ... ... рұхсат
етілген елдердің өзінде көп әйел алғандар 10-25% ... ... ету ... ... байланысты екі әйел алумен
шектеледі.
Бұрынғы Кеңес Одағы республикаларының ... ... ... ... және бұл елдердегі полигамияға кеңес заңымен тыйым
салынған. Тәуелсіздік алғаннан кейін полигамия ... ... ... бұл ... ... ... қайта оралған жоқ.
Бұл елдердің ішінде ... ... ... ... ел
Түркменістан болатын. Бұл елде ер адамға төрт әйел алуға рұхсат бар, бірақ
екінші, үшінші, ... ... ... ... ... ол ... ... көптеген анықтамалар мен құжаттар дайындауы керек [25]. ... ... шет ... ... ... ... ел ... 50 мың
доллар төлеуі керек.
Түркменістандағы көпнекеліліктің себептерінің бірі ... ... ... ... ... ... үйленуі. Сол себепті ұнатқан
адамын екінші әйелдікке алатын жағдайлар көп кездеседі. Мұндай жағдайлар
мұсылман ... көп ... бұл ... исламға жат екендігін айтып өткен дұрыс. Бұл
исламды ... ... ... Ата-аналардың балаларының
болашағына алаңдап, қамқор ... ... ... ... келісімінсіз,
мәжбүрлеп некелестіру дұрыс емес.
Қырғызстанда көпнекелілік мәселесі бірнеше рет көтерілгенімен, рұхсат
берілген жоқ. Кейбір мәліметтер бойынша, елде әйелдер 50,6% ... Ер ... ... сәйкес келетініне қарамастан бұл сұрақ ... ... ... ... ... ... ... қаржылық
көмекке зәру ауыл тұрғындарының 99% көпнекелілікке қарсы. Олардың ... ... ... етуге жағдайы келмегендіктен, екінші некеге тұруды
қаламайды [26]. Қаржылық жағдайы жақсылар ғана ... ... ... ... ... мұндай некеге тек материалдық мақсатпен тұрады
деген пікірді ұстанады.
Тәжікстанға келер болсақ, мұнда полигамияға тыйым ... ... ... ... ... да ... [27], яғни ... сәйкес келуі үшін. Тәжікстан парламентінің басым бөлігі
көпнекелілікті уақыт талабынан ... деп ... ... ... ... ... соғыс нәтижесінде 100 мың адам көз жұмды,
25 мың ... ... ... ... олар ... елдің «дайын еместігін» алға тартады.
Өзбекстанда полигамды некеге тыйым салынумен ... ... ... ... бұл ... кең ... ... бола алмай отыр.
Себебі көптеген әйелдер жалғыз қалудың орнына, ... әйел ... ... ... ... ... полигамды некенің болуы ауқатты
адамдардың ... ал ... ... тұрған әйелдерді материалды байлық
қызықтырады.
Қазақстандағы көпнекелілік мәселесі республика көлемінде бірнеше рет
көтерілді. ... ... жыл ... «Отбасы және неке туралы» Заңға
өзгерістер мен толықтырулар ... ... ... ... ... ... жаза бірнеше жыл бұрын алынып тасталды.
Дегенмен ... ер ... ... бөлігі полигамды некені қуаттамайды
[29].
Полигамияны қуаттаушылар елдегі туылу санын арттыруды көздейді.
Әйелдердің қоғамдық ... ... ... ... ... мұндай некедегі
әйелдердің құқығын қорғайтынын және оларды әділетсіздіктен қорғайтынын
білдіреді.
Бұрынғы Кеңес елдері сияқты ... мен ... де ... ... ... 1920ж. ... ... түрде тыйым салынғанымен бұл
институт іс жүзінде сақатлынды. ... ... ... сауалдарға
байланысты мұндай некелердің күйеуі екінші, үшінші әйелінен ... ... ... ... ... ... отырды. Осындай жолмен
мұрагерлік мәселесін заңды тұрғыда шешіп отырды. Қазіргі уақытта Түркияда
заңсыз некеден ... ... ... деп есептеу туралы заң бар.
Индонезияда полигамия ресми ... ... Неке ... ... бойынша шешіледі. Некелесуді ... ... ... ... ал ... ... ескерілмейді. Қалыңмалға сатылған қыздардың
құқығы бұзылады. Бұл шариғат нормаларына қайшы, себебі ... ... ... ... рұхсат берілмейді.
Алжирдің құқықтық жүйесі аралас сипатта. Бірақ неке, отбасы, мұрагерлік
және басқа да сұрақтар мұсылман ... ... ... ... ... ... тек ... құқығы қолданыста болса, 1984ж. ислам
принциптеріне ... ... ... Кодекс қабылданды.
Қазіргі таңда да отарлау жағдайындағы Ауғанстан мен Иракта заң жүйесі
тұрақтанбаған, бірақ отбасы-неке туралы заң өзгеріске ... ... ... ... ... шафи ... араб-шииттер
джафарит мәзһабын ұстанады.
Мысырдың азаматтық құқығы, жалпы алғанда құқықтық жүйесі аралас сипатқа
ие. Отбасы-неке, мұрагерлік мәселесі мұсылман құқығымен реттеледі.
Иран шариғат ... ... 1979ж. ... ... ... ... ... асуын бекітіп берді.
Иорданияда да Мысырдағы сияқты құқықтық жүйе аралас сипатта, бірақ ... ... ... және басқа мәселелер де мұсылман ... ... төрт ... ... алуға рұхсат беретін отбасылық-
некелік қатынастар 1976ж. ... ... ... отбасылық заңы неке және ажырасуға ... ... ... ... Бұл ... негізінен ханафи мәзһабының
ұстанымдары алынған, бірақ шииттер джафарит мектебінің ... ... ... ... шататтарында, Пәкістанда, Суданда
мұсылман құқықтары түрлі мектептер мен бағыттарға сүйенеді.
Сенегалда ... ... ... ... ... тұру ... ... ажырасу тәртібін келісіп алуға болады. Сенегал мұсылмандары
1972ж. 854 бабтан тұратын Отбасы кодексін басшылыққа алады.
Неке және отбасы ... ... ... ... ... Ал мұсылман емес тұрғындардың неке және отбасына ... ... ... ... салған және міндетті түрде некені
тіркеуді талап ететін 1961ж. әйелдер туралы Хартия реттеп ... ... ... екі ... ... ... болған жағдайда да
міндетті түрде қолданылады. Мұсылман әйел ... ... ... неке
құруға болмайды.
Халқының 30% ғана исламды ұстанатын Танзанияның өзінде ... ... ... ... де ... «Неке туралы» Заң 1971ж.
қабылданды. Ал Шри-Ланкада ... 8% ... ... және ... мен неке ... ... ... дінін
ұстанғандар үшін мұсылман құқығы қолданылады.
Бангладеш, Израил, Үндістан, Индонезия, ... ... ... полигамия елдегі конфессияның заңдарымен ... ... ... ... жеке ... мәртебесі туралы сұрақ
көпнекелілікке рұхсат беретін мұсылман құқығына сүйенеді. ... ... та көп әйел ... ... салмайды.
Малайзияда мұндай мәселелерді әрбір конфессия өзіндік жолмен шешеді.
Малай қоғамында жеке мәртебе мәселесі шафи ... мен ескі ... ... ... тек соттың шешімімен рұхсат етіледі. ... ... ... ... ... сонымен қатар екінші некеге тұру
себебін көрсетуді, ер ... ... ... ... тең ... ... байланысты заң тұрғысында берілетін жаза ... ... ... ... ... қылмыстық кодекстің 170 бабына сәйкес
көпнекелілікке екі жүзден бес жүзге дейінгі ... ... ... ... немесе екі немесе одан да көп ... ... ... ... ... ... тарту, әйелдерінің бірінің жұбайына
байланысты шағымданғанында ғана жүргізіледі [30]. Көптеген ... үшін ... ... ... ғана ... ... қатар бұл отбасының
асыраушысынан айырылып қалу қаупі болып табылады.
Диплом барысында ... ... ... де ... ... діні ... рұхсат бере отырып, әйелдердің құқығын қорғауды да
ұмытқан жоқ. Қасиетті ... ... ... оған да көз ... ... да ... арасына әсте әділдік істей
алмайсыңдар» [1, 4:129].
Жоғарыдағы аят ... ... ... ... келмейтін абсолютті тең
қатынасты талап етеді. Бұл махаббат, сымбат, жыныстық қанағаттанушылық
тұрғысындағы теңдікті талап ету.
«Ендеше ... ... ауып ... ... ... ... етіп
қоймаңдар. Егер түзеліп, сақсынсаңдар, ... ... тым ... ... [1, 4:129].
Сонымен бірге Аллаһ пендешілікті түсініп, қателігін түзеуге бұйырады.
Қазіргі мұсылман ... ... ... ... ... өткен
болатынбыз. Бірақ, аталған ... ... ... ... ... ... кетіп отырады. Полигамия қазіргі таңда да даулы мәселеге
айналып отыр. Бұл мәселеге екі жақты қарауға да болатын ... ... ... ... ... сақтайды. Себебі,
көпнекелілікке рұхсат берілмеген жағдайда зинақорлыққа жол беріледі. «Кәрі
қыз» деген атауы жойылады. ... ... ... ... ... саны ... ... те жойылады деп болжауға болады. Әйелдер
арасындағы түрлі науқастардың ... ... ісік ... ... ... да
болар еді.
Екінші жағынан, көпнекелілікке рұхсаттың берілуі ауқатты адамдардың өз
қаржылық жағдайын пайдалана отырып, ... әйел ... жол ... ... ... пен ... Қозы мен Баянның кебін киюі де
мүмкін. Қазіргі таңда полигамияға ер адамдарға қарағанда әйел ... ... ... Әйелдердің ұстанатын пікірі сезім, махаббатқа
қатысты. Қазақ халқында да көпнекелілік ... ... ... ... бой ... Мұндай көзқарас әр қоғамның санасына ... ... қыз ... ... ... отбасында, қоғамда
көпнекелілікті көріп өскендіктен мұндай некені қалыпты жағдай санайтын да
шығар.
Қорытынды
Әйелдің қоғамдағы ... ... ... ... екі ... ... дұрыс - әйелдік және еркектік бастау. Қытай философиясында ол инь
және янь деп аталса, ведалық ... ... және ... деп ... діни концепцияда әлем екіжақты ер мен әйелдік ... ... ... ... ... ... діни жүйелерде бұл
биполярлылық ... ... мен ... көрінеді - аспан мен жер, рух
пен материя, энергия мен пассивті субстанция. Осы ... ... пен ... ... Еркектік бастау: аспан, жылылық,
жарық, құрғақтықты, белсенділікті білдірсе, әйелдік бастау: жер, ... ... ... ... ... байланысты, біреуі
басыңқы, екіншісі бағынышты болады. Әйел табиғаты осы заңдылыққа сәйкес –
қызмет ету, қамқорлық ... өзін ... ... ... табылады. Аталған
мәселенің салыстырмалы әлеуметтік мәдени аспектілеріне тоқталсақ, әйел
табиғатынан балалары мен ... ... ... ... ... ... ету,
көмек көрсету, жағымды эмоционалды жағдай жасау тән. Әйел ер ... ... мен ... ... ... ... бөліседі, яғни өмір екі
жақтың қатысуынсыз мәнін жоғалтар еді. Аталған жауапкершілік әйелдердің ... ... ... ... ... Себебі еркіндік болмаған
жерде жауапкершілік болмайды және еркіндік тәуелділікпен үйлеспейді.
Көптеген зерттеушілердің діни доктриналардағы әйел ролінің ... ... ... әйелдің ерлерге бағыныштылығына бағыттаған.
Ерлердің әйелдерге үстемдік идеясы анықталмаған, бірақ дәстүрлі ойлаушы
мұсылман ғалымдарының басым бөлігінің ... ... өз ... ... ... заңгер-практиктердің
еңбектеріне сүйеніп негіздейді. ... әйел ... мен оның ... пен әйел ... ... концепциясының спецификасын түсіну үшін,
біз қайнар көздер: Құран мен хадиске сүйенуіміз керек. Осы қайнар ... ... ... ... ... және ... аралық
қатынасты анықтауда заңды жол көрсетуші болып табылады. Соңғы уақыттарда
ислам әлеміндегі әйелге байланысты мақалалар ... ... ... ... ... құқығы мен бостандығы, оның саясат пен сайлау
органдарына ... ... ... ... аспектісі,
экономикалық белсенділік феминизациясы мәселелерін қамтиды. Бұл исламның
әлемдегі саяси ролінің ... мен ... ... ... ... және ... ... байланысты. Бірақ бұл мақалалардың басым
бөлігі экстравертті сипатта. Олар әйелдердің ... ... ... ... ... ... ... жағдайы
төңірегінде.
Исламның басқа монотеистік діндерден айырмашылығы ... ... ... мен ... ... ... ... келеді. Олар
Аллаһтың бірдей міндеттер, соның ішінде діни құлшылық ... үшін ... ... Адам мен оның ... ... ... ... кездестірсек те, осы күнәның себепшісі ретінде әйелді ... жоқ. Бұл ... ... ... ... ... әйелдер мен
еркектерді бір-бірінен ерекшелеп, ұлықтау жоқ.
Еркектер мен әйелдердің айырмашылығы анатомиялық ... ... Бұл ... сакральды сипатта, ... ... ... ... ... бөлімдерде әйелдердің құлшылықта, некеде, қоғамдағы құқықтары
мен міндеттері, іс-әрекеттері туралы айтылып өтілді. Яғни ... ... ... ... ... ... бар ... байқаймыз.
Сондықтан да исламды дұрыс түсінбеушілер әйелдер ерлерге бағынуы керек,
әйелдің құқы ерлерге қарағанда төмен дегенді ұстанады, соған ... ... ... ... ... Олар ... ... әлеуметтік
иерархия болу керек дегенге сүйенуі мүмкін. Ислам дінінде ... ... ... Ниса ... 34 ... ... Тағала «Еркектер-
әйелдердің билеушісі» деген сөзді қолданбай, өте жұмсақ сөзбен: «Еркектер
әйелдерге ... ... ... иерархияның түсініктемесі; еркек басшы болуы керек,
болмаса отбасы мен қоғам хаосқа ... Ер адам ... ... ... ... болса, әйелге мұндай міндет жүктелмеген.
Отбасындағы саналы ... ... ... ... ... пен
үйлесімділікке әкеледі. Сондықтан жауапкершілік жүктелген ер адаммен
келісімді өмір сүру ... ... ... ... әйеліне байланысты түрлі зерттеулерді негізгі төрт ... ... ... ... Мұны жақтаушылар, ерлердің әйелдерге
қарағанда құқығының көптігін, полигамияға рұхсат берілуін ... ... ... ... ... ... ... сөздеріне сілтеме
жасай отырып түсіндіруге тырысады.
Екінші бағыттың ... ... ... ер мен ... тең құқық
берген. Ислам ілімі әйелдердің ... ... ... жауап
бере алады. Бұл ... ... ... мен конституциясы шариғат
негіздеріне сүйенетін елдерде (Сауд Аравиясы, Иран т.б.) ... ... Бұл ... ... өз аргументтеріне ислам елдерінде
ажырасудың, ... ... ... ... ... ... ... елдеріндегі отбасы институтының дағдарысы сияқты негативті
құбылыстардың жоқтығын келтіреді.
Үшінші топқа секулярлы ... ... ... ... ... ... ол
кеңестік атеистік әдебиеттерде басымдық ... ... ... ... ... тигізді. Секулярлықты
жақтаушылар еуропа және америка ... ... ... ... да аз ... Олар ... VIIғ. ... қалалық көпестер ортасында пайда болған дін ретінде, мәдени
релятивизм тұрғысында қарастырады. Бұл ... ... ... ... осы ... шарттарға, ортаға және психологияға сәйкес
зерттейді. Өз уақытында ислам ... шек ... жаңа ... ... ... ... әйелдерге экономикалық құқық және бостандық
берген прогрессивті идеология болғаны сөзсіз. Мұсылман елдерінің артта
қалуын үщінші топ ... ... ... ... ... ... мен ... қолдануда деп түсіндіреді.
Ислам концепциясында қоғамдағы ролдер алдын-ала белгіленіп қойылған:
еркек - ер адамның ... әйел - әйел ... ... ... ... ... ... белгілеп берген. Бірақ әйел өз қалауынша
қосымша міндеттер атқара алады: карьера жасау, бизнеспен ... ... Бұл оның ... функциясы.
Исламның теңдік концепциясының келесі принципиалды белгісі ерлер мен
әйелдердің ... ... ... және ... ... ... ... әлеуметтік ролдердің құқықтары мен міндеттері өзара
үйлесімді. Исламдағы құқық пен ... ... ... ... мен міндеті ажырамас бірлікте. Мысалы: білім алу құқығы әрбір
мұсылманның ... ... ... ... ... ... ... Ұлықбек медресесінің кіре берісінде ... ... ... - әрбір мұсылманның, еркектің және әйелдің міндеті» деген
хадисіне сүйенеміз.
Сонымен, исламдық концепция ... өз ... ... ... ... ... қарастырады – діни ... ... ... ... ... тірі табиғат бөлігі;
анықталған социум, мемлекет мүшесі.
Әйелдер ... ... үш ... бөлініп көрсетілуі әйелдер
өміріндегі ... ... ... ... әсерінің
диалектикасын түсіну.
Көптеген ислам сыншылдары Құран мен суннаға ... ... ... ... ... сатыдағы тіршілік иесі ретінде ... ... ... ... шариғаттағы мұра ережесін (қыздың ұлға
қарағанда мұраны екі есе кем ... ... ... (екі ... ... куәгерлігімен теңестірілетіндігін) алады. Бұл нұсқаулар ислам
сыншыларына ерлерге қарағанда әйелдердің толыққанды ... ... ... Бұл жағдайлар жоғарыдағы бөлімдерде ислам тұрғысында
қарастырылып өтілді.
Қазіргі адамның санасында, ... ... ... мен ... ... ... еркіндігін шектейтін қатаң доктрина түрінде
қабылданады. Шынында исламның басқа ... ... ... ... ... бірлікте тұтас қарастырады. Адам қысқа
ғұмырында жер болмысының барлық қырларын тануы ... ... ... ... ... ... пайдалану мен жерде өмір сүру құқығын
берді.
Еуропалықтар мен қарапайым адамдарға ислам тұжырымдарын түсіну қиындық
тудырады. Ол үшін ... ... ең ... ... ... ... алыс ... пен ұлт өкілдері үшін, ол фанатизм, қатігездік,
жаугершілік символы сияқты. Исламдық ... ... ... ... Бұл ... ... тұлға түрінің қалыптасу мәселесі
қарастырылмаған.
Исламтанудың өзекті мәселелерінің бірі исламдағы әйелдің құқығы мен
ахуалы. Бұл ... ... ... ... де ... тыс
қарастырылады. Ол экономика, құқық, әлеуметтану, демография, мәдениеттану
мәселелерінің шеңберімен тығыз байланыста. Бұл мәселені ... ... ... ... күрделі социумды көпдеңгейлі зерттеуді талап етеді.
Исламдағы әйел ахуалын зерттеу үшін исламдық концепция туралы ... ... Бұл ... ... ... ие. Әйелдердің қазіргі
ахуалы мұсылман ... ... ... ... ... талдау мұсылман қайнар көздері – ... мен ... ... ... ... мен ... ... қалай қарастырылатындығымен тығыз байланысты. ... үшін ... ... ... ... маңызды сұрақтар
қазіргі уақытқа дейін ғылыми және тұрмыстық пікірталастарды туғызып келеді.
Сондықтан да магистрлік дипломда осы ... ... ... ... ... ... мен Сунна мәтіндерін уақыт және әлеуметтік –
экономикалық жаңалықтарға сәйкес, әлсін - әлсін ... ... ... ... елдер мен ұлттық мемлекеттерде, түрлі
өркениеттерде өзгеріп отырды. Бұл ... ... ...... ... Дегенмен, қайнар көз бәріне ортақ болғанымен, қасиетті кітапты
мұсылман ... мен ... ... ... ... әйел ... қарастырмас бұрын басқа діндерге шолу
жасалып, тарихи кезеңдердегі ... ... ... Әйелдің
қоғамдағы, діндегі, отбасындағы, қызметтегі орны, жүріс – тұрыс ... ... ... ... ... ... ерекше гуманизмды,
кеңдікті, қамқорлықты көрсетті. Ислам дін ғана ... ... ... Оның ... әйел құқықтары мен міндеттерін, ахуалын барлық
ғылым тұрғысында: философиялық, психологиялық, ... ... ... ... Пайғамбар хадисінің де санаға қонарлығы, ол адам
тіршілігінің барлық қырларын қамтиды. Пайғамбар адам ұрпағы болғандықтан,
оның іс - ... ... ... де ... ... үшін ... ... өткендей әйел мәселесі пікір талас ... ... біз ... мәнін, Құран аяттарының астарына дұрыс талдау жасай
алмай отырғандығымызда. ... ... ... ... қарау
қателіктерге жол ашады. Біржақтылықта даму болмайды, даму болмаған жерде
ақиқатқа жол ашылмайды. Қайнар көздерге ... әр ... ... ... - жеке ... ... бір өзекке біріктіру мәселенің шешімі болмақ.
Неліктен еркектерді емес, әйелдерді ... ... ... ... ... ... ... болады. Исламға дейінгі жаһилиет
дәуіріндегі ... ауыр ... ... ... ... ... бастады.
Ислам шариғат шеңберінде әйелдерге құқықтар берген болатын.
Исламға әмбебап концепция, әлеуметтік – экономикалық жүйенің үлгісі,
өркениеттің ... түрі ... ... ... Ислам пайда болғаннан
бастап, ілім және ... ... ... және ... өзара
қатынастың жаңа түрі ретінде қалыптасты. ... ... әрі ... ... қауымның саяси көшбасшысы және әскербасы, заң шығарушысы
және жоғарғы соты болды. Мұсылман қауымы ... ... ... ... қабылдаған әрбір мұсылман мемлекет – умманың міндеттері мен
құқықтарын қабылдаған азаматына ... ... ... ... осы
қауымның толыққанды мүшесі және жаңа мемлекеттің азаматы болып саналды.
Батыстық ... мен ... ... ... әйел ... ... шектеу, патриархат ретінде ... ... ... ... ... ... тұрғыда емес, ғылыми тұрғыда қарайды. Аллаһ
адамды ... ... ... мейірім мен аса қамқорлыққа ... «Сен де сүй, ол ... ... ... - деп ұлы Абай ... адамзатқа деген махаббатына сүйіспеншілікпен қарау керек. Яғни,
Аллаһтың көрсеткен дұрыс жолымен ... ... ... әйел ... ... ... алғаш ислам дінін қабылдап, оның Мұхаммед Пайғамбарға
таратуға ... де әйел ... ... ... ... ... бірі де әйел ... исламдағы алғашқы шейіт те әйел еді.
Жұмыстағы өз ... ... мен ... ... ... өткір
жағдайлар: көпнекелілік, әлеуметтік дискриминация, гендерлік теңсіздік,
көптеген тыйымдар мен табу ... ... Ниса ... 34 ... мен ... ... ... да, айырмашылық идеясы
бекітіледі. «Еркектер әйелдерге басшылық етеді». Дәл осы ... ... ... басты аргумент етіп алады. Жоғарыда айтылып
өткендей аяттарға түсіндірме әр түрлі беріледі. Әйел ... ... ... ... ... әйел ахуалы саяси шеңберде, гендерологияда,
әлеуметтануда, саясаттануда белсенді талқыланып жатыр.
Қорыта айтар ... ... ... ... ... ... ... орындауымыз керек. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев: «Біз ... ... ...... ... ұмытпауымыз керек. Ол үшін қасиетті кітап –
Құран Кәрімді насихаттауды естен шығармауымыз керек» деп ... ... ... ... Сол ... тегіміздің, ұлттық дәстүріміздің
құндылықтарын сақтауымыз қажет.
Бірақ қоғам, ұлт, ... ... ... ... ерекшеліктерімізді ескеріп, Жаратушының әйелдерге берген тағайынына
рационалды тұрғыда қараған жөн.
Қазіргі секулярлы қоғам мен діни ... ... ...
қарсылыққа тоқталар болсақ, уақыт талабын ... жөн. ... ... ... ... жүріс-тұрысымызға, өмір салтымызға өз әсерін тигізбей
қоймайды. Бірақ солай бола ... ... ... ... және ... ... да уақытпен бірлікте. Осы себепке байланысты әрбір
дін дәстүрінде қасиетті кітаптардың мәнін түсіндіретін ... ... Олар ... ... ... олардың қазіргі өмірмен
үйлесуіне көмектесу керек.
Қасиетті Құран аяттары біздің табиғатымызға сәйкес, белгілі жүріс-тұрыс
ережелерін анықтап ... ... ... ... Егер ер ... адам осы берілген тағайындарды ұстанбаса, олар өз табиғатымен
үйлесімді өмір сүре ... ... ... бола ... ... бола
тұра бұл тағайындар шектен шыққан догмаға айналмауы керек, уақыт өз
өзгерісін ... ... ... ... ... ... терең
табиғатын түсінетін адам ғана анықтай алады.
Әйелдерді қорғап, қолдайтын шынайы ислам ілімі мен ... ... ... ... алып, қызмет етуіне, олардың прогресіне кедергі
келтіретін ... ... ... ... ... ... ... кертартпа дәстүрлерді исламға жатқызып, исламға ... ... да бар. ... ... ... және әйелдердің тұлғалық
қасиеттерін дамытуына ынталы. Себебі, ... ... ... ... ... жүктелген. Тек сауатты, білімді әйел ғана қоғамды ... дені сау, ... ... ... ... ... ... тізімі
1 Engineer A.A. The rights of women in Islam. – London: «C. Hurst», 1992. ... pg
2 Баш Х. ... ... в ...... «Мастер-Лайн», 2001. – 340 с.
3 Алтай Х. ... ... ... ... және ...... «Екі
харамның қызметкері Фаһд патшаның Құран шәриф басым комбинаты», 1991. –
604 б.
4 Қадыров А, ... Ж., ... Қ. ... ...... 2007. – 297 б.
5 Пернебекқызы А. «Арыңды азаматтық некеден сақта» // Шапағат – ... 2006. – №11. – 32 ... Али ... ... ... и ... – Алматы, 2000. – 64 с
7 Осман Эрсан. «Женщина в исламе». – Москва, 2006. – 175 ... ... А, ... Ә. ... мұсылмандық тәрбие. – Шымкент: «Азиат»,
2004. – 42 б.
9 Ибадуллаев.С. «Мүмін әйелдер». – ... 2007. – 97 б .
10 ... ... ... // ... ... –Алматы, 2005. – №3.
–10 б.
11 Бабич А. –Г. Многоженство. Советы и комментарии. – Москва, 2006. – ... ... Ю. ... и ... в ... – М.: ... 2004. –
336 с
13 Вехби Ваккасоглу А. «Неизвестная женщина». –Москва, 2000. –128 с.
14 Тимошонов В.И. Мәдениеттану. ......... – Батыс. Оқу
құралы. – Алматы: «Нус», 2008. – 368 б.
15 Жолдыбайұлы Қ. ... мен ... тең бе?» // ... – Нұр. ... ... – 32 б.
16 Мусин Ч. «Қазақстан тарихы». – Алматы, 2005. – 591 ... ... Қ. ... халқының дәстүрлері//Мектептегі сыныптан тыс
жұмыстар. – Алматы, 2008. – №2. –2 б
18 Балтанова Г.Р. «Мусульманка». – ... ... 2007. – 373 ... ... ... Старание и непрерывный труд, женщину к депресии ... ... 2007. – №3. – 9 ... ... Р.Р. ... на ... ... Регион стран Ближнего и
среднего Востока, Южной и Центральной ...... ... ... 2004. – 439 с
21 Виноградов В. От шаха до Хомейни. Записки посла//Знамя,1987. – №1. ... ... ... ... на ... в ... ... 2006. –
№1. – 35 с.
23 Салем Шихеб. Взгляд на ... в ... ... 2006. ... – 35 с.
24 Новости. Полигамия продливает жизнь // Наш Мир. –Алматы, 2008. – №34. ... ... ... Д. ... СМИ: ... в ... Азии. – http:
// www.portal-credo.ru.
26 Орозобекова Ч. Многоженство как критерий достатка кыргызских мужщин.
http: // www.centrasia.ru
27 ... Л. ... ... из ... СНГ готов принять закон о
гендерном равенстве. – http: // ... ... Т.С. ... спросить мусульманок: В условиях социальной
защищенности вопрос о полигамии является достаточно ...... ... М. Многоженство – удовольствие для богатых. – http:
//www.iwpr.net
30 Закирова Н. Таджикские женщины требуют узаконить многоженство. –http:
//www.pr.kg
31 ... Али ... ... ... ЧБФ ... –380 стр.
32 Нұртазина Н. Ислам және қазақ мәдениеті. –Алматы: «Ғылыми практикалық
конференция ... ... 2003. –200 ... Нұртазина Н. Ислам және қазақ мәдениеті. –Алматы: «Ғылыми практикалық
конференция ... ... 2003. –200 ... Раимбекова Г.Ж. «Религия и политика Востока: проблемы взаимосвязи,
специфика и тенденции ...... ИИА ... 1999. – 274 ... ... А. ... женщин в современном мире. – http: ... ... Ж.Ф. ... ... ... ... ... царицы Савской:
VIII век до н.э. – I век н.э. – М.: ... ... 2003. – 137 ... Cheldod J. ... du systeme de parente au Yemen // ... ... Histoire et ... –Paris, 1985. –108 pg
38 Марғұлан Ә. «Ежелгі жыр, аңыздар». – Алматы : «Жазушы», 1985 – 441 ... ... Ш. ... – 2 бас. – ... : «Жазушы», 1985. – 432 б.
40 Қондыбай С. Арғықазақ мифологиясы. Үшінші кітап – Алматы: ... – 448 ... ... ... ... ... ... (Диуани лұғат –ат-түрік): 3
томдық ... ... ... тілінде аударған, алғы сөзі мен
түсініктерін жазған А. Егеубаев. I том. – ... ... 1997. – 520 ... ... ... ... ... Философия және
мәдениеттану: Оқу құралы. – Толықтырылған ... ...... ... 2001. – 272 ... ... ... Түрік тілінің сөздігі: (Диуани лұғат –ат-түрік): ... ... ... ... ... аударған, алғы сөзі мен
түсініктерін жазған А. ... II том. – ... ... 1997. – ... ... Ю. ... пола. – Москва: «Наука», 1996. –233с.
45 Фома Аквинский //Наука и ... – 1986. –№3. –27 ... ... Н. Көне түріктер. – Алматы : «Білім», 1994. – 480 ... ... С. ... ... ... құқық. Алматы: «Мектеп», 2002.
- 224 б
48 Көпеев М.Ж. Екі томдық. Т-2. – Алматы: «Ғылым», 1992. – 222 ... ... ... Поло. Серия: Путешествия. Открытия. Приключения – ... 1990. – 352 c
50 ... Н.Д. ... в традиционном казахском обществе // Введение в
теорию гендера. –Алматы: ... 1990. –352 ... ... Ш. ... ... һәм ... ... – Алматы:
«Сана», 1991. – 163 ... ... М. ... тегі ... (қысқаша шолу). – Алматы: «Қаз. мемл.
Баспасы», 1987. – 163 б.
53 ... Ж. ... ... ... ... мен «Ана тілі» газетіне
түскен қалың шежірелік мәліметтер негізінде жасалған) – ... ... 1994. –160 ... Алтынсарин Ы. Екі томдық шығармалар жинағы /құрастырған, алғы сөзін
жазған Қоңыратбай Т. Жауапты редактор ... Е. – ... ... – 240 б.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 97 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Исламдағы әйел мәселесі және қазіргі қоғам167 бет
«М.Сералин шығармашылығы»4 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы3 бет
Абай Құнанбаев4 бет
Абай Құнанбайтың өмірі мен шығармашылығы7 бет
Бала тәрбиесіндегі ислам мен дәстүр5 бет
Гендерлік социология15 бет
Діни экстремизм11 бет
Ежелгі Мысырдың, халқы, тілі, діні, салт-дәстүрі4 бет
Ислам - әлемдегі бейбIтшIлIктIң кепIлI13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь