Әлеуметтану


Алғы сөз 4
Тақырып 1 Әлеуметтану ғылым ретінде 6
Тақырып 2 Әлеуметтік ой дамуының негізгі
тарихи кезеңдері 13
Тақырып 3 Әлеуметтік зерттеудің құрылымы.
Бастапқы әлеуметтік ақпарат жинау
әдістері 25
Тақырып 4 Қоғамды жүйе ретінде
әлеуметтік талдау 35
Тақырып 5 Қоғамның әлеуметтік
құрылымы 45
Тақырып 6 Қоғамның әлеуметтік. демографиялық
құрылым 52
Тақырып 7 Тұлға социологиясы 56
Тақырып 8 Еңбек социологиясы 63
Тақырып 9 Басқару социологиясы 67
Әдебиеттер тізімі 75
Оқырмандарға ұсынылып отырған оқулық – адамдар қауымдастығында қалыптасқан әлеуметтік өмірді, адамдар арасындағы әрқилы қарым-қатынастық қалыптарды, мінез-құлықтық, әдет-ғұрыптық, өнегелік, имандылық, жөн-жоралғылық тағылымдарды, әртүрлі әлеуметтік топтардың экономикалық, саяси, әлеуметтік және рухани мүдделерін әлеуметтік зерттеу нәтижиелері негізіінде айқындайды.
Ғылыми білім жүйесінде әлеуметтануға ерекше орын беріледі. Берілген ғылым қоғамды оның құрлымын, даму заңдылықтарын, адамдардың тәртібін тұтас зерттейтін жалғыз ғылым. Көпшілікті сұрастырмай (сұрыпталған жиынтықты) әлеуметтанушы барлығы жөнінде (генералды жиындық) білім тұжырымдайды, себебі ол жеке пікірлерді жалпылайды, және математикалық статистика әдістері негізінде топтастырады. Адамдарды мұқият құрастырылған бағдарлама негізінде сұрастырып, ғалым бұқаралық құндылықтар, құнды бағыттар, тәртіп құрылымы, өмір қызығушылықтары мен тұрмысы жөнінде қорытындылар жасайды. Қоғамның әлеуметтік-типикалық бейнесін құрастырып, әлеуметтану адамдарды үлкен әлеуметтік топтардың өкілдері ретінде, яғни әлеуметтік дәреже мен әлеуметтік рольдің орындаушылары ретінде зерттейді.
Қазіргі Қазақстан Республикасындағы қарқынды қоғамдық даму жағдайында, өмір жедел өзгерістерге ұшырап, шұғыл бетбұрыстар жасалып жатқан кезде, әлеуметтік құбылыстарға, үрдістерге, оқиғаларға, саяси қайраткерлердің қызметтеріне т.б., мұқият әрі объективті түрде талдау жасау қажет болған шақта жалпы социологиялық теория ерекше методологиялық маңызға ие болып отырғандығы бәрімізге мәлім.
Сонымен, әлеуметтану ғылымы қоғамды, оның қойнауындағы сан алуан әлеуметтік, экономикалық, құқықтық, саяси, діни, рухани т.б. құбылыстар мен үрдістерді ғылыми тұрғыдан түсіндіріп, ұғындырудың жалпы теориялық методологиялық негізі, темір қазығы болып табылады.
«Әлеуметтану» студенттер үшін маңызды курс болып табылады, себебі, бұл пән оларды қазіргі қоғамның даму заңдылықтарын түсінуге ықпал етеді, сонымен бірге студенттерді өз бетінше социологиялық зерттеулер жасауға, қоғамның көкейтесті мәселелеріне талдау жасауға үйретеді .
Берілген оқулық студентке қоғамның экономикалық және әлеуметтік салаларындағы адамдар арасындағы өзара қарым – қатынас және өзара ықпал етіуінің негізгі механизмдері туралы, қоғамның әлеуметтік және экономикалық даму факторы ретіндегі қоғамның әлеуметтік құрылымы мен әлеуметтік институттар туралы кең және жан – жақты мәлімет беру, студенттердің әлеуметтік дүниетанымдарын қалыптастыру және қоғамды әлеуметтік жүйе ретінде түсінуге үйрету.
1 Аитов Н.А. Социология труда. – Алматы, 1997.- С. 192.
2 Вебер М. Избранные произведения. – М., 1990. – С. 25.
3 Волков Ю.Г., Нечипуренко В.Н., Попов А.В., Самыгин С.И. Социология: курс лекций: учебное пособие. – Ростов-на-Дону. – 1999. – С. 97.
4 Давыдов Ю.Н., Гайденко П.П. История и рациональность: социология М. Вебера и веберовский ренессанс. – М., 1992. – С. 147..
5 Заславская Т.И., Рывкина Р.В. Социология экономической жизни. Очерки теории. – Новосибирск, 1991. – С. 65.
6 Giddens A. Sociology. Cambridge, 1989. - p. 7.
7 Как провести социологическое исследование//под ред. М.К.Горшкова. – М. – 1990. – С. 23-47
8 Конт О. Курс позитивной философии. Родоначальники позитивизма. вып. 4.- СПб., 1912. – С. 214.
9 Маркович Д. Социология труда. – М., 1988. – С. 76.
10 Мацковский М.С. Социология семьи. Проблемы теории, методология, методика. – М., 1989. – С. 78-93.
11 Мескан М., Альберт М., Хедоури Ф. Основы менеджмента (перевод с анг.). – М., 1992. – С. 121.
12 Осипов В.Г. Социология. – М., 1990. – С. 20.
13 Очерки по истории теоретической социологии XIX – нач. XX вв.- М., 1994. – С. 83.
14 Рабочая книга социолога. – М., 1983. – С. 38.
15 Рабочая книга социолога. – М., 1983. – С. 111-136.
16 Радугин А.А. Социология. – М., 1997. – С. 44.
17 Смелзер Н. Социология. – М., 1994. – С. 143.
18 Современная западная социология. Словарь. – М., 1990. –
С. 52-57.
19 Тажин М., Б. Аягапов. Социология негіздері. – Алматы, 1997. – С. 56.
20 ЯдовВ.А. Размышление о предмете социологии.// Социологические исследования. – М.,1990. – № 2.- С. 5.
21 Ядов В.А. Социологическое исследование, методология, программа, методы. – М., 1987. – С. 35-67.

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 77 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге




Қазақстан Республикасы білім және ғылым министірлігі

С.Торайгыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті

Әлеуметтік зерттеулер орталығы

ӘЛЕУМЕТТАНУ

Оқу құралы

Павлодар

ББК-60.5я73
УДК-301 (075.8)
А91

С.Торайгыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің
Ғылыми кеңесі ұсынған.

Пікір жазғандар:
Биекенов К.У. Әл-Фараби атындағы ҚАЗ.МУ-дің әлеуметтану
кафедрасының меңгерушісі, әлеуметтану ғылымдарының докторы, профессор.,
Артықбаев Ж.О. С. Торайғыров атындағы ПМУ-дің архелогия, этнология,
этнография кафедрасының меңгерушісі, тарих ғылымдарының докторы, профессор.

Құрастырушысы:Асылханова Г.Ж.
Аударма редакторы: Несіпбаева Ә.
Әлеуметтану. Оқу құралы. – Павлодар: ПМУ-тің басылымы,
2005 -76 б.

Оқу құралында негізгі ережелер мен әлеуметтанудың қысқаша тарихы
берілген. Барлық тақырыптар құрастырушының дәріс материалының негізінде
жазылған.
Мұнда оқытылатын мәселелер мен міндеттердің тәжірибелік бағыттылығына,
студенттердің қолданбалы әлеуметтік зерттеулерді оқу кезеңінде және бұдан
кейін тікелей студенттік қауымымен ұйымдастыру мен өткізу дағдыларын
жетілдіруге көп көңіл бөлінеді. Құрастырушы әр тақырыбын ашарда өзінің
теоретикалық білімдерін және зерттелетін мәселелердің бастапқы маңызды
бағыттарын көрсетеді.
Бұл оқу құралы студенттерге, мұғалімдерге және әлеуметтану ғылымымен
айналысатын ізденушілерге арналады.

ISBN – 9965-449-80-5
ББК – 60.5я73

© Асылханова Г.Ж., 2005
© С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2005

Мазмұны

Алғы сөз
4
Тақырып 1 Әлеуметтану ғылым ретінде 6
Тақырып 2 Әлеуметтік ой дамуының негізгі
тарихи кезеңдері
13
Тақырып 3 Әлеуметтік зерттеудің құрылымы.
Бастапқы әлеуметтік ақпарат жинау
әдістері
25
Тақырып 4 Қоғамды жүйе ретінде
әлеуметтік талдау
35
Тақырып 5 Қоғамның әлеуметтік
құрылымы
45
Тақырып 6 Қоғамның әлеуметтік- демографиялық
құрылым
52
Тақырып 7 Тұлға социологиясы 56
Тақырып 8 Еңбек социологиясы 63
Тақырып 9 Басқару социологиясы 67
Әдебиеттер тізімі
75

Алғы сөз

Оқырмандарға ұсынылып отырған оқулық – адамдар қауымдастығында
қалыптасқан әлеуметтік өмірді, адамдар арасындағы әрқилы қарым-қатынастық
қалыптарды, мінез-құлықтық, әдет-ғұрыптық, өнегелік, имандылық, жөн-
жоралғылық тағылымдарды, әртүрлі әлеуметтік топтардың экономикалық, саяси,
әлеуметтік және рухани мүдделерін әлеуметтік зерттеу нәтижиелері
негізіінде айқындайды.
Ғылыми білім жүйесінде әлеуметтануға ерекше орын беріледі. Берілген
ғылым қоғамды оның құрлымын, даму заңдылықтарын, адамдардың тәртібін
тұтас зерттейтін жалғыз ғылым. Көпшілікті сұрастырмай (сұрыпталған
жиынтықты) әлеуметтанушы барлығы жөнінде (генералды жиындық) білім
тұжырымдайды, себебі ол жеке пікірлерді жалпылайды, және математикалық
статистика әдістері негізінде топтастырады. Адамдарды мұқият
құрастырылған бағдарлама негізінде сұрастырып, ғалым бұқаралық
құндылықтар, құнды бағыттар, тәртіп құрылымы, өмір қызығушылықтары мен
тұрмысы жөнінде қорытындылар жасайды. Қоғамның әлеуметтік-типикалық
бейнесін құрастырып, әлеуметтану адамдарды үлкен әлеуметтік топтардың
өкілдері ретінде, яғни әлеуметтік дәреже мен әлеуметтік рольдің
орындаушылары ретінде зерттейді.
Қазіргі Қазақстан Республикасындағы қарқынды қоғамдық даму
жағдайында, өмір жедел өзгерістерге ұшырап, шұғыл бетбұрыстар жасалып
жатқан кезде, әлеуметтік құбылыстарға, үрдістерге, оқиғаларға, саяси
қайраткерлердің қызметтеріне т.б., мұқият әрі объективті түрде талдау
жасау қажет болған шақта жалпы социологиялық теория ерекше методологиялық
маңызға ие болып отырғандығы бәрімізге мәлім.
Сонымен, әлеуметтану ғылымы қоғамды, оның қойнауындағы сан алуан
әлеуметтік, экономикалық, құқықтық, саяси, діни, рухани т.б. құбылыстар
мен үрдістерді ғылыми тұрғыдан түсіндіріп, ұғындырудың жалпы теориялық
методологиялық негізі, темір қазығы болып табылады.
Әлеуметтану студенттер үшін маңызды курс болып табылады, себебі, бұл
пән оларды қазіргі қоғамның даму заңдылықтарын түсінуге ықпал етеді,
сонымен бірге студенттерді өз бетінше социологиялық зерттеулер жасауға,
қоғамның көкейтесті мәселелеріне талдау жасауға үйретеді .
Берілген оқулық студентке қоғамның экономикалық және әлеуметтік
салаларындағы адамдар арасындағы өзара қарым – қатынас және өзара ықпал
етіуінің негізгі механизмдері туралы, қоғамның әлеуметтік және экономикалық
даму факторы ретіндегі қоғамның әлеуметтік құрылымы мен әлеуметтік
институттар туралы кең және жан – жақты мәлімет беру, студенттердің
әлеуметтік дүниетанымдарын қалыптастыру және қоғамды әлеуметтік жүйе
ретінде түсінуге үйрету.

1 Әлеуметтану ғылым ретінде

Әлеуметтану ғылыми білімнің дара саласы ретінде біршама кеш
қалыптасты. Оның негізін 19 ғасырдың екінші жартысында Огюст Конт пен
Герберт Спенсер қалады. Әлеуметтану түсінігі алғаш рет француз
философы әрі социологы О.Контпен қолданылды. Қоғам мен әлеуметтік өмір
жөнінде ғылым ретінде түсіндірілді. Әлеуметтану пәнінің қалыптасауы мен
дамуы әлеуметтік қатынастардың өз аспектісінде қарастыратын, көптеген жаңа
әлеуметтік концепциялардың пайда болуы арқылы жүзеге асты. Жалпы бұл
теориялар өзінің теоретикалық-әдістемелік мағынасы бойынша бір-біріне
қайшы келді, бірақ әлеуметтанудың ғылым ретінде тарихи қалыптасуына әр
теориялардың ролі айрықша келеді. Әлеуметтануды қоғамдағы әлеметтік
қауымдар, қатынас, құрылым, жүйе мен ұйымдардың дамуы жөнінде зерттейтін
ғылымы деп белгілейді.

1.1 Әлеуметтанудың пәні мен объектісі
Әр ғылым басқа ғылымдардан өзінің зерттеу пәнімен ажыратылады. Барлық
ғылымдар түрлі құбылыстар мен үрдістердің объективті шындығын зерттейді.
Бірақ әр ғылымның зерттеу нысанына, біріншіден, объективті шындықтың
белгілі жағы мен саласы, екіншіден, тек берілген ғылымға ғана тән арнайы
даму зандылықтары мен заңдары, үшіншіден, осы заңдар мен заңдылықтардың
әрекет механизімдері мен айқындалуының ерекше формалары жатады. Сондықтан,
ғылымның объектісі мен пәні ажыратылады: объектісіне зерттеу үрдісінің
бағыты, ал пәніне зерттеу объектісін құрайтын, байланыстар мен қатынастар
жатады. Әлеуметтанудың объектісіне қазіргі қоғам жатқызылады. Тек жай
қоғам емес, таным үрдісі бағытталған әлеуметтік шындық саласы: әлеуметтік
институттар, әлеуметтік қатынастар мен үрдістер, әлеуметтік құрылым,
әлеуметтік қоғам , әлеуметтік роль , әлеуметтік бақылау және т.б. жатады.
Әлеуметтік зерттеу объектісіне ғылыми анализға жататын, әлеуметтік қарама-
қайшылық жатқызылады. Социологиялық зерттеудің пәні объект қасиеті мен
мәселе сипатымен айқындалады. Әлеуметтік танымның пәнің белгілеу
үрдісінде шешуші әлеуметтік құбылыстар адам өзара әрекеті, әлеуметтік
қатынастар, әлеуметтік қауым мен үрдістер және т.б. жатады. Белгілі
қатынастар қандай да бір әлеуметтік құбылыспен белгіленген, белгілі
заңдылықтардың немесе тенденциялардың әрекетіне тәуелді. Олар
әлеуметтанудың негізгі пәнін құрайды.
Атақты ағылшын ғылымы ДЖ.Херд Әлеуметтануға кіріспе еңбегінде,
әлеуметтану адамзат қоғамы жөнінде ғылым ретінде белгіленеді. Оның
отандасы Э.Гидденс қоғамды әлеуметтік кеңістікте, әлеуметтік уақытта
айқындалу формаларында қарастырады. Әлеуметтану – бұл адамның әлеуметтік
өмірі, топтар мен қоғам жөнінде оқу.
Әлеуметтану біржарым ғасыр аралығында өмір сүріп жатыр. Осы аралықта
әртүрлі социологиялық ағымдар, бағыттар, мектептер қалыптасты. Олардың
әрқайсысы өз пән саласын айқындады және оны белгілі танымдық нәтижилер
шектеулерінде жетті.
Қазіргі уақытта әлеуметтанудың ғылым ретінде пәнін белгілеу,
жетілдіру, білімді тереңдету үрдісі жүріп жатыр. Бұл әлеуметтік
ғылымдардың жіктелуімен, бірігуімен, гуманизациясымен байланысты.
Біздің елімізде әлеуметтік зерттеулерді экономикалық, саяси, құқық
ғылымдарына, философияға жақындату талпыныстары жүргізілді. Әлеуметтануға
идеологиялық – апологетикалық роль берілді.
Әлеуметтану пәнінің тарихында екі негізгі тенденция қалыптасты:
макросоциологиялық және микросоциологиялық. Макросоциология қоғамдық дүние
жүзілік жүйелермен және олардың әртүрлі мәдениет түрлерімен өзара
әрекетімен, әлеуметтік институттармен, ауқымды үрдістермен байланысты.
Макросоциология қоғамды, оның құрылымын, әлеуметтік институттарды тұтас
әлеуметтік ағза ретінде қарастырады.
Микросоциология әлеуметтік тәртіпке, тұлғааралық қатынасқа, тұлғаның
әлеуметтенуі мен жекелендіруіне көңіл аударады.
В.А.Ядов Осыдан әлеуметтануды анықтаудың екі әртүрлі жолдары
ажыратылады: бірінші, ғылым ретінде пәнінің тұтас қоғамдық ағза,
әлеуметтік жүйе ретінде қарастырылуы, екінші, бұқаралық әлеуметтік үрдістер
мен бұқаралық тәртіп жөніндегі ғылым деп жазады.
Әлеуметтану – қоғамдық жүйелерді, олардың дамуын мен қалыптасуын
зерттейтін теоретикалық және эмпирикалық пән. Әлеуметтану қоғамдық
өмірді қатынастар жүйесі ретінде зерттейді. Өйткені адам бір уақытта
бірнеше салаларда - еңбектік, құқықтық, нормативтік, эстетикалық және т.б.
әрекет етеді. Берілген жағдайда әлеуметтану нақты қызмет ететін барлық
салаларда әлеуметтік өзара әрекеттерді қарастырады.

1.2 Әлеуметтанудың заңдары мен категориялары
Әлеуметтік қатынастарды зерттеу негізіне байланысқа түскен
объективті қалыптасқан әлеуметтік байланыстар мен фактілер құрылымын
зерттеу жатады. Қоғамда шексіз көп әртүрлі әлеуметтік жүйелер бар. Осындай
байланыстардың елеулі бөлігі уақытша және кезекті сипатқа ие болады.
Әлеуметтанудың ғылым ретінде ерекшелігінің мәні, әлеуметтік қатынастар
және байланыстар әлеуметтік заңдар мен зандылықтар деңгейінде зерттеледі.
Әлеуметтік заң – бұл әлеуметтік заңдар мен құбылыстардың, ең алдымен,
адамдардың әлеуметтік әрекетінің байланысы немесе олардың өзіндік
әлеуметтік әрекеттерінің жалпы және қажетті байланыстарын айқындауы.
Әлеуметтік заңдар тек үлкен адам бұқарасы қамтылған жағдайда ғана
айқындалады және статистикалық сипатқа ие болады.

1.3 Қоғамның ұйымшылдық деңгейі
Қоғам – бұл деңгей бойынша ұйымдастырылған жүйе. Олардың өзара
қатынас спецификасын ашатын және деңгейлерін тіркейтін, әлеуметтану пәнінің
маңызды аспектілерінің бірі болып саналады. Әлеуметтануда қоғамның
құрылысын социеталды деңгей деп атайды.
Келесі деңгей – бұл әлеуметтік институт. Әлеуметтік институт тек
материалдық түрдегі мекеме ғана емес, ол ең алдымен, адамдар тобының іс-
әрекетінің түрақты ұйымдасқан формасы. Әлеуметтік институт – бұл мемлекет,
шіркеу, жанұя, ғылым, білімберу және т.б. Әлеуметтік институттың институт
қызметінің тұрақтылығына жәрдемдесетін өзіндік ұйымы мен арнайы дайындалған
адамдары бар. Қоғам ұйымшылдығының ерекше деңгейіне әлеуметтік қауым
жатқызылады. Оларды зерттеу – стратификация түсінігімен сипатталатын,
әлеуметтік білімнің ең негізгі динамикалық аймағы болып табылады .
Жеке адам деңгейі. Жеке адам, тұлға ең күрделі және қарама-қайшы
білім беру ретінде айқындалады,- “Бір адамзат жанының тарихы біртұтас
халықтың тарихынан бай”. Әр деңгей өзінің мәдениетіне, өзінің әрекет
тәсілдеріне, белсенділік шегіне ие болады.

1.4 Әлеуметтік ғылымның деңгейлері
Әлеуметтік ғылым дегеніміз не және оның деңгейі қандай? деген
сұрақтың жауабы әлеуметтану пәнін түсіну мен оны зерттеу ерекшелігінен
айқындалады. Егер әлеуметтануды – әлеуметтік қауымдар, олардың арасындағы
әлеуметтік қатынастар, әрекеті мен бұқаралық тәртібі жөнінде ғылым деп
саналса, онда әлеуметтік білім әлеуметтік қауымдастықтар мен олардың
қалыптасу мен даму механизмнің білімі ретінде белгіленеді. Осы
мәселелерді шешу көбінесе жалпы ғылыми және айрықша әлеуметтік әдістер
арқылы жүзеге аасырылады. Әлеуметтану ғылымының 3 деңгейі ажыратылады:
1) жалпы әлеуметтік қағида;
2) арнайы әлеуметтік қағида;
3) нақты әлеуметтік зерттеу (эмпирикалық зерттеу) - бұл әлеуметтік
білімнің эмпирикалық деңгейін белгілейді. Бұл деңгейлер әлеуметтік
білімнің вертикальды білім срезін құрайды. Көлденең срезі қоғамның жеке
өмір әрекет салаларын зерттейтін, салалық әлеуметтанудың саның құрайды.
Мұндай оқу жолын 20-шы жүзжылдықтың 60 жылдары американ социологы
Р.Мертон ұсынды және әлеуметтік білімнің 3 деңгейін құрастырды: әлеуметтік
қағиданың кең деңгейі, орташа ранг қағидасы және соңғысы күнделікті
зерттеулерден пайда болатын кіші жұмыс гипотезасы. Мертон бойынша,
“орташа деңгей” қағидасы жалғыз жүзеге асатын және көңіл бөлуге тұрарлық
қағида. Бұл қағида негізгі анализ дәрежесі ретінде Мертон үшін, индивид
пен қоғамдық құрылым арқылы жүзеге асатын, әлеуметтік топ болып шықты.
Мертонның әртүрлі қағидасының анализі мен мұқият сипаттауы нәтижиесінде,
60-70-шы жылдары үш деңгейлі білім концепциясы құрастырылды. Бұл
концепцияның дамуы негізінде өз кезекте әлеуметтік ғылымның екінші
деңгейі жөнінде көрініс толықтырыла бастады.
Әлеуметтік білімнің осындай өзіндік ажыратылуы әлеуметтану пәнінің
түсінуінен айқындайтын өз тарихы бар. Ғылым дамуының әр кезеңінде белгілі
өзгерістерге ұшырауы, әлеуметтану пәнінің әдістері мен атқаратын қызметтері
жаңаша түсіндіріліп жатты. Конт заманында әлеуметтану макроәлеуметтану
түрінде дамыды, бұл әлеуметтік білімнің жалпы қағидалық білімге
бағыттауы, қоғамды тұтас ағза ретінде сипаттауда назардың шоғырлануын
белгілейді. 20 ғасырда микроәлеуметтанудың қалыптасуы, нақты
құбылыстарды анализдеуде қағидалық сипаттаулардан әлеуметтік –
психологиялық және социометрлік әдістерді қолдану арқылы эмпирикалық
зертеулерге көшу белгіленді.
Мертонның әлеуметтану қағидасы макро және микроәлеуметтанудың бірігуін
көздеді. Сондай-ақ, бұл екі деңгейден басқа әлеуметтанудың негізгі
мақсаты мен бағытына байланысты, қағидалық және қолданбалы деңгейді
ажыратады.
Егер зерттеудің негізгі мақсаты қағиданың дамуы болса, онда ол
фундаментальды қатарына жатқызылады, ал егер тек тәжірибелік ұсыныстарды
алуға бағытталса, онда ол қолданбалы зерттеу қатарына жатады .
Жүргізілген әлеуметтік зерттеулердің көпшілігі екі міндетті шешуге
бағытталады:
1) қағидалық;
2) тәжірибелік ұсыныстар жасау.
Арнайы әлеуметтану қағидалары қоғамдық дамудың арнайы және жалпы
заңдылықтарының қоғам өмірінің жеке салаларында әрекет механизмі мен
ақындалу формаларын зерттеуге бағытталады. Арнайы әлеуметтік қағида пәні
әлеуметтік өмірдің өзіндік салалары, әлеуметтік қауым түрлері, олардың даму
заңдылықтары болып табылады. Олар жалпы әлеуметтік қағиданы эмпирикалық
әлеуметтік зерттеулерге өту өлшем ролін атқарады. Арнайы әлеуметтік қағида
пәні спецификасы негізінде, келесі топтарға бөлінеді:
1) арнайы әлеуметтану қағидасы адам қызметінің негізгі түрлері мен
формасын (еңбек әлеуметін, демалыс уақытын, тұрғын –тіршілігін ) зерттейді;
2) әлеуметтану және басқа да гуманитарлық пәндер - әлеуметтану құқығы,
әлеуметтану экономикасы, әлеуметтану саясаты, мәдениеті және т.б. ғылымдар
аралығында қалыптасқан қағидалар;
3) арнайы әлеуметтік қағидалар, қоғамның әлеуметтік құрылымы -
әлеуметтік стратификация қағидасын, этноәлеуметтану, қала мен ауыл
әлеуметін сипаттайды;
4) арнайы әлеуметтік қағидалар, әлеуметтік институттар әрекетін -
басқару әлеуметі, білім беру, отбасы әлеуметтенуы, ғылым әлеуметін
зерттейді;
5) арнайы әлеуметтік қағидалар, девианттық тәртіп пен деликвенттік
(қылмыстық) тәртіп әлеуметін зерттейді.
Соңғы уақытта кең таралған көзқарас бойынша, әлеуметтік білім деңгейі
келесі сатыларға бөлінеді:
а) фундаментальдық зерттеулер деңгейі, берілген саланың принциптерін
мен заңдылықтарын айқындайтын, ғылыми білім жолы арқылы қағиданы
құрастырады;
ә) қолданбалы зерттеулер деңгейі, берілген фундаментальды білім
негізінде, айрықша тәжірибелік құндылығы бар мәселелердің көкейтестігін
зерттеуді мақсат қояды;
б) әлеуметтік инженерия – әр түрлі техникалық құралдарды құрастыру
мақсатында ғылыми білімнің тәжірибесін енгізу деңгейі;
Берілген жіктеу әлеуметтік құрылымның үш деңгейін ажыратуға мүмкіндік
береді:
1) қағидалық әлеуметтану
2) қолданбалық әлеуметтану
3) әлеуметтік инженерия

1.5 Әлеуметтану функциялары
Әлеуметтану жеке білім саласы ретінде келесі негізгі қызметтерді
орындайды:
1) теоретико-танымдық функциясы, әлеуметтік дамудың заңдылықтарымен,
әртүрлі әлеуметтік құбылыстар мен үрдістердің өзгеру тенденцияларымен,
зерттеулермен байланысты. Бұл қағида қазіргі уақыттың көкейтесті
мәселелеріне ғылыми жауап беріп, жетілдіруге жол ұсынады;
2) әдістемелік, әлеуметтанудың концептуальды аппаратын құрастыруға,
жаңа заңдылықтарды мен тенденцияларды айқындауға мүмкіндік береді;
3) басқару функциясы, әлеуметтанумен ұсынылған шешімдер мен нұсқаулар
қоғам, аумақ, кәсіпорын, ұйым аумағында шешім қабылдауға негіз болуына
байланысты;
4) тәжірибелік функция, тәжірибелік маңызы бар ұсыныстарды
құрастыруға мүмкіндік береді;
5) болжамдық функция, келешекте әлеуметтік үрдістердің тенденциясы
жөнінде ғылыми негізделген болжамдарды құрастыру. Қоғамдық өмірдің әртүрлі
салаларының дамуын жоспарлау үшін, социологиялық зерттеулерді қоғам
өмірінде қолданудың маңызы зор. Әлеуметтік жоспарлау бөлек аумақ пен
елдердің, әлемдік қауымдастығының өмір әрекетінің белгілі үрдістерінен
бастап, қала, ауыл, бөлек кәсіпорын мен ұжымдардың өмірін әлеуметтік
жоспарлаумен аяқтап, кең аумақтарды қамтиды.
Әлеуметтанудың қоғамтану және гуманитарлық ғылымдар жүйесінде алатын
орны, ең алдымен, әлеуметтанудың қоғам жөніндегі ғылым ретінде айқындалуы,
яғни барлық басқа қоғамтану және гуманитарлық ғылымдардың әдістемесі мен
қағидасы негізін атқарады. Адам және оның әрекетін зерттеу техникасы мен
әдістемесі, әлеуметтанумен құрастырылған, әлеуметтік өлшем әдістері барлық
басқа гуманитарлық ғылымдармен қолданылады. Әлеуметтану білім жүйесі
ретінде басқа ғылымдармен байланыс жүргізбей дамып, қызметін атқара
алмайды. Адам әлемімен байланысты, қоғамтану ғылымдар арасында әлеуметтану
жетекші қызмет атқарады. Егер тарих әлеуметтік үрдістердің пайда болуын
зерттесе, әлеуметтану уақыт пен кеңістікте қайталанатын, яғни барлық
әлеуметтік-мәдени құбылыстарға - барлық соғыстарға, барлық ұлттар мен
діндерге және т.б. ортақ келіп, жалпы қоғам қасиеттерін зерттейді. Осы
айырмашылықтарға қарамастан, әлеуметтану мен тарих арасында байланыс өте
берік және өзара-қажет. Тарих та, әлеуметтану да қоғамның зерттеу
объектісі болып келеді.
Тарих сияқты, әлеуметтану да екі негізгі мәселемен ұштасады,
біріншіден, белгілі әлеуметтік заңдылықтардың болуымен, және, екіншіден,
қоғам дамуына ықпал ететін, жеке, дара, қайталанбас құбылыстар мен
үрдістердің дамуымен. Құндылықтар мен нормалардың, қатынастардың
субъективті-объективті байланыс эволюциясын айқындауға, тек тарих пен
әлеуметтанудың бірлескен күші нәтижиесінде ғана жетуі мүмкін.
Екі ғылымның өзара әрекеті – саясаттану мен әлеуметтану ғылымының
жаңа ғылым саласын - саяси әлеуметтануды белгіледі. Саясаттану мен
әлеуметтанудың байланысы белгіленеді, біріншіден, қоғамның жалпы әлеуметтік
жүйе ретінде ерекшелігін ескеріп, саяси өмір заңдылықтарын айқындауға
болады, екіншіден, қоғамға саяси құрылым мен әртүрлі саяси құрылыстардың
ықпалын үнемі ескеру қажет. Әлеуметтану философиямен тығыз байланысты.
Олардың негізінде адамзаттың әлеуметтік ойының алғашқы тұтастық байланысы
жатады. Философияның принциптері, категориялары мен заңдары қоғам,
қоғамдық қатынастар, әлеуметтік байланыстар, әлеуметтік әрекеттер
әлеуметтану түсінігінің негізіне жатады. Философия материя, сана
түсініктерін қолданса, әлеуметтану - әлеуметтік құрылым, әлеуметтік
институттар, мәдениет пен қоғамның әлеуметтік ұйымдасуын зерттейді.
Барлық құбылыстар мен үрдістер, адам әрекетінің барлық салаларын
материалдық, сондай-ақ, рухани әлеуметтанумен гуманитарлық ғылымдардан гөрі
экономикалық, саяси, қоғам өмір әрекетінің рухани жақтарын да
қарастырады.

1.6 Америка және ағылшын оқулықтарындағы әлеуметтану пәні
Әр елдің әлеуметтанушыларымен сирек бір жерден шығатын пікір
айтылады. Соңғы жылдары АҚШ пен Англияда басылып шығарылған әлеуметтану
оқулықтарындағы өзгешеліктерді мысалға келтірейік.
С.Курт, С.Хастингс, Д.Харрис : “Әлеуметтану – бұл адамзаттың өзара
әрекет үлгісінің ғылыми зерттеуі”. Кр. Дуб. “Әлеуметтану – бұл адам
тәртібі және осы тәртіпке әсер ететін, адамның әлеуметтік ортасын ғылыми
зерттеуі”.
Ст. Мур, Б. Хендри: “Әлеуметтану – бұл адам тәртібін зерттейтін
әдістер жөніндегі ғылым ”.
Дж. Херд : “Әлеуметтану – бұл адам қауымын зерттейтін ең нақты,
негізгі жол ”.
М. Тейлор, Л. Рин, С. Розенталь, К. Догби: “Әлеуметтану-бұл
әлеуметтік топты және олардың адам тәртібіне әсері жөнінде оқыту”.
Н.Смелсер: “Әлеуметтану бұл қоғам мен әлеуметтік қатынастың ғылыми
зерттеуі. Ол берілген фактілерге немесе әлем шындығына сүйене отырып,
ғылыми түсініктемелерді қолдана отырып, игеруге тырысады”. Анықтамалардың
елеулі бөлігі бұл пәннің тәртіптік түсініктемесімен байланысты. Сонымен
қатар, кейінгі жылдары бірқатар авторлар әлеуметтану пәніне қоғам,
әлеуметтік құрылым мен жүйе жөнінде, ғылым ретінде қыр-сырын кеңінен ашуға
тырысады. Әр анықтама ғылым негізін түсінуге өз айрықша үлесін қосады.

2 Әлеуметтік ой дамуының негізгі тарихи кезеңдері

Қоғамдық өмірде әлеуметтік мәселелерді талдау талпыныстары ерте
кезден басталса да, әлеуметтану жеке ғылыми пән негізінде 19 ғасырдың 30-
шы жылдары ғана қалыптасты. Осыған қарамастан, қоғам жөнінде белгілі
көріністер көптеген ғасырлар тоғысында дамып келді.
Әлеуметтанудың алғышарттары қоғамның өзіндік әлеуметтік үрдістері
жөнінде объективті ғылыми білім алу сұранысынан белгіленеді.
Әлеуметтанудың түп-тамыры жалпы өркениеттің табиғатын айқындайды. Бұл
әлемдік нарықтың біртіндеп қалыптасуы, ұқсас саяси құрылымның пайда болуы
мен әр түрлі мәдениет өзара байланысының қалыптасу үрдісі белгіленеді.
Білім мен тұтас әлеуметтік әлемді біліп, тану қоғам жөнінде ерекше ғылымды
талап етті. Әлеуметтану тарихын бірқатар кезеңдерге бөледі.
Бірінші кезең Ежелгі әлем қоғамы жөнінде әлеуметтік білімдердің
қалыптасуын мен дамуын қамтиды. (миф пен эпос: шындықтың айқын көрінісі
ретінде; Ежелгі Греция мен Ежелгі Римдегі әлеуметтік және саяси оқытулар).
Екінші кезең ортағасыр мен Қайта өрлеу дәуіріндегі әлеуметтік білімнің
дамуын қамтиды (Таным формасы мен дүниетаным жүйесінің өзгерісі. Августин
Блаженный Теософиясы. Қайта өрлеу дәуіріндегі қоғам жөнінде әлеуметтік
білімдер мен ойлар. Н.Макиавелли, Ж.Боден, Т.Гоббс және т.б. әлеуметтік
ойларының қалыптасуы).
Үшінші кезең 17-18 ғасырдағы адам мен қоғам жөнінде әлеуметтік
білімдер. Жаратылыстану құқығы мен қоғамдық келісім концепциясы.
Ш.Монтескье, Ж-Ж. Руссо және т.б. әлеуметтік концепциялары. Консерватизм
мен либерализм ұғымдары.
Әлеуметтік тарихтың төртінші кезеңі 19 -20 ғасырды қамтиды. Адам
жөнінде ғылым. Огюст Конт әлеуметтануы. Эмпирикалық социологиялық
зерттеулердің қарқынды дамуы. Әлеуметтану позитивизмінде методологиялық
бағыттың басымдылығы. Конт заманынан бастап, қоғам жөнінде білімнің жеке
саласы ретінде академикалық әлеуметтану кезеңі басталады. Түрлі ғылыми
мектептер қалыптасады: натурализм, эволюционизм, органицизм, социал-
дарвинизм және т.б. 19 ғ. аяғы мен 20 г. басы әлеуметтануда натурализмның
терең дағдарысымен байланысты, бұл қызығушылықтың әлеуметтік әрекет пен
өзара әрекет мәселелеріне ауысуын, түсінуші әлеуметтану әдістері мен тұлға
әлеуметтану концепциясының құрастыруымен байланысты болды (М.Вебер,
Э.Дюркгейм және т.б.). 20 ғасырдың 20-80жылдар аралығында әлеуметтануда
қазіргі негізгі бағыттардың қалыптасуы, қарқынды салалық жіктеліс пен
зерттеу әдістерінің жетілу үрдісі жүрді. 80-шы жылдардан бастап әлеуметтану
дамуында жаңа қазіргі кезең басталады.
Әлеуметтану түсінігі 1832 жылы ғылыми айналымға 19 ғасырдың француз
ойшылы Огюст Контпен (1798-1857) алғаш рет қолданылды). Ол қоғамдық өмір
құбылыстарын тарихи және жүйелік аспектілерінде біліп тануа талпыныс
жасады. Конт негізгі еңбектеріне алтытомдық Позитивты философия
курсы(1830-1842), Позитивты саясаттың жүйесі, немесе адамзат дінін
орнататын трактат (1851-1854) және т.б. Конт пікірінше, әлеуметтану
жаратылыстану ғылымына сай, әлеуметтік құбылыстарды эмпирикалық және
аналитикалық түрде зерттеу және фактілер негізделу қажеттілігін
түсіндірді. Бұл әлеуметтанудың ауызша, абстрактылы талдаудан алшақтап,
позитивты, яғни қоғамдық өмір мәселелерін қолайлы шешу қабілеті деп
тұжырымдады. Конт әлеуметтануды әлеуметтік статика мен әлеуметтік
динамикаға ажыратады. Әлеуметтік статика қоғамды олардың элементтерінің
тұтастығы мен тепе-теңдігі жағдайы ретінде зерттейді және негізгі заңы
ретінде әлеуметтік гармония заңың қолданады. Әлеуметтік статиканың міндеті
– отбасы, адам, өмір шарттарын зерттеу. Әлеуметтік динамика қоғам дамуының
жетекші күшін айқындайды. Конт мазмұндауында мұндай күштерге; экономикалық
табиғи шарттар, климат, географиялық орта, сондай-ақ адам санасы, ойы, көз-
қарастары жатады. Әлеуметтік статика, өмір сүру заңдарын қарастырса,
әлеуметтік динамика қоғам өзгерісінің кезеңдерін мен заңдарын сипаттайды.
Конт қоғам тарихын үш кезеңге бөлді: теологиялық, метафизикалық және
позитивтік.
Теологилық кезеңді Конт қоғам дамуының белгілі кезеңі 17-18 ғасырға
дейін созылған деп дәйектеді. Сол кезеңде идеялық сипаттағы негізгі үстем
күш дін болды. Бұл кезеңде адамзат санасы құбылыстардың не бастапқы не
соңғы себебін табуға тырысады. Адам санасы абсолюттік білімге тырысады.
Екінші кезең – метафизикалық. Қоғамда абстракция, метафизикалық
концепциялар үстемдік етеді. Бұған Конт материалистік философия мен
революциялық қағидаларды жатқызады. Бұл концепцияларды сынға алып, ол
марксизмнің, әсіресе таптық күрес жөніндегі көз-қарастарымен келіспеді.
Үшінші кезең - позитивистік. Конт тұжырымы бойынша, қоғам үшін ең
лайықты кезен деп сипаттады. Бұл діни, философиялық тұжырымдамалардан
алшақтап, эмпиризм, физикализм, позитивизм принциптер негізінде қоғамның
барлық салаларын қарастырады. Эмпиризм - дүние жөнінде нақты ақиқат дерегі
ретінде тәжірибе болып табылады. Позитивизм – пәніне нақты фактілер ғана
жатқызылады. Физикализм – бұл физика ғылымы тұрғысында қарастырылатын,
ғылыми түсініктер. Осымен Конт әлеуметтануды жаратылыстану ғылымдары,
әсірессе физика үлгісі бойынша бағыттады.
Әлеуметтану қоғам дамуын табиғат заңдарынан ажыратылмайтын,
универсалды заңдарды қарастыруға бағытталады. Өз ғылыми жаңалықтарын ол
төрт әдіс арқылы іске асырады: бақылау, эксперимент, салыстырмалы және
тарихи әдіс.
Әлеуметтанудың кейінгі дамуына Конт еңбектерінің маңызы зор болды.
Қазіргі батыс әлеуметтанушылар Контты әлеуметтанудың әкесі деп бағалайды.
Конт еңбектерінде нақты эмпирикалық зерттеулерге көшу алғышартын
қалыптастырды.
19ғ. аяғы мен 20ғ. басында әлеуметтік ойдың негізгі бағыттарының
сипаттамасына тоқталайық.
19ғ. аяғы мен 20ғ. басындағы батыс әлеуметтануының биорганикалық
мектебі қоғамның дамуын табиғи ағза аналогы ретінде қарастыруы және
әлеуметтік өмірді биологиялық заңдылықтар негізінде түсіндіруге талпыныс
жасаған бағыт. Оның негізгі өкілдері Г. Спенсер, Л.Гумплович, А.Гобино
және т.б.
Биорганикалық мектеп өкілдері, әлеуметтанудың негізін салушылардан
гөрі, қоғам ағза деп дәйектеді және қоғам мен ағза арасындағы жаңа
ұқсастықтарды іздеумен айналысты. Олардың ойынша, мысалы, сауданың
қоғамдағы қызметі, ағзадағы қанайналым қызметімен тең келеді, ал үкімет
қызметі бас миы қызметіне ұштастырылады.
Герберт Спенсер (1820-1903), ағылшын философы мен әлеуметтанушы-
позитивисты әлеуметтануда натуралистік бағыттың көрнекті өкілі болып
келді. Ол қоғамды биологиялық ағза аналогиясында қарастырды. Спенсердің
әлеуметтік оқулары органикалық теориялар отауына ие болды. Ол бойынша
қоғам жанды дамушы ағза ретінде оның негізгі құрамдас бөліктерінің өзара
әрекет дамуы негізінде қарастырылады. Қоғам функциялары тірі ағза
функцияларымен ұқсас келеді. Спенсердің Әлеуметтану негіздері басты
еңбегінде, қоғамды зерттеуде эволюциялық-тарихи тәсіл құрылымдық-
функционалдық және жүйелік ұштас келеді. Әлеуметтік ағза үш басты
жүйеден тұрады: реттеуші, өмір үшін қажет шарттарын қалыптастыру
және үлестіруші.
Спенсер қоғамның екі түрін ажыратты: әскери және өндірістік. Олардың
әрқайсысында өмір сүру күрес құралдары әртүрлі келеді. Қоғамның бірінші
түрі әскери қайшылықтарға бағытталса, ал екіншісі өндірістік бәсекеге,
яғни жігер, күш, қабілеттер негізінде жеңіске жетеді. Осындай күрес түрі
қоғам үшін қолайлы, себебі бұл қоғамның интеллектуальды және моральды
деңгейінің өсуіне әкеледі. Конт сияқты, Спенсер әлеуметтік дамудың
органикалық үрдісіне күштеп араласу талпыныстарын, мысалы, революцияны
жағымсыз бағалады. Социализмнің қарсыласушысы ретінде, Спенсер бұл жүйе
бюрократиялық аппараттың өсуіне әкеледі деп дәйектеді. Бір уақытта ол
теңдік жақтасы болып, тұлғаның құқық еркіндігі мен заң алдындағы теңдігімен
түсіндірді. Спенсердің әлеуметтік қағидасы функционализм және құрылымдық
функционализм сияқты батыс мектептердің қалыптасуына елеулі әсерін
тигізді.
Әлеуметтануда натуралистік бағытқа жаратылыстану ғылымдарының таным
құралдары мен әдістеріне сүйенетін, концепциялар жатады. 19ғ. мен 20ғ.
басында батыс әлеуметтануда натурализімнің екі негізгі түрі қалыптасты:
социал-биологизм және әлеуметтік механицизм. Механицизм жақтастары
қоғамдық өмір мен адам тәртібін физика ғылымдарында таралған заңдылықтар
негізінде түсіндіруге тырысты.
Бірінші кезекке қандай да табиғи факторлар немесе әлеуметтік дамудың
қозғаушы күштерін, кейде белгілі жаратылыстану ғылымдарының әдістемелік
үлгілерін белгілеуі натуралистік мектептердің жіктелуіне негіз болды.
Осылай биорганикалық мектеп әлеуметтік тұтастық құрылымына назар аударса,
нәсілдік-антропологиялық - адамның биологиялық табиғатының, оның нәсілдік
қасиеттері мен генотипінің қоғамдық өмірге ықпалын, ал социал-дарвинизм -
өмір сүру үшін күрес пен тұқым қуалаушылық, географиялық мектеп -
географиялық сала мен кеңістігінде адамдардың орналасуы.
Әлеумет - дарвинизмнің негізгі идеясы бұл барлық табиғаттағы қозғалыс
күшін адамның қозғалыс күшімен байланыстыру болды. 19ғ II жартысы 20ғ
басында пайда болған антропологиялық мектептің негізгі бағыттары
төмендегідей болаты:
а) әлеуметтік өмір мен мәдениет антропологиялық қозғалыс факторының
нәтижесі;
ә) көршілік қауым өзара интеллектуальдық, шығармашылық және басқада
жағдайларда бір- бірімен тең емес;
б) көпшілік қауым байланысқан жалпы физика- антропологиялық белгілер
әлеуметтік- тарихи процестердің негізгі субъектісі болып табылады;
в) адамның әлеуметтік тәртібі немесе қозғалысы бұл биологиялық
үрдістермен байланысты.
Демографиялық мектеп (өкілдері М. Ковалевский, К. Джини, Дж. Браунли)
халық тығыздығы мен мөлшерінің әртүрлі әлеуметтік -мәдени құбылыстарға
ықпалын зерттеуге көніл бөлді. Өмір үдістерінің статистикалық зерттеулері
(туу, өлу, неке, ажырас және т.б.) арнайы халық әлеуметтануын белгілейді.
Тығыздық биологиялық факторлары мен халықтың мөлшері әлеуметтік
ұйымдастырудың, саяси құрылыстың, идеологияның сәттері мен сәтсіздігін
айқындау - бұл әлеуметтік мектептің негізгі оқытуын құрайды.
Географиялық мектеп өкілдері: Э. Реклю, Ж. Ратцель, Л. Мечников
ойынша, өмірлік кеңістік мемлекеттің саясатын белгілей алады. Бұл мектеп
әлеуметтану үшін құнарлы ойлар әкелді, географиялық ортаның және оның
бөлек компоненттерінің (климат, ландшафт және т.б) айрықша рөлі.
Психологиялық мектеп (Л.Уорд, Ф. Гиддингс, Г. Тард, Г. Лебон, Ч.
Кули). Әлеуметтануда психологизм әлеуметтік үрдістерді адамдардың
психологиялық қасиеттері негізінде түсіндіріледі.
Психологиялық әлеуметтану бағытының 19ғ. соңында пайда болуы,
психология жетістіктерімен, әсіресе тәжірибе саласында байланысты болды.
Биологиялық тұрғыда әлеуметтік құбылыстарға мағлұматтардың
қанағатсыздығы, адам тәртібі мотивациясының психологиялық механизміне
әлеуметтік ойдың қызығушылығының өсуіне әкелді.
Психологиялық бағыт күрделі құрылымға ие болды. Онда психологиялық
эволюционизм (өкілдері Л.Уорд пен Ф. Гиддингс), топтық психологиялық
(француз социологы Гюстов Лебон), еліктеу психологиялық (француз
социологы Габриэль Тард) және интеракционизм(тұлғааралық өзара әрекетін
зерттейтін бағыт) қағидалары ажыратылады.
Лестер Уордт оқытуларында психологиялық күштер, адамның ұжымдық
жағдайында әрекет ететін әлеуметтік күштер концепциясында сипатталады.
Алғашқы әлеуметтік күштер - бұл келесі тілектер: аштық, шөл, жыныс
сұраныстары. Олардың негізінде қосымша әлеуметтік күштер – интеллектуалды,
моральды, эстетикалық. Әлеуметтік күштің бастысы интеллект болып
табылады.
Уордтың әлеуметтану дамуына тигізген қадамының мәні, белсенді
сипаттағы әлеуметтік эволюциясында жетекші роль адам психологиясы ойнайды.
Уорд американ әлеуметтану ассоциациясының негізін қалаушысы және оның
бірінші президенты (1906-1908ж.).
Ф. Гиддингс (Негізгі әлеуметтану жұмысы).Әлеуметтік үрдістерді
түсіндіруде объективты сипаттамаларды емес, субъективті, әсіресе жетекші
орынды ынтымақтастық сезімі алады. Бұл белгіні ол таптарды жіктеу
негізіне қолданды.
Гюстав Лебон топтық психология идеясын құрастырды. Онда ол адамдар
тобы, сезімдері ортақ және белгілі жетекшінің соңынан игеруге дайын бұқара
немесе тобыр түсінігімен жалпыланған. Тобырда адам өзінің жеке санасың
жоғалтып, тобыр адамына айналады.
Келесі әлеуметтанушы Г.Тард негізгі әлеуметтік үрдіс еліктеу деп
санады. Тардтың еліктеу қағидасы тұлғааралық және топтық өзара әрекет
саласына таралады. Әлеуметтанудың негізгі әдістері ретінде Тард
археологиялық және статистикалық әдістерді белгіледі. Бірінші тарихи
құжаттарды талдауда қолданса, екінші әдіс қылмыс мәселелерінің
әлеуметтік-статистикалық зерттеуінде қолданылады.
Чарльз Кулидың (1864-1929) интеракционизм оқуларында тұлға мен қоғам
қарама-қарсылығында олардың өзара байланысы мен өзара әрекетіне орын
береді. Ч.Кули әлеуметтану қағидасына бірінші топ және қосымша қоғамдық
институт түсініктерін енгізді. Бірінші топты тұрақты қатынас ұсталатын,
қызығушылық, ілтипат, түсінушілікпен сипатталатын адамдар құрайды (жанұя,
бригада, студенттік топ, балалар ұжымы). Қосымша қоғамдық институттфр
(сынып, ұлт, партия және т.б) қоғамның әлеуметтік құрылымын құрайды.
Әлеуметтанудағы психологиялық бағыт тұлғаның, әлеуметтік топтардың,
қоғамның нақты мәселелерін зерттеуге мүмкіндік берді.
Жиырмасыншы ғасырдың басында әлеуметтік ойдың дамуына француз ғалымы Э.
Дюркгейм (1858- 1917) мен неміс зерттеушісі М.Вебермен терең ықпал етілді.
Дюркгейм (басты еңбектері- қоғамдық еңбек бөлінісі жөнінде,
Әлеуметтік тәсел ережелері) жаңа әлеуметтік ойды құрастырды. Оның мәні
қоғамды әлеуметтік фактілер жиынтығынан қалыптасқан, әлеуметтік шындық
ретінде қарастырды. Осы фактілерді зерттеу әлеуметтану пәнін құрайды.
Әлеуметтік фактілерді статистикалы түрде зерттеу ұсынды. Әлеуметтік
фактілерге ол ұжымдық әдеттерді, дәстүр, тәртіп ережелерді жатқызды.
Дюркгейм пікірі бойынша, барлық адам көріністері тәртіп үлгілерінде
құралады: жалпы елес, жалпы бағалау, жалпы сезімдер мен әрекеттер. Оның
ойынша, бұның бәрі ұжымдық таным. Дюркгеймнің орасан зор еңбегі қоғамды
құнды-норма жүйесі ретінде белгілеуі жатады. Әлеуметтік тәртіп үнемі
қандайда бір тәртіп ережелерімен реттеледі. Анатомия концепциясына
негізделіп, ол өзін-өзі өлтіру құбылысын зерттеді. Зерттеу нәтижесі
негізінде келесі қорытындыларға келді, дағдарыс немесе айқынды өзгерістер
кезінде өзін-өзін өлтіру деңгейі әдеттегіден елеулі өседі.
Неміс социологы М. Вебер де әлеуметтанудың дамуына елеулі үлес қосты.
К.Маркстың отандасы Дюркгейм мен бір уақытта өмір сүруіне қарамастан, көз-
қарастарымен елеулі ажыратылды. Дюркгейм мен Маркс жетекшілікті қоғамға
бағыттаса, Вебер жеке адамға және қоғамның даму себебіне әлеуметтік
құндылықтарды жатқызды. Вебер бойынша, тек жеке адам ғана
қызығушылықтарға, мақсат пен танымға ие болады. Ғылыми айналымға
рациональдылық, идеалды тип түсініктерін еңгізді.
Вебер социологиясының негізі болып идеалді түрлер жөнінде ілім болды.
Идеалді түр – бұл объективті эмпирикалық ақиқатты емес, ойлаудың нәтижесін,
ғалымның іс-әрекетін бейнелейтін теориялық конструкциясын айқындады.
Идеалды түр – бұл зерттеуші-социологтың нақты материал танып, білудегі
жүйелеу әдісі. Идеальды түрлер 2 түрге бөлінеді: тарихи (тарихты
бейнелейді), социологиялық (ғалыммен жасалады).
Оның идеалды түрлер жөніндегі ілімі түсінетін социологияның негізі
болып табылады. Әлеуметтанудың пәні болып адамның және әлеуметтік топтардың
әрекетін зерттеу саналады. Әлеуметтанушы адамның әрекетін қызықтыратын сол,
адамдар өздерінің іс-қимылдарына белгілі бір мән береді. Мұндай мәндік
әрекеттерді зерттеу түсінетін социологияның пәні болып табылады.
Вебердің маңызды идеясы бұл елеулі экономикалық тиімділікті алуға
бағытталған рационалдықтың, рационалды әрекет идеясы. Бұл тенденция
қоғамдық өмірдің барлық саласын қамтиды. Ал бұл рационалдықтың капиталистік
қоғамда ең шығанағы – бюрократия, қоғамды бюрократияландыруға бағытталған
тенденция саналады.
Батыс социологиясының дамуында сонымен қатар, веберлік дін
әлеуметтенуы үлкен рөл ойнады. Оның пәні болып батыс еуропалық
капитализмнің құрылуында протестанттық шаруашылық этиканы зерттеу болады.
Түсінетін социологияның идеяларына неміс социологы Георг Зиммельдің
(1858-1918) ойлары жақын болды. Ол әлеуметтік әдістерді қолданылатын
табиғат жөнінде ғылымдардың, қоғам жөнінде ғылымдардың ерекшелігін
айғақтады. Әлеуметтік ғылымдардың методологиясы ретінде Зиммель таным пәнін
зерттеуде түсініспеушілікті, яғни сезімталдықты бекітті.
ХХ ғасыр басында Батыс Еуропа мен АҚШ-та социологияның дамуы
эмпирикалық социологияның күрт өсуімен ерекшеленді. Бұл дегеніміз -
арнаулы әдістерді қолданумен өмірдің нақты факторларын жинау мен анализіне
бағытталған әлеуметтік зерттеулер жиынтығы. Бұл үрдіс, ең алдымен,
қоғамның тез және қарама-қайшы әлеуметтік-экономикалық дамуының шарттарымен
белгіленеді, әсіресе, американдық. Эмпирикалық социологияның тарихи көздері
ХІХ ғасырдың ерте эмпирикалық зерттеулерінде жатыр, әлеуметтік статистика
мен әлеуметтік гигиенаның мағлұматтары мен әдістерінде белгіленеді.
Статистиканың А.Кетле, Ч.Бут, А.Левенштайн сияқты ғалымдары бұл зертеулерді
эмпирикалық әлеуметтанудың арсеналына кейін кірген әдістерді пайдалану
арқылы өткізді. Бұл әдістерге: құжаттар анализі, анкеталық сұрау,
енгізілген бақылау.
Қазіргі заманда эмпирикалық әлеуметтану ғылыми білім саласында
сандық өзгерістермен байланысты болды. ХХ ғасырдың 20-30 жылдарында алғаш
рет АҚШ-та құрылып, бірте-бірте басқа елдерге кең тарады. Әлеуметтанушылар
эмпириктер кәсіпті әрекеттің жаңа түрін қалыптастырды. Бұл эмпирикалық
әлеуметтану саласынан социологиялық қағидаларды ығыстырудың басталуына
әкелді. Осы уақытта социологиялық қағидалық ойдың карқында даму кезеңі
өтті. Дәл осы кезеңде әлеуметтануда теориялық және эмпирикалық зерттеудің
деңгейлері –макро және микроәлеуметтану арасында қарама-қайшылық туындады.

1918-1920 ж.ж. жарық көрген Ф.Знанецкий мен У.Томастың Польский
крестьянин в Европе и Америке деген еңбегі әлеуметтануда эмпирикалық
әдістердің дамуы мен бекітілуінде үлкен рөл атқарды. Дәл осы жолы алғаш
рет жеке бас құжаттар анализінің әдісі өңделген және негізделген. Осы
әдісте белгілі бір қиындықты шешу үшін адамның әлеуметтік оқиғаларға
қатысын көрсететін материалдарды жинайды және жалпылайды. Осы құжаттар
негізінде, әр түрлі әлеуметтік топтар сипатталады, топта болатын белгілі
әлеуметтік-психологиялық үрдістер ойластырылады.
Мәдени құндылықтар мен жеке тұлғалар арасындағы қатынасты, жеке
тұлғалардың әлеуметтік жағдайларға бейімделу үрдісі мен механизмін білу
үшін, Знанецкий мен Томас АҚШ-қа кеткен және Отанында қалған жанұялардың
арасындағы корреспонденцияны және эмигранттардың өмірбаянын талдады.
Фунционализм тарихының маңызды кезеңіне американдық нұсқауы (П.
Парсонс, Р.Мертон және т.б.) айналды, олар әдістемені дамытып,
әлеуметтанудың барлық бөлімдеріне таратты.
Американ социологы Роберт Мертон (т.ж. 1910) құрылымдық функционализм
теориясы мен әдістемесінің құрастыруына елеулі үлес қосты.
Құрылымдық тәсіл негізінде күрделі объект (қоғам және оның жағдайы,
әлеуметтік институт немесе үрдіс) оның құрамына кіретін бірліктердің
аналитикалық есептеуін жүргізеді. Шығарылған статистикалық жағдай
әлеуметтік өзгеріс үрдісінің анализі үшін бастама бол алады.
Қоғамды көптеген элементтерден тұратын күрделі, статистикалық жүйе
ретінде қарастыратын құрылымдық тәсілден ерекше функциональді тәсілді
біртұтас және тәсіл тұлғалардың функциональді тәртіптері, әр түрлі
деңгейдегі ұйымдар мен жүйелер жөніндегі көріністерге негізделеді.
Функционализм бойынша қоғам өзара тығыз байланыста болатын компоненттерден
тұрады.
Мертон бойынша, функция деп берілген жүйенің реттелуі мен оның ортаға
бейімделуіне қызмет ететін бақылауларды есептеу керек, ал дисфункция кері
үрдіс.
Осы құрастырулар негізінде, ол өзінің атақты орташа деңгей идеясын
қалыптастырды, ол кіші жұмыс гипотезалары мен кең теоретикалық
спекуляциялар арасындағы делдалдық рөлін атқарды. Социологиялық зерттеудің
қағидалық және эмпирикалық деңгейлерін байланыстырып, оның таза
эмпиризм тенденциясына қарама-қайшылығын айқындады.
Американ әлеуметтанушы-теоретигі (1902-1979) Толкотт Парсонс
американдық әлеуметтанудың және жалпы әлеуметтанудың дамуына тигізген
еңбегі зор болды.
Әлеуметтанудағы іс-әрекет қағида мен құрылымдық-функциональдылық
мектептің негізін қалаушысы Парсонс, адам шындығын оның барлық
ерекшелігінде толығымен қамтитын, жалпы аналитикалық логико-дедуктивті
жалпы қағидалық жүйені құруға тырысты. Нәтижесінде Парсонс құрамына мәдени,
әлеуметтік, органикалық және жеке басты жүйелерді кіргізетін, өзара айырбас
қатынасына түсетін іс-әрекет жүйесінің комплексті қалыптасқан моделін
құрды. Осы модельді құру үшін, Парсонс ортамен қатынасты жүзеге асыруда
белгілі бір мүмкіндіктерге ие болған іс-әрекет субъектісінің құрылымын
қарастырған. Әлеуметтік іс-әрекеттердің құрылымы әрекет етуші адамнан,
белгілі бір жағдайдан, шарттан тұрады.
Парсонстың бүкіл әлеуметтік іс-әрекеттердің жүйесі қоғамның жүйе
құрылысы негізінде негізделеді, бұл әр жүйенің 4 негізгі қызмет атқаруын
білдіреді (икемдеу, мақсатқа жету, бірігу және үлгілерге сай келу).
Индустриялды социология – АҚШ-тағы әлеуметтік ғылымдардың қолданбалы
саласы. Оның өкілдері өнеркәсіптегі адамдардың еңбек қатынастарын
зерттеумен және өңдірістің тиімділігін арттыру үшін ұсынылған тәжірибелік
ұсыныстарды өңдеумен айналысады. Индустриялды социологияның теориялық -
әдістемелік негізінің қызметін тейлоризм Э. Мейо, Д. Макгрегор және т.б.
концепциялары құрайды.
Индустриялды социология шеңберінде өткізілетін, белгілі социологиялық
зерттеулер, тек жеке жұмыс орнында ғана емес, басқарудың бүкіл жүйесі –
менеджментке де қатысты.
Американ социологы және психологы Элтон Мейо (1880-1949) американдық
индустриалды социологияның және адамгершілік қатынастар доктринасының
негізін қалаушылардың бірі.
Мейонның теориялық концепциясының негізіне келесі принциптер жатыр:
1) адам әлеуметтік жануар ретінде, топтық тәртіптің
контекстіне енгізілуін мен бағытталуын белгілейді;
2) бағынудың қатал иерархиясы мен бюрократтық ұйыдастыруы адам
табиғаты мен оның бостандығымен сай келмейді;
3) өнеркәсіп жетекшілері өнімдерге емес, көбінесе адамдарға
бағытталуы керек.
Мейо бойынша, бұл принциптер қоғамның әлеуметтік тұрақтылығын мен
индивидтердің өз жұмыстарына қанағаттануын қамтамасыз етуі керек.
Питирим Александрович Сорокиннің (1889-1968) өмірі ерекше өтті.
Дарынды ғалым сол кезде Ресейде тұрып-ақ эсерлер партиясының өкілі ретінде
саяси күреске көп күш-жігер жұмсады. 1922 жылы ол Ресейден қуылып, АҚШ-та
орнықты. Өзінің концепциясының негізгі бөлігін Ресейде жасады да, АҚШ-та
өңдеп шығарды.
Сорокин АҚШ-тағы эмпирикалық тенденцияны сынға алып, мәдениет кең
түсінігінің барлық социологиялық аспектілерін қамтитын интегралды
әлеуметтану жөніндегі оқытуларын дамытты. Өз дүниетанымының басынан оған
гуманитарлық білімді өз уақытындағы тұтас, унифициалды жүйемен
байланыстыру талпынысы тән болды.
Социомәдениет жүйесі динамикасының маңызды факторы әрқайсысы меншікті
көзқарасы бар доминантты мәдениетті жүйенің құлдырауы болды. Сорокин
олардың ішінен келесілерді белгілейді:
1) сезімді супержүйе (шындық белгілі сезімдер негізінде
қабылданады);
2) ойша (шындық интуиция көмегімен танылады);
3) идеалистік (екі алдыңғының комбинациясы ретінде қарастырылады).
Батыс әлеуметтануында, Сорокинның ерте кезде-ақ айналыса бастаған
әлеуметтік мобильділік пен стратификация концепциясы мен эмпирикалық
зерттеулері өте жоғары бағаланады. Әлеуметтік мобильділік – қоғамның
тарихтан тыс, қалыпты жағдайы және өзіне тек индивид пен топтардың жылжуын
ғана емес, сондай-ақ әлеуметтік объектілердің, яғни адам әрекеті негізінде
құрылған және жетілдірілгендердің бәрі, бір әлеуметтік жағдайдан екіншісіне
өту үрдісінде пайда болатын. Тігінен жүргізілетін мобильность қоғам
стратификациясының бірдей деңгейдегі әлеуметтік топтардың бірінен
екнішісіне өтуін көрсетеді. Көлденең мобильділік қоғамдық стратификацияның
бір деңгейінде орналасқан, индивидтердің бір әлеуметтік топтан екіншіге
өтуін айқындайды. Көлденен мобильділік (кәсіптік, саяси және экономикалық)
–индивидтің бір сатыдан екінші сатыға жылжуын белгілейді, оның екі түрі
ажыратылады: өсуші және кемуші, яғни әлеуметтік өсу мен әлеуметтік кему.
Мобильді қозғалыстың субъектісіне тек тұлғаны ғана емес, әлеуметтік топты
да жатқызуға болады.
Қазіргі батыс әлеуметтануының қазіргі социологиялық жағдайын түсіну
және оның даму перспективасын айқындау үшін парадигма түсінігі
қолданылады. Парадигма түсінігі белгілі уақыт барысында ғылыми
қауымдастыққа мәселелерді айқындау мен оларды шешуде моделін ұсынады және
бәрімен танылған ғылыми жетістіктерді білдіреді. Барлық ғылымдардың дамуы
бұрынғы парадигмалардың жаңалармен алмастырудың революциялық үрдісін
белгілейді.
Американ зерттеушісі Джордж Ритцер қазіргі батыс әлеуметтанудың үш
негізгі парадигмасын белгілейді:
Құрамына құрылымдық функционализм мен әлеуметтік шиеленістердің
концепциялары кіретін фактуалистік парадигма.
Дефиционистік парадигманы, оған символикалық интеракционизм,
феноменологиялық социология, этнометодология.
Бихевиоризмнің әлеуметтік парадигмасын (әлеуметтік айырбас концепциясы
және бихевиористік социология).
Бірінші парадигма (әлеуметтік фактілердің парадигмасы) әлеуметтік
шындықты әлеуметтік фактілердің екі тобына - әлеуметтік құрылымдарына және
әлеуметтік институттарға түйістіреді.
Екінші парадигма – әлеуметтік дифференциялардың парадигмасы -
әлеуметтік фактілерді оқуға емес, оларды анықтайтын тәсілдерді оқуға
негізделген. Зерттеу объектісі болып ішкі және субъектаралық және әрекет
нәтижесі ретінде болып табылады. .
Үшінші парадигма – әлеуметтік тәртіп парадигмасы. Әлеуметтік
бихевиористер ойынша, алғашқы екі парадигмалар метафизикалық болып келеді.
Өйткені олар жалғыз әлеуметтік шындықты көрсететін адам тәртібін
байқамайды.
Екі кезеңнің келесі парадигмастикалық ерекшеліктерін бөліп көрсетуге
болады. Марксті, Дюркгеймді, Веберді және т.б. біріктірген классикалық
социологиялық көзқарас, ол экономикалық адам түсінігіне, яғни еңбек
адамына және тұтынушы адамға негізделген. Қазіргі батыстық социологиялық
ойлау ақпаратты адамды, постиндустриялық қоғамды, яғни еңбек пен тұтыну
құныдылықтары орнына, басты мәдениет құндылықтары болған адамдарды оқуға
негізделген.
Қазіргі теоретикалық жағдайдың ішіндегі бағыттарына келесі
социологиялық бағыттарды жатқызуға болады: неомарксизм (Т. Адорно,
Г.Маркузс, Ю.Хабермас), әлеуметтік қайшылықтардың теориялары (Т.Дарендорф,
Я.Озер және т.б.), символикалық интеракционизм (Джордж Мид),
этнометодологияны (Г.Гарфинкель), постмодернизм (Э.Гидденс және т.б.

3 Әлеуметтік зерттеудің құрылымы. Бастапқы әлеуметтік ақпарат
жинаудың әдістері

Социологиялық зерттеу - методологиялық, методикалық және
ұйымдастырмалы – техникалық процедуралардың логикалық жалғастырмалы жүйесі,
бір-бірімен ортақ мақсатпен байланысты: зерттеу құбылысы немесе үрдісі
жөнінде мәлімет алу және оны әлеуметтік басқару тәжірибесінде қолдану.
Социологиялық зерттеу төрт өзара байланысқан кезеңнен тұрады:
- зерттеуге дайындық;
- бастапқы ақпаратты жинақтау;
- жиналған ақпаратты өңдеу және ЭВМда өңдеуге дайындау;
- өңделген ақпаратты талдау. Зерттеу нәтижелері бойынша, есеп
дайындау, қорытындыларды және кепілдемені тұжырымдау.
Барлау зерттеу – социологиялық зертеулердің ең қарапайым түрі. Ол
шағын зерттеу жиынтығын қамтиды және қарапайым бағдарлама мен көлемі
қысылған инструментарийге негізделеді. Барлау зерттеу терең және көлемді
зерттеудің алдын ала сатысы ретінде қолданылуы мүмкін (егер қиындық аз
немесе мүлде зерттелмеген жағдайда). Бастапқы ақпарат жинаудың ең қарапайым
әдісі қолданылады (әдейі әдебиеттің анализі, эксперттерді сұрау).
Суреттеу зерттеу. Мақсаты мен міндеті бойынша, ол зерттеу құбылысы
және оның құрылымдық кезеңдері жөнінде біршама тұтас түсінік беретін
эмпирикалық мағлұматтарды алуды көздейді. Толық өңделген бағдарлама бойынша
жүргізіледі. Суреттеу зерттеу түрі талдау объектісі - үлкен адамдар
қауымдастығы (қала, аудан, облыс, аумақ халқы) болған кезде қолданылады.
Аналитикалық зерттеу – зерттелетін құбылыстың құрылымдық элементтерін
бейнелеуді ғана мақсат қоймайды, сондай–ақ тәжірибелік құндылығы жоғары
болып келетін негізінің себептерін айқындауға бағытталған, социологиялық
зерттеудің тереңдетілген түрі болып табылады. Аналитикалық зерттеу
дайындығы біршама уақыт талап ететін, мұқият құрастырылған бағдарлама мен
инстументарийды талап етеді. Зерттеу объекті жөнінде көрініс алу үшін,
барлау және бейнелеу зерттеу түрлерін қолданады.
Қолданылған әдістер негізінде бұл ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Әлеуметтану ғылымы
Тарихи әлеуметтану
«Әлеуметтану» дәрістер
«Әлемдік әлеуметтану»
Әлеуметтану жайлы
Әлеуметтану обектісі
Саяси әлеуметтану
Әлеуметтану зерттеулері
Нарықтағы әлеуметтану
Экономикалық әлеуметтану
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь