Билингв орыстардың қазақша сөйлеу тіліндегі интерференция көріністері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
1 БИЛИНГВИЗМНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5

1.1 Билингвизм және нтерференция ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.2 Қазақ және орыс тілдерінің контрастивтік спецификациясы. Қазақ.орыс билингвизмінің типологиялық анализі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
1.3 Инофондар таңдаудағы негіздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20

2 БИЛИНГВ ОРЫСТАРДЫҢ ҚАЗАҚША СӨЙЛЕУ ТІЛІНДЕГІ ФОНЕТИКАЛЫҚ ИНТЕРФЕРЕНЦИЯ КӨРІНІСТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ...23

2.1 Билингв орыстардың қазақша сөйлеу тіліндегі қазақ дыбыстарының айтылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23
2.2 Қазақ сөздерін айтуда орыс тілінің фонетикалық заңдарының ықпалы ... .25

3 БИЛИНГВ ОРЫСТАРДЫҢ ҚАЗАҚША СӨЙЛЕУ ТІЛІНДЕГІ ҚАЗАҚ ГРАММАТИКАСЫНЫҢ ИНТЕРФЕРЕНЦИЯЛЫҚ ҚАТЕЛЕРІНЕ ТАЛДАУ. 26

3.1 Қазақ тілінің аффиксация тәсіліне байланысты жіберілген қателеріне талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27
3.2 Шақ категориясына байланысты жіберілетін интерференциялық қателер.28
3.3 Синтаксистік интерференция ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...37
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .39
ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...41
Бүгінгі таңда мемлекеттік тілдің даму жайы барша қауымның, елдің барлық топтарының назарында тұрған аса өзекті мәселе, қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретіндегі дәрежесі Қазақстан Республикасы Конституциясында және «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» заңында көрсетіліп, оны меңгеру аталған Заңда «Қазақстан халқын топтастырудың аса маңызды факторы болып табылатын мемлекеттік тілді меңгеру – Қазақстан Республикасының әрбір азаматының парызы» болып анықталған. Қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесін күшейту мақсатында елімізде әлеуметтік-экономикалық өзгерістер және жүріп жатқан күрделі жаңғыру үдеріісі жағдайында қыруар жұмыстар атқарылуда. Қазақстан көпұлтты мемлекет екенін ескерсек, азаматтардың қазақ тілін мемлекеттік тіл ретінде жүйелі меңгеруі үшін тілді тек қана жүйелі оқытулар мен сол оқытулар нәтижелерін, әділ бағалау жүмыстарын жүргізілуде. әрбір зайырлы елде мемлекеттік тіл деген елдегі барлық азаматтар пайдаланылатын коммуникативтік жүйесінің тілі болып табылады. Демек, Қазақстан халқы үшін маңызды мәселелердің бірі – қазақ тілін жүйелі меңгеру. Әлемде азаматтардың тілдік коммуникативтік құзыреттілігін нығайту мақсатында тілді меңгерудің әртүрлі мүмкіндіктері мен жолдары қарастырылып, тіл үйрету, оқыту мәселелері шешімдерін тапқан.
Осы орайда Қазақстанда мемлекеттік тілдің мәртебесін нығайтып, қолданыс аясын кеңейтуде бірқатар қазақ тілін үйрету құралдары, оқу әдістемелік кешендері, оқыту немесе тіл үйрету курстары өз жұмыстарын жалғастыруда.
Бүгінгі Қазақстан – полиэтникалық көптілді, мультитәдениетті мемлекет.
Қазіргі Қазақстанда этнотілдік ландшафт 2 жақты болып келеді: біріншіден, мемлекет көптілділікпен ерекшеленсе, екінші жағынан қазақ тілі мен орыс тілі жетекшілік орын алып отыр.
Қазақ және орыс тілдері – дүние жүзінің 4% сойлей алатын тілдерге жатады. Сонымен қатар, елімізде екінші тілі орыс тілі билингвтер саны күннен күнге ұлғаюда.
Қазіргі таңда қазақ тілін басқа ұлттарға үйрету лингвистика ғылымының мойнына жүктелген. Лингвистика бұл мәселеге байланысты көптеген игі іс-шаралар жүзеге асырылуда. Бүгінде қазақ тілін екінші тіл ретінде таңдап жүрген халықтардың көп пайызын орыстар құрайды.
Лингвистика бір индивидтің немесе одан да көп тілдерде сөйлеуін психологиялық құбылыс тұрғысынан зерттейді.
Жұмыстың өзектілігі – Қазақстан Республикасының халықтары мемлекеттік тілді білуге міндетті болғандықтан қазіргі таңда қазақ тілі өзінің мәртебесіне бірте-бірте қол жеткізіп келеді. Қазақ тілін тек қана меңгеру емес, сонымен қатар тілде қатесіз сөйлеу де міндет болып табылады. Зерттеудің міндеті – сол қателерді тауып, оларды болдырмау жолдарын табу. Жұмыстың өзектілігі тақырыптың тың болуымен түсіндіріледі. Өйткені, аталған проблема қазірде өте актуалды болып табылады.
1. Әлеуметтік лингвистика терминдерінің сөздігі Астана, 2008
2. Аврорин В.А. Проблемы двуязычия и многоязычия»Москва, 1972
3. Вайнрайх У. Одноязычие и многоязычие // Новое в лингвистике. Вып.VI. – Москва, 1972
4. Ильященко Т.П. Языковые контакты. На материале славяно-молдавских отношений. – Москва, 1970
5. Щерба Л.В. Бодуэн де Куртенэ // Известия по русскому языку и словесности // АН СССР. Т.3 – Ленинград, 1930
6. Языковые контакты / Пер. С англ. Ю.А. Жлуктенко. – Киев, 1979
7. Ким О.М. Особенности русской речи корейцев – Ташкент, 1964
8. Розейнцвейг Ю.Д. О языковых контактах // Вопросы языкознания. – 1963
9. Ахунзянов Э.М. Двуязычие и лексико-семантическая интерференция. – Казань, 1978
10. Ершова Е.Н. Проблемы двуязычия и многоязычия. – Москва, 1972
11. Верещагин Е.М. Психологическая и методическая характеристика двуязычия (билингвизма). – Москва, 1969
12. Дешериев Ю.Д. Предисловие // Проблемы двуязычия и многоязычия. – Москва, 1972
13. Карлинский А.Е: Принципы исследования лексической интерфенции в методических целях // Зарубежное языкознание и литература. – Вып.1. – Алма-Ата, 1971
14. Карлинский А.Е. О некоторых основных понятиях теории взаимодействия языков // Зарубежное языкознание и литература. Вып.3. – Алма-Ата, 1975
15. Карлинский А.Е. Типология речевой интерференции // Зарубежное языкознание и литература. – Вып.2. – Алма-Ата, 1972
16. Горелов И.Н. О значении и методике исследования интерференции. – Оренбург, 1969
17. Смагулова Ж.С. Русский язык в Казахстане в условиях меняющейся языковой идеологии Х Конгресс МАПРЯЛ. – Спб.: Политехника, 2003
18. М.А.Данилов Основы теории упражнений по иностранному языку. – Москва, 1975
19. И.А.Бим Теория и практика общения немецкому языку в средней школе. – Москва, 1959,
20. Орфоэпиялық сөздік. – Алматы, 2007
21. И.Д.Салистра О некоторых методических терминах. Иностранный язык в школе. – Москва,1959
22. Дарбеева А.А. О билингвизме монголоязычных народов Вопросы языкознания 1982, №6
23. Будагов Р. А. Введение в науку о языке. – Москва , 1965
24. Золотова Г.А., Онипенко Н.К., Силорова М.Ю. Коммуникативная грамматика русского языка. – Москва, 2004
25. Күзекова З.С. Екінші тіл ретіндегі қазақ тілі оқулығы теориясының лингвистикалық негіздері.– Алматы, 2005
26. Қалиұлы Б. Жалпы тіл білімі. – Алматы, 2005
27. Сулейменова Э.Д. Казахский и русский языки: основы контрастивной лингвистики. – Алма-Ата, 1992
28. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. – Алматы, 1993
29. Екшембеева Л.В. Второй язык: теоретические основы усвоения. – Алматы, 2003
30. Мырзабеков С. Қазақ тілінің фонетикасы. – Алматы, 1993
31. Залевская А.А. Психолингвистические проблемы исследование. – Воронеж, 1990
32. Жүнісбеков Ә. Орыс тілді ортада қазақ тілін модельдеу арқылы оқыту. – Астана, 2004
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
Жалпы тіл білімі кафедрасы
Диплом (бітіру) жұмысы
БИЛИНГВ ОРЫСТАРДЫҢ ҚАЗАҚША ... ... ... ... ... курс ... ... ... ... ... ... ... тіл ... ... қорғауға жіберілді
филол.ғ.д., профессор: ... ... ... ТЕОРИЯЛЫҚ
ЖАҒДАЙЫ...................................................5
1.1 Билингвизм және
нтерференция................................................................
.........5
1.2 Қазақ және орыс тілдерінің контрастивтік спецификациясы. Қазақ-орыс
билингвизмінің ... ... ... ... ... ҚАЗАҚША СӨЙЛЕУ ТІЛІНДЕГІ ФОНЕТИКАЛЫҚ ИНТЕРФЕРЕНЦИЯ
КӨРІНІСТЕРІ………………………….23
2.1 Билингв орыстардың қазақша сөйлеу тіліндегі қазақ дыбыстарының
айтылуы.....................................................................
.................................................23
2.2 Қазақ ... ... орыс ... ... ... ықпалы…..25
3 БИЛИНГВ ОРЫСТАРДЫҢ ҚАЗАҚША СӨЙЛЕУ ... ... ... ... ... 26
3.1 Қазақ тілінің аффиксация тәсіліне байланысты жіберілген қателеріне
талдау......................................................................
...................................................27
3.2 Шақ ... ... ... ... қателер.28
3.3 Синтаксистік
интерференция...............................................................
.............30
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
........................................37
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... даму жайы ... ... ... барлық
топтарының назарында тұрған аса өзекті мәселе, қазақ тілінің мемлекеттік
тіл ... ... ... ... ... ... Республикасындағы тіл туралы» заңында көрсетіліп, оны меңгеру
аталған ... ... ... ... аса ... факторы болып
табылатын мемлекеттік тілді меңгеру – Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік мәртебесін
күшейту мақсатында елімізде әлеуметтік-экономикалық өзгерістер және жүріп
жатқан күрделі ... ... ... ... жұмыстар атқарылуда.
Қазақстан көпұлтты мемлекет екенін ескерсек, азаматтардың қазақ тілін
мемлекеттік тіл ... ... ... үшін ... тек қана жүйелі оқытулар
мен сол оқытулар нәтижелерін, әділ бағалау жүмыстарын жүргізілуде. ... елде ... тіл ... ... ... ... пайдаланылатын
коммуникативтік жүйесінің тілі болып табылады. Демек, Қазақстан халқы үшін
маңызды мәселелердің бірі – ... ... ... ... Әлемде азаматтардың
тілдік коммуникативтік құзыреттілігін нығайту ... ... ... ... мен ... ... тіл ... оқыту
мәселелері шешімдерін тапқан.
Осы орайда Қазақстанда мемлекеттік тілдің мәртебесін нығайтып, қолданыс
аясын кеңейтуде бірқатар қазақ ... ... ... оқу ... оқыту немесе тіл үйрету курстары өз жұмыстарын жалғастыруда.
Бүгінгі Қазақстан – полиэтникалық көптілді, мультитәдениетті мемлекет.
Қазіргі Қазақстанда ... ... 2 ... ... ... мемлекет көптілділікпен ерекшеленсе, екінші жағынан қазақ тілі
мен орыс тілі жетекшілік орын алып отыр.
Қазақ және орыс тілдері – ... ... 4% ... ... ... ... ... елімізде екінші тілі орыс тілі ... ... ... ұлғаюда.
Қазіргі таңда қазақ тілін басқа ұлттарға үйрету ... ... ... ... бұл ... ... көптеген игі іс-
шаралар жүзеге асырылуда. Бүгінде қазақ тілін екінші тіл ретінде ... ... көп ... ... ... бір ... немесе одан да көп тілдерде сөйлеуін
психологиялық құбылыс тұрғысынан зерттейді.
Жұмыстың өзектілігі – ... ... ... ... ... ... ... қазіргі таңда қазақ тілі ... ... қол ... ... Қазақ тілін тек қана меңгеру
емес, сонымен ... ... ... сөйлеу де міндет болып табылады.
Зерттеудің міндеті – сол ... ... ... ... ... ... өзектілігі тақырыптың тың болуымен түсіндіріледі. Өйткені, аталған
проблема қазірде өте актуалды болып табылады.
Жұмыстың пәні: Билингв орыстардың қазақша сөйлеу ... ... ... орыстардың қазақша сөйлеу тіліндегі
интерференция.
Жұмыстың ...... ... ... сөйлеу тіліндегі
интерференция көріністеріне талдау жасау.
Жұмыстың ... ... және ... ... ... ... ... қазақша сөйлеу тіліндегі фонетикалық
интенференция көріністерін анықтау.
3. Билингв орыстардың қазақша ... ... ... грамматикасының
интерференциялық қателеріне талдау.
Жұмыста қолданылған әдіс-тәсілдер: Билингв орыстардың ... ... ... ... үшін тыңдалым, сөйдеу, жазу дағдыларына
байланысты эксперимент жүргізілді. сондай-ақ, ... ... ... ... ... орындалу мақсатында студенттер және оқушылардын сұрау
жолымен алынған ауызша және жазбаша түрдегі материал негізінде ... ... ... ... ... №123 ... ... 7 және 10 орыс сынып оқушылары мен ҚазҰУ-ң филология факультеті
орыс ... 1 және 3 курс ... ... екі ... ... алынды.
Информанттардың басым тілі сауалнама мәліметі бойынша анықталды.
Интерференция көріністерін талдау үшін информанттардың ауызша және ... мен ... ... ... ... Орыс ... үйренуші қазақтардың ғана емес, қазақ
тілді үйренуші орыстардың екінші тілді меңгерудегі өз тіліне және екінші
тілге әкелетін ... мен ... оң және ... ... , ... синтаксистік деңгейлерде анықталды.
Зерттеу жұмысының құрылымы: Бітіру жұмысы кіріспеден, үш ... ... ... ... ... ... және ... тұрады.
1 БИЛИНГВИЗМНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ
1.1 БИЛИНГВИЗМ ЖӘНЕ ИНТЕРФЕРЕНЦИЯ
Билингвизмді ... ... ... ... қолданылады.
Біріншіден, билингвизм психологиялық зерттеу нысаны болып табылады. Бүл
орайда ол индивидтің сөйлеу тіліндегі ерекшеліктерді қарастылады.
Екіншіден, билингвизм ... ... ... ... ... ... орны немесе мінез-құлығына қатысты ... ... ... ... ... билингвтің
тудырған мәтініне қатысты зерттеледі.
Үш негізгі ғылымның арасында анық байланыс бар.
Психолингвистика ... ... ... мен мәтін арақатынасы
жағынан қарастырады;
Әлеуметтік лингвистика билингвизмді мәтін мен билингвтің мінез-құлығына
байланысты қарастырады.
Қостілділіктің бірнеше анықтамасы бар. ... ... ... ... ағыл. bilingualism – Билингвизм ұғымымен бірдей;
жеке адамның немесе қоғамның екі ... ... ... ... // ... ... түрі бар» ... анықтама берілген. [1, 152]
В.А.Аврорин қостілділіктің екі типін көрсетеді: толық және ... ... – екі ... ... ... және актив қолдану. [2, 125]
Психологтар қостілділікті координативті және субординативті деп бөледі.
Координативті қостілділік ... ... екі ... ... ... және қатынастыааң жағдаятына қарай бір тілден екіншві тілге ауысуы,
ал субординативті қостілділік дегеніміз – ... тек бір ... ... ... ... және ... ... санада ана тіліне бағынуы.
Тілдік қатынас теориясына қатысты ... ... ... сөйлеу процесіндегі тілдердің өзара құралуы.
Координативті қостілділік аудармашыларға тән – олар бір ... ... оңой ... ... бұл типі теориясының нысаны болып
табылады.
Қостілділіктің көптеген ... ... ... ... ... ... ... қарағанда артық меңгеруі, яғни тілдік байланыс
нәтижесінде қостілді адамдар ... ... екі ... де ... ... деп ... 178]
Физикада (акустикада және оптикада) кеңінен тараған бұл термин (лат.
inter – ... ferens – ... ... рет Прага лингвистикалық
үйірмесінде лингвистикалық мәнге ие болған. Алайда, румындық тіл ... ... ... ... ... ... секілді
өте ертеден бастау алады [4, 47]. Бәлкім, бұл ... ... ... мнтерферегция құбылысы мен оның Г.Шухарт, И.А.Бодуэн де
Куртенэ, Л.В.Щерба, У.Вайнрайх және ... да ... ... ... ... белгілі бір дәрежеде зерттелуі ескерілген болар.
Қалай болғанмен де, дүниеге келу және даму ... ... ... ... тілдердің) ықпалына ұшырамаған бірде-бір тілдің жоқтығы
туралы И.А. Бодуэн де ... ... атап ... ... ... ... У.Вайнрайхтың «Тілдік байланыстар»
атты монографиясы жарық көргеннен кейін ... дами ... ... ... тіл элементтерінің енуі салдарынан тіл модельдерінің
құрылымдық өзгеруі деп түсінеді. Ол интерференцияны сөйлеу интеерференциясы
және тіл ... жем ... ... ... ... ... құм секілді; тіл де көл түбіне тұнған құм» [6, 179].
У.Вайнрайх айтқандай сөйлеуде интерференция «алғаш қостілді ... ... ... ... ... ... ... байқалады.
Тілде қостілді адамның сөйлеуіндегі жиі ... ... ... әрі
көпшілік мақұлдаған интерференцияны көреміз». [6, 181]
Қазіргі кезде интерференцияның негізінен екі түсініктемесі ... ... ... ... көзқарасынан келіп шығады:
интерференция байланысқа ... ... ... ... ... ... байланысқа түсу деп тілдердің өзара әсер етуі мен
жақындасуының барлық түрлері мен ... ... ... етуі, тұтасуы,
араласуы және т.б. түсіндіріледі).
Келесі көзқарасқа сәйкес, интерференция – ана тіл нормаларының сөфлеу
кезінде басқа тілге ... ... ... «Интерференция деп бинарлы
бетпе-бет келген тілдердің принципалды айырмашылықтары нәтижесінде ана ... ... ... ... ... ... ... – деп жазады. [7, 5]
В.Ю.Розенцвейг: «Байланыс алғашқы сатысында интерференция деп аталатын
екі тілдің де нормасынан ауытқуына апарып ... - деп ... [8, ... ой ... ... ... екі ... ажыратады. Біріншісі –
ана тілдің ережелерін екінші ... ... ... ...... мен жат ... ... ережелерін алып тастау. ... ... ... ... жанама интерференция деп атайды. [8, 59]
Бірқатар басқаша позицияны ұстанатын Г.П. ... ... беру ... ... ... ... «Интерференцияның
алғашқы сатысы... – әдетте қандай да бір жазушының жеке стиліндегі ауызекі
тілінде көрініс ... ... да бір ... ... ... «ауытқушылық» болып қала беруі де мүмкін, кейде оның ... ... ... ... ... ... ... мұндай жағдайда бұл
интерференцияның тіл тініне жаңа элементтердің ену ... ... ... ... ... [4, ... ... байланысқа түсуші тілдердің құрылымдық элементтерінің
өзара әсерін сараптай ... екі ... ... ... ... 2) ... Бұл ... интерфернцияы байланысқа түсуші
тілдердің бірін-бірі байытуына ықпалын тигізетін оң құбылыс петінде, ... ... ... ... келеңсіз құбылыс ... ... оң ... ... ... шектен тыс сөйлеуді тудыратын, екінші тілді ... ... ... келтіретін келеңсіз құбылыс ретінде қарастырылуы тиіс» [9,
85]. Ал Ершова болса, «интерференцияның жекелеген жағдайлардағы оң ... ... ... ... ... жасайды». [10, 131]
Интерференцияны барлық ... ... ... және т.б.) ... зерттеу кезінде, әңгіменің
қостілділіктіің қай деңгейі ... ... ... қажеттілігін айырықша
атап өткен жөн. Әдетте, қостілділік координативті және субординативті ... ... ... ... қостілді алам екі тілді де тең
жәрежеде ... ... және ... ... ... бір ... кодтан
екіншісіне еркін ауыса алады. Субординативті қостілділік кезінде қостілді
адам бөтен тілді санасында ... бір ана ... ғана ... ... [11, ... ... екінші, яғни тіған емес тілді меңгеру кезінде оң ықпалымен
бірге теріс ықпалын да тигізеді, алайда Д.Дешериев ... екі ... ... ... және ... ... ... ұсынады [12, 9]. Дегенмен А.Е. Карлинский бір ... ... ... ... ... оның тамыры тілде
жатыр» десе [13, 62], ... ... ... тіл ... ... тек ... ... интерференцияланған тілі арқылы енеді»
дейді [14, 78]. Екі тілдің өзара әсерініңң ... ... ... (ойды жеткізу өресінің бұзылуы) және ... ...... өресінің бұзылуы) деп бөлінеді, интерференцияның
аталған типтері тілдің барлық деңгейлерінде көрініс береді [15. 12].
Қостілді адамның сөйлеу ... ... ... ... ... ... түсіну заңдылығына байланысты импрессивті және
қостілді адам тудырған сөйлеуден ... ... ... ... ... ... бөлуді И.Н. Горелов ұсынған[16, 4].
Кез келген тіл нормасының бір ... ... ... ... ... алайда оның бірі ғана жиі қолданылады. Жүйенің немесе
норманың ... яғни ... мен ... ойды ... сондай-ақ
мазмұн тұрғысынан ана тіл ... тіл ... ... ... ... бір ... сәйкестілік орнатуына» байланысты
айқын интерференциядан жүйенің ең жиі қолданылуы мүмкін нұсқасын білмеумен,
сондай-ақ екінші тілде ойды жеткізуді ... ... ... ... деп ... интерференция кезінде «ана тілінде ... ... ... ... ... ... жоқ ... бірліктерді және
грамматикалық формаларды қолданбай, байланысқа түсуші тілдерге құрылымы
жағынан ортақ, синонимдес бірліктермен және ... ... ... орын ... ... әдебиеттерде ғалымдар түрліше ... бір түрі бар. Бұл – осы ... ... жағдаят пен белгілі бір сөйлеу қалыбы арасындағы
тұрақты байланыс деп ... ... ... ... ауытқу.
Болгарлық ғалым К.Бабов, сондай-ақ Е.М. ... және ... ... ... ад ...... ... құбылысы тілшілердің бірқатар маңызды еңбектерінің, оның
ішінде ... ... ... ... ... арқылы жазылған еңбектердің объектісі бола
тұра, орыс-қазақ интерференциясы жөніндегі зерттеулер саусақпен ... ... ... пен ... ... екінші тілдегі сөйлеу
қызметіне әсер ету ... ерте ... ... ... ... орысша сөйлеуіндегі ... ... ... ... жайлы Л.В. Щербаның еңбегінде
сөз болған. Заерттеу белсенділігінің шыңы 70-80-ші жылдарға сәйкес ... ... ... пен ... ... айырықша жемісті
зерттелген. Бүкілодақтық конференциялар өткізіліп, ... ... ... ... К.З.Закирьянов, Р.Х.Субаева,
А.Е.Карлинский, С.А. Абдигалиев, Э.М.Ахунзянов, М.Т.Тезекбаев, С.М.Эрвин
және т.б.) деңгейлерде ... ... ... ... ... көреді. Қостілділік мен интерференция лингвистикалық (Ю.А.Жлуктенко,
В.Ю.Рознцвейг, В.А. ... ... және т.б.) ... М.К. ... А.Е.Карлинский, Е.Н.Ершова және т.б.),
социолингвистикалық (Б.Х. Хасанов, У.Вайнрайх, ... ... ... ... орыс және қазақ тіліне бәсекелес ағылшын тілінің
белсенділігі күннен-күнге арта түсуде. Ағылшын тілін қаржы, ... ... ... ... өте ... ... меңгергенін Ж.С. Смағұлова
атап көрсетеді. [17, 235]
Қостілділіктің ... ... ... ... ... Ол Астана қаласындағы студенттер
тілінің материалдары арқылы студенттік микроәлеуметтік ... ... ... ... микроәлеуметтік қостілді қауымдастық
шеңберінде ... ... ... ... ... жоғары деңгейдегі қазақ-орыс және орыс-қазақ қостілділігін, сондай-ақ
қазақ және орыс ... ... ... (32%) ... ... (40%) ... артпағанын атап көрсетеді және мұны
жуық ... осы ... ... ... ... ете ... оң ... деп
бағалайды.
Қазір интерференцияны оқыту дербес бағыт ретінде қалыптасты, құбылыстың
тілдік байланыстар жүйесіндегі орны белгіленді. Қазір ... ... екі ... ... ... тілдердің өзара
ықпалының қырлары сарапталады, ... ... ... ... ... ... ... бағыт арнасында интерференция
қостілділердің бөтен (шетелдік) ... ... ... ... бірі ретінде қарастырылады.
Екі тілдің иегерлері бір-бірімен басқа тілде өз ана тіллінің ережелері
бойынша хабарлама ... Бір ... ... ... ... мазмұнның
бірліктерін, ережелерін ауыстырады.
1.2 ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ОРЫС ТІЛДЕРІНІҢ КОНТРАСТИВТІК СПЕЦИФИКАЦИЯСЫ.
ҚАЗАҚ-ОРЫС БИЛИНГВИЗМІНІҢ ТИПОЛОГИЯЛЫҚ АНАЛИЗІ
Туыс және туыс емес ... ... ... ... әр ... ... Лингвистердің бақылауы бойынша мұнда мынадай ... ... туыс емес ... қарым-қатынасында айқынырақ
анықталады, бірақ туыс ... ... ... ... ... ... ... орай, қазақ-орыс интерференциясын суреттеу барысында қос тілдің
де құрылымды-типологиялық ерекшеліктерін ескеруіміз ... ... ... тілі және орыс тілі туыс емес ... ... үндіевропа тілдерін жатса, қазақ тілі түркі тілдеріне ... ... ... мінездемесі жағынан да әртүрлі орыс тілі –
флективті (сөз және сөз формалары түбірге аффикс жалғану арқылы және ... ... ... арқылы жасалады), қазақ тілі –
агглютинативті ... ... ... ... тек бір ... ... ... жалғанады). Агглютинативті аффиксация өзіне тек
морфологиялық ерекшеліктерді ғана емес, сонымен ... ... ... де ... заңдылығы, екпін құрамы т.б.) бағындырады.
Бұл өзгешеліктер ... үшін аса ... ... ... ... ... ... тіліндегі бір тілдің екінші тілге интерференциялық әсерін
тигізушісі.
Біз бір-біріне туыс емес орыс және ... ... ... үшін ... ... ... пайдаланамыз. Салғастырмалы әдістің
мақсаты – екі не одан да көп туыс емес ... бір ... ... мен ... ... ... ... олардың бүкіл
тілдік материалдарын сипаттап беру. Сол арқылы әлгі тілдердің фонетикалық
(дыбыстық), лексикалық, грамматикалық ... ... ... да) ... ... өзі әр түрлі тілдердің ... жете ... ... ... ... [26, ... әдіс ... зеттеу нәтижесі ана тілі мен шет тілін
салыстыра оқыту әдістемесінде кең түрде пайдаланылады. ... шет ... оның ... өте зор. Сол ... жүргізілген сауалнама нәтижесі
салғастырмалы әдіс бойынша ... ... ... ... ... ... екі тілде ұқсастықтардан гөрі айырмашылықтар өте көп.
Себебі, типологиялық классификациясы бойынша әр ... ... ... ... ... олардың грамматикалық құрылысы мен сөздік
құрамының және фонетикалық жүйесінің тұтастық және жақындық дәрежесі бірдей
емес. Осы ... ... ... ... орыс және ... ... қарай ұсынған кестеден байқаймыз [27,142-151]:
|Признаки |Казахский язык ... язык ... ... ... ... ...... |Основная страна – РФ, |
|1.1Распростронение |другие ареалы – Кыргызстан, |другие ареалы – |
| |РФ, ... ... ... республики (в|
| ... ... ... ... бывшего СССР) |
|1.2 Официальный | ... ... ... и ранг языка |Государственный язык |общения в ... |
| ... ... язык РФ;|
| ... ... язык |
| | ... из ... |
|1.3 Генетическая | ... ... ... из ... ... ... ветви |
| ... ... ... |
| ... ... |Язык |
| ... ... ... в ... ... ... ... семьи |, ... ... ... тиа, с ... ... |примыканием, суффиксальный |ый с сильным развитием |
| ... ... ... ... в |
| ... ... ... |
| ... ... |
| | ... ... : ... Степень | ... и ... ... литературный язык |древнерусский |
| ... к ... ... язык с |
| ... ... ... ... (11-14 |
| ... для ... ... |вв.), которое |
| ... ... 15-16 ... к 17 в., |
| ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... относятся к 7в., |письменные в 10в. |
| ... ... | |
| ... на ... | |
| ... ... в 19 в.) ... языком обучения|
|1.6 |Как язык ...... ... в ... в ... ... заведениях всех |
|й статус ... ... ... и ... |
| ... казахских отделениях | |
| ... ... и ... | |
| ... ... как язык | |
| ... ... в | |
| ... учебных заведений всех | |
| ... ... ... |
| ... полиграфизм – два типа|письмо на основе |
| ... три ... ... (направление |
|2.0ЛИНГВИСТИЧЕСКИЕ |системы: консонантное |письма: горизонтальное, |
|СВЕДЕНИЯ ... ... на ... ... ... ... (тип |основе арабской графики | ... ... ... ... | ... ... ... | |
| ... ... письмо на| |
| ... ... ... |
| ... в ... и | |
| ... (с 40-го ... | |
| ... ... ... | |
| ... слева | |
| ... ... |
| ... ... ряды – 2: |
| ... ряды – 2: ... ... |
| ... ... |передний – И, Е, (Ы), А |
|2.2 ... ... – Ә, Е, Ө, І, Ү ... – У, О ...... ... – А, Ы, О, Ұ ... – 3: верхний, |
|гласных фонем ... – 2: ... ... ... ... ... и ... – І, Е, Ы, Ү, Ұ ... – И, (Ы), У ... ... – А, Ә, О, Ө ... – Е, О ... ... |Лабиализация: лабиализованный|нижний – А ... ... |/ ... ... ... ... |лабиализованный – О, Ө, У |лабиализованный / |
|сонорных) ... – А, Ә, Е, ... |
| |І, Ы ... – О, У |
| ... (У), (И) ... – А, |
| ... |Е, И, (Ы) |
| ... – Б, П, Д, Т, Г, К, ... не |
| ... – Ц, Ч ... |
| ... – Р, Л, Й, М, Н, Ң, |Согласные: |
| |(У) ... – Б, Б’, П, П’, |
| | |Д, Д’, Г, (Г’), К, ... | |Т, Т’ |
| | ... – В, В’, Ф, Ф’, |
| | |З, З’, С, С’, Ж, (Ж’), |
| | |Ш, Ш’, Х |
| | ... – Ц, Ч |
| ... неинтенсивное, |сонорные – Й, М, М’, Н, |
| ... ... |Н’, Л, Л’, Р, Р’ |
| ... в ... сова почти|Силовое интенсивное с |
|2.3 Просодика: |не подвержены редукции); ... ... ... ... ... слог ... в ... |
|мсто в слове, |слова), музыкальное ... ... ... и ... ... ... ... потоке); |функция;гармоническое |количественной и ... ... в ... ... |качественной редукции; |
|(область |по признаку ... до 2 ... ... ... ... по ... |
|уподобления – группа|функция делимитативная ... ... ... ... ... ...... |словообразоватеьные |
|признак с. – ряд, ... ... ... ... ... (в|
|подъем, |в начале ... ... ... не |
|лабиализация, ... ... Г. ГС, СГС, ... ... ... СГ, ГСС; гармоническая |Вершина слога – гласный |
|2.4 Структура слога |упорядоченность слога (и |не 4 ... в ... ... вершины |слова) ... и в ... ... ... наличие |Восходяще-нисходящий, |преобладающие типы ... ... ... тоны; |слогов: ГС, ГСС, ГССС, |
|равновесия, число | ... СГС, Г, ССГ, ... в ... и| ... нисходящий и|
|конце слога | ... ... ... |
| | |и ... ... ... ... – | ... ... | | ... тона | | ... | | ... ... | ... ... ... ... | ... ... ... | ... ... ... ... ... ... олна глагольная |существенна ... ... ... ... ... две ... ... морфем, | ... ... ... | ... ... ... ... | |или ... ... ... | ... ... и | | ... число слогов: |Категория падежа (септік) – |Категория падежа – 6: ... |7: атау с. ... ... п., ... ... с. ... ... ... п., ... Состав |с. ... п., ... ... с. ... жатыс|винительный п., ... ... по|с. ... шығыс с. |творительный п., ... ... ... көмектес с. |предложный п. ... ... | ... в ... рода – на | ... ... – |представлена ... рода - 3: ... ... | ... ... |
|рода, числа, |Категория числа (сан мөлшері)|средний ... и |– 2: ... ... числа - 2: |
|др. ... ... ... |
| ... ... мн. ... |
| ... -дар ... |
| | ... мн. ч. |
| | ... в этой же |
| | ... используются |
| | ... ... |
| | ... |
| ... ... ... объективной |
| ... (рай) – 4: ашық ... – 3: |
| |р. ... ... |
| ... ... р. |наклонение, |
| ... ... ... |
| ... р. ... ... |
| ... ... р. ... |
| ... ... ... |
| ... вида – не ... вида – 2: |
| ... ... |
| | ... в. |
| ... ... (етіс) – 5: |Категория залога – 2: |
| ... е. ... ... ... |
| |е. ... ... е. |возвратный |
| ... ... е. | |
| ... ... |
| |е. ... | |
| ... ... (шақ) – 3: |Категория времени – 3: |
| |осы ш. ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| |ш. ... ... | |
| ... обычное | |
| ... ... ш. ... | |
| ... | |
| ... ... | |
| ... будущее) | |
| ... лица (жақ) -3: | |
| ... ж., ... ж., ... лица – 3: 1, |
| ... 2, 3 лицо ед. и |2, 3 лицо ... и мн.|
| |мн. ... ... |
| ... ... – | |
| ... аффиксами ... ... |
| ... 1, 2, 3 лца, |– не ... |
| ... | |
| ... на –ЛЫ, | |
| |-ЛІ, ... конструкциями| |
| |Зат есім ... | |
| ... по ... ... – |
| ... ... ... |изменение по числам, |
| ... ... ... – |
| ... ... значение |субстантивное: 1-е, ... ... ... ... / |3-е, адхективное, ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... названия |принадлежность, значение|
|2.8.1 Знаменательные|животных) ... / ... речи | ... ... |
| | ... ... |
| |Сын есім ... – |наименования человека, |
| ... ... ... |
| ... ... ... –разряды:|
| ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... интенсива |притяжательные; |
| | ... п. ... |
| | ... форму, образуют |
| | ... ... ... | ... непроизводную |
| | ... п. ... ... | ... ... ... |
| | |2 ... (в |
| | ... с ... | ... ... |
| ... (глагол) – финитные и|полные и краткие формы |
| ... ... ...... ин |
| ... ... ... ... |
| ... по временам, |причастие, деепричастие)|
| ... ... ... ... изменяется по |
| | ... ... ... |
| | ... ... |
| | ...... вр. и |
| | ... ... |
| | ... – |
| ... ...... |
| ... па ... – 7: |существительные, м. |
| ... ... |
| ... ... |
| ... ... м. сущ.: |
| ... возвратные, |личные м., возвратные, |
| ... ... ... |
| ... изменения |неопределенные, |
| ... ... по ... ... – |
| ... ... ... |сочетаются в роде и |
| ... ... м. – по ... |
| ... ... падежам; ... ... ... м. – по падежам |падеже; м. прилаг.: |
| ... әне, ... на –у), ... |
| ... –по ... ... |
| ... м. – по ... |
| ... ... и т.д. ... |
| | ... |
| | ... – |
| | ... в ... |
| | ... ... м. ... | ... |
| | ... |
| | ... ... |
| | ...... ... |Сан есім ... – |3: ... |
| ... – 6: количественные, |собирательные, |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... и ... ч. |
| ... сочетаясьс |нестандартно; порядковые|
| ... в ... ... |ч. ... по ... |
| ... ... ... ... |
| ... наблюдаться ... ... |
| ... ... |(категория с.) – ... |
| ... ... – не ... ... |
| ... ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... –находится в |
| | ... по |
| ... не ... ... |
| | ... ... | |и ... ... ... | ... |
| | ... не |
| | ... |
| | ... – на |
| | ... |
| | | ... ... ... ... – | ... речи |находитсяв ... по | |
| ... к ... | |
| ... а ... к | |
| ... форме глагола; в | |
| ... ... | |
| ... ... и | |
| ... п. ... | |
| ... ... –ғы, -гі| |
| ... ... и пр.; ... |
| ... ... по падежам и| |
| |др., п. ... | |
| ... ... | |
| ... ... ... | |
| ... ... | |
| ... ... ... – по ... |
| ... ... – по ... и |
| ... ... ... и ... ... и |
| ... по ... и |составные); |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... условные; |(соединительные, |
| ... ... ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... и |
| | ... |
| | ... и |
| | ... |
| | ... ... | ... – по фунции: |
| | ... |
| | ... и |
| ... (частицы) – по |ирреальные |
| ... ... ... |
| ... ... |
| ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... и ... | |По ... |
| | ...... | ... и |
| ... – по ... ... имеются |
| ... ... ... |
| ... допускают |м.,морфологически |
| ... без ... ... |
| ... ... ... о ... |
| ... м., ... ... |
| ... ... и ... ... |
| ... ... |
| ... – две подсистемы: | |
| ... и | |
| ... | |
| ... ... | ... Междометия |(мелодика, интонация), |Словосложение: отношения|
| ... ... при ... и подчинения, |
| ... ... ... |могут использоваться |
| ... ... |
| ... ... |
| ... объектнве |наличие ... в ... |
| ... ... ... ... преимущественно |
| |– 2 и ... ... ... Идеофоны |словопроизводства:агглютинати|препозиция и постпозиция|
| ... ... швы, ... |дополняющих морфем, |
| ... ... не ... не ... двух |
| ... словообразующих аффиксов|словопроизводящих морфем|
| ... ... ... ... |Атрибутивные: |
| ... ... ... в роде , |
| ... ... ... ... объектные|
| ... |– ... виды ... | ... ... ... | |3: ... ...... – примыкание, |примыкание, управление |
|отношения |преобладание ... | ... ... ... ... | ... и ... – управленме: | ... ... ... ... ...... ... – 5: | ... ... ... ... | ... их ... ... ... ... ... или | ... ... ... по | ... ... ... к ... ... ... | ... ... |
| | ... ... место в |
|2.10 Словосочетание:| ... и ... ... ... | |– в ... ... компонентов |Двусоставные; фиксированный |номинативный строй |
|(атрибутивные, ... ... ... | ... ... ... место в | ... или ... ... ... ... ... ... |выраженное прилагательным в | ... виды ... ... | ... ... строй | ... | | ... | ... ... ... для | ... ... | ... |
| | ... ... |
|2.11 Предложение – | ... пар ... ... | ... ... ... тип | |– ... ... ... | ... ... | | ... ... |Отсуствме притяжательных | ... ... ... | ... II и III широкое | ... ... ... | ... ... ... глаголов, | |
|, ... ... ... ... | ... ... ... как | ... речи | ... поряждок | | ... ... | ... | | ... тип | | ... | | ... Структура | | ... ... | | ... | | ... ... | | ... основных | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... | | ... глаголы | | ... ... ... ... ... ... ... үшін бізге әртүрлі
жастағы инофондар тобы қажет болды. Жұмыстың бірінші кезеңі ретінде лексико-
сементикалық интерференцияны ... ... ... ... болды.
Инофондар ретінде Алматы ... №123 ... ... 7 және 10 орыс ... ... қатысты.
Олардың жазба жұмыстарын талдай келе, салыстырмалы түрде біргеше
интерференциялы ... ... ... ... отырып, орыс
студерттердің сөйлеу тіліндегі интерференцияы баяндалды. Мұндай жастағы
топтардың таңдалуы кейдейсоқ болған ... ... ... орыс тілінде оқиды;
Екіншіден, қазақ тілін пайдалану өрісі әркімде әртүрлі.
Студенттердің сөйлеу тілін бақылау нәтижесі ... ... ... ... ... фонетикалық деңгейде).
Тіл таным объектісі ретінде біздің еркімізден тыс өз заңдылықтарымен
өмір сүріп жатады. Тіпті ең ... өз ана ... ... үшін ... де, ... да ... жоқ ... Ал жазқылым тілінің
күрделілігі ережені, грамматиканы сауаттымеңгермесе, жақылған хабарды оқып,
оған ... ... ... беру мүмкін болмас еді. Бұл ... ... ... ... ... жүйелі де күрделі жеткізу үшін ... ... сөз бен ... ... ... әр ... ... білу қажет. Сондықтан да қазақ ... өзге ұлт ... ... ... ... әртүрлі жағдайларға байланысты. Ол – ... ... ... ... ... қолданылу жағдайын меңгертуде
жаттығудан басталады.
Тілді оқытуда әдіскер ғалымдар сөйлесім әрекетінің ең күрделі атқаратын
қызметінің ерекшелігін ... ... ... ... Н.И.Гез,
Е.И.Пассовтың пікірі бойынша тілді үйретіп меңгертудің ең тиімді тәсілі-
жаттығу. Шынынды, тілдік ... ... ... үшін және ... ... ... тіліндегі тілдік тұлғаларды саутты
меңгергені, ойын анық ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Сондықтан тілоқулықтағы
берілген жаттығу жұмыстарын әртүрлі бағытта түрлендіре отырып орындату өте
тиімді.
Тіл дамытудың ... ...... ... ... ... Ал осы тілдің практикалық ... ... ... ... Жаттығу жұмыстары арқылы жазылымды меңгертуде ... ... ... ... ... ... ... Өйткені сөйлесім
әрекетін байланыста қарастыру жаттығудың ... ... ... ... ... басым болуы ... ... ... ... ... ... ... үйретуде дағды мен ... ... ... ... ... ... ... выполнение сходных действий, опирающихся на
знание, на различном материале, приеняемое с ... ... ... ... [18,206]. Ал И.Л.Бим тілді оқытуда жаттығу ... ... ... ... разграничиваются по конечным целевым
умениям, точнее ... ... на ... в ... чтение,
аудирование, письме. Это, единственное положение, которое не вызывает
возражений ... ... ... деп ... сөйлеу
әрекетінің түрлерінің қалыптасу теориясы негізіне сәйкестенуә қажеттігін
айтады [19,55].
Әдіскер-ғалым ... тіл ... ... ... үш ... Олар:
1. Сөйлеуге дейінгі дайындық жаттығулары.
2. Сөйлеу кезіндегі жаттығулары.
3. Сөйлеу жаттығулары [20,55].
Ғалымның пікірі бойынша аталған ... ... тіл ... ... ... ... дағдыларығ содан келіп негізгі сөйлеу
дағдылары қамтылады.
Ана тілінде адам ойын жеткізу үшін сөздерді қалай байланыстыруды, ... қай ... ... ... ... ... ... түрін,
қалай ұрастыруды ойланып жатпайды. Өзге тілді үйренуде тіл ... ... ... ... ... сондықтан сөйлеуге ... ... ... ... қолдануды үйретіп қоймай, оны ойланбай
қолданатын дәрежеге жеткізуді ... ... ... ... ... тобы ... ... оқу, жазу әрекеттеріне жататын
құрылымдарға кіреді. Мазмұны жағынан қосымшалардың сөзге жалғануын, сөз ... ... ... ... ... ... білгізу – ұл
жаттығулардың генізгі мақсаты.
Сөйлеу кезіндегі жаттығуларды орындау кезінде тіл үйренуші толыққанды
қатысымдық әрекет жасамайды, ... ... ... жазу ... ... ... әрекетін жасауға дайындық жасайды. Сөйлеу кезіндегі
жаттығуларға, еліктеу немесе оқылған мәліметтегі негізші сөздерді жазып ... ... ... ... ... ... жаттығулары сөйлеуге дейінгі дайындық және ... ... ... ... ... ... ... тіл үйренушінің
орынды қолдана алатын жағдайда болуын көздейді. Яғни, ... ... ... ... Оған ... ... ... жазу,
меңгерген сөйлем үлгілерін жазылымда еркін қодану, тақырып бойынша ... ... ... ... ... орындай дбілу
қабілеті жатады.
Жазылымға байланысты жаттығуларда сыртқы сөйлеу әрекеті ... ... ... ойын ... жеткізу үшін жүйелеу сияқты
күрделі процестер іске асады.
Сонымен тіл үйрену жолында ең бастысы және ең ...... ... ... білу ... ... Бұл ... жаттығулар
жүйесі арқылы жүзеге асыруға болады екен.
Тіл ... ... ... ұтымды ұйымдастыру үшін жаттыулардың
мақсатын ескеру пайдалы. Өйткені жаттығулар тілдің практикалық меңгерілуіне
жағдай тудырады. Ал тілдің қарым-қтаынас ... ... ... ... ету – тіл дамыту процесінде ең маңызды роль атқарады.
Сол себепті, жоғарыда ... ... мен ... ... ... асып ... байқау үшін халқымыздың жас буынын зерттеу
нысаны етіп ... ... ... ... СӨЙЛЕУ ТІЛІНДЕГІ ФОНЕТИКАЛЫҚ ... бала ... ... ... ... айту үшін ... аппаратын
пайдалануды игереді. Ал адам басқа тілді меңгергенде , сол тілдің дыбыстары
мен дыбыс тіркестерін өз ана ... ... база ... ... ... ... ... «Жаңа тілді меңгергенде, алғашында оның
дыбыстары «акцентпен» айтылады. Кейінірек, тілді ... ... ... базаны бірте-бірте меңгереді. Тілдің жаңа ... ... ана тілі емес ... ... мен ... құрылысын
игеруден қиынырақ болады».
Сондықтан билингв орыстардың қазақ тілінң ... ... ... ... ... ... ... болмауы – тілдік
аппараттың ұзақ және жүйелі жаттығуларды қажет ... қиын ... ... ... ... ҚАЗАҚША СӨЙЛЕУ ТІЛІНДЕГІ ҚАЗАҚ ДЫБЫСТАРЫНЫҢ АЙТЫЛУЫ
Қазігі қазақ тілінің әліпбиі 42 әріптен тұрады. Оның 11 ... ... ... ... ... тілі орыс тілінен ә, ұ, ү, ы, і, ө, ң, ғ, қ ... ... Бұл ... айтқанда билингв орыстар әрдайым
қиындыққа ұшырап ... ... ... ... ... ... ... жағынан түркі тілдеріне жатса, орыс ... ... ... ... ... үшін өте қиын ... сала болып табылады.
Бұл саланы толық игеру мақсатында әрдайым үздіксіз жүргізілген жаттығулар
тобы ғана көмегін ... ... ... ... ... дұрыс айту үшін
қазақ тілінің дыбыс жүйесін, фонетикалық заңдылықтарын жақсы білгенде ғана
әлгіндей сөздердің айтылуы мен ... ... ... қазақ тілін жетік
білуге мүмкіндік туады.
Жүргізілген ... ... ... ... ... ... ... қателерге талдау жасалды. Олар әр
түрлі ... ... ... тапты.
Қазақ тілінде жуан және жіңішке вариант ретінде [ы] және [і] дыбыстары
қысаң және езулік дауыстыларға ... ... ... ... ... жіңішке [і] дыбысының орнына жуан [ы] дыбысын ... ... ... ... ... үшін ... ... емес, айтылуы, естілуі маңызды ... ... ... ... жазу орфографиялық норма, бірізді
жазу үшін қажет.
ы, і, е дыбыстары сөздің барлық буындарында жазылады, бірақ олар ... ы, і ... ... ... ... ... ... тұрып айтылу мүмкіндіктері жоққа тән.
Осыған байланысты инофондармен ... ... ... ... ... түйс[ү]г[ү]
сөйт[ы]п ... ... ... ... ... ... ... ... ... үш[ү]н
жел[е]у ... ... ... ... ... өзг[ө]р[ү]п
көзд[ө]н ... ... ... ... ... әсер етіп, өзара үйлесетін,
үндесетін тұстарының бірі – қатаң ... ... ... топ ... ... ... ... а, е, ы, і, у, (ұу,
үу), и, (ый, ій) дыбыстарының біріне аяқталса, екінші сөз қ, к ... ... ... ғ, г болып айтылады:
болғаннан кейін дұрысы ... ... ... құсы ... ... ... дұрысы ... ... ... ... ... дұрысы асағымбатты
қарым-қатынас дұрысы ... ... ... жіберілген интерференциялық қателердің қатарына ... ерін ... ... тағы бір ... ... ... келеді.
Сөздің басындағы немесе бірінші ашық буындағы ө дыбысы ... ... ... өзіне жуықтатыңқырай естіртеді, бұл әсердің де күші ... ... ... ... Бұл ... ... информанттар
сөйленісінде келесідей қателер көрініс тапты:
өкп[е]лесе ... ... ... ... ... жүрг[ө]нде
көкейінде ... ... ... ... БИЛИНГВ ОРЫСТАРДЫҢ ҚАЗАҚ СӨЗІН АЙТУДА ОРЫС ТІЛІНІҢ ... ... 1. ... ... ... ... тіл орыс ... табылатын билингвтерде кездеседі.
2. А.А.Дарбеева «О билингвизме монголоязычных ... ... ... устойчивости интерференций, динамика их преодаления
находится в прямой зависимости от условий возникновения двуязычия, возраста
билингвов»,-деп жазады [21,15].
Жүргізілген ... мен ... ... ... ... ... сай ... Алайда, информанттар жас ерекшелігіне қарай
2 топқа ... ... ... ... және ... Фонетикалық интерференция тек кездейсоқтық емес, заңды ... олар ... ана ... ... ... ... ... ОРЫСТАРДЫҢ ҚАЗАҚША СӨЙЛЕУ ТІЛІНДЕГІ ҚАЗАҚ ГРАММАТИКАСЫНЫҢ
ИНТЕРФЕРЕНЦИЯЛЫҚ ... ... ... ... ... ... ... үшін, оның лексикасындағы
алуан түрлң сөздердің бір-бірімен ... ... ... бір ... байланыста қолданылуы және олардың тіркесуінен ... ... ... ... сөздердің түрленіп тіркесуінен жасалады.
Ал сөздердің түрленуі, өзгеруі, түрлі ... ... ... ... ... ... іске ... Грамматика тілдегі сөздердің
түрлегу, өзгеру ережелері мен ... ... ... ... ... бір-бірімен қатынасын білдіреді. ... ... ... олардың сөйлемде тіркесу формалары мен
заңдылықтарын зерттейді. ... ... ... ... ған, ... сөз ... мен ... жасалады. Грамматикалық
қатынастар сөздердің аралығанда ғана емес, сонымен бірге сөз тіркестерінің
аралығында да, ... ... ... ... Грамматика үшін тілдік единицалардың арасындағы грамматикалық
қатынастар ғана ... ... ... ... ... ... да
маңызды мәселе болып саналады. Мәселенің осы жағын аңғарта келіп, Р. ... ... ... ... 1) ... ... 2) сөз ... және 3) сөйлемнің құрылымы зерттеледі. [18, 226]
Тілдің лексика-семантикалық және фонетикалық ярустарымен салыстырғанда
отырғанда грамматикалық ... ... деп ... ... ... ... бұл салада да орын алатынын ... ... ... тууы ана ... ... ... ... тілінің типологиялық ерекшеліктеріне байланысты пайда болған екі
тілдің грмматикалық мағынасы мен грамматикалық формасының сәйкес ... және орыс ... ... және ... құрылымдары
ұқсас болғанымен, айырмашылықтары да бар.
Қазақ және орыс ... сөз ... және сөз ... ... ... аффиксация тәсілімен тілдің әртүрлі топтарына ... Орыс тілі ... ... ... ал ... тілі агглютинативті тілдер тобына жатады.
Аффиксация тәсіліндегі айырмашылықтар қазақ тілі мен орыс ... ... ... ... ... ... және ... деңгейдегі интерференция көріністерін
қарастыру үшін оқушылар, ҚазҰУ-ң филология ... 1 және 3 ... ... жазбаша және ауызша түрдегі жұмыстарға талдау
жасалды:
1-тапсырма: ... ... ... мазмұнын қысқартып айту.
2-тапсырма: Мәтінді жақшадағы сөздерді өзгерте отырып оқу.
3.1 ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ОРЫС ТІЛДЕРІНІҢ ... ... ... ... тілі мен қазақ тілінің грамматикаларын салыстыратын болсақ,
ерекшелік өте көп. Морфологиядағы ... ... орыс ... 6
септік болса, қазақ тілінде олардың саны – 7. Орыс тілінің ... ... ... сұрақтарына жауап беретін сөздер ... ... о ... ... келеді. Союз деген түркі тілдеріне тән емес. Қазақ
тілінде атау септіктен басқа ... ... ... ... ... ... жалғанады. Мысалы:
Именительный падеж Кто? Что? Друг, книга ... Кім? Не? ... ... ... ... ... ... книгу
Ілік септік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Ұстазға, кітапқа
Винительный падеж Кого? Что? ... ... ... ... Нені? Ұстазды, кітапты
Творительный падеж С кем? С чем? С ... с ... ... ... Неде? Ұстазда, кітапта
Предложный падеж О ком? О чем? О ... о ... ... Кімнен? Неден?
Ұстаздан, кітаптан
Көмектес септік Кіммен? Немен?
Ұстазбен, кітаппен
Инофондарда септік жалғауларына байланысты жіберілетін ... өте жиі ... ... әдісімен жүргізілген сұрауларда
оқушылар мен студенттер септіктерді ... ... ... ... жазылған сөйлемдер берілді, олардың міндеті ... ... ... ... Сауалнама нәтижелеріне келер болсақ:
Я иду в школу – Мен мектепте барамын
Осы сөйлемде нақ осы ... ... тұр. ... ... қазақ
тіліндегі күрделі баяндауышты (бара жатырмын) қолданбай, сөйлемді ... шақ ... ... ...... деген сөздің орнына «мектепте» деп көрсеткен. Орыс тіліндегі ... ... ... ... ... қарай түрлі септікте тұратынын
ескеру керек. «В школу – мектепке» деген морфеме бағытты көрсетіп тұр, ... ... ... тұр. Бұл жердегі интерференция – ... ... ... септігін қолдануы.
Я завтра схожу в спортзал – Мен ертең спортзалда барамын
Бұл сөйлемдегі «в спортзал» ... ... ... ... ... интерференция көрінісі – барыс ... ... ... ... Бағытты білдіретін барыс септік, ал ... ... ... Бұл ... сөйлем бағытты білдіріп тұр.
Оқу менен жазу (ол) ендігі тірлік тынысы еді
Мұндағы «ол» сөзінің сөйлемдегі дұрыс ... - ... ... III ... ... ... «ол» сөзі тәуелденгенде -ның
қосымшасы жалғанып, «л» дыбысы элизияға ұшырайды.
Моя сестра сейчас на работе – Менің әпке ... ... ... ...... ... әр жағында
өзіндік қосымшалары бар.
I жақ ... -м, -ым, ... жақ ... ... ... жақ Оның -ы, ... сөзі ... сөз, ... қосымша жалғанбаған. Сөз тәуелдік
категориясының I ... ... ... тұруы керек еді. «Менің» деген сөз
меншікті білдіріп тұр, яғни «моя сестра» деген ... ... ... ... тиіс ... ШАҚ ... ... ЖІБЕРІЛЕТІН ИНТЕРФЕРЕНЦИЯЛЫҚ ҚАТЕЛЕР
Қазақ тілі мен орыс тілінің қайшы келетін жері – ... ... ... ... ... ... ... категория шақ
категориясы болса, орыс тілінде – түр (вид) категориясы болып ... шақ ... түзу ... да емес, бір бағытта да емес: яғни
жұмыс істедім, жұмыс істеймін, ... ... ... түзу ... емес.
Мәтіндегі шақ кеңістігінің көлемі үш сызықта, үш темпоральдық осьте өзара
әрекет ете ... ... ... өз ... ... ... ... Т1, Т2 және Т3 арқылы белгілеп көрсетеді [22,105].
Т1 күнтізбелік, табиғи, объективтік ... ... ... кері ... ... ... Бұл ... ұғынумен, адамның объективтік уақытты түйсінуімен ... ... ... ... шақты, уақытты білдіреді.
Т3 сөйлеушінің, жазушының позициясын білдіретін перцептивтік ... ... ... ... ... шақыттық және кеңістіктік қатысы.
Сөйлеушінің ролін баяндалатын нәрсені әр ... ... ... келген
кинооператордың рөлімен және кадрды таңдап-талғайтын режиссердің ролімен де
салыстыруға болады. Килнооператордан айырмашылығы: ... ... ... ... ... те болса береді. Бірақ одан
да нақты айырмашылығы кинокамера тек қана «көреді, «естиді», ал ... ғана ... ... де, ойлайтынын да, түсініп-ұғынатынын
жеткізеді.
Г.А.Золотоваға сүйене отырып, З.С.Күзекова объективтік уақыт Т1 ... ... ... ... Т2 – ... еркі ... және процессуалдық емес фрагменттердің тіркесі; перцептивтік
Т3 уақыты – қабылдаудың, сөйлеу-ойлаудың үздіксіз процесі, -деп ... ... ... ана ... ... ... ... шақта үздіксіз,
тұрақты қимылды білдіретін ауыспалы өткен шақ формасының орнына жедел ... ... ... ... шақ ... ... ... мен бұл кітапханаға жиі бардым
Бұрын мен кітапханаға көп бардым
Кейін бұл кітапханаға жиі болдым
Бұрын мен ... көп ... осы шақ ... бір ... ... ... осы ... орнына қолдануы интерференциялық қате болып табылады.
Я иду в библиотеку – Мен кітапханаға барамын
Қазақ тілінің етістіктер ... ... ... функционалдық қызметін
көрсетеді. Бұл жағдайда инофон осы шақтағы ... ... ана ... ... орыс ... осы ... тек бір ... бар .
Инофонның ескермеген ережесі : қазақ тілінде осы ... екі түрі ... осы шақ және ... осы шақ. ... ... бір ... білдіретін
нақ осы шақтың арнайы тоделі бар V + -а/е жатыр + ж.ж.
Информанттар жіберетін ... бару ... және жүру ... орыс ... ережесіне сай қолданылуы жатады. Алайда, олар
орыс ... ... ... ... ерекшеленеді. Мысалы:
Болат ходит в спорткомплекс два раза в неделю –
Болат спорт ... ... екі рет ... ... ... ... қимылды білдіретін бару етістігінің
орнына әр бағытты білдіретін ... осы ... жүру ... идет в ...... ... ... тілінің ықпалы сөйлеу кезіндегі қимылды білдіру үшін жай нақ ... жүр ... ... нақ осы ... бара ... ... ... учусь в школе – Мен мектепте оқиды
Дұрысы – «Мен мектепте оқимын». Инофонның берген жауабындағы ескермеген
жайы қазақ ... жақ ... әр жақ ... ... ... ... шақ категориясына байланысты әртүрлі
болуы тағы бір ерекшелігі. Жоғарыда көрсетілген ... ... ... ... осы ... көрсетілуі керек еді.
3.3 СИНТАКСИСТІК ИНТЕРФЕРЕНЦИЯ
Көп таралған интерференциялық қателерді ... ... ... ... жатқызуға болады. Сөздердің орын тәртібі дегеніміз –
сөйлемде сөйлем мүшелерінің ... ... орын ... тілдің
грамматикалық құрылысына қатысты болады.
Орыс тілінің сөйлемдеріндегі сөз ... ... ... қолдану,
біріншіден, сөйлемнің бұрыс сөз тәртібіне әкелсе, екіншіден, инофон өз ойын
дұрыс дәрежеде ... ... ... ... ... ... ... радовала всех –
Көшеде тамаша ауа райы болды, бәрін көңілдендірді
Бұл сөйлемнің аудармасы – «Далада бәрін ... ... ауа ... Инофонның жіберген интерференциялық қателер өте көп. Орыс тіліндегі
екі ... ... ... ... ... де екі бөлім қылып аударды.
Алайда қазақ тілінде бұл сөйлем тек толымды жай ... ... ... сөз ... ... ... орыс ... қалай орналасса, қазақ
тіліне семантикасына мән бермей тура ... ... год ... в школу – Аскар арқылы бір жыл мектепке барады
Сөйлемдегі сөздер емес, жалпы ... ... ... ... мүлде айқын емес. Қазақ тілінде ойын жеткізу үшін ... ... мән ... сөйлемдегі сөздерді тура баламасымен
қолданды. Дұрыс аударылуға тиісті нұсқасы – ... бір ... ... барады».
Орыс тілінде жай сөйлемді айтқан кезде арнайы сөз тәртібін қолдану жоқ,
яғни әр сөйлем мүшенің анықталған орны болмайды.
Ал қазақ тілінде ... орын ... ... қатеге саналады.
Мысалы, бастауыш баяндауыштың ... ... ... сөйлем соңында
келеді; толықтауыш пен анықтауыш өздеріне қатысты сөздің алдында тұрады; ... көп ... ... ... ... ... тілінде сөйлем құрастырғанда, орыс тілі сөздерінің
орын тәртібін қолданды:
Көп жұрт ... ... ... ... жеу үшін ғана бару керек
Информанттан өз ойын орыс тілінде сұрағанда, берген жауабы «Многие люди
думают, что к ... надо ... ради ... ... бұл ойын ... өз ана тілінің сөйлем құрылысын пайдаланған.
Келтірілген мысалдар негізінде информанттардың қазақ ... ... ... ... білсе де, синтаксисте де өз ана
тілінің ... ... ... ... ... ... қателердің алдын алу
үшін тілді сауатты ... өте ... Ол ... түрлі жаттығулар
орындалу қажет.
Жаттығу мәселесі – басты мәселелердің бірі: тиімді ... ... білу – ... ... ... ... негізгі түрлері – сұрақ-жауап жаттығулары және ... ... ... ...... оқу құралы. Дидактика мен
әдістемеде оқытудың оқу ... – деп ... жүр. ... ... жаттығуда мақсат болады.
Екіншіден, жаттығу – бей-берекет жұмыс істеу емес, оны ... ... ... ... жетілдіруге бағытталады. Бір ғана жаттығу
оқыту барысында ешқандай нәтиже бермейді. Сондықтан жаттығулар жүйеге
біріктіріледі, ... ... ... ... жаттығулар және сөйлеуде
пайдалануға арналған жаттығулар болады. Алғашқысын ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу,
коммуникативтік, шығармашылық түріне жатқызуға болады.
Қатысым құралы ретінегі әрбір сөйлеу әрекетінің түріне жаттығулардың
екі категориясы:
а) ... ... ... жаттығу түрлері;
ә) сөйлеу шеберлігін дамытатын жаттығу түрлері қажет.
Сөйлеу дағдысын қалыптастыруға ... ... ... ... ... жаттығуларының басты сипаты тілдік тұлғаны табуға немесе мазмұнға
бағытталады. Оқулықтардағы сөйлеу жаттығуларына ... ... ... ... а) ... сөйлеу жаттығулар жауап беруге тиісті
тұрақты талаптар; ә) ... ... Бұл ... кез-келген
жаттығуға қойылмайды.
Тұрақты талаптарды талдап көрейік:
1. Сөйлеуге шартты себептердің болуы. Яғни тіл үйренушінің ... ... ... емес, сөйлеу міндетін ееуді қою.
Жаттығу алдында «пікіріңізді ... ... ... ... ... ... ... Жаттығу ситуациялылығы, яғни жаттығудың әрбір элементінің қатысым
ситуециясымен қатысымдылығы.
3. Жаттығудың әрбір элементі ... ... ... Сөйлеу әрекеінің үш жағының бірігуі. Бұл дегеніңіз тіл үйренуші үшін
грамматикалық та, лексикалық та ... ... ... ... ... ... ... сөйлеудің граматикалық ,
лексикалық, айтылу жақтарын кешенді түрде меңгереді.
5. Фразаның коммуникативтік ... ... ... ... ... ... ... Жаттығуды қысқы уақытта орындауға мүмкіндігі
Түрлендірілген талаптар:
1. Жаттығу элементтерінің тақырыптық, лоникалық, ... ... ... Берілген сөйлеу құралдарының молдығы.
Сөйлеу шеберлігін дамытуға арналған ... ... ... ... ... ... ... ситуативтілікпен
байланысыт. Сөйлеу жаттығулары сөйлеу шеберлігін барлқ ... ... ... ... ол ... ... ... беруге тиісті:
Тұрақты талаптар
1. Сөйлеу жаттығулары ... ... ... ... етуге тиісті
2. Әрбір сөйлеу жаттығулары жаңа сөйлеу ситуациялары ... ... ... ... ... ... ... етеді. Сөйлуші
сөйлеу дағдысын қалыптастыруға арналған жаттығуларда ... ... ... ... ... ... ... жаттығулары – тіл үйренушінің сөйлеу әрекетінің бір ... ... ... ... ... ... ... жаттығулардың сипаты: тілдік
жаттығулар. Тілдік жаттығуларға а) ... ... ... ... ... ... септігіндегі зат есімді тап», «сын есімнің
тиісті жалғауын тап» және т.б.); ә) лексикалық ... ... ... ... ... ... ... топтастыр», және т.б.); б)
фонетикалық («жіңішке буынды сөздерді топтастыр», «жуан буынды ... ... ... ... ... ... жатады.
1. Тілдік жаттығулар ережелерге сәйкес, тілдік тұлғалард табуға
құрылады. Барлық назар осы ... ... ... ... тыс қалады. Мұндай жаттығулар сөйлеу дағдысын
қалыптастырады деп айтуға келмейді.
2. Тілдік жаттығуларды орындау барысында тіл ... ... ... мүмкінү себебі жауап варианттары да көп.
3. Тілдік жаттығулар көпшілік оқушы үшін қызық емес. Лингвистикалық
манипуляция ... ... Орыс ... ... ... «Тіл ... ... табиғатынан лингвист
емес, және олар парадикманы оқудан әсер ала алмайдығ жалғаулардың
варианттылығын ... ... ... ұнатпайды», - дейді.
4. Тілдік жаттығулар ситуациялылықтан мүлдем ада: сөйлеушінің алдында
сөйлеу міндеті ... ... ... ... тұр. Осылардан келіп
мынадай қорытынды айтуға болады: ... ... ... аттығулар жарамсыыз, бірақ тілдік тұлғаларды түсінуге
көмектеседі, ... ... ... ... ... ... арналған жаттығулар. Аударма арқылы ... ... ... ... ... ... ... болады. Тіпті өте жақсы
жасыланған аударма ... ... ... ... ... ... ... аударма өз орынын табуы мүмкін.
Сұрақ-жауап жаттығулары. Жаттығулардың бұл түрі ең көп таралған, ... ... ... ... ... артықшылықтарына
мыналарды жатқызуға болады:
Біріншіден, олар қатысымды көз алдыңа есестетеді, өмірде де біз де жиі
сұраймыз немесе жауап ... Бұл ... осы ... ... ... ... жаттығу түрлерінде жоқ сөйлеу міндеті қатысыды деген сөз.
Екіншіден, мұндай жаттығулар түрлері сипаты жағынан тек қана ... ... та, ... та, ... та ... бар, ... бір сөйлеу жағдайында нақты бір материалды меңгеруге кеөмектеседі.
Үшіншіден, психологиялық жағынан да орындалу әдісі қарапайым: ... беру ... ... Оқытудың бастапқы кезеңі үшін бұл фактор ... ... ... ... жылдам жұмыс істеуге мүмкіндік
береді, бұл автоматизм сапасын қалыптастыру үшін маңызды.
Сұрақ-жауап жаттығулары тек қана ... ... ... ... ... ... да ... болып табылады. Яғни
сұрақ-жауап жаттығулары жан-жақты.
Сөйлеу шеберлігін дамытуға арналған жаттығулардың әдістемелік ... ... ... ... ... үш ... ... естігеніңізді, оқығаныңызды әңгімелеу жаттығулары; 2) оқиғаны, фактыны
сиааттау үшін ... ... ... 3) ... ... қатысатын,
бағасын білдіретін жаттығулар. Бұл жаттығу түрлеріне оқу кезіндегі ақпарат
іздеуге ... ... да ... болады.
Бұл бөліну де шартты десе болады. ... ... ... ... ... ... яғни ... ойын қайта айтып
беру; суреттеу, сипаттауға арналған жаттығу түрінде елестетуді, ақпаратты
логикалық ... ... ... ... оқуға, бағалаушылыққа
арналған жаттығу түрлерінде өз бетінше ойлауға, өз бетінше ... ...... ... бұл ... ... ... дерлік
ықыласпен пайдаланады. Шындығында әңгімелеудің артықшылықтары көп.
1. Әңгімелеу коммуникативтілікке негізделген. Коммуникация процесінде
кейде оқығаныңды, естігеніңді көргеніңді әңгімелейсің. Алайда, шын
әңгімелеу ешқашан ... ... ... ... туғызу тілегі жатады. Сондықтан онда әрқашан
сөйлеушінің айтылатын фактіге көзқарасының ... ... ... ... бұл жоқ, ... ... ... басым.
2. Әңгімелеуде басты фактлерді таңдай, мәтінді қысқарту, кеңейту т.
б. Ойлау әрекеттері болады. Бұл өз ... ... ... ... кеогенде олардың сипаты бірдей емес. Мәтінге
сүйеніп сөйлеу мен өз бетінше сөйлеудің айырмашылықтары бар. Бұл
сөйлеу материалдарын қолдану ... ... ... ... ... Әңгімелеу белгілі бір мөлшерде сөйлеу ... ... ... ... құрастыруды дамытады.
Ал ойлау аспектісі толықтай трып қалады. Дискурсивтіік механизм де
толықтай жансызданады. Сөйлеушіге баяндаудың ... ... ... ... ... суреттеу жаттығулары. Суреттеу, сипаттау туралы түсінік кең.
Бұған:
1. Объектіні сипаттау
2. Аннотация
3. Фильм, диафильм, картина түсніктемесі
4. Әр түрлі әрекеттің орныдалу ... ... ... ... ... ... ... Бір ұғымның дефинициясы туралы
8. Репортаж т.б. жатады.
Таңдау механизмі жоспарлауда, оқиға орнын суреттуде, инструкцияда жақсы
дамиды, ал объектіні ... ... ... ал ... ... әлсіз дамиды. Бірақ сөйлеу жылдамдығы түсіндіру, репортаж
жаттығуларында жақсы жамиды.
Ойлау механизміне жоспарлау жаттығуларында оңтайлы ... ... ... сапасы түсіндіру жаттығуларында, ... ... ... ... ... ... мөлшері бар: жаттығулар кешені үшін
мына өлшемдер:
1. Сөйлеу дағдысын ... ... ... үшін ... мен біріздіілікті ескеру
2. Жаттығулар таңдауды айқындау барысында сөйлеу материалымен мақсатын
ескеру
3. Әртүрлі жаттығулар ... ... ... ... нақты
шартын ескеру
4. Қиындықтың біртіндеп көтерілуін ескеру
5. Тілдік тұлғаның көбінесе еріксіз меңгерілуін қамтамасыз ... Тіл ... ... сөйлеу әрекетімен қамтамасыз ету
7. Сөйлеу әрекетінің түрінің ерекшелігіне жаттығу сипатының сай келуі
8. Тіл үйренуші сөйлеу әрекеттерін ... ... ету ... ... ... – материалды меңгеруге арналған жеке бір
міндеттерді немесе автоматизацияға бағытталған жаттығулар жинағы. ... осы ... ... ... ... ... онда ... қазақ
тілін өте жақсы меңгеріп шығады. Әрине, нәтиже бірлен болмайды. Сол себепті
мұның өзі көп ... пен ... ... ... Жаңа ... ... тіл үйренудегі тілдің әр ... ... ... әр ... ... ... жасы әр түрлі тілдік
қабілеттерді игеру жетістігіне әрқалай әсер етеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... және жүріп жатқан күрделі ... ... ... ... ... Қазақстан көпұлтты мемлекет
екенін ескерсек, азаматтардың қазақ тілін мемлекеттік тіл ... ... үшін ... тек қана ... ... мен сол оқытулар нәтижелерін,
әділ бағалау жұмыстарын жүргізуде. Әрбір зайырлы елде ... тіл ... ... ... ... коммуникативтік жүйесінің тілі болып
табылады. Демек, Қазақстан халқы үшін маңызды ... бірі – ... ... ... Әлемде азаматтардың тілдік ... ... ... ... ... әртүрлі мүмкіндіктері
мен жолдары қарастырылып, тіл үйрету, оқыту мәселелері шешімдерін тапқан.
Осы орайда Қазақстанда мемлекеттік тілдің мәртебесін ... ... ... ... ... ... үйрету құралдары, оқу әдістемелік
кешендері, ... ... тіл ... ... өз ... ... белгілі.
Қазіргі таңда қазақ тілін басқа ұлттарға үйрету лингвистика ғылымының
мойнына жүктелген ауыр да, қиын міндеттердің бірі екені ... ... ... байланысты көптеген игі іс-шаралар жүзеге ... ... ... ... тіл ретінде таңдап жүрген ... көп ... және де ... ұлт ... ... ... ... меңгеру барысында болатын тұлғаның әр түрлі жағдайларды
басынан өткеріп, тек ... ... қана ... ... ... ... немесе тоқырауға ұшырауына өзінің септігін тигізетіндігі болып
табылады. Яғни, ... ... ... ... ... элементтерін өзінің
туған тіліне әкелу арқылы өзгеріске ұшырататынын айтуға болады.
Негізінен, билингвтердің ... ... ... ... ... ... құбылыс екені айдан анық.
Олардың кейбіреуі шет тілді өз ана ... ... ... ... аса ... ... ... өкінішке орай мұндай құбылыс тек
өте аз ... ... ... ... салыстырмалы түрде
қарастырғанда байқаймыз.
Басқаларында екінші тілді игеру дәрежесі ана ... гөрі ... ... ... ... ... ... көп болады. Біреулері
бір тілден екінші тілге жағдаятқа ... оңай ... ... үшін бұл аса ауыр ... Бір ... ... түрлі
жағаяттарында өзін әр түрлі ұстауы мүмкін, оның тәртібі уақыт өте өзгеруі
мүмкін немесе ... ... ... ... бір ... ... Жұмыстың басында атап өткендей, интерференция бірнеше ғылымдардың:
лингвистиканың, психолингвистиканың және әлеуметтік ... ... ... табылады. Жұмысты зерттеу ... бұл ... ... ... және ... ... ... келесі қорытындылар жасауға болады: тілдің барлық деңгейіндегі
интерференциялар әр тілдің ... ... ... ... ... ... тілі мен орыс тілінің ... ... ... және ... деңгейде –
грамматикалық формалар грамматикалық мағыналардың сай ... ... ... ... ... екі тілдегі сөздер мағынасының
көлемінің сәйкес келмеуі болып табылады.
Сондықтан көп ... осы ... ... ... ... қателігі, түсініспеушілікке әкеледі.
Психологиялық көзқараспен интерференция ... ... ... ... көрсетеді.
Бұл жұмыста әлеуметтік әдіс – сауалнама жүргізу қолданылды. ... ... ... информанттардың санының аздығы) әлеуметтік
жоспарда өзіндік қорытынды жасауға мүмкіндік бермейді.
Сондықтан, аса қиын емес сауалнаманың қорытындысын ғалымдардың ... ... ... ... ... бұл ... мен нәтижелері халықтың ... ... ... ... ... ... өз ана тіліне қалай қарайтындығы,
тілде болып жатқан құбылыстар жайлы қандай ақпараттарды білетіндігін аңғара
аламыз.
Интерференциялық көріністер мен оның ... ... ... ... ... ... уақытына да байланысты.
Интерференция – көп таралған, қиын жеңетін құбылыс. ... бұл ... ... ... ... ... сөз ... Сол себепті,
интерференция құбылысының тек қана жағымды құбылыстары мен пайдалы жақтарын
ғана ... оның ... ... әсер ... ... ... ... болашақ еншісіндегі, сіз бенен біздің ат салыса отырып атқаратын
жұмысымыз екені айдан ... ... тек қана өз ... ... ... күшін, біліктілігін,
білімін ортаға салып күресуге тиісті. Ал, біздер, яғни ... ... тіл ... ... ... соны ... ... тіліміздің
дамуына кедергі болатын құбылыстармен күресетін болсақ, ана тіліміздің
болашағы жарқын да, баянды, ұзақ ... ... ... ... ... ағайын!
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Әлеуметтік лингвистика терминдерінің сөздігі Астана, 2008
2. Аврорин В.А. Проблемы ... и ... ... Вайнрайх У. Одноязычие и многоязычие // Новое в лингвистике. Вып.VI. ... ... ... Т.П. ... ... На ... ... – Москва, 1970
5. Щерба Л.В. Бодуэн де Куртенэ // Известия по русскому языку и словесности
// АН ... Т.3 – ... ... ... ... / Пер. С англ. Ю.А. Жлуктенко. – Киев, 1979
7. Ким О.М. Особенности русской речи ...... ... Розейнцвейг Ю.Д. О языковых контактах // Вопросы языкознания. – ... ... Э.М. ... и ... ... ... 1978
10. Ершова Е.Н. Проблемы двуязычия и многоязычия. – Москва, 1972
11. Верещагин Е.М. Психологическая и методическая ... ...... ... ... Ю.Д. ... // Проблемы двуязычия и многоязычия. –
Москва, 1972
13. Карлинский А.Е: ... ... ... интерфенции в
методических целях // Зарубежное языкознание и литература. – ... ... ... ... А.Е. О некоторых основных понятиях теории ... // ... ... и литература. Вып.3. – Алма-Ата, 1975
15. Карлинский А.Е. Типология речевой ... // ... и ...... – Алма-Ата, 1972
16. Горелов И.Н. О значении и методике исследования интерференции. –
Оренбург, ... ... Ж.С. ... язык в ... в ... ... ... Х Конгресс МАПРЯЛ. – Спб.: Политехника, 2003
18. М.А.Данилов Основы теории упражнений по иностранному языку. – ... ... ... и практика общения немецкому языку в средней школе. –
Москва, 1959,
20. Орфоэпиялық сөздік. – Алматы, 2007
21. И.Д.Салистра О ... ... ... ... язык в
школе. – Москва,1959
22. Дарбеева А.А. О билингвизме монголоязычных народов Вопросы языкознания
1982, ... ... Р. А. ... в ... о языке. – Москва , 1965
24. Золотова Г.А., Онипенко Н.К., ... М.Ю. ... ... ...... ... Күзекова З.С. Екінші тіл ретіндегі ... тілі ... ... негіздері.– Алматы, 2005
26. Қалиұлы Б. Жалпы тіл білімі. – Алматы, 2005
27. Сулейменова Э.Д. Казахский и ... ... ... ...... ... Аханов К. Тіл білімінің негіздері. – Алматы, ... ... Л.В. ... ... ... ... усвоения. – Алматы,
2003
30. Мырзабеков С. Қазақ тілінің фонетикасы. – Алматы, 1993
31. Залевская А.А. ... ... ...... Жүнісбеков Ә. Орыс тілді ортада қазақ тілін модельдеу арқылы оқыту. ... ... ... мәтінді оқып шығып, мазмұнын қысқартып айту
Достық деген не?
Ой-ұғымы, сезім-түйсігі ұқсас, жаны жалғас адамдар ғана бір-бірімен
тату дос бола ... ... ... ... ... ... жақсы
ұғысады. Бара-бара ондай адамдардың ой-арманы бір жүйеге түсіп бірінің
ішіндегі ... ... ... ... ... Олардың қандай
жағдайда не істеу керектігі жайындағы ... де бір ... ... ... ... дос адамдар әрқашанда бірін-бірі ренжітуге, бір-
бірінің көңілін қалдырмауға тырысады. ... ... олар ... ... да ... ... сәттерде, қалаштасқан дұшпандай болып, ауыр-
ауыр сөздермен аянбай жаға жыртысады... Достың қатесін дос ... ... ... ... ... етіп ... ... олар бір-
бірін жаман істен сақтандырады, қауіптен құтқарады. Міне, «Дос ... ... сөз ... қалса керек.
...Абайдың бір өлеңі: «Көңіл құсы құйқылжыр шартарапқа» деп басталады.
Бұған мән ... ... ... дегеніміз тас немесе темір сияқты қатып
жатқан затқа емес, қозғалатын, қимылдайтын ... ... ... Жанды нәрсе болғанда самғап ұшатын құс іспетті екенін аңғарамыз.
Ал құстың тек бір ... ... ... ... бет алып ... ... ... де үнемі бір қалыпта тұрмайды: өмірдің әр алуан
құбылысына орай өзгеріп, құбылып, құлпырып ... хақ. ... ... дос ... адамыңа ойда жоқта ренжіп, ... ... ... ... адамдар бір өкпелесе морт сынып, «маған енді ондай достың
керегі жақ» деп, қолын ... ... ... ... қалады. Сөйтіп,
өмірдегі ең жанашыр жақынынан айырылады. Жүрек сырын ... ... ... ... ... ... мұңын шағып, назын ақтара
алмай, көп адамның ішінде жаны ... ... ... Міне, мұндай күйге
ұшырамау үшін досқа ... ... ... Егер ... ... ... аса бір ... шыққан қылығы болмаса, оның мінез-
құлқындағы ұсақ-түйек ... ... оны ... кінәлап,
өкпелей беруге болмайды. Әрине, достың ондай кемшіліктерін айтып, ескертіп
қоюға болады. Бірақ адам бір-бірімен пікірлес, сырлас, ... ... ... болу үшін дос болады. Адам бір-бірінің бойындағы кемшілікті
көргенше ғана пікірлес болып, оны ... ... ... кету үшін ... ... ... бірі ... бірінің олқысын екіншісі толтырып
отыру үшін дос болады. Адам ... ... кету үшін ... ... дос ... ... ... ақыл-парасаты, мақсат-мүддесі
сәйкес келіп ... ... ... ... ... ... аса
қымбатты металға ұқсайды. Қолындағы асылдың бағасын білмей рәсуа етсе,
адамның енді ... ... ... өзге ... өзге қабатынан іздеп табуы
оңайға түспейді, оны табар да, бірақ іздеуге уақыт керек... Сен қара ... ... ... таңдап жаңа дос тапқанша өмір тоқтап тұрмайды. ... ... ... екі достан, ескі достың өзі артық» деген
мақалы, бәлкім, осындай шындыққа негізделген болар.
...Қазақта: ... таса – ... ... ... ... ... сөз бар.
Әрине, бұл досқа арналмаған, айналадағы алыс-жақын ... ... ... ... ... ... адамдарың басқа қызметке
ауысып, не басқа жаққа кетіп қалса, біраздан кейін сен оны ... ... ... оны ауызға алып жүрсең де бара-бара біржола естен шығарасың,
тек қана ата мен ана ... ... ... ... адал дос ... ... сақтайды. Досты дос қарама-қарсы отырғанда, жақында жүргенде ғана
емес, қиыр шет, қиын алыста жүргенде де көкейінде ұстайды. ... ... ... ... да ... жұрт дос ... ... достың үйіне қайта-қайта барып, ішіп-жеу
керек, достың дастарқаны әрқашан да қайысып тұруы тиіс деп ойлайды. ... дос, ... ... да, ... етуі ... ... құланның етін табуға міндетті деп есептейді. Осыдан кейін «Досыңның
асын дұшпаныңдай же» деген бар емес пе ... және ... ... ... ... ... жан қияр дос досынан ешқашанда ас аямайды. ... оның ... ... ... ... ... барын місе тұт, жоғына
өзің көмектес, досыңның көңілінде кірбің болса, соны ... ... ... ...... бөліс. Ауруға шалдықса – көңіліңмен демеу
бол. Ауырып жатқан достың маңдайын алақаныңмен бір сипағанның өзінде ... бар ... ... Ол ... ... ақылыңды айтып, алдын теже. Адал
достың бір-бірімен қарым-қатынасы тек қана осылай болуы абзал. Ал ... қиын ... Ол үшін ... бар, ... бар... Досты қинағаның –
өзіңді қинағаның, оны сыйлағаның – өзіңді сыйлағаның!...
Әзілхан Нұршайықов «Автопортрет»
№2 тапсырма: ... ... оқып ... бос сызықтарға қазақша
аудармасын жазу
1. Я иду в школу
________________________________________________________________
2. Я завтра схожу в ... Моя ... ... на ... Раньше я часто ходил в эту библиотеку
________________________________________________________________
5. Я иду в библиотеку
_________________________________________________________________
6. Болат ходит в ... два раза в ... Друг идет в ... Я ... в ... На улице стояла прекрасная погода, которая радовала всех
________________________________________________________________
10. Аскар через год пойдет в школу
__________________________________________________________________
№3 тапсырма: мәтінді оқып ... ... ... ... ... ... жылдар өтті. Абай үшін бұл – еңбек ... ... ... ... ... Оқу ... жазу (ол)
____________ендігі тірлік тынысы тәрізді.
Бұл күндегі ... ақын атын анық ... Сол ... ... ... етер ... қарызы деп біледі.
Өмірден, көп (кітап) ______ тапқан сан-салалы күйлер, ойлар ... өз ... ... ... ... соны жарларына араласқан-да. Қыс
пен жазды кітап соңында не жазу үстінде ... ... Абай ең ... кезіндей санайды. Бұл (жылдар) ____________ ол ел ... ... ... ... сан рет әділ ... ... «Ел
мінездері» деген өлеңдері сахара ішіндегі сотқар мен (бұзар) ____________
талайын таңбалаған. Жазықсыз, момын көптің ... ... арлы ақын ... ауыр ... де шіміркене шерткен-ді. Талай саналы жасқа ой саларлық
шыншыл сезімді көркем ... сан рет осы ... ... ... ... орайына, қазіргі заманда Абай айналасына жиылған жас ... көп. Абай ... ... ... ... ... ... Сол жазғандарын
жаттаушы, әнге салып айтушы, ... ... іні, ... ... ... ... арасынан шыға бастаған.
Осымен қатар, Абай (өз) тілемесе де, ауыр ... ... алып ... де, ... ... ... масыл болып, асыла жүретін тағы бір міндет,
бейнет бар. Ол – ел ... ... ... ... Абай өзінің сүйіп,
сүйсініп берілетін еңбегінің соңында.
Таңертеңгі (шай) ___________ соң үй іші де, ... ... да ... ... ... бір ашық (күн) ... Абай үлкен (бөлме) ___________
оңаша отырып қапты. (Алды) ___________ кең дөңгелек, ... ... тұр. ... сол ... ... шынтақтап, біресе алақанымен мықынын таянып,
үнсіз отыр.
Ішінде ой шырағы жанғандай боп, салмақпен қараған көздері анда-санда
қарсыдағы (терезе) ... ... Күн ... ... ... адырға
ұзақ-ұзақ қарай түседі. Өзінше бір мығым ... ... бір ... бүгілген төбе-төбелер.
(Биыл) ___________ қыс – ел сөзінен, тынышсыз жүрістерден Абай ... ... үйде ... ... ... ... өлең жазылған (жыл) ___________ алдына көптен-көп оралатын – осы
адырлар. Бұлар күн ... ... ... әр түрлі ажар көрсетеді.
Ақындық шабыт кейде осы (адыр) ___________ көп сырласқандай болады. ... күні ол адыр күн ... ... ... ... ... жеңсігі жеңген адыр.
Қазір Абай сол адырдың жадыраңқы бір (қабақ) ... ... ... ... алды ... ... өріп ... екен. Сарылып, сазарған
үнсіз адыр, енді тас (басы) ___________ жүріп шырқаған ... ... ... ... ... жолы»

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
“xvii-xix ғ.ғ. орыс-қытай қатынастары”32 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
«Зияты бұзылған 3-5 сынып оқушылардың жазбаша сөйлеу тілі бұзылыстарының сипаты»48 бет
А.С.Пушкиннің “ Капитан қызы ” повесінің қазақша нұсқалары10 бет
Адамның әлеуметтік мәртебесі: сөйлеу әдебінің ерекшеліктері95 бет
Арабша - қазақша құқық терминдері131 бет
Ауызекі сөйлеу стилі39 бет
Ауызша және жазбаша сөйлеуге үйрету14 бет
Ағылшын тілі сабағында сурет көрнекілігін қолдану арқылы оқушының сөйлеу іскерлігін дамыту44 бет
Байланыстырып сөйлеуге үйрету арқылы қазақ тілін оқытудың әдістемесі (мектепалды даярлық топтары)91 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь