Ауыл жастарының құқықтық әлеуметтенуі

КІРІСПЕ 3
1 ҚҰҚЫҚТЫҚ ӘЛЕУМЕТТЕНДІРУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Құқықтық әлеуметтендірудің мазмұны мен мәні 6
1.2 Құқықтық тәрбиенің қалыптасу тарихы 14
2 АУЫЛ МЕКТЕПТЕРІ ОҚУШЫЛАРЫН ҚҰҚЫҚТЫҚ ӘЛЕУМЕТТІНДІРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
2.1 Құқықтық әлеуметтендірудің қоғамдағы рөлі мен маңызы 18
2.2 Оқушыларға құқықтық тәрбие берудің негіздері 26
2.3 Құқықтық әлеуметтендіру жүйесі 34
ҚОРЫТЫҢДЫ 40
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 42
ҚОСЫМШАЛАР 44
Бітіру жұмысның өзектілігі. Жастар саясатын дұрыс жүргізе отырып оларды әлеуметтендіру жолдарына төмендегілер жатады:
1. Қазақстан патриоттарын қалыптастыру, яғни жеке бас құқықтарымен бостандықтарын сыйлайтын, ұлттық және діни төзімділік танытатын, басқа халықтар дәстүрі мәдениетіне сыйластықпен қарайтын, азаматтық ұстанымы бар, ұлтжанды, отансүйгіш азаматтарды қалыптастыру.
2. Бейбітшілік және өзара қатынас мәдениетін қалыптастыру, мемлекет ішіндегі саяси кикілжің болған жағдайда күщ жұмсамай шешу қабілетін бойға сіңіру, мемлекетті агрессиядан қорғауды ұғындыру.
3. Жастардың жан-жақты дер кезінде дамуына жағдай туғызу, олардың шығармашылық қабілетін, жеке басының өмірдегі өз орнын таба білуін, өз құқығын қорғай алуын, қоғамдық ұйымдар жұмысына қатысуын қамтамасыз ету.
4. Жастар бойында еңбекке деген дұрыс мотивация қалыптастыру, жоғары іскерлік белсенділігін арттыру, кәсіптік шеберлікке қол жеткізуін қамтамасыз ету, жұмыс нарығында тиімді мінез-құлық этикасын қалыптастыру.
5. Жастардың түрлі қоғамдық дағдыларды меңгеруін қамтамасыз ету, олардың бойына қоғам әлеуеттілігі мен жағдайына деген жауапкершілік сезімін қалыптастыру, олардың әлеуметтік мінез-құлық мәдениетін қалыптастыру.
Жаңа нарықтық қоғамдық қатынастар жүйесіне өту үрдісінде бұрындары қалыптасқан экономикалық-өндірістік жүйе тоқырауға ұшырап, елімізде жұмыссыздық, осыған, байланысты туындаған жоқшылық көп қиындықтар тудырды. Жұмыс іздеп босқан ауыл жастары тарапынан құқық бұзушылық - ұрлық істеу, қарақшылық жасап жол тору, барымташылық, балағатшылдық, т.т. көбейді. Міне, осының бәрі жинақтала келіп ауыл жастарын құқықтық тұрғыдан әлеуметтендіріп, қоғам өміріне өз құқықтарын қорғап қана қоймай, заңды міндеттерін түсінетін, құқық бұзушылық жасаса, ол үшін заң алдында жауап беретіндігін сезінетін, қоғамдық тәртіп пен заңдылықтың сақталуына үнемі мүдделік танытып жүретін құқықтық мінез-құлықтары үлгілі, кәсіби біліктіліктері жоғары азаматтар етіп қосу қажеттілігін күн тәртібіне қойып отыр [31]. Бұл түсінікті де. Себебі жас ұрпақты құқықтық тұрғыдан әлеуметтендіріп, қоғамдық өмірге құқықтық мәдениеті жоғары, іскер де белсенді азамат етіп қосу адамзат өркениетті дамуының алғы шарттарының бірінен саналады. Себебі, құқықтық әлеуметтендіру барысында өсіп келе жатқан жас ұрпаққа адамгершілікке негізделген қарым-қатынас тәжірибесі игертілуімен қатар, қоғамдық өмірді реттеулерге бағдарланған заңдар мен заңдық күші бар нормалар туралы мәліметтер беріледі. Ал, өз кезегінде жастардың бойына сіңдірілген құқықтық сапалық қасиеттер олардың алдағы өмірлерінде адамгершілік қылықтары мен құқықтық мәдениеттерінің мазмұнын құрайды. Демек, бұл мәселенің оңды шешілуінің негізгі бағыттары мен жолдарын екшелеп, зерделеудің мемлекет үшін терең әлеуметтік мәні бар.
1 Қ.Б. Сейталиев. Тәрбие теориясы. Алматы, 1986ж. 4-бет.
2 Г.П. Давыдов. Основы правового воспитания учащихся общеобразовательной школы. Дисс. К.п.н. Москва, 1985г. 72-стр.
3 М.В. Лукъяненко. Проблемы совершенствования правового воспитания студенческой молодежи (на материалах неюридических ВУЗ-ов КазССР) Дисс. К.ю.н. Алма-ата, 1989г. 23-стр.
4 Қ.Д. Жоламан, А.Қ.Мұхтарова, А.Н.Төрекелов. Мемлекет және құқық теориясы Алматы, 1999ж. 157-бет.
5 Г.П. Давыдов. Основы правового воспитания учащихся общеобразовательной школы Дисс. доктора пед. наук. Москва,1985г. 93-стр.
6 Г.С. Джусупова. Формирования индивидуального правового сознания в условиях переходного периода. Дисс. канд. юр. наук. Алматы, 2001г. 110-стр.
7 Е.Н. Нүскебаев. Ауыл жастарын адамгершілік - құқықтық тұрғыдан әлеуметтендіру. з.ғ.к. дисс. 2010ж. 7-бет.
8 В.Н. Кудрявцев. Причины правонарушений. - М., 1978. - 62стр.
9 Е.О. Алауханов. Криминология /Қылмыстану/ Оқулық. - Алматы, 2005. 83-
бет.
10 Е. Қайыржанов, Л. Ерінбетова. Кәмелетке толмаған қылмыскер тұлғасы. Монография. - Алматы, 2003. 47-бет.
11 А.Н. Ағыбаев. Қылмыстық құқық. Жалпы бөлім. - толықт., 3-бас. - Алматы: Жеті Жарғы, 2007. 221-бет.
12 Ж.Д. Бусурманов. Евразийская концепция прав человека. Монография.,- Алматы: КазГЮУ, 2006. -481с.
13 М.Д. Шаргородский. Преступность, ее причины и условия в обществе // Преступность и ее предупреждение. -Л., -1966. -198с.
14 Е.О. Алауханов. Пайдақорлық-зорлық қылмыстардың алдын алудың криминологиялық проблемалары. Монография. -Алматы: Ғылым, 2005. -304 бет.
15 Д.Б. Бұғыбаева. Кәмелетке толмаған қылмыскерлерге жаза тағайындаудың ерекшеліктері. з.ғ.к. дисс. Алматы, 1999ж. 7-бет.
16 И.Н. Быстрицкий. Система правового воспитания учащихся в специальных школах. Дисс. к.п.н. Москва, 1986г. 12-стр.
17 Ә.І. Сембаев. Қазақ совет мектептерінің тарихы. Алматы, 1967ж. 15-бет.
18 Ә.І. Сембаев. Қазақ совет мектептерінің тарихы. Алматы, 1967ж. 50-бет.
19 И.Н. Быстрицкий. Система правового воспитания учащихся в специальных школах. Дисс. к.п.н. Москва, 1986г. 21-стр.
20 Қ.Б. Сейталиев. Тәрбие теориясы. Алматы, 1986ж. 75-бет.
21 А.Н. Тесленко. Психология и педагогика в деятельности правоохранительных органов (УМК) Астана, 2000г. 221-стр.
22 Қ.Д. Жоламан, А.Қ.Мұхтарова, А.Н.Төрекелов. Мемлекет және құқық теориясы Алматы, 1999ж. 196-бет.
23 Д.А. Булгакова. Мемлекет және құқық теориясы. Алматы, 2004ж. 99-бет.
24 А.Н. Аббасов. Совместная работа школы, семьи и общественности в правовом воспитания учащихся 8-10 классов. Дисс. к.п.н. Баку, 1987г, 17-стр.
25 В.М. Коротов. Мектептегі тәрбие жұмысы. Документтер жинағы. Құрастырушы және кірісае мақалалар. Алматы, 1978ж. 94-бет.
26 И.С. Макарьенко. Организация и руководства воспитатаельной работы в школе. Москва, 1974г. 16-стр.
27 Д.Б. Бұғыбаева. Кәмелетке толмаған қылмыскерлерге жаза тағайындаудың ерекшеліктері. з.ғ.к. дисс. Алматы, 1999ж. 7-бет.
28 К.Бегалиев. Предупреждние безнадзорности и правонарушений несовершеннолетних. Алматы, 1980г. 4-5 стр.
29 Г.П.Давыдов. Основы правового воспитания учащихся общеобразовательной школы Дисс. доктора пед. наук. Москва,1985г. 27-28 стр.
30 В.М.Коротов. Мектептегі тәрбие жұмысы. Документтер жинағы. Құрастырушы және кіріспе мақалалар. Алматы, 1978ж. 95 бет.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТІРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Философия және саясаттану факультеті
Әлеуметтану және әлеуметтік жұмыс ... ... ... ... құқықтық әлеуметтенуі
Орындаған 4 курс студенті
Ғылыми жетекші
Норма бақылаушы
Кафедра меңгерушісінің
рұқсатымен қорғауға жіберілді
Алматы, ... ... |3 |
|1 ... ... ... ... | ... әлеуметтендірудің мазмұны мен мәні | |6 ... ... ... ... | |14 |
|2 ... ... ... ... ӘЛЕУМЕТТІНДІРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ | |
|2.1|Құқықтық әлеуметтендірудің ... рөлі мен ... | |18 ... ... ... ... ... | |26 ... ... ... | |34 |
| ... |40 |
| ... ӘДЕБИЕТТЕР |42 |
| ... |44 |
| ... ... ... ... саясатын дұрыс жүргізе отырып оларды
әлеуметтендіру жолдарына төмендегілер жатады:
1. Қазақстан патриоттарын қалыптастыру, яғни жеке бас құқықтарымен
бостандықтарын сыйлайтын, ұлттық және діни ... ... ... ... ... ... қарайтын,
азаматтық ұстанымы бар, ұлтжанды, отансүйгіш азаматтарды
қалыптастыру.
2. Бейбітшілік және өзара ... ... ... ... ... ... ... жағдайда күщ жұмсамай шешу
қабілетін бойға сіңіру, мемлекетті ... ... ... Жастардың жан-жақты дер кезінде дамуына жағдай ... ... ... жеке ... ... өз ... таба
білуін, өз құқығын қорғай ... ... ... ... ... ... ... бойында еңбекке деген дұрыс мотивация қалыптастыру, жоғары
іскерлік белсенділігін арттыру, кәсіптік шеберлікке қол жеткізуін
қамтамасыз ету, жұмыс нарығында ... ... ... ... ... қоғамдық дағдыларды меңгеруін қамтамасыз ... ... ... ... мен ... ... ... қалыптастыру, олардың әлеуметтік ... ... ... ... ... ... жүйесіне өту үрдісінде бұрындары
қалыптасқан экономикалық-өндірістік жүйе ... ... ... ... ... ... ... көп қиындықтар тудырды.
Жұмыс іздеп босқан ауыл жастары тарапынан құқық бұзушылық - ұрлық ... ... жол ... ... ... т.т. ... ... бәрі жинақтала келіп ауыл жастарын ... ... ... өміріне өз құқықтарын қорғап қана қоймай, ... ... ... ... ... ол үшін заң ... ... сезінетін, қоғамдық тәртіп пен заңдылықтың сақталуына үнемі
мүдделік танытып жүретін ... ... ... ... ... ... етіп қосу ... күн тәртібіне қойып
отыр [31]. Бұл түсінікті де. Себебі жас ... ... ... ... ... құқықтық мәдениеті жоғары, іскер ... ... етіп қосу ... өркениетті дамуының алғы шарттарының
бірінен саналады. ... ... ... ... өсіп ... жас ұрпаққа адамгершілікке негізделген қарым-қатынас тәжірибесі
игертілуімен ... ... ... ... ... заңдар мен
заңдық күші бар нормалар туралы мәліметтер беріледі. Ал, өз ... ... ... ... ... қасиеттер олардың алдағы
өмірлерінде адамгершілік ... мен ... ... ... ... бұл ... оңды ... негізгі бағыттары мен
жолдарын екшелеп, зерделеудің мемлекет үшін терең әлеуметтік мәні бар.
Мемлекетіміздің ... ... 2001 ... 7 ... Ақтау
қаласындағы өткен жастардың бірінші конгресіндегі баяндамасында Қазақстан
Республикасының халқы мен жас ... ... ... ... ... үшін ... ... және өздеріне сенімді
болуға шақырады. Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... әлемдік мәдениетке сай болуы керектігін атап көрсетті.
Тәрбие – жеке адамды мақсатты, жүйелі әлеуметтену қағидасы ... ... ... ... ... отан сүйгіштік,
адамгершілік, еңбек, ... ... ... ... ... сияқты түрлері зерттелген. Осы аталған тәрбие ... ... және олар бір ғана ... ... ... ...... нағыз еңбекқор, мемлекет пен қоғамға зиян келтірмейтін, заң
нормаларына бағынатын ... ... ... азаматы тұлғасын
қалыптастырып, дамыту [1, 4 б.].
Зерттеу пәні мен ... ауыл ... ... тұрғыдан
тәрбиелеудегі мемлекеттік және қоғамдық әлеуметтендіру институттарының заң
баптарындағы ... ... мән - ... ... ... ... алу, құқықты оқыту мен насихаттаудың ұйымдастырылуын
жетілдіру, тиімділігін арттыру жолдарын іздестіру.
Бітіру жұмыстың ... мен ... ... ... ... мен шешілетін мәселенің маңыздылық деңгейіне байланыты анықталып
отыр. Жұмыстың ... ... ауыл ... ... ... ... ... ерекшеліктерін, оған ықпал ететін әлеуметтендіру
факторларын, отбасы, мектеп сияқты әлеуметтік ... ... ... ... берудегі ролін, нарықтық қатынастардың
орнығуына байланысты ... ... ... ... ... қайшылықтарды анықтап, шешу жолдарын табу.
Кез-келген мемлекеттің алдына қойған ... қол ... ... ... ... емес. Жастарды әлеуметтендірудің қоғам
дамуындағы алатын орны ерекше. ... ... ... ... ... әлеуметтік, саяси және рухани-идеологиялық
құрылымдарды сақтай ... одан әрі ... ... әлеуметтендру, яғни
оларды қоғамдық-саяси өмірге тарту, өткен буынның тәжірбиесі мен ... ... ... қалыптасқан қатынастар нормасын қабылдау және
белгілі әлеуметтік-саяси рольді атқаруға дайын болуын қамтамасыз ету. ... айта ... жайт ... ... ... ... ... әлеуметтік-саяси нормалар мен құндылықтарды ырықсыз ... ... ... ... бұл олардың белсенділігі мен ерікті таңдауы болуы
тиіс.
Бітіру жұмысының зерттелу ... ... ... ... құқық социолоиясында өте аз ... ... ... жас ... ... ... әлеуметтендіру мәселелерімен
айналысқан ғалымдардың қатарында Америка Құрама Құрама ...... К. ... Т. ... Р. Паундты, П. ... ...... Иерингті, Е. Эрлихті; Франциядан – ... Ж. ... Р. ... ... – С.С. ... ... Ю.И. Гревцовті, В.П. Казимирчукті, И.Конді, ... В.В. ... ... – Т.А. ... ... Қ.А. ... А.С. Ибраеваны, М.Х. Матаеваны, М.С.
Нәрікбаевты, Ғ.С. ... С.А. ... ... т.б. атаған орынды. Сонымен ... ... ... жиі бой
көрсетіп қалатын девианттық мінез - құлық, криминологиялық – қылмыстық
істердің алдын алу ... ... ... ... ... – В.С. ... Г.А. Аванесовтың,
Я.И. Гилинскийдің, К.Е. ... ... ... ... – А.Н. ... ... М.С. Бейбітовтың, Ж.Д. Бусурмановтың, Ю.В. Герасименконың,
Е.І. Қайыржановтың, М.Ч. ... , ... Ғ.М. ... Р.Т. ... Б.М. ... М.О.
Нукеновтың, Е.Ә. Оңғарбаевтың, Р.А. Подопригораның, И.И. Роговтың, Г.Р.
Рүстемованың, С.Ф. Ударцевтің, А.И. ... т.б. ... ... ... ... ... деп айтылғанымен, олардың ешқайсысы
да бұл мәселені жеке зерттеу ... ... ... ... ... өзі-ақ ауыл жастарын құқықтық тұрғыдан әлеуметтендірудің ... ... ... ... негіздеп беріп отыр десек,
артық айтқандық бола қоймас.
Бітіру жұмысының ... ... ... құқықтық
әлеуметтендірудің ең өзекті жұйесі – ... ... ... ... уақытта
құқықтық мемлекет құру мақсатында азаматтық қоғамды жоғары дәрежеде дамыту,
жас жеткіншектердің ... ... ... ... Ал ... санасы мен мәдениеті мектеп табалдырығынан бастау алатын құқықтық
тәрбие үрдісінің өтілу сапасына байланысты қалыптасып, ... ... ... ... ... ... – мұғалім-тәрбиеші.
Жоғарыда айтылып өткен құқықтық тәрбие мен болашақ ... ... ... ... осы жұмыста талқыланып
көрсетіледі.
Ұсынылып отырған бітіру жұмысында құқықтық тәрбие тарихы, ұлы ... ... ... ... ... ... ... мәні,
педагогикалық негіздері мен әдіс-тәсілдері, болашақ мұғалімдерді құқықтық
тәрбиелеуге даярлау негіздері мен маңыздылығы ... ... ... мектептегі құқықтық тәрбиенің жалпылама жоспары, оқушылардың құқықтық
білімін, ... мен ... ... ... ... ... ... есептер, адам мен балалардың құқықтары мен бостандықтары
туралы халықаралық конвенция үзінділері қосымша ... ... ... ... Дипломдық жұмыс кіріспеден, екі ... ... ... ... мен ... ... ... ӘЛЕУМЕТТЕНДІРУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Құқықтық әлеуметтендірудің мазмұны мен мәні
Әлеуметтендіру дегеніміз - ... ... ... ... орнығып, тұрақтанған әлеуметтік тәжірибені өскелең ұрпаққа
меңгерту арқылы оларға қоғамдық өмірден өз ... ... ... ету ... жиынтық ұғымы. Осыған сәйкес құқықтық әлеуметтендіру ... ... ... ... қалпы мен құқықтық мәдениет, сондай-ақ
осы саналық қасиеттердің олардың бойында қалыптасқандығының белгісі ретінде
заңды құқықтық мінез-құлықтары қалыптастырылады. ... ... ... жас ... ... ... өзара қарым-қатынастарының
астарын түсінуге, сондай - ақ қоғам өмірінің әртүрлі ... ... ... ... саяси, моральдық-этикалық, өндірістік,
экологиялық, т.б. осылар сияқты қатынастарды реттеуші ... күші бар ... ... қалыптарын, адамшылдық қасиеттерді меңгертуге,
қоғамдық тәртіп пен заңдылықты сақтауға ұйтқы болады. Өскелең ... ... ... ... ... олардың алдағы өмірінде
адамгершілік қылықтары мен ... ... ... ... ... ... ... жұққан девианттық мінез-құлықтан арылуға
мұрындық болады. Жастарды құқықтық тұрғыдан әлеуметтендіру ... өз ... мен ... білетін,көпшілік ортада өздерін–өздері
ұстай алатын, тәртіп бұзса заң алдында жауап беретінін сезінетін, белгілі
бір кәсіби мамандықты меңгеруге ... ... ... ... ... мен ... ... алатын, заңды міндетін орындайтын,
заң үстемдігін мойындайтын құқықтық ... ... ... болып
қалыптасуларына ықпал етеді. Құқықтану ілімінде құқықтық тәрбие әдіс ... ... ... ... жоқ. ... бұл саладағы талдаулар
құқықтық тәрбие әдіс-тәсілдерін ... ... ... ... ... құқықтық тұрғыдан әлеуметтендіруде белгілі бір әлеуметтік
мәні бар тәрбие нысандары мен амалдары ... ... ала ... ... жиі ... ... ... нысандары мен амалдарын
қысқаша сипаттап өтуді дұрыс деп есептедік. Адамгершілік ... ... ... сана ... ... қалыптастырып, құндылық
бағдарын айқындайтын тәрбие. Адамгершілікке ... ... ... ... тәрбиесі білім, білік, дағдыларды
игертумен қатар, тұлғаның ар-ожданын, ... ... ... ... ... ... оның ... құқығын, қадір - қасиетін
құрметтеуді, рақымшылық пен ... ... ... ... өз ... қоса ... ... тәрбиенің мазмұнын
құрайды. Азаматтық тәрбие жастарға заң, әлеуметтік, адамгершілік және саяси
жағынан өзін кәдеге жараймын деп ... ... ... жеке ... ... ... ... құлқын қалыптастырады. Құқықтық
тәрбие - жастарға күнделікті өмірде, іc-әрекетте ... мен ... күші ... ... ... ... түсіндіреді, қоғамдық тәртіпті
сақтауға, заң үстемдігін мойындауға тәрбиелейді, ... ... ... оның ... ... ретіндегі заңды құқықтық мінез-құлықты
қалыптастырады. Құқықтық тәрбиенің мақсаты - жастарды мемлекет заңдары ... ... ... құрметтеуге, қоғамның даму заңдылықтарын бұзуға
төзімсіздікке, қоғамдық тәртіпті сақтауға тәрбиелеу. Әрбір ... ... ... ... алдағы өмірінде оның құқықтық мәдениетінің
мәнін құрайды. Сонымен қатар, жоғары ... ... мен ... мазмұнын насихаттауда бұқаралық ақпарат құралдары, соның
ішінде, әсіресе,телевидение айрықша орын ... ... ... ... қадір-қасиеттер мен құқықтың қоғамдық қатынастарды реттеудегі
орны мен рөлін түсіндірудің барлық ... мен ... ... ... ... ұрпаққа елімізде тұрақтанып, орныққан әлеуметтік нормалардың,
құқықтық нормативтік актілердің, тәртіп ... ... ... ... пен құқық негіздерін меңгерту, гуманистік
адамшылдық қадір-қасиеттердің, қоғамдық тәртіп пен ... ... ... заң ... ... ... ... ету.
Құқықтық әлеуметтендіру тұлғаның заңды білуіне, құқықтық нормаларды
сыйлауына, ерікті түрде заң ... ... және оны ... ... ... ... ... сапалы пайдалану үрдісінде дамыған
мемлекеттің заңды қатынасын дұрыс ұғындырып, қалыптастырған жөн. ... ... ... ... ... ... ... ішіндегі
бірі – құқық бұзушылықтың алдын алу шаралары.
Құқық бұзушылықтың алдын-алудың негізгі мақсаты – тұлғаның санасындағы,
әрекетіндегі ... ... ... оның өзгерілуіне жол бермеу. Ал
құқықтық әлеуметтендірудің, яғни құқықтық тәрбиенің негізгі мақсаты – ... ... өз ... ... заң ... бұзбайтын,
құқықтық санасы мен мәдениеті жоғары дәрежеде қалыптасқан құқықтық
мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі құқық бұзушылықтардың алдын алу жұмыстары жүзеге
асады. Осыған байланысты байланысты құқықтық әлеуметтендіру ... ... ... ... иелі ... ... жаңылмаймыз.
Сонымен, құқық бұзушылықтың алдын алу шараларынан ... ... әсер ... ... ... ... бойынша;
- алдын алу шаралары өткізілетін оқушылар контингентінің сипаты ... алу ... ... ... мен ... дұрыс қалыптаспаған
оқушылар арасында өткізілсе, құқықтық тәрбиелеу барлық оқушыларға бірдей
жүргізіледі);
- ... ... ... алу ... ... және т.б. [2; 72 ... санасы мен мәдениеті дамыған тұлға заң нормаларына ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан да құқықтық
тәрбиені ойдағыдай жүзеге ... үшін ... ... ... мен
мәдениетін қалыптастырып дамыту қажет.
Тұлғаның құқықтық санасы мен мәдениетінің дұрыс қалыптасуына ... ... яғни ... мектеп, жанұяның ықпалы зор. Осы ... Абай ... ... үш ... ... адамнан жұғады, бірінші –
ата-анасынан, екінші – ... ... - ... - ... ... ... тәрбиелеу мақсатындағы жұмыстарды ... ... әр ... ... ... ... ... насихаттап, тәжірбие жинақтау және оның қалыптастыру
әдістері мектептің, жанұяның және қоғамның қатынасындамытады.
Тұлғаны құқықтық әлеуметтендіру ... ... ... ... болашақтағы есейген адамның немесе тұлғаның құқықтық
мәдениетінен көрініс ... Осы ... А.С. ... «анағұрлым қиын
тиетін қайта тәрбиелеу жұмысына оралмау үшін, әуелден дұрыс тәрбие беруге
тырысу керек» ... ... ... жөн. ... ... ... ... дамыту құқықтық тәрбиенің негізгі мақсаты болып табылады.
Құқықтық мәдениеттің негізгі белгілері: заң нормаларын ... ... ... ... ... заң ... бұзбау; заң күшіне
сену және т.б. Құқықтық мәдениеті дамыған тұлға – ... ... ... ... ... ... ... болуымен қатар дамымайтын
және қоғамның жан-жақты өркендеуінің ... ... ... ... ... ... ... мемлекет пен азамат арасындағы
туындаған қатынастың негізі құқық болып табылады. Тәртіп ... ... ... ... мен ... үшін ... Құқықтық мәдениеттің
қалыптаспауынан тұлғаның ... мен ... ... ... немесе пайда болмайды [3; 23 б.].
Тұлғаның құқықтық мәдениетімен қоса құқықтық ... ...... тәрбиенің негізгі мақсаттарының бірі. Адамның құқықтық
санасы қалыптаспай оның ... ... ... Сол ... ... ... ... көп көңіл бөлген дұрыс.
Құқықтық сана – Қазақстан Республикасы азаматтарының жүзеге асырылып
жүрген заңдарға, ... ... ... ... ... және ... құқыққа, басқа да құқықтық құбылыстарға
құқықтық сезімдердің, ... ... ... жүйесі [4; 157 б.]. Бұл анықтама ... ... ... ... ғылыми еңбектерінде көрініс табады. Сонымен бірге
құқықтық сана мен мәдениет, оларды ... ... ... ... Е.В. ... Ғ.С . Сапарғалиев, А.К. Котов,
В.В. Головчено ... ... ... ... ... өз ... жүзеге асуы үшін тәрбиеленуші
тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру – негізгі мақсат. Мұғалім-тәрбиеші адамның ... ... ... ... ... ... ... Құқықтық сана мен
құқықты ұғыну құқықтық білім ... ... ... ... құқықтық білім
алмай заңды әрекет пен заңсыз әрекетті ажырата алмайды; ... заң ... ... ... ... құқықтары мен бостандықтарын біліп,
қорғай ... өз ... ... Осы орайда тұлғаның алған
құқықтық білімі арқылы құқықты ұғыну процесінің жүзеге ... ... ... ... адамның санасындағы құқық ұғымы ... ... оң ... ... әсер етуші норма сипатында, яғни
жалпылама түсінік ретінде орын ... ... Сол ... бұл ... ... беру – ... ... санасын қалыптастыру мақсатында
орындалатын құқықтық тәрбиенің негізгі ықпал етуші ... ... ... ... беру арқылы жасөспірім құқықты ұғынады және оның құқықтық
санасы қалыптасып, дамиды.
Құқықты ұғынумен қоса, тұлғаны заңды құрметтеуге, ... ... мен ... әділдігіне сендіру – құқықтық сананың негізгі
белгілері. Аталынған белгілер оқушыларды ... ... ... ... ... ... ... Оған дәлел А.С. ... бір ... ... тәрбиесі біздің өміріміздің ең ... ... ...... ... ... азаматтары. Дұрыс
тәрбие – бұл бақытты болашақ, нашар тәрбие – бұл болашақтағы біздің басқа
адамдар мен ... ел ... ... ... ... қарағанда санасы
мен мінез-құлқы жаңадан қалыптаса бастаған жасөспірім – ... ... ... ... [5; 93 б.]. ... ... ... мектептегі құқықтық білім беру мен тәрбиелеу ... ... ... ... ... беру әдістері әлеуметтенуші, яғни тәрбиеленуші тұлғаның
жалпы санасы мен мінез-құлқына елеулі әсер ... ... ... тұлғаның жалпылама даму деңгейімен байланысты қалыптасады. Құқықтық
сана өзінің құрамына қарай екі топқа ... ... ... ... психология. Құқықтық идеология – бұл құқық саласында қоғамдағы
қатынастарды, құбылыстарды ғалымдардың ... мен ... ... ... Құқықтық психология дегеніміз жеке тұлғаның санасына
құқықты ұғыну, оған бағыну, талаптарын орындау, заңдарды ... ... ... Осы ... жүйелі орындалу салдарынан тұлғаның құқықтық
санасы жоғары деңгейде қалыптасады. Адамның құқықтық санасын дамыту ... ... ... ... ... – бүгінде өзекті мәселе.
Адамның құқықтық санасын зерттеу барысында оның ... ... ... ... ... ... ... болжамдалды. Оған
назар аударатын болсақ, олар – адамның [6; 110 ... заң ... мен ... ... ... оның қоршаған ортаға
пайдасын, қажеттігін қоғамдық мақсат ретінде ұғынуы;
2) құқық бұзылған жағдайда қолданылатын заңды жауапкершіліктер мен ... ... ... ... ... келетін және тұлғаға пайдалы заңды әрекеттерді
білуі;
4) құқықтық тәртіпті әдетке айналдыруы;
5) қатынасқа түсуші ортаның ... ... жеке ... ... ... ... ... қоғамдық қатынастар мен байланыстар,
нормативтік бағыттар, қоғамдық ... ... ... қалыптасып,
дамиды. Құқықтық сананың қалыптасуы мен ...... ... Оның
ойдағыдай жүзеге асуы үшін құқықтық сана қызметі өз мақсатына жетуі керек.
Құқықтық сананың ... ...... ... мен ... ... кәсіби қатынастарын ұғындыру және тұлғаны заң
нормаларына бағындыру. Құқықтық ... ... ... қоғам
құрылымымен және олардың жағдайымен анықталады.
Жеке тұлғаға құқықтық тәрбие беру ... мен ... оның ... ... және ... ... ... құқықтық мемлекеттің
негізгі мақсаттары мен саясаттарын ұғындыру шаралары ... ... ... ... ... тәсілдеріне жақызуға болады.
Тұлғаның құқықтық санасы мен тәртібін құқықтық тәрбие беру ... ... ... өзінің қоғамдық борышын, заң нормаларын орындау
және заңдылық пен құқықтық ... ... ... ... ... тәрбиелеу құқықтың негізгі қызметін жүзеге асырады. Бұл салада
құқық ... ... ... ... ... қаралса, құқықтық сана
тұлғаның санасындағы құқықтық құбылыстардың көрінісі ретінде ... ... ... ... ... табылады.
Адамның құқықтық дамуы құқықтық тәрбиенің арнайы мақсатын құрайды.
Нақтылап айтсақ: құқықтану; ... ... ... ... ... және ... оң ... қалыптастыру және т.б.
Құқықтық тәрбие өзіндік әсер етуші нысанға иелене ... ... ... мен ... ... ... Құқықтық сана деңгейі адам дамуның
жалпы деңгейіне байланысты жіктеледі.
Сонымен жеке тұлғаға сапалы құқықтық тәрбие берудің ... ... ... ... ... ... ... санасы мен мәдениеті. Мектеп
табалдырығынан басталатын ... ... ... ... ... ... құқықтық санасын қалыптастырып, жетілдіреді.
Құқықтық тәрбиенің мақсаты тұлғаның құқықтық санасы мен мәдениеті ... ... ... ... қызметінің негізгі бағыттарын ... осы ... ... жүзеге асуына негіз болады.
Жасөспірімді құқықтық тәрбиеге баулу арқылы оның өз құқықтары мен
бостандықтарын, ... ... заң ... ... заң ... ... заңға қарсы әрекеттердің мемлекетке, қоғамға, жеке тұлғаға
залалын және ол үшін ... ... ... және т.б. тәрбие шаралары арқылы
қалыптасып, дамыған құқықтық санасы мен ... ... ... ... ... ... – құқықтық санасы мен ... ... ... ... қалыптастыру болып табылады. Құқықтық
санасы мен ... ... ... ... заң мен ... ... ... аппараттар жүйесін, қызметтерін, өкілеттіктерін
ұғынатын, құқық ... ... ... ... ... өз ... мен ... қорғай алатын, заңды міндеттерін
орындайтын құқықтық мемлекеттің үлгілі ... ... ауыл ... ... ... ... ... болып
отырған девианттық мінез-құлықтың мәні,оның түрлері, сипаттамалық
белгілері, ... ... ауыл ... ... жұғу ... оның ... ... алдын алуды негіздеулердің теориялық-
методологиялық және құқықтық-заңнамалық қайнар көздері талданды.
Девианттық мінез-құлық бұл қоғамға жат әрі ... ... ... теріс қылықтар: ұсақ бұзақылық, көпшілік орында боқтап - балағаттау,
басқалардың ар-намысына, шамына тиіп ұрыну, ауыр сөздер айту, қылмыс ... ... ... нашақорлық, жезөкшелік, т.с.с. Ғалымдар ауытқымалы
мінез-құлықтың жастардың бойына жұғу ... және оның ... ... алудың жолдарын ашып беруге, түсіндіруге тырысады.
Айталық, девиацияны биологиялық және ... ... ... ... ... қылық адамның мінезімен байланысты деген пікір аясына
келіп сияды (Ч. ... Х. ... ... Ал, ... ... ... және ... түсіндірмелері жоғарыда
мысал ретінде келтірілген ... ... ... ... ... мінез-құлықтың туу және дамып, қалыптасу себептерін әлеуметтік-
мәдени факторлармен, яғни белгілі бір қоғам дамуының
белгілі бір кезеңіндегі оның әлеуметтік-экономикалық және ...... ... ... ... ... (Г.А. ... М.
Вебер, Э. Дюркгейм, Т. Ж. Карбонье, Р. ... ... Г. ... Эрлих, Я.И. Гилинский, Н.М. Коркунов, В.Н. Кудрявцев, Н. ... ... Т.А. ... А.Н. Ағыбаев, М.Т. ... ... Қ.А. ... М.С. Нәрікбаев, М.Х. Матаева,
С.Ф. Ударцев т.б.). Осы тұжырымдаманың дәлелі ретінде жастар ... және ... ... ... ... ... ақуал
ретінде нақты қоршаған ортаның және бұзақылық әрекеттерге итермелейтін ішкі
түрткілік (мотивациялық) ... ... ... Түркістан қаласы
және оның айналасындағы ауыл ... ... өзі ... ... ... ... мәліметтерін мысалға келтіреді. Сауалнамаға барлығы
345 респондент жауап қайтарды. Олардың 28,5% қыздар, ал 62,5% жас ... ... - ... ... дені ауыл ... Электронды-
есептеу машинесіне дұрыс толтырылған 316 анкета салынды. Алынған мәліметтер
ауыл жастары арасында кеңінен тараған ... ... ... ... ... күш көрсетулердің,
жезөкшеліктің, т.с.с.пайда болуы мен дамуы себептерін ... ... ... ... дискотека, клуб, кафелерде көп жүретін
жасөспірімдер арасында таратылды. Жауап беруші респонденттердің ... ... ... ғана анкеталар толтырыла бастады. Жауап беруші
респонденттер саны 4-5 адамнан 25-30 ... ... ... ... ... ... оқушылары, 36,3 пайызы мектепті бітіріп кеткендер, бірақ
әзірге еш ... ... ... 10 пайызы колледждер мен техникум
оқушылары, 6 пайызы ЖОО студенттері, 26,7 пайызы әр жерлерде, уақытша ... ... ... 11 ... ... ... ... 84,8 ауылдық жерлерден келгендер, 4,2 ... ... ... 15,2 пайызы өз ... 12,4 ... ... ... қала ... ... село ... қатынап жұмыс істейді, не оқиды, тіпті болмаса жәй қыдыруға, ойын -
сауыққа келеді. ... ... ... ... қарама-қайшы
пікірлерге толы. Сауалнама сұрақтарына жауап қайтарғандардың ақшаның қайдан
келетініне мән бермей, әйтеуір болса болды ... 44 ... ... ... екінші орынды адамгершілікті өз ... азда ... ... яғни ... ... ... екінші адамға жасама –
дегендер 40 пайызды құрады. Үшінші орындағы ... өз ... өмір ... ... мансұқ тұтқандар 39 пайыз ... ... ... ... ... еш ... қол жеткізу мүмкін емес дейтін қол
күші мықтылар төртінші орынды ... ... - 28 ... ... ... сұралғандардың 17 пайызы заңды білу және ... өз ... үшін ... ... ... ... заң талаптарына құрметтеушілік
сезімдерін білдірді. 31 пайызы заң ... ... ... деген
пікірлер айтты. Ауыл жастары арасында қылмыстық кодекс пен істеген ... үшін ... ... ... ... де ... Олардың 44 пайызы қылмыстық кодекс баптарынан аз - маз хабардармыз
десе, 38 пайызы ешнәрсе білмейміз ... ... ... ... ... ... ... бергендердің 39 пайызы кез - келген қылмыстық
істі жасауға дайын екендіктерін білдірсе, 21 пайызы ... ... ... ... деп ... ал ... 40 пайызы қылмыстық әрекеттерге
бармауға тырысады. ... ... ... ... да ... ... ... ба?” - деген сұраққа жауап бергендердің 3,5 пайызы “жоқ’’
деп жауап берсе, ... ... ... 36,5 ... ... ... ... жауаптардан байқап отырғанымыздай,
көбінесе ішімдік ішуге немесе есірткі шегуге үйір жасөспірімдер ... бір ... ... да ... тұрады. Жасөспірімдер арасында орныққан
келесі бір маңызды фактор - олардың өз құрбы - құрдастары арасында ... ... әзір ... Сауалнама сұрақтарына жауап
бергендердің 77,2 пайызының пікірлеріне қарағанда қазіргі ... ... ... қол ... ... емес ... сұралғандардың 21,8
адамгершілік жасау әлсіздік белгісі деп санайды. ... ... ... ... болу үшін қандай ерекшелік қажет?” деген ... ... ... ... білу ... ... 38 ... өз артықшылығымен, ал 20
пайыз басқалай жауаптар қайтарған. Өз ... ... ... ... сұралғандардың 45 пайыз дайын тұрса, 12,6 пайыз байқамаған сыңай
таныту керек дейді, 41,6 пайыз басқаша әрекет жасауды қалайды [7; 7 ... ... ... өзі ... ... оның көлеңкелі
жақтарынан, әртүрлі әлеуметтік келеңсіздіктерден, сәтсіздіктерден туындап
жататын құбылыс. Демек, оны жою үшін ... ... туу, өсіп – ... мен зардапты салдарларын, алдын алу шараларын қалай ұйымдастырып,
жүргізуге болатындығын зерделеу керек.
Заң әдебиеттерінде жастар арасындағы ... туу және ... ... ... жетерлік:
а) Қылмыстылық зардап тудыратын кейбір мән - жайлардың жиынтығы ретінде
қылмыстылықтың барлық ... және ... ... ... ... ... ... ретінде ерекше себептерді бөліп алу [8; 62 б];
ә) себептерді объективтік және субъективтік деп бөлу [9; 83 б.];
б) жалпы ... ... және ... ... ... [10; 47 б.];
в) қылмыстылық себептерін жалпы әлеуметтік құбылысқа, нақты қылмыстардың
белгілі бір ... мен ... ... [11; 221 б.];
г) қылмыстылықта әлеуметтік себептерден басқа биологиялық себептер де бар
деген пікір ... [12; 481 б.]. Өз ... ... ... ... қылмыстылықтың себептері, жалпы себеп болып табылады. Ал,
нақты қылмыстық себептегі – ол ... ... үшін ... ... ... ... [13; 198 ... баяндалғандарды ескере отырып, қылмыстылықтың жалпы себептерін және
нақты ... ... ... жағдайын ажырату қажет. Нақты
қылмыстың себептері мен жағдайы, ол:
1) тұтынушылықты, мүдделерді, нақты адамның құндылыққа бағдарын оң ... ... ... ... ... болатын орта;
2) қылмыстық себептіліктің өзі;
3) адамның қалыптасу, өмір сүру ... және ... ... ... өзі болатын және мінез-құлықтағы қылмыстық себептіліктің ... іске ... ... ... (нақты қылмысқа мүмкіндік тудыртатын)
жағдайлар [14; 304 б.].
Жасөспірімдер бұзақылыққа мектеп жасынан тартылуда. ... ... ... ... ... ... батыстың “сұлу өміріне”
еліктеушілер көп- ақ. ... ... ... пен ... сөздерге
әуестік, жігерсіздік пен жаманға еліктеушілік көптеген жасөспірімдерді
есірткі шегуге де ... Біз ... ... ... ... жас ... ... жаманға ... 29,4% ... ... ... ... ... ... теледидарда, бейнефильмдерде наркомандар туралы
материалдар мен хабарлардың көп берілуіне ... ... жас ... 15,3% ... 22,5% модадан қалмау үшін
үйрендік дейді, 25% ... ... ... думанды күн кешулерде,
дискоклубтарға барып жүріп үйір болғандарын мойындаса, 17% - аулада үйір
болған, 8% ... ... ... Ең ... ... үшін ... үйірлік өмірлік сәнге айналып үлгерген. Ал, ... ... ... ... ... ... ... сүйенсек, Қазақстанның Оңтүстік өңірінде заң
бұзушы ауыл жастарының 2\3 ... ... ... Ал, ұрлық жасап
жауапқа тартылған ауылдық қылмыскерлердің 39,6% бір рет ұрлық жасап жауапқа
тартылса, қалғандары, ... 1\3 ... ... рет ... ... Егер бір ... ішінде 3-4 ұрлық жасалса, оның 7,5 пайызын ... ... ... ... Ал, бір айда 8-9 ... ... оның ... ауыл жастары үлесіне тиесілі болып келеді, ал, үш айда 10 ... оның 20,7 ... ... жастардың үлесінде. Міне, сондықтан да
ауыл жастары ... ... ... негізгі проблема болып қала
беруде. Жастар арасында құралған қылмыстық топ ... 40 ... ... ... күшті, шыныққан содырлар болып келсе, 20 пайызы
қылмыстық заңдарды жақсы ... 17 ... қару ... ... ал 13
пайызы ұрлық жасарда оны орындалу жоспарын ... ... ұста ... ... ... ... құқық қорғау органдары тарапынан сұрыпталған
фактілерден ... ... ... келіп түйген ойымыз мынадай:
Жоғары моральдық және адамгершілік қадір-қасиеттерді аяққа ... ... ... мен құқықтық нормаларды белден басып қайсы бір
жастар(олардың ішінде ауыл жастары да бар) тарапынан ... ... ... ... қала ... ... жиналған жерлерде
басқалардың ар-намысына, шамына тиіп, ... ... ... нашақорлық, зинақорлық, нәпсіқұмарлық, ... ... ... бір ... айтқанда, өркениеттілікке жат мұндай
тәртіпсіз мінез - құлық көріністері бүгінгі таңда қоғамымызда орын ... ... ... пен ... ... ... ... міндетіміз ауыл жастарының өнегелі тәрбиесіне серпіліс,
қылмыстанған мінез - құлықтарына ... ... үшін ... ... ... ... анықтау болып табылатындықтан, келесі бөлімде
олардың бойына биік адамгершілік ... пен ... ... ... іс - ... ... екшеленеді.
1.2 Құқықтық тәрбиенің қалыптасу тарихы
Қоғамдағы құқықтық тәрбиенің ғылым ретінде қалыптасу қажеттігі ХҮІІ
ғасырдан бастау алды. Бұған ... ... ... ... ... түрткі болды. Осыдан бастап жасөспірімдер арасындағы ... ... алу ... ... құқықтық тәрбиенің қоғамда
орны ерекше болып табылады.
Қандай да болмасын қылмыстың алдын алуда, ... ... ... сосын
оның ішіндегі құқықтық тәрбие негізгі құрал болып есептеледі.[15; 7б.]
Осы орайда құқықтық тәрбиенің жеке ... ... ... ... ... ... ... патшалығындағы кәмелетке толмаған
жасөспірімдердің ... ... ... ... байланысты қалыптаса
бастады. ХҮІІ ғасырдың басы мен ортасында кәмелетке толмаған ... ... ... ... ... қорқыту мақсатында
қылмыстың алдын алу шаралары ... өлім ... ... ... жылы ... балаларға қолданылатын өлім жазасы қамауға алу,
қамшымен дүре ... ... ... жазалармен ауыстырылған. Ал 1742 жылы
құқық бұзушы балаларды қинау, ... ұру ... ... ... ... қабылдаған. 1765 жылы ІІ Екатерина патшайым 10 жасқа дейінгі
қылмыскерлерді жазаламау және 10-17 жас ... ... ... жаза түрі ... ... қаулыға қол қойылды. 1833
жылғы заңдар жинағына сәйкес жасы 10 ... ... ... әрекетке
қабілетсіз деп танылып, 10-17 жастағы құқық ... ... ... мен ... ... ... отырған. Осы заңдар
негізінде 10-14 жас аралығындағы кәмелетке толмаған жасөспірімдерді ... ... ... мен ... мен түрменің ... ... ... жазаласа, ал 14-17 жасар қылмыскерлерді бас
бостандығынан айырып, ... ... ... ... [16; ... балалар арасындағы құқық бұзушылықты жою мақсатындағы қажетті
болған жалпы тәрбиенің бір саласы құқықтық ... ... ... ... аяқ ... ... құқықтық тәрбие жас өспірімдер арасындағы құқық
бұзушылықты алдын алу мақсатында бастау алғанына ... ... ... – ХҮІІ ... ... ... философия ғылымдарының
ішінде болып зерттелсе , ХҮІІ ғасырда педагогика ... ... бір ... бөлініп шықты. Осы саланы зерттеуші ғалымдар тәрбие мәселелеріне де
назар аударып отырған. Бұл ... ... мен ... тәрбие мәселелерін
зерттеушілер қатарына Я.А. Коменcкий, Д. Локк, И. Кант, Т. ... ... және т.б. ... ... ... ... ... құқықтық мемлекеттің үлгілі азамат
тұлғасын қалыптастыру мақсатында дамытып, жетілдіруді ... ... ... ... үшін, тәрбие үрдісінің жас буыннан басталуын
қолдады. ... ... ... мен ... беру өзара байланысты ... ... ... ... беру уақытында және оқудан тыс
уақыттарда жүзеге ... ... ... Осы ... ... және жан-жақты білім мен тәрбие беретін мектеп
қалыптастыру қажеттігі туды.
Қазақстанның Ресей патшалығының ... ... 1731 ... ... ғасырдың аяғында Солтүстік Қазақстан облыстарын басқару ... ... оқу ... яғни ... ... ... 1841 жылы Жәңгір
хан алғашқы орыс мектеп-пенсионын ашты [17; 15 б.]. Осы ... ... ... діни ... ... мен ... ... медреселер қызмет
атқарған. Медресе өз қызметтерін Кеңес өкіметі құрылғанша ... ... жылы ... ... ... ... ашылған әскери училище
1844 жылы кадеттер корпусы болып қайта құрылды. 1850 жылы Орынбордың шекара
комиссиясы жанында 7 ... ... ... Бұл ... ... ... ... патшалығының қаулыларын, заңдарын, тарихын және т.б. оқыта
отырып, ... ... ... жасамауға міндеттен, жазалау шараларымен
қорқытып отырды. 1881 жылы Діни ... ... ... ... мен уездік училищелерде оқитын 10 қазақ, 10 орыс балаларына
арналған пенсион ... Онда ... ... ... ... ... педагогикалық қызмет атқаруға тиісті болды. Қазақ
балаларына арналған мектептерді білім беру мен ... ... ... ... ... Ы. ... ... Ш. ... және ... А. ... еді. Олар өз ... ... теріс қылық жасамайтын,
қоғамдық тәртіпті ... ... ... ... ... ... ... Кеңес өкіметі орнап, жастардың құқықтық әлеуметтенуіне
зор ықпал етті. 1917 жылы 15 ... В.И. ... мен ... ... А.В. Луначарский «Тәрбие және білім беру ісін діни мекемелердің
қарамағынан алып ... ... ... ... беру туралы» қаулы
қабылдады [18; 50 б.]. Кеңес үкіметінің жаңадан құрылған кездегі тәрбие
мәселелерін ... ... ... А.В. ... Н.К. ... ... С.Т. Шатцкий, П.П. Блонский және т.б. жатқызуға болады.
Тәрбие мәселесін зерттеуші ... жаңа ... ... ... мақсатында коммунистік тәрбиеге көп көңіл бөлді. Коммунистік
тәрбие арқылы ... сүю, заң ... ... өз ... ... ... ... сынды бағыттағы патриоттық, құқықтық ... ... ... 4 наурызында В.И. Ленин қатысуымен мемлекеттік құқықтық
тәрбиелеуші орган құрылды [19; 21 б.]. Бұл ... ... ... ... ... ... ... мен соңында тәрбие мәселелеріне байланысты ғылыми
еңбектер мен зерттеулер көбейе түсті. Құқықтық тәрбие ... ... ... ... алумен шектеліп қана ... ... ... алу ... ... ... бір ... ретінде
қарастырылды. Осы кезеңде құқықтық тәрбиеге көп ... ... ... ... А.С. Макаренко, С.Т. Шатцкий, ... А. ... Д.Г. ... М.А. ... ... А. ... В.М. ... А. Медведов, А.С. Пашов,
И.Ф. Рябко және т.б.
1970 жылғы 15 ... КПСС ... ... комитетінің
«Еңбекшілерге құқықтық тәрбие беруді жақсарту ... және 1979 ... ... ... ... мен ... бұзушылыққа қарсы күрес жұмысын
жақсарту ... ... ... ... оқу орындарында Кеңес заңдылығының негіздерін ... ... ... [20; 75 ... ... 16 ... ... тәуелсіз, егеменді мемлекет
болып жарияланды. Қазақстан егеменді, тәуелсіз, құқықтық, зайырлы, унитарлы
біртұтас мемлекет болғандықтан, мұндай мемлекеттің азаматы деген ... ... адам ... ... өзекті мәселе болып отыр. Қазақстан
мемлекетінің үлгілі азаматын қалыптастыру ... ... ... ... құқықтық тәрбие негізінде жүзеге асады. Қазақстан
Республикасының құқықтық тәрбиеге ... ... ... ... ... Л.А. Байсеркеев, Л.К. Керімов, Г.С. Джусупова, Ж.А. ... ... З.К. ... С.Б. ... Д.Б. Бүгыбаева және т.б. атауға
болады.
Жастарды құқықтық әлеуметтендіру ... заң ... мен ... өте аз ... ... заң ... мен ... социологиясы
қилысында жас ұрпақты құқықтық тұрғыдан әлеуметтендіру мәселелерімен
айналысқан ғалымдардың қатарында ... ... ... ...... К. Мертонды, Т. Парсонсты, Р. Паундты, П. Сорокинді ; Германиядан
– Р.фон Иерингті, Е. ... ... – М. ... ... Р. ... ... – С.С. ... Б.К. Бабаевты,
Ю.И. Гревцовті, В.П. Казимирчукті, И.Конді, В.Н. ... ... ... – Т.А. ... ... Қ.А. ... А.С. ... М.Х. Матаеваны, М.С.
Нәрікбаевты, Ғ.С. Сапарғалиевті, С.А. ... Ш.В. ... ... ... ... ... ... арасында жиі бой көрсетіп қалатын
девианттық мінез - құлық, криминологиялық – қылмыстық ... ... ... ... ... ... ... ресейліктер –
В.С. Афанасьевтің, Г.А. Аванесовтың, Я.И. Гилинскийдің, К.Е.
Игошевтің, ... М.Д. ... ... ... Ағыбаевтың, Е.О. Алаухановтың, М.С. Бейбітовтың, Ж.Д.
Бусурмановтың, Ю.В. Герасименконың, Е.І. Қайыржановтың, М.Ч. ... ... ... Ғ.М. ... Р.Т. ... Б.М.
Нұрғалиевтың, М.О. Нукеновтың, Е.Ә. Оңғарбаевтың, Р.А. Подопригораның, И.И.
Роговтың, Г.Р. ... С.Ф. ... А.И. ... ... ... ... тұрғыдан әлеуметттендіру қажет ... ... ... да бұл ... жеке ... ... қарастырып, екшелемеген. Міне осының өзі-ақ ауыл жастарын құқықтық
тұрғыдан әлеуметтендірудің мән-мағынасын ... ... ... беріп отыр десек, артық айтқандық бола қоймас.
2 АУЫЛ ... ... ... ӘЛЕУМЕТТЕНДІРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
2.1 Құқықтық әлеуметтендірудің қоғамдағы ролі мен маңызы
Бүгінгі кезде құқықтық мемлекеттің ... ... жеке ... яғни жаңа ... ... тәрбиелеу өзекті мәселе болып
табылады. ... ... ... ... ... түрде құқықтық тәрбие
беру арқылы ғана белгілі бір қоғамның саналы ... ... Осы ... ұлы ... ... ... «Адамға ең бірінші білім
емес, тәрбие берілуі керек. Онсыз берілген білім – азаматтың қас ... ... оның ... өміріне апат әкеледі», деген орынды пікіріне сүйене
отырып, бүгінгі танда жаңа заманға сай тәлімдік-тәрбиелік ... ... ... ... ... ... болып табылады. Сондықтан да болашақ ... жас ... ... ... ... ... тәрбиенің маңызы зор.
Үлгілі азамат тұлғасын құқықтық тәрбиелеу арқылы әлеуметтендіру ... ... ... ... мәселесі. Тәрбиелеу – тұлға қалыптасуының
негізгі факторларының бірі [21; 221 б.]. Ал ... ... ... ... азаматтық қоғам орнатып, құқықтық мемлекет құру
мақсатына жетуге ... ... ... ... ... атты ... арналған
еңбегінде нағыз азаматтың өз құқықтары мен бостандықтарын білетін, өз
міндеттерін орындайтын, адал ... ... ... ... ... сыйлайтын, табиғатты қорғайтын қасиетеріне иелі адам ... ... ... орай ... ... беру ... ... пен құқық туралы білімдерін, құқықтық санасы мен мәдениетін,
Республика ... ... және оның ... ... ... ... жеке тұлға қалыптастыру қажет.
Құқықтық тәрбиенің қызметі – ... ... ... ... заңды
ерікті түрде орындаушы, құқық пен ... ... ... ... және заң нормаларын бұзбайтын саналы азамат қалыптастыру.
Тіптен Сократтан ... ... ... ... қадірлейтін азаматты
тәрбиелеуді қажет ... ... ... ... ... ... айтып өттік. Бүгінге дейін бұл көкейтесті
мәселе әлі де ... өз ... ... ... ... тәрбиеге баулу мәселелері ертеден келе жатқан өзекті
мәселелердің бірі екендігіне көзіміз жетеді. Атақты ... ... ... ... ... ... келе, оның тұлғаның жан-
жақты толық ... ... ... ... бірі ... ... да оның ... мемлекет азаматын жалпы тәрбиелеу жүйесінің бір
бөлігі ретінде қарастыруға болады. Осыған байланысты құқықтық ...... ... ... ... ... көзіміз жетеді.
Әрбір азамат құқықтық тәрбиелеуде өзін-өзі жетілдіру арқылы қоғамда
беделді ... ие ... өз ... ... ... ... таңдауға және заң нормаларының ережелерін сақтауға, әрі
шартты міндеттерін орындауға бейімделеді. Сол себепті құқықтық ... ... ... ... беретін орта мектептерден бастау алып, оқушы жастар
үшін нысанды қажетттілік ретінде танылуға тиіс.
Мектеп оқушысы іргелі ... ... ... өз құқықтары мен міндеттерін
белгілі бір дәрежеде білуі керек. Олар еліміздің Ата ... ... ... ... адал ... етуге міндетті. Осыған байланысты оқушының
құқық бұзушылық жағдайларын ескерту арқылы оның алдын-алу мәселелері өз
шешімін ... ... Бұл ... ... төңірегінде құқықтық
тәрбиенің мынадай маңызды жақтарын ашып көрсетуге ... ... ... мен ... ... ұғыну, оларды
сақтау, құқық қорғау органдары мен азаматтарға қызмет көрсету;
- ... пен ... ... ... қажеттілігін ұғыну;
- құқықтық тәртіпті сақтау қажеттілігін дәлелдеу;
қоғамға, мемлекетке, жеке тұлғаға зияны ... ... ... ... ... немесе жауапкершіліктің туындауын сезіну және т.б.
Қазіргі уақытта құқықтық тәрбие мәселесін дамыту – тек ... пен ... ... ... қойған мақсат ғана емес, ... ... ... ... ... тәрбиелеу мектеп, жанұя мен
қоғамның жасөспірімге жан-жақты ықпалы арқылы ... ... ... ... ... беру ... оның ... күші мен санасын
дамытуға қоршаған ортаның оңды ... ... ... ... ... қалыптастыруға тәрбиелік ықпал ететін мектеп, жанұя
және қоршаған ориа екендігі анық. Оқушыны тәрбиелеуге мектеп ... мен ... ... зор, ... тұлғаның жан-жақты және гармониялық
дамуы мектептің әсерінсіз ... ... ... ... ... ... дамуына зор мүмкіндік пен ... ... Ол ... ... ... және ... ... дамуына
негіз болады. Адам мен ортаның өзара қатынасы тұлғаның қалыптасып, ... ... ... табылады.
Құқықтық тәрбие беру процесі жоғарыда көрсетілген әсер етуші
субъектілермен қоса ... және ... ... ... ... ... Жеке адамның жағымды мінез-құлықтарын қалыптастыру мен жағымсыз
қасиеттерді жою мақсатында оқушылармен ... ... ... өзіндік тәрбие
болып табылады. Арнайы тәрбие – болашақ мамандарды өз кәсіптеріне негіздеп
қалыптастыру. Қарастырылып ... ... ... және ... ... ... мен студенттерге бағытталған процесс. Осы орайда құқықтық
тәрбиені сапалы жүзеге асыру субъектілердің және тәрбие әдістерінің ... ... ... көзіміз анық жетіп отыр.
Құқықтық тәрбие құқық нормасын алдымен жазалау құралы емес, қоғамдық
қатынасты ешқандай ... ... ... ... ... құқықтық
санасы мен тәртібін қалыптастыра отырып, құқықтық тәрбие заң ... өз ... ... ... нормаларын бұзбайтын саналы
азаматты тәрбиелеу арқылы құқықтың негізгі қызметін жүзеге асырады.
Ғалым заңгерлердің теориясы бойынша құқықтық ... іске ... ... ... төрт ... тұрады [22; 196 б.]:
1) қоғамдық құқықтық сана;
2) құқықтық норма жүйесі;
3) құқықтық тәрбие жұмысының нысаны және әдіс-тәсілдері;
4) тәрбие жұмысымен қамтылған ... ... ... аталынған құқықтық тәрбиенің жүзеге асу механизмі арқылы қоғамдағы
заңдылықты, құқықтық тәртіпті дамытып, жақсартуға болады.
Құқықтық тәртіп дегеніміз субъектілердің ... ... ... ... жүйесі, бұл әлеуметтік байланыстардың
реттелу жағдайы, заңдылықтың шынайы ... ... ... ... тәртіптің ерекшеліктері [23; 99 б.]:
- оның құқық нормаларында жоспарлануы;
- осы нормаларды жүзеге асыру кезіндегі туындауы;
- мемлекетпен қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... нәтижесі болып табылуы.
Сонымен құқықтық тәрбиенің мәселелері құқықтық сана мен мәдениеттің
қалыптасуы, жаңаша қалыптасқан құқықтық ойлардың ... ... ... ... ... болып табылады.
Құқықтық тәрбиенің сапалылығына байланысты үлгілі азамат тұлғасы
қалыптасады. Құқықтық санасы мен мәдениеті ... ... ... ... ... орнатудың басты кепілі. Құқықтық мемлекеттің негізгі
құрамының бірі – қоғамдағы жоғары дамыған ... ... ... ... ... мен ... ... әділдікті, қоғамды
қорғау сияқты заңды құралдармен ... ... ... ... ... ... жаңа адам тұлғасын қалыптастыру жөніндегі ... ... ... ... ... ... тәрбиенің адам бойындағы құқықтық білімі, өз құқықтарын,
бостандықтары мен ... ... ... ... ... элементтер әр
уақытта да қажетті. Біздің қоғамымыздың заңның құндылығы құқықтық мемлекет
талаптары мен құқық ... ... ... ... ... ... мазмұнына сәйкес келуі үшін қажет. Құқықтық тәрбие
мәселелерін шешу дегеніміз оның ... мен ... ... ... ... болып табылады.
Сонымен жасөспірімді құқықтық тәрбиелеу арқылы заң ... ... өз ... мен ... ... ... ... орындайтын, қоғамдық тәртіпті бұзбайтын, ... мен ... ... ... ... мемлекет азаматын
қалыптастырудың қазірде ... пен ... ролі өте ... ... ... ... қылмыс жасаушылық өршіп тұр. ... ... ... қалыптасып, орныққан тәртіп нормаларын
бұзудың қандай жаза түрлерімен жауапталатындығын түсіндіру үшін, сондай-ақ
заңды сыйлау, заң ... ... ... ... ... ... ... ойдағыдай ма деген сияқты сұрауларға жауап
қайтару үшін ауыл ... ... ... құқықтық оқу, құқықтық
насихат жұмыстарының жай-жапсарына талдау жасау керек. Онсыз ауыл ... ... ... ... ... орны мен ... мүмкін емес. Ауыл жастарының құқықтық оқуы жергілікті ... ... ... 1995 ... 21 маусымдағы “Қазақстан
Республикасында жалпыға бірдей құқықтық оқытуды ... ... ... ... ... ... алынған. Жастар арасындағы құқықтық
оқытудың дұрыс ұйымдастырылып, өткізілуіне жауаптылық жергілікті ... ... ... ... үйлестіру - әдістемелік кеңестеріне
жүктелген. Осы кеңестердің ұсынысымен ... ... ауыл ... ... мен ірілі - уақты өндіріс ошақтарында жастардың
заңтану мектептерін ашуға бұйрықтар ... ... ... ... және ... ... оқу ... тыңдаушылар
санын, оқу бағдарламаларын бекіткен. Оқыту мерзімдері қабылданған
бағдарламаға сәйкес екі ... ... бір ... ... ... ... қазан, аяқталуы - мамыр айы. Ауыл жастарына ... ... ... заң ... ... Ал, ірі заң ... ... облыс орталықтарынан заңгер насихатшылар, заңгер ғалымдар
шақыртылады. Сонымен ... ауыл ... ... ... ... ... құқықтық білім беру ... ... ... ... нысандары кеңінен пайдаланылады. Бұлардың
міндеті – ауыл жастарын мемлекетімізде қабылданып, ... ... ... ... ... ... білуге, құқықтық
білім негіздерін
меңгертуге және насихаттауға көмектесу.
Құқықтық ... мен ... ... бір ... жүргізілу
нысандарыретінде лекция оқу, баяндама жасау, әңгіме, ... ... ... ... сайыстар, т.б. пайдаланылады. Құқықтық оқыту
сабақтары үш түрде өткізіледі. Жалпылама ақпарат беру дәрістері: құқықтық
тақырыптарда әңгіме өткізу, ... ... ... ... ... ... дөңгелек стол ұйымдастыру; рөлдік ойындар ... ... ... ... қызметкерлерімен кездесулер өткізу.
Ұғындыру мен машықтандыруда мынадай әдістер: үйрету, тапсырма беріп, ... ... ... ету, т.т. ... ... және тежеу
әдістері де (ынталандыру әдістері: сенім көрсету, жағымды бағалау, мақтау;
мадақтау түрлері: алғыс ... ... ... тапсыру, т.т; тежеу
әдістері: жазалау, ұялту, сөгіс беру, ескерту, т.б.) кеңінен пайдаланылады.
Дегенмен, ауыл ... ... ... ... мен ... қатар біршама кемшіліктер де орын алуда. Мысалы, көптеген
құқықты оқыту мектептерінде заң талаптары схемаланып, кестеленген ... ... ... тізбелері тақталанбаған. Сонымен бірге
құқықты оқытудың жаңа ... мен ... ... ... Заң баптарындағы құқықтық нормалардың мәнін түсіндірулерде де
кемістіктер баршылық. Осы ... алып ... ауыл ... тәрбиесі мен оқуын одан әрі жетілдіре түсу үшін ... ... жаңа ... ... мен ... оқу ... ... қолға алынғаны жөн. Әсіресе, сабақ өткізгенде ауыл жастарына
қоғамдық ... ... ... ... шешуші рөл ойнайтын
заңдардың, ең алдымен ел Конституциясының баптарында мазмұндалған ... ... ... және ... негізделген құқықтық
нормалардың мән – мағыналарын түсіндірулердің берері мол. Өйткені ... ... ... Конституцияда белгіленген өз құқықтарын,
бостандықтарын және міндеттерін біле ... ... ... тәртіп
қорғау қызметкерлерінен, сот орындаушыларынан ... ... ... ... Олар ... ... әр уақытта қалың көпшіліктің, жай
азаматтардың құқықтық мәртебелерін құрметтей бермейді деп ... ... ... ... ... қарапайым саналық түсініктердің обьективті
себептері бар екендігі де ... Оны ... ... ... ... жүрміз. Демек, осы айтылғандардың өзінен-ақ ауыл жастарының құқықтық
мінез - құлқы мен санасының қалыптасуының зор ... бар ... ... ... ... ... ... мазмұнында Қазақстан Республикасы
Конституциясының әрбір бабының мазмұны ... ... ... ... Т.А. ... М.Т. ... ... Қ.А. ... А. ... М.Х. ... И.И.
Роговтың, Ғ.С. Сапарғалиевтің, С.С. Сартаевтың, С.А. ... ... С.Ф. ... т.б. ... айтылған ой - пікірлерге арқа
сүйей отырып, байыптаған. Ауыл жастарының құқықтық оқуында жиі ... ... ... ... кәмелетке толмағандардың
қылмыстық жауаптылығы бөлімі баптарының ... ... ... ... ... ... ... Е.О. Алаухановтың, М.С. Бейбітовтың, Ю.В. Герасименконың, Н.
Дулатбековтің, Е. ... Ү. ... Е. ... ... Қ. ... Ғ. ... С.С. ... Нәрікбаевтың, Р.Т. ... Е.Ә. ... ... С. ... Д. ... және ... ... жасала отырып, әдістелді. Сонымен қатар осы бөлімше
мазмұнында жастардың құқықтық тұрғыдан тез ... ... ... ... ... ... кейбір баптарының мазмұнының
жұмсартылуын немесе мүлдем алып ... ... ... өз ... ... пен ... сақталуын қатаң талап ете отырып, халқының,
соның ішінде өскелең ұрпағының бойына Отанына сүйіспеншілік, патриоттық
сезімдерді, биік ... ... - ... ... қалыптарын,
қоғамдық тәртіп пен ... ... ... ... ... мен заң ... ... мүдделік танытып отырады. Оның
орындалуына барлық жағдайлар тудырады. Ауыл жастарынын ... ... ... де ... бір айғағы.
Жастарды (олардың ішінде ауыл жастары да бар), олардың бойларына жұққан
девианттық мінез-құлықтан арылтып, қоғам ... ... ... ұйтқы болып жүретін белсенді азаматтар етіп қоспайынша құқықтық
мемлекетті орнықтыру мүмкін емес. Себебі осындай ... ғана ... ... одан әрі ... ... сөйтіп азаматтық
қоғамның орнығуына себепші бола алады. Міне, ... ... ... ... ... ... адамгершілік қалыптары, құқықтық
сана–сезімдері мен құқықтық мәдениеттері ... ... ... ... әлеуметтік, моральдық және құқықтық тұғырларын қарастырып,
зерделеудің заң ғылымында маңызы өте зор. ... ... ... жеткіншектерге құқықтық білім мен құқықтық тәрбие берудің ... ... іс - ... ... мыналар құрайды.
- Жалпы адамзаттық құндылықтар мен ... ... ... ... ... ... құқықтық тұлғасының қалыптасуына
барлық жағдайлар жасау;
- Құқықтық тұрғыдан ойлай білу ... ... ... ... ... ... келе ... нарықтық қоғамда өмір сүріп
отырғандығын сезінуге, республикада ... ... ... ... ... ... азаматы ретінде
республикада қабылданып, әрекеттенуші заңдардың құзырлығына сенімділікке,
заң алдында ... ... ... ... құқық негіздерін оқытатын арнайы курстық
бағдарламалар түзу, ... ... ... оқытып, меңгерту. Дегенмен,
мектеп оқушылары арасында таратылған сауалнама ... ... ... ... ... ... мінез - құлық», «құқықтық мәдениет», «құқықтық сана»
ұғымдарының мәні мен ... әлі де ... ... ... ... ... ... «әділеттілік», «жауапкершілік» ұғымдарының мән-
мағыналары күнделікті өмірде жиі байқалатын келеңсіздіктермен ... ... ... ... жеке ... ... ... мүдделерге қарағанда жоғары бағаланған.
- «Қазақстан Республикасы мемлекет және құқық негіздері» пәні міндетті
пәндер ... ... ... ... ... саны 34 ... ... дейін көбейтілуі, курс соңында емтихан қабылдануы міндеттелуі
қажеттілігі сұралған. ... ... ... ... ... ... жас, ... ұрпақты төмендегідей мәселелердің мән-
мағыналарын ұғынып, түсінуге және іс жүзінде ... ... ... ... адам құқықтары мен бостандықтары, Қазақстан Республикасы ... мен ... ... заң ... құзырланған құқықтық
нормалардың мазмұнын ұғынып-түсіне білулеріне;
- ... ... ... ... ... мәдениет ошақтарында, демалыс
саябақтарында тәртіп ... ... ... ... мен
бостандықтарын қадірлеулері керектігін білулеріне;
- құқық негіздерін оқытуда құқықтық нормалар негізделген баптардың мазмұнын
ұғынып - түсіне білулерін, құқықтық ... мен ... ... ... ... ... әр ... жағдайларда құқықтық нормаларды пайдалана,
қоғамға жат қылмыстық немесе жағымсыз әрекеттерге құқықтық ... ... ... ... іс - ... мен ... ( өтініш, сенім хат,
келісім шарт, т.с.с.) дұрыс толтыра алуларына;
- өмірлік құндылықтар: адам ... ... ... ... ... ... ... болмысы, ар-ұят, адамгершілігі, т.с.с.
қадірлей білулері ... ... ... ... ... ... білімдер мен құндылықтарды толық меңгеруге, оларды ... ... білу ... ... жас өспірімдерге құқықтық білім мен тәрбие беру ... ... ... мен ... ... ... - түсінуі, заң талаптарын
бұлжытпай орындауы, заң нормаларын толық ұғынуы, заңға қарсы әрекеттерінің
мемлекетке, қоғамға, басқа ... ... ... және ол үшін заң
алдында жауапкершілік жүктелетіндігін білуі ... ... ... ... ... өз бойларында құқықтық сана мен құқықтық мәдениет
нышандарының қалыптасқандығын, ... ... ... ... кез - ... іс - ... заңдылықтың сақталуына айрықша
мән беріп, егеменді және демократиялық құқықтық мемлекеттің ... ... ... ... ... ат ... ... үнемі қоғамдық тәртіп пен заңдылықты сақтауға ... жас ... ... ... ... патриотизм рухында
тәрбиеленуіне, ұлтжандылыққа баулануына, Қазақстанның ... ... және ... ... ... ... және бағалау сезімдерін
қалыптастыруға;
- әрбір жас өспірімнің бойында қоғамдық белсенділік, үлкенге құрмет, ... ... ... мен ... сақтау сезімдері ... ... ... әрі ... ... ... ауыл ... құқықтық тұрғыдан әлеуметтендіруде жер-
жерде ұйымдастырылған құқықтық білім беру ... ... рөл ... ... ... ... ... саясатының негізгі бағыттары
бойынша құқықтық ... ... да ... жүргізіледі. Бүгінгі
таңда, әділет министрлігі таратқан ... ... ... ... 237451 тыңдаушыны жинақтаған 7097 құқықтық ... беру ... ... ... ... құқықтық білім беру жүйесі қызметінің
ойдағыдай ... ... ... үшін ... ... ... ... қорғау, сот органдарының тәжірибелі мамандары, ... ... ... қоғамдық ұйым белсенділері тартылған. ... әрі ... қол ... ... ... ... құқықтық тәртіп
пен заңдылықты сақтап жүруге бейім, заң мен құқық ... ... ... ... ... ... мойындайтын, құқық
бұзушылықтың неге апарып ... ... заң ... ... өз құқықтары мен бостандықтарын қорғай алатын,
заңды міндеттерін бұлжытпай орындайтын құқықтық мемлекеттің үлгілі ... ... ... ... зерттеу нәтижелері көрсеткендей,
ауыл жастарының құқықтық мінез - құлқының, құқықтық ... мен ... ... ... ... мысалы, бұқаралық ақпарат
құралдарында кеңінен талқыланып, жан - жақты насихатталған ... ... ... ... ... кәдімгідей әсері болатындығын әрі нақ
солардың ... ... ... ... ... ... ... Олай болса, жаңадан жасалатын заң жобасы
қабылданбастан бұрын бұқаралық ақпарат құралдарында ... ... ... ... ... ... тарапынан жан-жақты
түсіндіріліп, насихатталғаны жөн. Сонда ғана қабылданған ... ... ... жол ... оның баптарында ресмиленген құқық нормалары
мүлтіксіз орындалатын болады. ... ... ... нәтижелері
азаматтардың құқықтық білімдерінің олардың жас ... ... әр ... болып келетіндігіне қарай әртүрлі болып
келетіндігін байқатты. Мысалы, жас азаматтардың білімі мен ... ... ... олардың құқықтық білімдарлықтарымен қатар әлеуметтік-құқықтық
белсенділіктерінің де ... ... ... ... ... ауыл жастарының құқықтық білімдарлықтарының әлі де болса
төмендеу екендігі байқалды. Мұны «орташа деңгейлік ... » ... ... Сонымен қатар ауыл жастарының азаматтық - құқықтық
заңдардың мазмұнын түсініп, ұғынуға ... ... ... ... бұл ауыл жастарының арнаулы орта және жоғары білімді азаматтарының
құқықтық білімдарлықтарын айқындауда анық аңғарылды. Жалпы, ауыл ... ... ... ... ... ... олардың
мазмұны, реттеу салалары, заң баптарындағы құқық нормаларының мән ... ... көп ... келеді. Сұралған респонденттердің 97 пайызы
құқықтық оқыту ... ... ... ... ... құқықтық
тұрғыдан үнемі хабардар болып отыруға ұмтылыстары құқықтық ... ... ... ... ... ... ... етеді. Онсыз құқықтық мемлекетті, құқыққа
негізделген қоғамдық нарықтық қатынастарды толық орнықтыру ... ... ... ... ... ... ауыл ... құқықтық
тәрбиесін жетілдіру жолдары мен оларға сабақ өткізудің жаңа ... оқу ... ... ... ... ... Әсіресе жастар
аудиториясында сабақ өткізгенде Қазақстан Республикасы ... ... және ... ... ... олардың әрбір
бабындағы құқықтық нормалардың мәнін әрбір жастың санасына ... ... ... мінез-құлықтары мен іс әрекеттерін заң ... ... мен ... ... ұстануға, заң нормаларын
орындауға, қоғамдық тәртіпті бұзбауға , заң ... ... ... қажет.
Десек те жастарды құқықтық білім негіздерімен қаруландыру ... ... ... жағдаятты жеңілдететін іс-әрекеттермен
жымдастырыла жүргізілгенде ғана ... ... ... Ол үшін ... ... ... ауылдық жерлерде шаруашылық жүргізуге ынталы агро
және ... ... ... ... ... ... тиіс.
«Халықты жұмыспен қамту туралы» Заңның негізінде ауылдық жерлерде ... ... ... ... жылдарға арналған Мемлекеттік (жеті
жылдық) бағдарламасы жасалуы қажет. “Жол картасы” бағдарламасы ... ... Бұл ... ... ауыл жастарын еңбекпен
қамтамасыз етудің нақтылы жоспары ретінде жүзеге асырылуы ... ... ... ... ... алудың әлеуметтік базасы нығайтылуы тиіс.
Әлеуметтік көмек көрсету шаралары арқылы көпбалалы, ... ... ... ... отбасы балалары мемлекеттік қамқорлыққа алынғаны жөн.
Оларға күнделікті күн көрістері үшін өте арзан бағамен азық-түлік ... ... ... ... көбейтіп, асырып көрсету үшін жасалатын пайыз
қуалаушылық дерті құқық ... ... ... ... ... ... ... көп зардап шегетіндер жастар болып келеді. Болымсыз
жағымсыз әрекет үшін ... ... ... ... үшін қалталарына
анаша салып жіберу, т.с.с. болдырылмауы шарт. Қылмыстық ... және 259-шы ... ... егер ... әрекет
жәбірленушіге аса көп залал ... оны ... ... шектеу
қарастырылғаны жөн. Сонымен қатар кәмелетке толмағандардың тәртіп пен
заңдылықты ... ... ... ... бола ... ... тудыру
шараларын ұйымдастыру жұмыстары қылмыстық кодекстің кейбір баптарының
мазмұнын жұмсартуды, ... ... алып ... қажетсінеді. Мысалы:
-кәмелетке толмағандардың ауыр емес ... ... ... өте ... ... ... беру ... жазаға аудару арқылы,
немесе қылмыстылық қатарынан алып тастау арқылы; -ауыр емес қылмыс жасаған
кәмелетке толмағандарға қатысты бас ... ... ... ... алып ... және ... ауыр қылмыс жасаған ... ... бас ... ... ... ... тарылту
сияқты.
2.2 Оқушыларға құқықтық тәрбие берудің негіздері
Құқытық тәрбие – бұл жеке ... ... ... ... ... ... ... өзіндік құқықтары мен міндеттерін ұғынуын, құқықтың
қажеттілігін білуін қалыптастыру ... ... ... әрі ... ... Жеке ... құқықтық тәрбиелеу
үрдісі мектеп табалдырығынан, яғни адамгершілікке, отансүйгіштікке
тәрбиелеу ... ... ... ... тәрбиелеу мақсатына жету
жасөспірімнің құқықтық санасы мен мәдениетін ... ... ... ... ... ... ... шараларды
ұйымдастыру жұмыстары мынандай талапқа сай ... ... ... ... орта және ... ... оқушыларының жас ерекшеліктеріне
байланысты тәрбие жұмыстарын жүргізу; екіншіден, ... ... ... ... ... дас ... қарай құқықтық санасының
деңгейін ескерту. Осы ескерілген жағдайларды негізге ... ... ... ... мен ... құқықтық тәрбиелеу арқылы
қалыптасады. Ол құқықтық ұғыну үрдісінің ... ... ... ... ... ... оның құқықтық санасы да қалана бастайды.
Құқық ұғымы қамтылғаннан кейін оқушыларға біртіндеп ... ... ... мен ... міндеттері, құқық бұзушылық түрлері, оларға
қолданылатын заңды ... ... ... басқару органдары
және т.б. курстарға тоқтау арқылы ... ... ... ... ... аталынған бағыттар бастауыш, ота және жоғары сынып оқушыларына
арналған.
Оқушының құқықтық санасы мен мәдениетін ... ... ... ... ғана ... ... барысында да жүзеге асады. Құқықтық сананың
құқықты ұғыну арқылы дамуы, ... ... ... ... ... ... ... оқушыларды құқықтық тәрбиелеу «Қазақстан
Республикасының мемлекет және ... ... ... ... ... ... ... бағдарламасы бойынша бұл пән 9-сынып оқушыларына
аптасына бір рет ... ... тыс ... ... ... сыныптан жоғары сыныпқа дейін ұйымдастырылады. Осы орайда ... ... ... ... ... ... ... өткізген дұрыс. Өйткені, құқықтың моральдан басталатыны
айқын. Бастауыш сынып оқушыларына мораль мен құқықты, ... ... ... ... ... құқықтары мен бостандықтарын, міндеттерін
ұғындыру арқылы олардың құқықтық ... ... ... ... ... орта сыныптан бастап, ... өз ... ... ... ... тану, қылмыс түрлерін, олардың
мемлекетке, қоғамға, жеке ... ... ... ... ... құқық
бұзушылықтар үшін жауапкершіліктер мен жаза түрлерін, олардың ауырлық
деңгейін ұғыну; құқық ... ... ... ... және
т.б.с.с. мақсаттарда құқықтық тәрбие шараларының ... асуы осы ... ... ... оқушыларының құқықтық санасы сыныптан тыс және
сабақ барысында құқықты ұғыну ... ... ... белгілі. Оқушының
осы уақытқа дейін қалыптасқан құқықтық санасы мен ұғымы жоғары сыныпта
теориялық ... алу, оны ... ... ... ... ... Бұл ... тәрбие жоспары күрделене түседі.
Ал сыныптан тыс ... ... ... ... ... ғалымдармен кездесулер, әңгіме, пікірталас, ... ... ... ... ... сияқты іс-шараларды ұйымдастыру
жатады. ... заң ... ... ... ... құқық
қорғау органдарына экскурсия ұйымдастырып, оның жұмысымен таныстыру арқылы
құқық бұзушылықтың алдын алу, заңға қайшы әрекеттердің ... ... ... сендіру, заңды жауапкершіліктер түрімен танысу үрдісі жүзеге
асады.
Оқушыны ойдағыдай құқықтық тәрбиелеу үшін жан-жақты ықпал қажет. ... ... ... ғана ... аз ... Себебі оқушыны азамат
ретінде қалыптасуында оны қоршаған орта мен ... да рөлі ... ... және ... ... бірігіп құқықтық тәрбиеге баулыса,
тәрбиенің бұл түрі жан-жақты әсер ... ... ... ... ... ... дәрежеде қалыптасуына өз пайдасын тигізері сөзсіз.
Құқықтық тәрбиелеу мақсатына бағытталған ... ... мен ... ... ... ... сыйлау, қоғамдық тәртіпті бұзбау
сияқты ... ... ... ... ... ... мүмкіндік тудырады.
Кез-келген баланың ең алғашқы тәрбиешісі – ... ... ... ... тәрбиелеуге ықпал етуші негізгі субъект. А.С.Макаренко
жанұя тәрбиесін зерттеп, осы ... ... ... ... ... ... ... қаталдықпен тәрбиелеу әдісі);
2) педантизм (ата-аналардың балаларын бұйрықтарды ... ... ... ... (балаларға ақыл айту арқылы жүзеге асатын ата-ана тәрбиесі);
4) мейірімділік (ата-аналардың балаға толығымен бостандық беруі және шектеу
қоймауы);
5) ... ... ... ... жұмыс бабындағы қызметкерлер сияқты
көңіл аудару арқылы тәрбиелеу);
6) паралылық (баланы оңды әрекеті үшін уәде немесе ... беру ... ... осы ... ... ... ... сана-
сезімі қалыптасып іргеленеді. Жасөспірімді ... ... ... асуы үшін тек ... ... аз ... ескергеніміз жөн.
Сондықтан да, баланың уақыты көбіне мектепте өткендіктен мектеп пен жанұя
тәрбиені сапалы ... ... үшін ... байланыста болулары қажет. Мектеп
пен жанұя арасындағы қатынас ата-аналар жиналыстарын өткізу, ата-аналар
комитеттерін ұйымдастыру ... ... ... ... осы ... ... ... келесі формада көрініс
табады: ұжымы, жеке тұлға, жеке сынып оқушыларының ата-ана ұжымы, ... ... ... ... ... ... [24; 17 ... мұғалімдері оқушыларды жан-жақты тәрбиелеу мақсатында құқықтық
тәрбиені тәрбиеленуші жанұясымен қатар, қоғамдағы болып жатқан ... ... ... ... ... ... байланыстыра білуі
тиіс. Сондықтан оқушыларды құқықтық тәрбиелеу үрдісін ... ... ... жүзеге асыру іс-шараларына байланысты жанұя мен қоғамның
қатысуына әсер етуші орталық ретінде ... ... ... мектеп пен жанұя ғана емес,
қоғамның да ықпалы зор, яғни тәрбиеленушінің достары, ... ... ... ... да ... ... қатысы бар.
Оқушыларға құқықтық тәрбие беру міндеттерін шешу үшін қандай маңызды,
қандай қызықты ... ... ... ... ... ... оны
сақтауға деген құрметті және мектепте, ықшамауданда, қалада құқық ... ... ... ... тәрбие жұмысының тұрақты
бағыты, айқын нақтыланған жүйесі ... ... ... ... ... және құқықтық тәрбие беруге жалпы
әдістемелік басшылық жасау директор мен сыныптан тыс және ... ... ... ... ... құқық тәрбиесін беру ісін сынып ... мен ... ... ... ... олар бұл үшін ... прокуратура,
сот қызметкерлерінің, кәмелетке толмағандардың істер жөніндегі комиссия
мүшелерін және ... ... ... ... ... ... ұжымдық және жеке жұмыстарға
әдетте тәрбие жұмысының мектепте бар ... ... мен ... Жасөспірімді құқықтық тәрбиелеу негізінде ұйымдастырылған
жан-жақты біріккен жұмыс мақсатына мектептің педагогикалық ұжымы, оқушы ата-
аналары, сондай-ақ ... ... ... ... және т.б. ... әсер ету ... баланың құқықтық санасы мен ... заң мен ... ... ... өз ... мен
бостандықтарын ұғыну тәрізді қажеттіктерді орындау жатады.
Оқушылардың құқықтық мәдениетін арттыру, оларды ... ... ... рухында тәрбиелеу көбінесе бұл жұмыстың жалпы білім беретін
орта мектепке ... ... ... ... ... ... ... жасауға байланысты.
Оқушыларға құқықтық білім мен құқықтық тәрбие беру ісі, ең ... ... ... ... ... бүкіл кезеңі ішіндегі ғылыми негіздерін
оқып үйрену процесінде, мектеп оқушыларының жас ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... ... ... [25; 17
б.].
Оқушыларды қоғамдық тәртіпті сақтау негізінде тәрбиелей ... ... ... ... ... белсенді қоғамдық
әрекетке, еңбекке, өзін-өзі тәрбиелеуге қатыстыру шараларының түсіндіру
жұмысынан әлдеқайда күрделілігі ... ... ... ... және ... ... ... ретінде өткізілуінің мақсаты – ... ... ... ... ... заңды сыйлауға тәрбиелеу арқылы құқықтық ойларды
ұғынуы болып табылады. Осы мақсатта ғана ... ... оқу ... тәрбиелеу мектебі бола алады. Мектеп басшыларының көздеп
отырған негізгі мәселесі – ... ... ... ... жұмыстарын ұйымдастыра ... ... ... ... себебін тигізу. Қылмыстың алдын алу шараларын жүзеге асырудың
шешімі – ... ... [26; 94 ... Президентінің 24 маусым 1995 жылы ... ... ... ... мен білім беру туралы» қаулысының негізгі талаптарын жүзеге
асырып, жастарға өз дәрежесінде жеткілікті құқықтық тәрбие беруді ... қою – ... ... ... ... тәрбие жастар ... ... ... талаптарды құрметтеу сезімін
қалыптастырып, азаматтардың санасына ... пен ... ... ... ... ... ... ұстап, әсіресе кәмелетке жасы
толмағандар арасындағы қылмыстық ... ... ... ... [27; 16 б.].
Қылмыстылықты алдын алу шаралары – ... ... бір ... ... ... ... «Кәмелетке томаған жасөспірімдердің
құқық бұзушылықтарының қоғамда орын алуы тәрбие жұмыстарының кемшілігі ... ... ... біріншіден, білім беруші және ... ... ... ... ісі ... ... мен инспекция;
прокурорлық қадағалау, сот және ... ... ... кіреді» [28; 7 б.].
Тәрбие қоғамдық құбылыс және әлеуметтік зерттеулердің объектісі болып
табылады. Сол ... ... ... бір саласы болып табылатын
құқықтық тәрбие өз дәрежесінде жүзеге асуы үшін ... ... ... әсер ... ... ... бұзушылықты алдын алу шаралары да
жеткіліксіз. Осы орайда, құқықтық тәрбие басқа да тәрбиелеуші ... ... ... ... және т.б.) ... ... ... азамат тұлғасын қалыптастыруға әсері зор.
Сонымен құқықтық тәрбиенің, жастардың әлеуметтенуі ойдағыдай жүзеге
асуы үшін төмендегі талаптарға көңіл бөлген ... ... ... басқа да тәрбие жүйесінің салаларымен (патриоттық,
адамгершілік, экологиялық және т.б.) ... ... ... сабақ барысындағы және сабақтан тыс уақыттағы
шараларының ара-қатынасы;
3) құқықтық тәрбиенің мектеп оқушыларының барлығына ... ... ... мен ... ... ... ... заң нормаларын
орындау, бұзбау мақсаттарында жүргізілетін ... ... ... ... ... жүргізілетін шараларды жоспарлау және бағдарлау;
6) құқықтық тәрбиенің жоғарғы оқу орны студенттерінің арнайы ... ... ... ... ... ... бұл тәрбиенің жалпы
және жеке элементтерін анықтау;
8) құқықтық тәрбие жұмыстарын жетілдіру және т.б.
Ауыл жастарының ... ... ... ... ... санасының қалыптасқан белгілі бір өлшемінің денгейлік ... ең ... ... ... ... білім негіздерінің
қаншалықты орныққандығын айқындаулардан көрінеді. Осыған байланысты ауыл
жастарының ... ... ... ... орныққандығын айқындауды
біз төмендегідей тәсілді қолдана отырып, ... күш ... Ол үшін ... заң ... ... бір ... байланысты нұсқаланып,
мазмұндалған нақтылы ... ... ... сауалнамада оны сұраулы сөйлем
түрінде мазмұндап рет - ретімен ... ... ... ... ... ... ретпен тізбектеліп, қойылды:
1. Қазақстан Республикасының ... адам ... ... туралы қандай құқықтық нормалар қабылданып, белгіленген?
2. Жергілікті өкілетті органдар - маслихат депутаттары ... ... ... ... қандай мәселелерді қарауға араласа алады?
4. Қазақстан Республикасының Азаматтық ... ... ... ... ... ... реттеледі?
5. Азаматтық-құқықтық заңдардың меншік құқықтары ресмиленген баптарындағы
құқық нормаларын өзіңіздің ... ... ... ... ба?
6. Қылмыстық кодекстің 178-бабында тонау қылмыстық - құқықтық қорғаудың екі
бірдей объектісіне қол ... ... және жеке ... ... қылмыс
құрамының қайсы түріне жатқызылады?
7. Соттың ... ... ... ... ... ... жазу ... арқылы некені бұзу неке және отбасы туралы заң
баптарында ресмиленген бе?
2008 жылы ... ... ... ... сұрақтарға
қосымша Еңбек құқығынан 3, Қылмыстық құқықтан 1, барлығы 4 ... ... ... ... ... норманы орындауға зиянын тигізбегенімен, жұмысқа
кешігіп келген жұмысшыға әкімшілік жаза қолданылады ма?
2. Шығарылған жарамсыз өнім үшін ақы ... ... па әлде ... ... ... ... норманың орындалуы үшін жұмысшылардың ... ... ... ... ... ... ... Ұсақ ұрлық қылмыстың қандай түріне жатқызылады?
Әрине, сауалнама сұрақтарына қайтарылған жауаптарға қарап ... ... ... ... ... баға беру қиын.
Дегенмен, зерттеу мәліметтері ауыл жастарының құқықтық мінез - ... ... мен ... ... ... ... белгілі,
мысалы, бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен талқыланып, жан - жақты
насихатталған ... ... мен ... ... ... әсері болатындығын әрі нақ солардың көпшілігі құқықтық
білімдерінің негіздерін ... ... ... Олай ... заң жобасы қабылданбастан бұрын бұқаралық ақпарат құралдарында
жарияланып, оның негізгі баптарының мазмұны ... ... ... жан ... түсіндіріліп, насихатталғаны жөн. Сонда ғана қабылданған әрбір заң
жастар көңіліне жол тауып, оның баптарында ... ... ... орындалатын болады. Сонымен қатар, нақты - социологиялық ... ... ... ... олардың жас мөлшерлеріне және
мамандықтарының әр түрлілігіне қарай әр түрлі болып ... ... ... ... мен ... ... ... сайын олардың құқықтық
білімдерімен қатар әлеуметтік-құқықтық ... ... ... ... Дей ... ... - ... зерттеу
мәліметтеріне қарағанда, сұралған респонденттердің құқықтық ... де ... тым ... ... ... ... ... жылдары
таратылған сауалнама сұрақтарына дұрыс жауаптар 43 ... ... ... деңгейлік көрсеткіш” деп бағалауға болады. Бұл “деңгейлік
көрсеткіштен” ... ... да ... Айталық, Жамбыл облысында
сұралған респонденттердің ... ... 46,7 ... ... ... 42,3 ... болды. Конституциялық құқық нормалары ... ... екі ... да ... ... ... ... болды. Шамамен
48,8 пайыздай. Оның есесіне қалған, мысалы, азаматтық - ... неке және ... ... ... қойылған сұрақтарға, барлығын
қоса есептегенде 41,2 пайыз дұрыс жауап берілді. Ал, олардың әр ... алып ... ... - ... заң ... бойынша
қойылған сұрақтарға жауап 21,3 қылмыстық құқық ... неке ... ... ... 8,5 ... ... 2008 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы
ауыл жастары арасында жүргізілген нақты - ... ... ... көрсеткіштері біршама жоғары болды. Дұрыс
жауаптар шамамен 49,7 пайызды құрады. Дегенмен, ... ... ... еңбек құқына қатысты берілген, айталық, еңбек тәртібіне, еңбек ақының
төлену нысандарына, мүліктік залалдың ... ... және ұсақ ... ... ... ... ... қайтарылған. Ал,
конституциялық, азаматтық - құқықтық, қылмыстық және отбасы құқықтары
туралы ... ... 2006 -2007 ... ... ... ... ... деңгейлес келді. Алынған мәліметтерді белгілі ... ... деп ... да болар еді. Дей тұрғанмен, біріншіден,
екі облыстан да сұралған респонденттердің сауалнама сұрақтарына қайтарған
жауаптарының бірін - бірі ... ... ... көп. ... өзге ... ... ... мәліметтері де
азаматтардың құқықтық ... шама - ... біз ... шамада
көрсеткен. Олай болса, біздің нақтылы зерттеулеріміздің нәтижесінде алынған
мәліметтер республика ауыл жастарының жалпы ... ... ... салалары бойынша да білімдерінің шамасын айқындауға мүмкіндік
береді. Ал, ... ... - ... ... ... ... ... яғни қоғамдық қызмет пен өндіріс
жүйесінде атқаратын ... ... ... ... ... ... болады. Сүйткенімен де, бірде-бір
зерттеу ... ... ауыл ... әр ... ... топтарының өзіндік ... ... ... білімдері мен құқықтық бағдарларының ... анау ... бар деп ... ... ... ... 2008 жылы ... облысында жүргізілген зерттеу мәліметтері жұмысшы жастар ... ... ... ... жауаптарының бір-біріне бара-
барлығын аңғартты. Ал, соңғы жылдары елімізде қылмыстың өршуіне, ... аса ... ... жасалу санының одан әрі өсуіне байланысты
қылмыстық құқық саласынан қойылған сұрақтарға ауыл ... ... да анау ... ... бола ... жоқ. Ал, ... ... жоғарыда дәлелдеген: жастардың білім деңгейлері мен жұмыс ... ... ... ... ... осының негізінде олардың
әлеуметтік - құқықтық белсенділіктерінің арта ... ... ... ... түседі. 2006-2007 жылдары таратылған сауалнама сұрақтарына
қайтарылған дұрыс жауаптар жұмысшы жастар тарапынан 42,3 ... ... ... 44,2, ал ауыл ... ... көпшілігінің
тарапынан 38,9 пайызды құрады. Сондай - ақ қызметшілердің қылмыстық құқық
саласынан берілген сұрақтарға қайтарған жауаптары ... ... ... ... / ... 23,9 және 22,7 ... ... Ауыл жастарының
құқықтық заңдардың мазмұнын түсініп ұғынуға жоғары ... ... бұл ауыл ... ... білімді азаматтарының құқықтық
білімдерін ... ... ... Олар ... ... ... ... даярланған сұрақтарға қала ... ... ... едәуір жоғары дұрыс жауаптар берді. Ал, ... жас ... мен ... – техникалық қызметкерлерінің
құқықтық заңдардан жасақталған сұрақтарға қайтарған жауаптары ... ... 38,3 және 39,7. Ауыл ... ... ... - ... заң талаптарын білетіндігі және ондағы өздеріне
тиесілі құқық нормаларын ... агро ... пен ... ... ... мән – мағыналарын түсініп,
өз бас ... ... ... ... 36,3; ... ... Сонымен, біз жүргізген ... - ... ... ... оңтүстік өңірі ауыл жастарының әр түрлі әлеуметтік-
демографиялық топтары арасында құқықтық білімдердің ... ... ... ... ... ... берді, құқық қорғау
органдарының қызметі туралы ақпарат көздерімен ... ... Үш ... да ... ауыл ... ... ... жүрген заңдар туралы, олардың мазмұны, реттеу салалары, ... ... ... ... ... көп ... ... тартылған респонденттердің тек қана бірлі-екісі ғана құқықтық
мәселелерге қызығушылық білдірмеді. Мысалы, 2006-2007 жылдары ... ... ... ... 3,2 ... ғана “ құқықтық
білім алуға ... ... ... ... ал 2008 жылы
сұралғандар арасында бұл ... 1,8 ... ... ... жастардың
құқықтық тұрғыдан үнемі хабардар болып отыруға ұмтылыстары құқықты оқыту
мен құқықтық насихат жұмыстарын барынша ... ... ... ... ... мемлекетті, құқыққа негізделген ... - ... ... ... емес. Тұжырымыздың дұрыстығын дәлелдеу үшін
республиканың басқа аймақтарында ... ... ... социологиялық
зерттеу мәліметтері жоғарыда біз жинақтаған ... ... ... ... ... ... жұмысы – бүкіл ... ... ... ... бытыраңқы күшімен әлеуметтендіру жұмысын жетілдіру
ісінде елеулі ... ... ... ... ... бірыңғай
жоспармен біріккен педагогикалық ұжымның мүшесі ретінде әр қызметкердің ... ... ғана бүл ... істе табыс әкеле алады. Бұндай жүйені
жетілдіру мектеп жұмысындағы бірінші кезектегі ... бірі ... ... ... ... әлеуметтендіру жүйесін де демократияның
белгілі бір жүйесіне сәйкестендіріп ... ... ... ... ... ... оның ... бір институттарын бағалау
позициясында ұғынылуы ... [29; 27-28 ... ... заң ... ... ... ... емес, қоғамдық
қатынастарды қақтығыссыз реттеу тәсілі ретінде негізделеді. Тұлғаның ... ... ... ... өзін ... ... ... құқықты сыйлау
және т.б.) құқықтық тәрбиенің мақсатын құрайды.
Оқушыларды құқықтық ... ... ... нормаларын тану болып
танылады. Барлық тәрбиелеу шаралары сияқты құқықтық әлеуметтендіру үрдісі
де екі бағытта (сабақ барысында және ... тыс) ... ... ... ... қағидасы және білім беру деңгейі бойынша оқушыларды
құқықтық әлеуметтендіру әдістерін 4 ... ... ... біріктіруге
болады:
- І-ІҮ сыныптар;
- Ү-ҮІІІ сыныптар;
- ХІ сынып:
- Х-ХІ сыныптар.
Бастауыш мектеп ... ... ... мен ... ... ... негізгі жұмыс бастауыш сыныптарды кітап оқу ... ... ... ала отырып, мұғалім мектеп оқушыларын
отанымыздың өмірімен таныстырады, оқушылар санасында ... ... ... мемлекет рәміздері, белгі-нысандары ... ... ... ... ... ... беру ... басты бағыт –
нақты туындылардың, қоршаған өмір шындығы деректерінің материалдары арқылы
моральдың аса маңызды нормаларын жарқын да көз ... ашып ... ... ... ... өмір, еңбек және ... ... ... пен ... ... қатысудың алғашқы
парктикалық дағдыларын алады. Қоғамдық өмірдің бұл алғашқы тәжірбиесін
олардың ... ... ... ... олар өздерінің қылықтарын мінез-
құлық ережелерімен және біздің мораль ... ... ... күш ... ... зор [30; 95 ... ... құқықтық тәрбиелеудің сабақ барысындағы әдісі тарих
пәндерін өту ... ... ... ... және ... тарихын оқу
арқылы құқық пен мемлекеттің пайда болуы, олардың дамуы сынды білімдерге ие
болады. Мысалы, ... ... ... және орта ... ... өту ... ... (Ежелгі Мысыр, Вавилон, Греция және т.б.) мен ондағы
заң нормаларын біліп, Қазақстан тарихы ... ... ... ... мен заң нормаларын (әдет-ғұрып нормасы, Қасым ... ... Есім ... ... жолы», Жеті Жарғы) оқу ... ... ... ... мен заң ... білу арқылы оқушының
мемлекет пен құқық, заң ... ... ... болады. Орта ғасыр,
жаңа дәуір кезеңдеріндегі тарихты оқу арқылы мемлекет пен заңның, құқықтық
өркендеуіне көзі ... ... ... ... ... ... Қазақ ССР-і Конституциялары мен ... ... ... ... мемлекет пен құқықтың белгі нышандарын
түсініп, қоғамдағы өзінің рөлін сезінеді.
ХІ сынып оқушыларына сабақ барысында ... ... ... ... ... және құқық негіздері» пәнін өту ... ... ... оқу ... ... бұл ... 34 ... бөлінген. Осы уақытқа
дейінгі қалыптасқан оқушының ... ... ... ... ... Бұл ... бөлінген сағатты ұтымды пайдалану ... ... ... ... санасы мен мәдениетін дамыту болып табылады.
«ҚР мемлекет және құқық негіздері» пәнінің заң ... ... ... ... болады [кесте қосымша А көрсетілген].
Х-ХІ сыныптарда қазіргі заман тарихы мен ... ... ... ... ... ... Мектеп оқушыларын құқықтық
тәрбиелеу қоғамтану курсында аяқталады. Бұл пәнді оқып ... ... және ... пән ... ... қорыту негізінде ҚР мемлекеті
мен құқығы теориясының аса ... ... ... білімдері тереңдей
түседі. Қоғамтану курсын оқып үйрену мемлекет құқық ... ... ... ... олардың орны мен ролін дұрыс түсінуге,
заңдарды бұзуға тозбайтын ... ... ... ... ... ... адамдарды даярлауға бағытталған.
Оқушыларды құқықтық әлеуметтендірудің сыныптан және мектептен тыс
жұмыстың маңызы зор, бұл ... оқу ... ... ... ... ... ... да мектеп оқушыларының жас ерекшеліктерін ескеру маңызды.
Атап айтқанда, ... ... алу ... деп ... І-ІҮ ... тек ... тәртібін, оқушының мінез-құлқы ережелерін, міндеттерін
бірте-бірте игере бастайды.
Ү-ҮІІІ сынып оқушыларына мораль мен құқық, ... ... және ... ... және ... ... органдар жүйесімен таныстық сияқты
бағыттардағы әңгіме, пікірталас, кездесулер және т.б. ... ... ... ... мен ... ... мемлекет
пен құқық ұғымын, азаматтық нысаның, заң нормаларының ... ... ... ... Осы ... оқушылармен жергілікті орган,
құқық қорғау органдары қызметкерлерімен, заңгер ғалымдармен кездесулер
ұйымдастыра отырып, олардың ... ... ... ... ... ... ІХ-ХІ сынып оқушыларына сыныптан тыс уақытта құқықтық ... ... және ... ... органдарымен тығыз байланыста жұмыс
жасау (олардың қызметтеріне қатысу, құжаттарымен танысу және т.б.) арқылы
жүргізіледі.
Сабақтан тыс уақытта ... ... ... үшін ... ... жөнінде әңгіме өткізу маңызды орын алады. ... ... ... оқу ... ... байланысты түрлі көрнекі
құралдарды пайдалану ... ... ... ... үнемі
практиканы талдаумен бекітіп отыру, оқушылардың белсенді ... ... ... ... ... – әлеуметтік ғана емес, сондай-ақ заңды
категория. Себебі ол жеке ... ... ... қалыптастырып,
тәрбиелеу арқылы заң мен құқық талаптарын орындауға және ... ... ... ... «Құқықтық педагогика»
ұғымы қолданылады. Оның негізгі талабы – құқықтық әлеуметтендіру ... ... ... Атап ... ... ... ... дамуы
арқылы олардың тұрмысының шартты өзгеруі; тұлғаны құқықты қорғау қызметіне
белсенді қатыстыру жолдары арқылы құқтық ... ... ... ... құқықтық әлеуметтендіру процесі педагогикалық қызмет
саласындағы жасөспірім үшін болашақта жеке ... ... ... ... ... да ... ... тәрбие беруші мұғалімдердің
құқықтық санасы мен мәдениеті жоғары деңгейде болуы тиіс.
Негізінен құқықтық мәдениет екі ... ... ... жеке ... екіншіден, олардың кәсіби мамандығы.
Мектеп оқушыларының құқықтық санасы – ... ... ... ... әлеуметтік-құқықтық тәжірбиесіздік салдарынан
қалыптасқандығын салыстырмалы түрде қарым-қатынастық ... ... ... ... ... ... ... уақытқа
жеткіліксіз. Осының салдарынан қоғамда құқық ... мен ... көп ... оқу орны ... ... ... мен мәдениетін қалыптастыру
үшін, ең алдымен, оқушыға сапалы құқықтық ... ... ... мұғалім
даярлау қажет.
Құқықтық білім мәселелері бойынша болашақ пән мұғалімдерін ... ... ... ... ... ... ... шешуде
заман талабына сай құқықтық білім деңгейі жоғары мұғалімдер дайындау ... ... ... ... жастарын құқықтық тұрғыдан ... ... ... ауыл мектептерінде оқитын жас өспірімдерді құқықтық тұрғыдан
тәрбиелеп, ... ... ... мінез-құлық ұстанымдарының ... ... мен ... ... сіңдіре білудің орны
бөлек. Ондағы ... - ... ... ... мен ... өмір сүру
ережелерін құрметтеуге, қоғамда қабылданып тұрақтанған әлеуметтік нормалар
мен заңдылықтарды қатаң ... ... ... бұзушыларға төзімсіздікке
тәрбиелеу. Дегенмен, жас өспірімдерді ... ... ... ... ... ата - аналарының қарауынсыз, немесе педогогикалық
бақылаусыз ... ... ғана ... ... ... оларға қоса тұрмыс
жағдайлары оңды отбасылардан шыққан жас өспірімдерді де ... ... ... ... нәтижелері дәлелдеп беріп отырғандай, соңғы жылдары
жас өспірімдер тарапынан жасалған ... ... ... ... ... ... ең ... нашақорлық көбіне тұрмыс деңгейі жоғары
отбасы балалары арасында етек жайып барады. Көз көре бұл ата - ... да, ... ... ... ... тәрбиелік органдар тарапынан
да, қала берді қалың жұртшылық тарапынан да ... ... ... ... ... жемісі. Нәтижесі де белгілі: жастардың бойында аз-маз болса
да бұрындары болған моральдық ұстанымдар ... ... ... ... ... ... ... құлықтылық
тәрбиесі қиын балалар арасында 12-14 жас аралығында көп ... ... ... ... ... ... ... мен қоғамдық
тәртіпті сақтауды 10-12 жас аралығында сіңдіре бастаса, ... ... ... 13-14-15 жас аралығында нығая, қатая түседі. Демек, жоғарыда біз
түйіндегендей, өсіп келе жатқан жас ... ... ... 10-12 ... ... ... жүргізіле бастағаны жөн. Себебі, бұл ... ... ... ... - ... ... ... қоғамдық
тәртіп ережелерін өздерінің әрекеттері мен қылықтарында ... ... ... ... өсе келе көше ... бой ... девианттық
мінез - құлық көрсетпеуге, ... ... ... ... - ... ... жұғымсыз әрекетті ерлікке баламауға негіз қалайды.
Бөлімшеде жеткіншектерді құқықтық тұрғыдан ... ... және ... ... ... жағдайда қалай істегенде жемісті
болатындығы нақтылы эмпирикалық фактілік ... мен ... ... ... ... ... қатар, бөлімшеде
құқықты оқытып, меңгертудің ... ... ... ... арнайы жасақталған бағдарламалар аясында жүргізілу іс ... ... ... ... ... ... Республикада қабылданған білім берудің орта білім беру
стандартына сәйкес мектептерде оқушыларға ... ... беру төрт ... ... І кезең / 1-4 сыныптар; 2 кезең / 5-7 сыныптар/; 3
кезең / 8-9 сыныптар/ ; 4 ... 11 ... ... ... ... ... берудің жоғарыда аталған төрт ... ... жеке - жеке ... ... ... ... ... қалай оқытатындығы сараланды. Мектептерде құқықтық білім ... беру ... ... ... ... ... жасаудың берері мол.
Ондағы мақсат:
- мектептегі ... ... мен ... ... ... ... ... мәліметтерді жинақтап, жүйелеу.
- құқықтық білім мен тәрбие берудің жай-күйі мен ... ... ... ... ... ... мен тәрбие беру жүйесінің жай - күйі мен дамуын талдап,
саралау, болжамдық көрсеткіштерді ... ... ... ету, ... ... мен ... ... ұйымдастырып, атқаруды
қамтамасыз етуге қажетті ақпараттарды әзірлеу.
- ... ... ... келе ... ... ... ... жеткіншектерге құқықтық білім мен тәрбие берудің қалай
ұйымдастырылып, қалай жүргізіліп жатқандығына ... ... ... ... ... жас ... құқықтық білім мен тәрбие
берудің мектепте атқарылып жатқан ... ... ... ... ... ... мен ... мәдениет мұраларының
үйлесімділігі негізінде мектеп оқушысының құқықтық тұлғасының қалыптасуына
барлық жағдайлар жасау.
- ... ... ... білу ... қалыптастыру, өзінің қазіргі
Қазақстанда қалыптасып, дамып келе жатқан нарықтық қоғамда өмір ... ... ... ... ... мәдениет
қалыптарын қабылдауға, ... ... ... ... ... ... ... заңдардың құзырлығына сенімділікке,
заң алдында жауапкершілікке бейімдеу.
- ... ... ... ... ... ... курстық
бағдарламалар түзу, оқыту ... ... ... ... ... жоғары деңгейдегі құқықтық тұлғасын қалыптастыру оларға тек
сабақ үстінде жоғары ... ... мен ... мән - мағыналарын ұғындырып, ... ғана ... ... ... ... тыс ... да ... тұрғыдан
әлеуметтендірудің біртұтас жоспары жасақталып, сабақ барысында олардың
көңілдеріне тоқыған адамгершілік және ... ... ... ... ... ... ... дұрыс. Мысалы,
сабақтан тыс уақытта өткізілетін практикалық тәрбиелік ... ... ету ... ... ... ... қараусыз
қалған балаларға нақтылы жанашырлықтың қалай көрсетілетінін сезіндіру ... ... ауыр бір ... ... алып, оны балалардың өздеріне
ойнатып көрсетуге болады. Немесе, жақсылық пен ... ... ... ... пен ... арасындағы талас-тартыс суреттелген
пьесалық қойылым, немесе көркем суретті фильм көрсетіліп олардың ... ... ... ... ... мәні ... әрекеттерге өзек болатын
ойындар ұғындырылса кәнекей. Күнделікті баспасөз беттерінде көтеріліп,
қоғамдық пікір ... ... ... ... қылмыстық істер,
әкімшілік басқару жүйесінде әлі де ... орын алып ... ... криминологиялық жағдайлар, зорлық-зомбылық, ... ... ... істер, нашақорлық, ұйымдасқан қылмыс,
девианттық іс-қимылдар, т.с.с. ... ... ... ... балалардың бойынан көрініп қалатын ызақорлық, дөрекілік, қаталдық,
бірбеткейлік, қыңырлық, ... ... ... туу ... ... ауыздықтау жолдары шамалануы керек. Десек те, бұл тәрбиелік
шаралардың ... ... көп ... жоспарлап, жүргізетін сынып
жетекшілері мен гуманитарлық пәндерден ... ... ... мен ... ... байланысты. Себебі олардың оқу -
тәрбие ... ... ... ... ... бойларына биік адамгершілік қадір-қасиеттерді сіңдіре ... ... ... ... ... ... ... табылады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта айтқанда, жастар арасындағы позитивтік бағыттарды одан әрі
нығайтып, келеңсіз тұстарын жою үшін ... ... ... жастарды
әлеуметтендіру азаматтық ұсыныстарды жүзеге асыруға және ... ... ... әлеуметтік және экономикалық салаларға қатысу
құқығын кеңейтуді, экономикалық-әлеуметтік мәселелер ... ... ... қамтуды, олардың шығармашылық қабілеттері мен
белсенділігін арттыруды көздеуі ... ... ... ... ... кәсіби дұрыс бағдары
болмаған көптеген ... ... және заң ... ... ... аталған саладағы мамандар шектен тыс көбейіп, ал, ... ... ... ... ... ... ... тарапынан жастар
саясатына қатысты кезінде жіберіп алған олқылықтардың бір көрінісі ... ... діги ... ... ... отбасына қасірет шектіріп
жатқандар, жеңіл баюды көздеп қылмыстық істерге барып өз ... ... ... олардың қоғамға келтіріп жатқан зияны да өз алдына.
Жастар саясаты мен ... ... ... ... ... қоғам өміріндегі алатын орнымен айқындалып, бүгінгі
күннің өмір талабынан туындап отырған қажеттілік болып ... ... ... ... ... ... ... және экономикалық
өзгерістерге толыққанды ... ғана оң ... қол ... ... ... мен мәселелеріне көңіл ... ... жоқ. ... деген көзқарасы толық қалыптасып үлгермеген жастар кез-
келген дағдарыс немесе қоғамның ... ... ... ішкі ... ... ... бейім келіп, бұның салдары ұлттың рухани байлығының
азып-тозуына жол ... ... ... ... ... ... ... халықтың нақыл сөзі «Жастар
саясаты: жастарды әлеуметтендіру мәселелері және оның келешегі» ... ... ... ... мақсатымен
ұштасып жатыр. Біздің ата-бабаларымыз жастар тәрбиесіне, олардың дұрыс
қалыптасуына, ... ... көп ... ... соның нәтижесінде
қазақ жерінде Отанын шексіз сүйіп, елі мен жері үшін жанын ... ... ... ... Сол ... ... қазақ елі
мен жері сақталып қалды, мәдениетіміз бен ата салт-дәстүріміз ... ... ... ... Бүгінгі таңда да мемлекет тарапынан жастар
мәселесіне көп ... бөлу ... ... ... саясат
басыңқылықтарының бірі ретінде қарастырылып, маңызды орынға ие. ХХІ ғасырды
ешқандай қоспасыз ... ... ... ... деп ... ... жастар ғана белсенді өмірге араласа отырып өз елінің ... ... ... үшін жауапкершілікті сезіне алады.
Қазақстандағы жастар саясатының басты мақсаты мемлекеттік және қоғамдық
көмек арқылы жастардың инновациялық қызметін, әлеуметтік қорғалуын, ... ... ... ... ... ... мен
жетілдіруін ынталандыруды арттыру, жастарды дамыту үшін қажетті әлеуметтік
шарттарды құру болып табылады.
Жастар өз бетінше дамымайды, олардың ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық, саяси жағдайлармен тікелей байланысты. Жастар қоғамның
органикалық бөлігі, және олар елімізді ... және ... оның ... ... ары ... жалғастыру үшін жауапты қоғамдық әлеуметтік топ.
Жастардың қоғамдағы ... ... ... ... аса ... ... қажет
ететін мәселе олардың тек қана оң өзгерістер потенциалы емес, сонымен ... ... ... мүмкін күш екендігін де ескеру.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кітаптар мен монографиялар:
1 Қ.Б. Сейталиев. Тәрбие теориясы. ... 1986ж. ... Г.П. ... ... ... ... ... общеобразовательной
школы. Дисс. К.п.н. Москва, 1985г. 72-стр.
3 М.В. Лукъяненко. ... ... ... ... ... (на материалах неюридических ВУЗ-ов КазССР) Дисс.
К.ю.н. ... 1989г. ... Қ.Д. ... ... ... Мемлекет және құқық теориясы
Алматы, 1999ж. 157-бет.
5 Г.П. Давыдов. Основы правового воспитания ... ... ... ... пед. ... ... ... Г.С. Джусупова. Формирования индивидуального правового сознания в
условиях ... ... ... ... юр. ... ... 2001г. 110-стр.
7 Е.Н. Нүскебаев. Ауыл ... ... - ... ... з.ғ.к. дисс. 2010ж. 7-бет.
8 В.Н. Кудрявцев. Причины правонарушений. - М., 1978. - 62стр.
9 Е.О. ... ... ... ... - Алматы, 2005. 83-
бет.
10 Е. Қайыржанов, Л. Ерінбетова. Кәмелетке толмаған қылмыскер тұлғасы.
Монография. - ... 2003. ... А.Н. ... ... ... ... бөлім. - толықт., 3-бас. - Алматы:
Жеті Жарғы, 2007. 221-бет.
12 Ж.Д. Бусурманов. Евразийская концепция прав ... ... ... 2006. ... М.Д. ... ... ее причины и условия в ... ... и ее ... -Л., -1966. ... Е.О. ... ... ... алдын алудың
криминологиялық проблемалары. Монография. -Алматы: Ғылым, 2005. -304 бет.
15 Д.Б. ... ... ... ... жаза тағайындаудың
ерекшеліктері. з.ғ.к. дисс. Алматы, 1999ж. 7-бет.
16 И.Н. ... ... ... ... ... в ... Дисс. к.п.н. Москва, 1986г. 12-стр.
17 Ә.І. Сембаев. Қазақ ... ... ... ... 1967ж. ... Ә.І. ... Қазақ совет мектептерінің тарихы. Алматы, 1967ж. 50-бет.
19 И.Н. Быстрицкий. Система правового воспитания учащихся в ... ... ... Москва, 1986г. 21-стр.
20 Қ.Б. Сейталиев. Тәрбие теориясы. Алматы, 1986ж. 75-бет.
21 А.Н. ... ... и ... в ... ... (УМК) ... 2000г. 221-стр.
22 Қ.Д. Жоламан, А.Қ.Мұхтарова, А.Н.Төрекелов. Мемлекет және құқық теориясы
Алматы, 1999ж. 196-бет.
23 Д.А. ... ... және ... теориясы. Алматы, 2004ж. 99-бет.
24 А.Н. Аббасов. Совместная работа школы, семьи и общественности в правовом
воспитания учащихся 8-10 классов. Дисс. к.п.н. ... 1987г, ... В.М. ... ... ... жұмысы. Документтер жинағы. Құрастырушы
және кірісае мақалалар. Алматы, 1978ж. ... И.С. ... ... и ... ... ... в
школе. Москва, 1974г. 16-стр.
27 Д.Б. Бұғыбаева. Кәмелетке толмаған қылмыскерлерге жаза ... ... ... ... 1999ж. ... ... ... безнадзорности и правонарушений
несовершеннолетних. Алматы, 1980г. 4-5 стр.
29 Г.П.Давыдов. Основы ... ... ... ... ... доктора пед. наук. Москва,1985г. 27-28 стр.
30 В.М.Коротов. Мектептегі тәрбие жұмысы. ... ... ... ... мақалалар. Алматы, 1978ж. 95 бет.
Мерзімді басылымдар:
31 Қазақстан Республикасының 2010 ... 2020 ... ... ... ... саясат саясат тұжырымдамасы. Қазақстан Республикасы
Президентінің 2009 жылғы 24 ... №858 ... ... // ... -2009, 28 ... ... 1
Сыныптан тыс уақыттағы орта мектеп оқушыларын құқықтықтәрбиеге баулу
жоспары (Ү-ХІ сыныптарға арналған)*
| |Тақырыптар ... ... ... |
|1 |2 |3 |4 ... бөлім. Мемлекет, құқық және жеке тұлға |
|1 ... және ... ... мен ... нысаны. |Әңгіме |
| ... ... ... ... болуы. | |
|2 ... және ... пен ... ... ... |
| ... пайда |байланыс. Олардың пайда болуы мен | |
| ... мен ара ... ... | |
| ... | | |
|3 ... және ... ... ұғымындағы азамат, |Өмірмен байланысты |
| |мемлекет ... жоқ адам және шет ел ... |
| | ... ұғымдары. Азаматтық қоғам | |
| | ... ... ... | |
|4 ... ... ... Азаматтық алу және және |Дөңгелек стол. |
| ... мен ... бас ... немесе айрылу |Әңгіме. ... |
| ... ... ҚР азаматының міндеттері. | |
| ... ... ... мен | |
| | ... Адам ... | |
| | ... ... ҚР ... |
|5 |ҚР ... |ҚР ... ... мен ... ... |
| | ... ... міндеттері. |Сұрақ-жауап. |
| | ... алу ... | ... ... Мемлекеттік аппарат. |
|1 |ҚР ... |ҚР ... ... мен ... |
| | ... Оның өкілеттігі мен |Пікір-талас. |
| | ... ҚР ... ... ҚР | |
| | ... ҚР ... ... | |
| | ... ... актілері. | |
|2 ... ... заң ... ... оның ... ... |органдары |мен ... ... ... ... |өзіндік жұмыс |
| |(Парламент, ... ... ... ... |
| ... Сот) |құқықтары мен міндеттері. ҚР сот |танысу. |
| | ... | |
|3 ... ... ... қорғау органдарының |ҚҚО |
| ... ... мен ... ... |
| ... ... ... құқықтары |кездесулер мен |
| | |мен ... ... ... |
|1 |2 |3 |4 |
|4 ... ... ... мақсаты мен |Жергілікті орган |
| ... ... ... ... ... |
| ... және ... талаптар, әкімшілік |кездесу. |
| ... ... мен оның ... ... |
| | ... ... |
|ІІІ бөлім. ... және ... |
|1 ... ... ... ... ұғымы мен мақсаты. |Әңгіме. Заңгермен |
| |орнату – өзекті |Оның негізгі белгілері. ... |
| ... | | |
|2 ...... ... түсінігі мен |Пікір-талас. |
| |құқықтық ... ... ... ... | |
| ... ... ... | ... ... Адам және заң. |
|1 |ҚР Ата Заңы |ҚР ... ... сипаттама.|Жағдай тудыратын |
| | |ҚР ... ... ... шешу |
| | ... мен бостандықтары. | |
|2 ... ... ... ... Дөңгелек |
| |толмаған ... мен ... Заң ... |
| ... ... ... Заңды | |
| ... ... | |
| ... | | |
|3 ... ... |Құқық бұзушылық жұйесі мен |Мастер класс. |
| ... ... ... Заңды жауакершілік ұғымы. | |
| ... ... | |
|4 ... ... құқық бұзушылық түрлері. |Полиция |
| ... ... ... ... ... жеке |қызметкерлерімен |
| ... ... ... ... мен ... ... ... |
| |бұзушылықтың бірі|Әкімшілік жауапкершілік пен жаза. | |
|5 ... ... ... ... ... ... ... органдарымен|
| |қылмыстар |ұғымы. Ол үшін тағайындалатын жаза |байланыс. Өмірдегі |
| | ... ... ... ... негізінде|
| | ... акт, ... ... |
| | ... т.б. | |
|6 ... ... ... тонау жалпы қылмыстарына |Тергеу құжаттарымен|
| |қылмыс ... ... ... ... ... |
| | ... Жаза ... | |
|1 |2 |3 |4 |
|7 |Біз ... ... ... оның залалы мен|Рөлді ойындар. |
| |қарсымыз ... Адам ... ... |
| | ... ... Жаза ... | |
* ... тәрбие жұмысы. Документтер жинағы. Құрастырушы және
кірісае мақалалар авторы ... ... 1978ж. ... ... ... және ... ... пәнінің өту жүйесі*
|№ |Тақырыптар |Мазмұны ... |
| | | ... |
|1 |2 |3 |4 |
|1 ... және ... пен ... ... ... болуы, |6 |
| ... ... ... ... аппараты, нысаны,| |
| | ... ... ... ... ұғымы. Құқық| |
| | ... ... ... ... мен ... | |
| | ... | |
|2 ... |ҚР Конституцияларына жалпы сипаттама. Адам және |5 |
| ... ... ... бостандықтары мен | |
| |ң ... ... ... және ... | |
| ... ... Кеңес мақсаты мен | |
| |құқық ... ... ... ... ... | |
| | ... ... | |
|3 ... ... ... заң. ... ... мен ... |
| ... толмаған жасөспірімдердің қылмыстары | |
| |ң |мен ... ... жаза ... ... |
| ... ... | |
| ... ... | |
|4 ... ... құқық ұғымы, маңызы. Азаматтардың заңға|5 |
| ... ... және жеке ... ... | |
| |ң азаматтық ... ... ... мен ... | |
| ... негіздері|түрлері. Мұрагерлік және міндеттемелік құқық. | |
| | ... ... ... және ... | |
|5 |Қазақстан ... ... ... тұру ... |4 |
| ... қойылатын талаптар. Ата-ана | |
| |ң неке және ... Бала ... мен ... Бала | |
| ... ... алу ... ... құқығынан айырылу | |
| |құқығының ... | |
| ... | | |
|1 |2 |3 |4 |
|6 ... |ҚР ... ... ... көздері. Еңбек уақыты. |4 |
| |Республикасы-ны|Еңбек және ұжымдық шарт. Еңбек ... ... | |
| |ң ... ... ... ... мөлшері. Зейнетке шығу тәртібі. | |
| ... ... ... ... | |
|7 ... ... ... ұғымы мен маңызы. Жер, су және|3 |
| |Республикасы-ны|орман кодекстері. Экология ... бұзу және ол | |
| |ң ... ... ... заңды жауапкершілік. | |
| ... | | |
| ... | | |
|8 ... |34 |
* ... ... ... ... жинағы. Құрастырушы және
кірісае мақалалар авторы В.М.Коротов. Алматы, 1978ж. ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі №26 округтік сайлау комиссиясы
Қазақстан Республика ... ... ... ... ... ... Асанов сайлау қағазын алмаса да, сол округтік сайлау ... ... ... ... ... ... бұзылды ма? Асановтың сайлауға
шақыру қағазын алмай сайлауға қатысқаны дұрыс па?
2 есеп.
8 сынып оқушысы Оразалин және 10 ... ... ... №6 ... ... ... ... ішімдік ішіп. 7 сынып оқушысы
Омаровты қорқытып, үрып-соқты. Омаров жеңіл дене жарақатын алып, ауруханаға
түсті.
Оразалиев пен ... ... ... ... жасады? Оразалиев пен
Петровқа жаза тағайындауға болады ма?
3 есеп.
15 жасар ... пен 14 ... ... ... ... Абай ... ... түсті, "В 223 АІВ" ... ... ... ... ... ... 56 жасар Иванов оларды
Орбита ықшамауданына жеткізіп салуына ... ... ... келе ... ... пен Хайруллин Ивановты пышақпен қорқытып
автокөліктен ... ... ... ... алып ... пен ... бүл қылмысына қандай жаза қолдануға болады?
4 есеп.
Азамат Даразов 2002 ... ... ... ... ... ... ... іздестіру іс-шаралары жүргізіліп, қорытындысы
болмағандықтан, азаматша Даразованың арызы негізінде сот 2004 жылдың ақпан
айында азамат ... өлді деп ... бүл ... ... ма? ... хабар-ошарсыз кеткеннен кейін сот
оны қанша мерзімде өлді деп жариялайды?
5 есеп.
16 ... ... ... ... ... ... Автоколік сатушы фирма 16 ... ... ... ... ... бас тартты.
Фирма Рахимовпен сатып алу-сату келісіміне отырудан не себепті бас
тартты?
6 есеп.
Азаматша Жақанбаева еңбек келісім-шартына ... бері ... ... ... 2004 ... ... ... денсаулығының нашарлауына
байланысты жүмыс орнына 1 сағат 20 минутқа ... ... ... ... ... 2004 жылдың мамыр ... ... ... ... ... бұйрық шықты.
Жақанбаеваның жұмысқа кешігіп келуімен еңбек тәртібі бүзылды ма?
Әкімшілік шешімі заңды ма?
7 ... ... ... ... ... медициналық тексеруден
өтпегендіктен, дүкен иесі Сомов Мақсүтованы жұмыстан шектетті. Мақсүтова
сотқа шағымданып, Сомовтың ... ... ... ... ... ... іс-әрекеті заңды ма? Мақсүтованың жалақы төлеу жөніндегі
талабы заңды ма?
8 есеп.
20 жасар ... №1 ... ... жол ... ... төлемеген.
Троллейбус кадағалаушысы өткізген тексеру жүмысында Калиевтің жолақы
төлемегені анықталып, қадағалаушы 1000 теңге ... айып ... ... ... ма? ... ... ... бұзылғаны үшін айып-
пұл мөлшері неше соманы қүрайды?
9 есеп.
Азамат Таразов мүрагерлікке қала орталығындағы 3 бөлмелі пәтер мен ... ... ... ... ... Таразов қайтыс
болғаннан соң 6 айдан кейін, оның бүзақылық үшін бас ... ... жаңа ... 22 ... ұлы ... ... ... шешу үшін сотқа
арызданды.
Мүрагерлікке қалдырылған пәтер мен саяжай занды түрде бөлінуі тиіс пе?
10 есеп.
Ерлі-зайыпты ... ... бүзу ... ... ... ... азамат Алимовтің некелеспей түрып алған пәтерін бөлуді талап етті.
Сот азаматша Алимованың талабын қанағаттандырып, пәтерді бөлу ... ... ... ... ... ... жасар Максимов пен 15 жасар Қалиев түнгі сағат 23.35 шамасында Абай
даңғылы мен ... ... ... 20 ... ... пышақпен
қорқытып, қолындағы сумкасын алып кетеді. Досанованың сумкасында ұялы
телефоны, 5000 теңге ... және ... ... Бұл іс ... қылмыстық
іс қозғалып, Максимов пен Қалиевқа сот 5 ... ... ... ... ... осы ... күшейтілген режимдегі тәрбиелеу
коллониясында өтеуді шешті.
Соттың шешімі заңды ма?
12 есеп
9 ... ... ... ... ... 20 минутка кешігіп келеді.
Сабаққа кешіккені үшін пән мұғалімі түсініктеме ... ... ... ... Мектептің пед. кеңесінде Сабитовтың
сабаққа кешіккені үшін пән мүғаліміне қатаң түрде ... ... ... ... ... ... ... есеп
Абдрахимов сақтандыру ақысын алу мақсатында өзінің жеке меншігіндегі
үйді ... ... Үй ... үйді ... ... 20 жасар Омаров
өрттің ішінде қалып, қайтыс болады.
Абдрахимовтың істеген әрікетінің құрамы мен кінәлілігін ... ... ... үшін ... ... тартылады ма?
Қосымша
БАЛАЛАР ҚҰҚЫҚТАРЫ ТУРАЛЫ КОНВЕНЦИЯ
Преамбула
Преамбула Конвенциясының 54 баптарының барлығының түсіндірілуге тиіс
сарынан анықтайды. Онда ... ... ... қабылданған және
балаларға қатысты бар негізгі құжаттары көрсетіліп, ... ... ... ... ... ... қоса ... дейін де, туғаннан кейін де
тиісті дәрежеде құқықтық қорғалуы, әр ... бала ... ... ... құндылықтарының маңыздылығы атап өтіледі.
1-бап. Баланың анықтамасы
18 жасқа толғанға дейін заң бойынша әркім бала болып саналады.
2-бап. Қанаушылыққа жол ... бала ... ... барлық құқықтармен қамтамасыз етілуге тиіс.
Мемлекет баланы қанаудың барлық түрінен қорғауға тиіс.
3-бап. Баланың ең лайықты мүдделері
Балаларға ... ... ... олардың мүдделерін барынша
ойдағыдай қамтамасыз ... ... ... ... аударылады.
4-бап. Құқықтарды жүзеге асыру
Мемлекет конвенциядағы белгіленген құқықтарды жүзеге асыруды қамтамасыз
етуге міндетті.
5-бап. Ата-ана, отбасы, әлеуметтік құқықтар мен міндеттер.
Мемлекет ата-ана мен ... ... бала ... ... ... ... Тұрмыс, өмір сүру және даму
Мемлекет баланың өмір сүру құқығы мен баланың өмір сүруі және жан-жақты
дамуын қамтамасыз ... ... ... және азаматтығы
Баланың туғаннан кейін есім алуға, азаматтық алуға, өзінің ата-анасын
танып-білуге және олардың қамқорлығына ... ... ... ... жеке ... ... ... жеке мәртебесін, егер ол адам заңсыз айрылған болса,
қалпына келтіру үшін көмек көрсетіп, қорғауға міндетті.
9-бап. Ата-анасынан ажыратуға жол ... ... ... ... ... ... олармен ажырап
олармен байланыста болу құқығы. Олардың бір-бірінен ажырап қалуы немесе ата-
анасының екеуінің де ... ... ... ... ... ... туындаса, мемлекет ата-анаға немесе балаға екеуімен де ... ... ... ... құқығы бар.
10-бап. Отбасылардың қосылуы
Баланың отбасына қосылу мақсатында мемлекетке келу ... одан ... ... ... тұрғысынан қаралуы тиіс. Бала егер ата-аналары
әртүрлі мемлекеттерде тұрған жағдайда ... ... де ... түрде
тікелей байланыста болуға құқығы бар.
11-бап. Заңсыз орын ауыстыру және балалардың оралмауы
Мемлекет ата-аналардың бірінің немесе үшінші адамның балаларды ұрлауына
қарсы күрес үшін ... ... Өз ... ... өз пікірін білдіруге және оған назар аударылуына құқығы.
13-бап. Сөз және ақпарат бостандығы
Өнер шығармалары түріндегі, жазбаша немесе басылған үлгідегі ... ... ... ... ... және беруге құқығы.
14-бап. Ой, ар-ождан және діни сенім еркіндігі
Мемлекет ата-аналардың бала қабілетінің даму ережесіне сай ... ... ... ... мен ... құрметтеуге тиіс.
15-бап. Ассоциациялар еркіндігі
Баланың ассоциациялар еркіндігі мен бейбіт ... ... Жеке ... ар-абырой және бедел
Бірде-бір бала өзінің құқығын жеке өмірінде, отбасылық өмірде, тұрғын
ұй ... ... ... ... ... ... қол
сұғушылықтың объектісі бола алмайды.
17-бап. Ақпарат және БАҚ-на қол жеткізу
Бала ... ... ... қол ... ... ... ... қандай
да бір азшылық топқа жататын баланың тілдік ... ... оның ... ... үшін ... ... ақпараттан қорғау
қағидаларын жасауға ерекше назар аудару көтермеленеді.
18-бап. Ата-ана міндеттері
Ата-ананың екеуі де бала тәрбиесі үшін ... ... ... ... ... бала ... өз ... орындауына тиісті
көмек көрсетеді.
19-бап. Қиянат жасау және енжарлық таныту (ата-аналар мен қамқоршылар
тарапынан)
Мемлекет баларды денелік және ... күш ... ... ... ... ... тиіс. Баларға және оларға қамқорлық
жасайтын ... ... ... көрсету мақсатында әлеуметтік
бағдарламалар жасалуға тиіс.
20-бап. Ата-анасы жоқ жағдайда балаларға күтімді ауыстыру
Баланың өз ... ... ... ... ... ... ... етілуіне құқығы бар. Балаларға күтім жасауды ауыстырудың
жолдарын қараған кезде мемлекет бала ... ... ... ... шығу тегін, діни, мәдени және тілдік қатыстылығын ескеруге тиіс.
21-бап. Асырап алу
Мемлекет баланы асырап алу тек тиісті органдар ... ... ... ету ... ... елге асырап алу егер елдегі ... ... тегі ... ... бұл балаға күтім жасаудың баламалы тәсілі
ретінде қаралуға ... ... ... ... тиесілі қорғаумен қамтамасыз етілуге тиіс. Мемлекет
мұндай ... ... ... ... өз ... қосылуы жөнінде
халықаралық ұйымдарға ықпал етуге тиіс.
23-бап. Мүгедек балалар
Қоғамдық өмірге белсене қатысудың қамтамасыз ететін ерекше қамқорлық
пен білім ... ... ... ... кері ықпал жасайтын дәстүрлі тәжірбиесін тарату
мақсатында тиімді және қажетті шаралар ... ... ... ... қол ... ... ... жасау, қорғау және емдеу мақсатында қамқорлық орындарына алынған
баланың мұндай қамқорлыққа байланысты жағдайларының мерзімді ... ... ... ... ... ... жағынан қамтамасыз етуіне құқығы бар.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ауыл жастарының қалаға әлеуметтік психологиялық бейімделуін зерттеу62 бет
Аддиктивті жүріс-тұрыспен психологиялық жұмыс туралы4 бет
Бастауыш мектеп оқушысын әлеуметтендіру арқылы өзін-өзі бағалауы76 бет
Бағдарлы оқытуды ұйымдастырудың педагогикалық-психологиялық маңызы7 бет
Ежелгі Қосөзен қала мемлекеттерінің тарихы73 бет
Жастар ұғымы, даму ерекшеліктері, қазіргі нарық заманындағы әлеуметтенуі, жастармен әлеуметтік жұмыс жүргізуде қолданылатын технологиялар71 бет
Жастардың ауытқитын мінез-құлық стереотиптерінің әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктері мен себептері37 бет
Жасөспiрiмдердi тәрбиелеу үрдiсi88 бет
Жасөспiрiмдердiң әлеуметтенуi - әлеуметтiк - педагогикалық құбылыс ретiнде29 бет
Жеке тұлға туралы ақпарат14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь