Әлеуметтану

Алғы сөз 4
Тақырып 1 Әлеуметтану ғылым ретінде 6
Тақырып 2 Әлеуметтік ой дамуының негізгі
тарихи кезеңдері 13
Тақырып 3 Әлеуметтік зерттеудің құрылымы.
Бастапқы әлеуметтік ақпарат жинау
әдістері 25
Тақырып 4 Қоғамды жүйе ретінде
әлеуметтік талдау 35
Тақырып 5 Қоғамның әлеуметтік
құрылымы 45
Тақырып 6 Қоғамның әлеуметтік. демографиялық
құрылым 52
Тақырып 7 Тұлға социологиясы 56
Тақырып 8 Еңбек социологиясы 63
Тақырып 9 Басқару социологиясы 67
Әдебиеттер тізімі 75
Оқырмандарға ұсынылып отырған оқулық – адамдар қауымдастығында қалыптасқан әлеуметтік өмірді, адамдар арасындағы әрқилы қарым-қатынастық қалыптарды, мінез-құлықтық, әдет-ғұрыптық, өнегелік, имандылық, жөн-жоралғылық тағылымдарды, әртүрлі әлеуметтік топтардың экономикалық, саяси, әлеуметтік және рухани мүдделерін әлеуметтік зерттеу нәтижиелері негізіінде айқындайды.
Ғылыми білім жүйесінде әлеуметтануға ерекше орын беріледі. Берілген ғылым қоғамды оның құрлымын, даму заңдылықтарын, адамдардың тәртібін тұтас зерттейтін жалғыз ғылым. Көпшілікті сұрастырмай (сұрыпталған жиынтықты) әлеуметтанушы барлығы жөнінде (генералды жиындық) білім тұжырымдайды, себебі ол жеке пікірлерді жалпылайды, және математикалық статистика әдістері негізінде топтастырады. Адамдарды мұқият құрастырылған бағдарлама негізінде сұрастырып, ғалым бұқаралық құндылықтар, құнды бағыттар, тәртіп құрылымы, өмір қызығушылықтары мен тұрмысы жөнінде қорытындылар жасайды. Қоғамның әлеуметтік-типикалық бейнесін құрастырып, әлеуметтану адамдарды үлкен әлеуметтік топтардың өкілдері ретінде, яғни әлеуметтік дәреже мен әлеуметтік рольдің орындаушылары ретінде зерттейді.
Қазіргі Қазақстан Республикасындағы қарқынды қоғамдық даму жағдайында, өмір жедел өзгерістерге ұшырап, шұғыл бетбұрыстар жасалып жатқан кезде, әлеуметтік құбылыстарға, үрдістерге, оқиғаларға, саяси қайраткерлердің қызметтеріне т.б., мұқият әрі объективті түрде талдау жасау қажет болған шақта жалпы социологиялық теория ерекше методологиялық маңызға ие болып отырғандығы бәрімізге мәлім.
Сонымен, әлеуметтану ғылымы қоғамды, оның қойнауындағы сан алуан әлеуметтік, экономикалық, құқықтық, саяси, діни, рухани т.б. құбылыстар мен үрдістерді ғылыми тұрғыдан түсіндіріп, ұғындырудың жалпы теориялық методологиялық негізі, темір қазығы болып табылады.
«Әлеуметтану» студенттер үшін маңызды курс болып табылады, себебі, бұл пән оларды қазіргі қоғамның даму заңдылықтарын түсінуге ықпал етеді, сонымен бірге студенттерді өз бетінше социологиялық зерттеулер жасауға, қоғамның көкейтесті мәселелеріне талдау жасауға үйретеді .
Берілген оқулық студентке қоғамның экономикалық және әлеуметтік салаларындағы адамдар арасындағы өзара қарым – қатынас және өзара ықпал етіуінің негізгі механизмдері туралы, қоғамның әлеуметтік және экономикалық даму факторы ретіндегі қоғамның әлеуметтік құрылымы мен әлеуметтік институттар туралы кең және жан – жақты мәлімет беру, студенттердің әлеуметтік дүниетанымдарын қалыптастыру және қоғамды әлеуметтік жүйе ретінде түсінуге үйрету.
1 Аитов Н.А. Социология труда. – Алматы, 1997.- С. 192.
2 Вебер М. Избранные произведения. – М., 1990. – С. 25.
3 Волков Ю.Г., Нечипуренко В.Н., Попов А.В., Самыгин С.И. Социология: курс лекций: учебное пособие. – Ростов-на-Дону. – 1999. – С. 97.
4 Давыдов Ю.Н., Гайденко П.П. История и рациональность: социология М. Вебера и веберовский ренессанс. – М., 1992. – С. 147..
5 Заславская Т.И., Рывкина Р.В. Социология экономической жизни. Очерки теории. – Новосибирск, 1991. – С. 65.
6 Giddens A. Sociology. Cambridge, 1989. - p. 7.
7 Как провести социологическое исследование//под ред. М.К.Горшкова. – М. – 1990. – С. 23-47
8 Конт О. Курс позитивной философии. Родоначальники позитивизма. вып. 4.- СПб., 1912. – С. 214.
9 Маркович Д. Социология труда. – М., 1988. – С. 76.
10 Мацковский М.С. Социология семьи. Проблемы теории, методология, методика. – М., 1989. – С. 78-93.
11 Мескан М., Альберт М., Хедоури Ф. Основы менеджмента (перевод с анг.). – М., 1992. – С. 121.
12 Осипов В.Г. Социология. – М., 1990. – С. 20.
13 Очерки по истории теоретической социологии XIX – нач. XX вв.- М., 1994. – С. 83.
14 Рабочая книга социолога. – М., 1983. – С. 38.
15 Рабочая книга социолога. – М., 1983. – С. 111-136.
16 Радугин А.А. Социология. – М., 1997. – С. 44.
17 Смелзер Н. Социология. – М., 1994. – С. 143.
18 Современная западная социология. Словарь. – М., 1990. –
С. 52-57.
19 Тажин М., Б. Аягапов. Социология негіздері. – Алматы, 1997. – С. 56.
20 ЯдовВ.А. Размышление о предмете социологии.// Социологические исследования. – М.,1990. – № 2.- С. 5.
21 Ядов В.А. Социологическое исследование, методология, программа, методы. – М., 1987. – С. 35-67.
        
        Қазақстан Республикасы  білім  және ғылым министірлігі
С.Торайгыров атындағы ... ... ... ... ... ... (075.8)
А91
С.Торайгыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің
Ғылыми кеңесі ұсынған.
Пікір ... К.У. ... ... ... ... меңгерушісі, әлеуметтану ғылымдарының докторы, ... Ж.О. С. ... ... ... ... этнология,
этнография кафедрасының меңгерушісі, тарих ғылымдарының докторы, профессор.
Құрастырушысы:Асылханова Г.Ж.
Аударма редакторы: Несіпбаева Ә.
Әлеуметтану. Оқу ...... ... ... -76 ... ... ... ережелер мен әлеуметтанудың қысқаша тарихы
берілген. ... ... ... дәріс материалының негізінде
жазылған.
Мұнда оқытылатын мәселелер мен міндеттердің тәжірибелік бағыттылығына,
студенттердің қолданбалы әлеуметтік зерттеулерді оқу кезеңінде және ... ... ... ... ... мен ... ... көп көңіл бөлінеді. Құрастырушы әр тақырыбын ашарда өзінің
теоретикалық ... және ... ... ... маңызды
бағыттарын көрсетеді.
Бұл оқу құралы студенттерге, мұғалімдерге және әлеуметтану ғылымымен
айналысатын ізденушілерге арналады.
ISBN – 9965-449-80-5
ББК – ... ... Г.Ж., ... ... атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2005
Мазмұны
Алғы сөз
4
Тақырып 1 Әлеуметтану ғылым ретінде ... 2 ... ой ... ... кезеңдері
13
Тақырып 3 Әлеуметтік зерттеудің құрылымы.
Бастапқы әлеуметтік ақпарат жинау
әдістері
25
Тақырып 4 Қоғамды жүйе ... ... 5 ... ... 6 ... әлеуметтік- демографиялық
құрылым
52
Тақырып 7 Тұлға социологиясы ... 8 ... ... ... 9 ... социологиясы ... ... ... ... ... ... – адамдар қауымдастығында
қалыптасқан әлеуметтік өмірді, адамдар арасындағы әрқилы ... ... ... ... ... ... тағылымдарды, әртүрлі әлеуметтік топтардың экономикалық, саяси,
әлеуметтік және ... ... ... ... ... айқындайды.
Ғылыми білім жүйесінде әлеуметтануға ерекше орын беріледі. Берілген
ғылым қоғамды оның ... даму ... ... ... ... ... ғылым. Көпшілікті сұрастырмай (сұрыпталған
жиынтықты) әлеуметтанушы ... ... ... ... ... ... ол жеке ... жалпылайды, және математикалық
статистика ... ... ... ... мұқият
құрастырылған бағдарлама негізінде сұрастырып, ... ... ... ... тәртіп құрылымы, өмір қызығушылықтары мен
тұрмысы жөнінде қорытындылар жасайды. ... ... ... әлеуметтану адамдарды үлкен әлеуметтік ... ... яғни ... дәреже мен әлеуметтік рольдің
орындаушылары ретінде зерттейді.
Қазіргі ... ... ... ... ... өмір ... өзгерістерге ұшырап, шұғыл бетбұрыстар жасалып
жатқан кезде, әлеуметтік құбылыстарға, ... ... ... ... т.б., ... әрі ... түрде талдау
жасау қажет болған шақта жалпы социологиялық теория ерекше ... ие ... ... ... ... ... ғылымы қоғамды, оның қойнауындағы сан алуан
әлеуметтік, ... ... ... ... ... т.б. ... үрдістерді ғылыми тұрғыдан түсіндіріп, ұғындырудың жалпы теориялық
методологиялық негізі, темір қазығы ... ... ... үшін ... курс ... ... себебі, бұл
пән оларды қазіргі қоғамның даму ... ... ... етеді,
сонымен бірге студенттерді өз бетінше ... ... ... ... мәселелеріне талдау жасауға үйретеді .
Берілген оқулық студентке қоғамның экономикалық және ... ... ... ... ... – қатынас және өзара ... ... ... ... ... ... және ... факторы ретіндегі қоғамның әлеуметтік ... мен ... ... кең және жан – жақты мәлімет беру, студенттердің
әлеуметтік дүниетанымдарын қалыптастыру және ... ... ... ... ... ... ғылым ретінде
Әлеуметтану ғылыми білімнің дара саласы ретінде ... ... Оның ... 19 ... екінші жартысында Огюст Конт ... ... ... ... түсінігі алғаш рет ... әрі ... ... ... ... мен әлеуметтік өмір
жөнінде ғылым ретінде түсіндірілді. ... ... ... ... әлеуметтік қатынастардың өз аспектісінде қарастыратын, көптеген жаңа
әлеуметтік концепциялардың ... ... ... ... асты. Жалпы бұл
теориялар өзінің теоретикалық-әдістемелік мағынасы бойынша ... ... ... ... ... ретінде тарихи қалыптасуына әр
теориялардың ролі айрықша ... ... ... ... қатынас, құрылым, жүйе мен ұйымдардың дамуы ... ... деп ... ... пәні мен ... ... басқа ғылымдардан өзінің зерттеу пәнімен ажыратылады. Барлық
ғылымдар түрлі құбылыстар мен үрдістердің ... ... ... әр ... ... нысанына, біріншіден, объективті шындықтың
белгілі жағы мен ... ... тек ... ... ғана тән ... зандылықтары мен заңдары, үшіншіден, осы ... мен ... ... мен ... ... ... ... Сондықтан,
ғылымның объектісі мен пәні ажыратылады: ... ... ... ал пәніне зерттеу объектісін құрайтын, байланыстар мен қатынастар
жатады. Әлеуметтанудың объектісіне қазіргі қоғам ... Тек ... ... ... ... ... әлеуметтік шындық саласы: әлеуметтік
институттар, әлеуметтік қатынастар мен үрдістер, ... ... ... , ... роль , ... ... және т.б. жатады.
Әлеуметтік зерттеу ... ... ... ... ... ... жатқызылады. Социологиялық зерттеудің пәні объект қасиеті мен
мәселе сипатымен айқындалады. ... ... ... ... ... ... құбылыстар адам өзара әрекеті, әлеуметтік
қатынастар, әлеуметтік ... мен ... және т.б. ... ... ... да бір ... ... белгіленген, белгілі
заңдылықтардың ... ... ... тәуелді. Олар
әлеуметтанудың негізгі пәнін ... ... ... ... «Әлеуметтануға кіріспе» еңбегінде,
әлеуметтану адамзат ... ... ... ретінде белгіленеді. Оның
отандасы Э.Гидденс қоғамды әлеуметтік кеңістікте, ... ... ... ... «Әлеуметтану – бұл адамның әлеуметтік
өмірі, топтар мен қоғам жөнінде оқу».
Әлеуметтану ... ... ... өмір ... жатыр. Осы аралықта
әртүрлі социологиялық ағымдар, ... ... ... ... өз пән ... ... және оны белгілі танымдық нәтижилер
шектеулерінде жетті.
Қазіргі уақытта әлеуметтанудың ғылым ... ... ... ... ... ... ... жатыр. Бұл әлеуметтік
ғылымдардың жіктелуімен, бірігуімен, гуманизациясымен байланысты.
Біздің елімізде ... ... ... ... құқық
ғылымдарына, философияға жақындату талпыныстары жүргізілді. Әлеуметтануға
идеологиялық – апологетикалық роль ... ... ... екі негізгі тенденция қалыптасты:
макросоциологиялық және микросоциологиялық. Макросоциология ... ... ... және ... ... ... ... өзара
әрекетімен, әлеуметтік институттармен, ауқымды үрдістермен байланысты.
Макросоциология қоғамды, оның құрылымын, ... ... ... ағза ... ... әлеуметтік тәртіпке, тұлғааралық қатынасқа, тұлғаның
әлеуметтенуі мен ... ... ... ... ... ... екі әртүрлі жолдары
ажыратылады: бірінші, ғылым ... ... ... ... ... жүйе ретінде қарастырылуы, екінші, бұқаралық әлеуметтік үрдістер
мен бұқаралық тәртіп жөніндегі ғылым» деп жазады.
Әлеуметтану – ... ... ... ... мен ... ... және эмпирикалық пән. Әлеуметтану қоғамдық
өмірді қатынастар жүйесі ретінде ... ... адам бір ... ... - еңбектік, құқықтық, нормативтік, эстетикалық және т.б.
әрекет ... ... ... ... ... ... ... барлық
салаларда әлеуметтік өзара әрекеттерді қарастырады.
1.2 Әлеуметтанудың заңдары мен категориялары
Әлеуметтік қатынастарды зерттеу ... ... ... қалыптасқан әлеуметтік байланыстар мен ... ... ... ... ... көп ... ... жүйелер бар. Осындай
байланыстардың елеулі бөлігі уақытша және ... ... ие ... ... ... ... ... әлеуметтік қатынастар
және байланыстар әлеуметтік заңдар мен зандылықтар деңгейінде зерттеледі.
Әлеуметтік заң – бұл әлеуметтік заңдар мен ... ең ... ... әрекетінің байланысы немесе олардың өзіндік
әлеуметтік әрекеттерінің жалпы және ... ... ... ... тек ... адам ... қамтылған жағдайда ғана
айқындалады және статистикалық ... ие ... ... ... деңгейі
Қоғам – бұл деңгей бойынша ұйымдастырылған жүйе. Олардың ... ... ... және ... ... әлеуметтану пәнінің
маңызды аспектілерінің бірі ... ... ... ... социеталды деңгей деп атайды.
Келесі деңгей – бұл әлеуметтік институт. Әлеуметтік ... ... ... ... ғана емес, ол ең алдымен, адамдар тобының іс-
әрекетінің түрақты ұйымдасқан формасы. Әлеуметтік ... – бұл ... ... ... білімберу және т.б. Әлеуметтік институттың институт
қызметінің тұрақтылығына жәрдемдесетін өзіндік ұйымы мен арнайы дайындалған
адамдары бар. ... ... ... ... ... ... ... зерттеу – «стратификация» түсінігімен сипатталатын,
әлеуметтік ... ең ... ... аймағы болып табылады .
Жеке адам деңгейі. Жеке адам, тұлға ең күрделі және ... беру ... ... ... ... жанының тарихы біртұтас
халықтың тарихынан бай”. Әр ... ... ... өзінің әрекет
тәсілдеріне, белсенділік шегіне ие болады.
1.4 Әлеуметтік ғылымның деңгейлері
Әлеуметтік ғылым дегеніміз не және оның ... ... ... ... әлеуметтану пәнін түсіну мен оны зерттеу ерекшелігінен
айқындалады. Егер әлеуметтануды – ... ... ... ... ... ... мен бұқаралық тәртібі жөнінде ғылым деп
саналса, онда әлеуметтік ... ... ... мен ... мен даму ... ... ретінде белгіленеді. Осы
мәселелерді шешу көбінесе жалпы ғылыми және ... ... ... ... аасырылады. Әлеуметтану ғылымының 3 деңгейі ажыратылады:
1) жалпы әлеуметтік қағида;
2) арнайы әлеуметтік қағида;
3) нақты ... ... ... зерттеу) - бұл әлеуметтік
білімнің эмпирикалық деңгейін белгілейді. Бұл ... ... ... ... срезін құрайды. Көлденең срезі қоғамның жеке
өмір әрекет салаларын зерттейтін, салалық ... ... ... оқу ... 20-шы ... 60 жылдары американ социологы
Р.Мертон ұсынды және әлеуметтік білімнің 3 деңгейін ... ... кең ... ... ранг ... және ... ... пайда болатын кіші жұмыс гипотезасы. Мертон бойынша,
“орташа деңгей” ... ... ... ... және көңіл бөлуге тұрарлық
қағида. Бұл ... ... ... дәрежесі ретінде Мертон үшін, индивид
пен қоғамдық құрылым арқылы жүзеге асатын, әлеуметтік топ ... ... ... ... ... мен ... сипаттауы нәтижиесінде,
60-70-шы жылдары үш деңгейлі ... ... ... ... ... ... өз кезекте әлеуметтік ғылымның екінші
деңгейі ... ... ... ... ... ... ... ажыратылуы әлеуметтану пәнінің
түсінуінен айқындайтын өз тарихы бар. Ғылым ... әр ... ... ... әлеуметтану пәнінің әдістері мен атқаратын қызметтері
жаңаша түсіндіріліп жатты. Конт ... ... ... ... бұл ... білімнің жалпы қағидалық білімге
бағыттауы, қоғамды тұтас ағза ... ... ... ... 20 ... микроәлеуметтанудың қалыптасуы, нақты
құбылыстарды ... ... ... әлеуметтік –
психологиялық және социометрлік әдістерді ... ... ... көшу белгіленді.
Мертонның әлеуметтану қағидасы макро және микроәлеуметтанудың бірігуін
көздеді. Сондай-ақ, бұл екі ... ... ... ... мен бағытына байланысты, қағидалық және ... ... ... ... ... ... ... болса, онда ол
фундаментальды қатарына жатқызылады, ал егер тек ... ... ... онда ол ... ... қатарына жатады .
Жүргізілген әлеуметтік ... ... екі ... шешуге
бағытталады:
1) қағидалық;
2) тәжірибелік ұсыныстар жасау.
Арнайы әлеуметтану қағидалары қоғамдық дамудың арнайы және ... ... ... жеке салаларында әрекет механизмі мен
ақындалу формаларын зерттеуге бағытталады. ... ... ... пәні
әлеуметтік өмірдің өзіндік салалары, әлеуметтік қауым түрлері, олардың ... ... ... Олар ... ... қағиданы эмпирикалық
әлеуметтік зерттеулерге өту өлшем ролін атқарады. ... ... ... спецификасы негізінде, келесі топтарға бөлінеді:
1) арнайы әлеуметтану қағидасы адам қызметінің негізгі түрлері ... ... ... демалыс уақытын, тұрғын –тіршілігін ) зерттейді;
2) әлеуметтану және басқа да ... ... - ... құқығы,
әлеуметтану экономикасы, әлеуметтану саясаты, мәдениеті және т.б. ғылымдар
аралығында қалыптасқан қағидалар;
3) арнайы әлеуметтік қағидалар, ... ... ... ... стратификация қағидасын, этноәлеуметтану, қала мен ... ... ... ... ... ... ... әрекетін -
басқару әлеуметі, білім беру, отбасы әлеуметтенуы, ғылым ... ... ... қағидалар, девианттық тәртіп пен деликвенттік
(қылмыстық) ... ... ... ... кең таралған көзқарас бойынша, әлеуметтік білім деңгейі
келесі сатыларға бөлінеді:
а) ... ... ... берілген саланың принциптерін
мен заңдылықтарын айқындайтын, ғылыми білім жолы ... ... ... ... ... берілген фундаментальды білім
негізінде, айрықша тәжірибелік құндылығы бар мәселелердің көкейтестігін
зерттеуді ... ... ... ... – әр ... ... құралдарды құрастыру
мақсатында ғылыми білімнің тәжірибесін енгізу деңгейі;
Берілген жіктеу әлеуметтік ... үш ... ... ... ... әлеуметтану
2) қолданбалық әлеуметтану
3) әлеуметтік инженерия
1.5 Әлеуметтану функциялары
Әлеуметтану жеке білім саласы ретінде келесі негізгі ... ... ... ... дамудың заңдылықтарымен,
әртүрлі әлеуметтік құбылыстар мен үрдістердің өзгеру тенденцияларымен,
зерттеулермен байланысты. Бұл ... ... ... көкейтесті
мәселелеріне ғылыми жауап беріп, жетілдіруге жол ұсынады;
2) әдістемелік, әлеуметтанудың концептуальды ... ... ... мен ... ... ... береді;
3) басқару функциясы, әлеуметтанумен ұсынылған шешімдер мен нұсқаулар
қоғам, аумақ, кәсіпорын, ұйым аумағында шешім ... ... ... тәжірибелік функция, тәжірибелік маңызы бар ... ... ... ... ... келешекте әлеуметтік үрдістердің тенденциясы
жөнінде ғылыми негізделген болжамдарды құрастыру. Қоғамдық өмірдің әртүрлі
салаларының ... ... ... ... ... ... қолданудың маңызы зор. Әлеуметтік жоспарлау ... ... ... ... ... өмір ... белгілі үрдістерінен
бастап, қала, ауыл, бөлек кәсіпорын мен ... ... ... ... кең аумақтарды қамтиды.
Әлеуметтанудың қоғамтану және гуманитарлық ғылымдар жүйесінде алатын
орны, ең ... ... ... жөніндегі ғылым ретінде айқындалуы,
яғни барлық басқа қоғамтану және гуманитарлық ... ... ... ... ... Адам және оның ... зерттеу техникасы мен
әдістемесі, әлеуметтанумен құрастырылған, әлеуметтік өлшем ... ... ... ғылымдармен қолданылады. Әлеуметтану ... ... ... ... ... ... дамып, қызметін атқара
алмайды. Адам әлемімен байланысты, қоғамтану ғылымдар арасында әлеуметтану
жетекші қызмет атқарады. Егер ... ... ... ... ... ... ... пен кеңістікте қайталанатын, яғни барлық
әлеуметтік-мәдени құбылыстарға - барлық ... ... ... ... және т.б. ... ... ... қоғам қасиеттерін зерттейді. Осы
айырмашылықтарға ... ... мен ... ... ... ... және өзара-қажет. Тарих та, әлеуметтану да қоғамның ... ... ... ... ... да екі ... ... ұштасады,
біріншіден, белгілі әлеуметтік заңдылықтардың болуымен, және, екіншіден,
қоғам ... ... ... ... дара, қайталанбас құбылыстар мен
үрдістердің ... ... мен ... ... ... ... ... тек тарих пен
әлеуметтанудың бірлескен күші нәтижиесінде ғана жетуі ... ... ... ...... мен ... ... ғылым саласын - саяси ... ... ... ... байланысы белгіленеді, біріншіден, қоғамның жалпы әлеуметтік
жүйе ретінде ерекшелігін ескеріп, саяси өмір заңдылықтарын ... ... ... ... ... мен әртүрлі саяси құрылыстардың
ықпалын үнемі ... ... ... ... тығыз байланысты.
Олардың негізінде адамзаттың әлеуметтік ойының алғашқы тұтастық байланысы
жатады. ... ... ... мен ... ... ... әлеуметтік байланыстар, әлеуметтік әрекеттер
әлеуметтану ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтану - әлеуметтік құрылым, әлеуметтік
институттар, мәдениет пен қоғамның әлеуметтік ұйымдасуын ... ... мен ... адам ... ... салаларын
материалдық, сондай-ақ, рухани әлеуметтанумен гуманитарлық ғылымдардан гөрі
экономикалық, ... ... өмір ... рухани жақтарын да
қарастырады.
1.6 Америка және ... ... ... ... ... әлеуметтанушыларымен сирек бір жерден шығатын пікір
айтылады. Соңғы жылдары АҚШ пен ... ... ... ... ... мысалға келтірейік.
С.Курт, С.Хастингс, Д.Харрис : “Әлеуметтану – бұл адамзаттың өзара
әрекет үлгісінің ғылыми ... Кр. Дуб. ... – бұл ... және осы ... әсер ... ... ... ортасын ғылыми
зерттеуі”.
Ст. Мур, Б. Хендри: “Әлеуметтану – бұл адам тәртібін зерттейтін
әдістер ... ... ... Херд : ... – бұл адам ... ... ең ... жол ”.
М. Тейлор, Л. Рин, С. Розенталь, К. ... ... ... және ... адам ... ... жөнінде оқыту”.
Н.Смелсер: “Әлеуметтану бұл қоғам мен әлеуметтік қатынастың ... Ол ... ... ... әлем ... сүйене отырып,
ғылыми түсініктемелерді қолдана отырып, игеруге тырысады”. ... ... бұл ... «тәртіптік» түсініктемесімен байланысты. Сонымен
қатар, кейінгі жылдары бірқатар ... ... ... ... ... мен жүйе жөнінде, ғылым ретінде қыр-сырын кеңінен ашуға
тырысады. Әр анықтама ғылым негізін түсінуге өз ... ... ... ... ой дамуының негізгі тарихи кезеңдері
Қоғамдық өмірде әлеуметтік ... ... ... ... ... да, ... жеке ... пән негізінде 19 ғасырдың 30-
шы ... ғана ... ... ... ... жөнінде белгілі
көріністер көптеген ғасырлар тоғысында дамып келді.
Әлеуметтанудың алғышарттары қоғамның өзіндік әлеуметтік ... ... ... ... алу ... ... түп-тамыры жалпы өркениеттің табиғатын айқындайды. Бұл
әлемдік нарықтың біртіндеп қалыптасуы, ұқсас ... ... ... болуы
мен әр түрлі мәдениет өзара байланысының қалыптасу үрдісі ... мен ... ... ... ... тану ... жөнінде ерекше ғылымды
талап етті. Әлеуметтану тарихын ... ... ... ... ... әлем ... жөнінде әлеуметтік білімдердің
қалыптасуын мен дамуын қамтиды. (миф пен эпос: шындықтың ... ... ... ... мен ... ... әлеуметтік және саяси оқытулар).
Екінші кезең ортағасыр мен Қайта өрлеу дәуіріндегі әлеуметтік білімнің
дамуын қамтиды (Таным формасы мен дүниетаным жүйесінің ... ... ... Қайта өрлеу дәуіріндегі қоғам жөнінде әлеуметтік
білімдер мен ойлар. Н.Макиавелли, Ж.Боден, Т.Гоббс және т.б. ... ... ... 17-18 ... адам мен ... ... әлеуметтік
білімдер. Жаратылыстану құқығы мен ... ... ... Ж-Ж. ... және т.б. әлеуметтік концепциялары. Консерватизм
мен либерализм ... ... ... кезеңі 19 -20 ғасырды қамтиды. Адам
жөнінде ғылым. ... Конт ... ... ... қарқынды дамуы. Әлеуметтану позитивизмінде ... ... Конт ... ... қоғам жөнінде білімнің ... ... ... әлеуметтану кезеңі басталады. Түрлі ғылыми
мектептер қалыптасады: натурализм, ... ... ... және т.б. 19 ғ. аяғы мен 20 г. басы әлеуметтануда натурализмның
терең дағдарысымен байланысты, бұл ... ... ... пен
өзара әрекет мәселелеріне ауысуын, түсінуші әлеуметтану әдістері мен ... ... ... байланысты болды ... және т.б.). 20 ... ... ... әлеуметтануда
қазіргі негізгі бағыттардың қалыптасуы, қарқынды салалық жіктеліс пен
зерттеу әдістерінің жетілу үрдісі жүрді. 80-шы ... ... ... жаңа ... ... басталады.
Әлеуметтану түсінігі 1832 жылы ғылыми айналымға 19 ғасырдың ... ... ... ... ... рет қолданылды). Ол қоғамдық өмір
құбылыстарын тарихи және жүйелік ... ... ... талпыныс
жасады. Конт негізгі еңбектеріне ... ... ... ... ... ... немесе адамзат дінін
орнататын трактат» ... және т.б. Конт ... ... ғылымына сай, әлеуметтік құбылыстарды эмпирикалық және
аналитикалық түрде ... және ... ... ... Бұл әлеуметтанудың ауызша, абстрактылы талдаудан ... яғни ... өмір ... ... шешу ... деп
тұжырымдады. Конт әлеуметтануды ... ... мен ... ... Әлеуметтік статика қоғамды олардың элементтерінің
тұтастығы мен тепе-теңдігі ... ... ... және ... ... ... гармония заңың қолданады. Әлеуметтік статиканың міндеті
– отбасы, адам, өмір шарттарын зерттеу. Әлеуметтік динамика қоғам дамуының
жетекші ... ... Конт ... ... ... ... шарттар, климат, географиялық орта, сондай-ақ адам санасы, ойы, ... ... ... ... өмір сүру заңдарын қарастырса,
әлеуметтік динамика қоғам өзгерісінің кезеңдерін мен ... ... ... тарихын үш кезеңге бөлді: теологиялық, метафизикалық және
позитивтік.
Теологилық кезеңді Конт қоғам дамуының белгілі ... 17-18 ... ... деп ... Сол ... идеялық сипаттағы негізгі үстем
күш дін болды. Бұл кезеңде адамзат санасы ... не ... ... ... ... ... Адам санасы абсолюттік білімге тырысады.
Екінші кезең – метафизикалық. ... ... ... ... ... ... Конт материалистік философия мен
революциялық қағидаларды ... Бұл ... ... ... ... әсіресе таптық күрес жөніндегі көз-қарастарымен келіспеді.
Үшінші кезең - позитивистік. Конт тұжырымы бойынша, ... үшін ... ... деп ... Бұл ... ... тұжырымдамалардан
алшақтап, эмпиризм, физикализм, позитивизм принциптер негізінде қоғамның
барлық салаларын қарастырады. Эмпиризм - ... ... ... ақиқат дерегі
ретінде тәжірибе болып табылады. Позитивизм – пәніне ... ... ... ... – бұл ... ... тұрғысында қарастырылатын,
ғылыми түсініктер. Осымен Конт әлеуметтануды жаратылыстану ғылымдары,
әсірессе физика үлгісі ... ... ... ... ... ... ажыратылмайтын,
универсалды заңдарды қарастыруға бағытталады. Өз ... ... ... әдіс ... іске ... бақылау, эксперимент, салыстырмалы және
тарихи әдіс.
Әлеуметтанудың кейінгі дамуына Конт еңбектерінің ... зор ... ... ... ... ... әкесі деп бағалайды.
Конт еңбектерінде нақты эмпирикалық ... көшу ... аяғы мен 20ғ. ... ... ... ... бағыттарының
сипаттамасына тоқталайық.
19ғ. аяғы мен 20ғ. ... ... ... ... ... дамуын табиғи ағза аналогы ... ... ... ... ... ... негізінде түсіндіруге талпыныс
жасаған бағыт. Оның негізгі өкілдері Г. Спенсер, ... ... ... ... ... ... негізін салушылардан
гөрі, қоғам ағза деп дәйектеді және ... мен ағза ... ... ... ... ... ойынша, мысалы, сауданың
қоғамдағы қызметі, ағзадағы қанайналым ... тең ... ал ... бас миы ... ұштастырылады.
Герберт Спенсер (1820-1903), ағылшын философы мен ... ... ... ... ... ... ... Ол қоғамды биологиялық ағза ... ... ... оқулары «органикалық теориялар» отауына ие болды. Ол бойынша
қоғам жанды дамушы ағза ретінде оның ... ... ... ... ... негізінде қарастырылады. Қоғам ... тірі ... ... ... Спенсердің «Әлеуметтану негіздері» басты
еңбегінде, қоғамды зерттеуде ... ... ... және ... ... келеді. Әлеуметтік ағза үш басты
«жүйеден» тұрады: «реттеуші», «өмір үшін ... ... ... «үлестіруші».
Спенсер қоғамның екі түрін ажыратты: әскери және өндірістік. Олардың
әрқайсысында өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... қайшылықтарға бағытталса, ал екіншісі өндірістік бәсекеге,
яғни жігер, күш, қабілеттер негізінде жеңіске жетеді. ... ... ... үшін қолайлы, себебі бұл қоғамның интеллектуальды және ... ... ... Конт сияқты, Спенсер әлеуметтік дамудың
органикалық үрдісіне күштеп араласу ... ... ... бағалады. Социализмнің қарсыласушысы ретінде, Спенсер бұл жүйе
бюрократиялық аппараттың өсуіне әкеледі деп ... Бір ... ... ... ... тұлғаның құқық еркіндігі мен заң алдындағы ... ... ... ... ... және ... сияқты батыс мектептердің қалыптасуына елеулі әсерін
тигізді.
Әлеуметтануда натуралистік бағытқа жаратылыстану ... ... мен ... ... ... ... 19ғ. мен 20ғ.
басында ... ... ... екі ... түрі қалыптасты:
социал-биологизм және әлеуметтік механицизм. ... ... өмір мен адам ... физика ғылымдарында таралған заңдылықтар
негізінде түсіндіруге тырысты.
Бірінші кезекке қандай да табиғи факторлар немесе әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... белгілеуі натуралистік мектептердің жіктелуіне негіз ... ... ... ... ... ... назар аударса,
нәсілдік-антропологиялық - адамның биологиялық табиғатының, оның нәсілдік
қасиеттері мен генотипінің қоғамдық өмірге ықпалын, ал ... ... сүру үшін ... пен тұқым қуалаушылық, географиялық мектеп -
географиялық сала мен ... ... ... - ... ... ... бұл ... табиғаттағы қозғалыс
күшін адамның қозғалыс күшімен байланыстыру ... 19ғ II ... ... ... ... ... ... негізгі бағыттары
төмендегідей болаты:
а) әлеуметтік өмір мен мәдениет ... ... ... ... ... ... интеллектуальдық, шығармашылық және басқада
жағдайларда бір- ... тең ... ... қауым байланысқан жалпы физика- антропологиялық белгілер
әлеуметтік- ... ... ... ... ... табылады;
в) адамның әлеуметтік тәртібі немесе ... бұл ... ... ... (өкілдері М. Ковалевский, К. Джини, Дж. ... ... мен ... ... әлеуметтік -мәдени құбылыстарға
ықпалын зерттеуге көніл бөлді. Өмір үдістерінің ... ... өлу, ... ... және т.б.) ... ... ... белгілейді.
Тығыздық биологиялық факторлары мен ... ... ... ... ... ... ... мен сәтсіздігін
айқындау - бұл әлеуметтік мектептің негізгі оқытуын құрайды.
Географиялық мектеп өкілдері: Э. ... Ж. ... Л. ... ... кеңістік мемлекеттің саясатын белгілей алады. Бұл мектеп
әлеуметтану үшін құнарлы ... ... ... ортаның және оның
бөлек компоненттерінің (климат, ландшафт және т.б) ... ... ... ... Ф. ... Г. ... Г. ... Ч.
Кули). Әлеуметтануда психологизм әлеуметтік үрдістерді ... ... ... ... ... ... 19ғ. соңында пайда болуы,
психология жетістіктерімен, әсіресе тәжірибе ... ... ... ... ... ... мағлұматтардың
қанағатсыздығы, адам тәртібі мотивациясының ... ... ... ... өсуіне әкелді.
Психологиялық бағыт күрделі құрылымға ие болды. Онда ... ... ... пен Ф. ... топтық психологиялық
(француз социологы Гюстов Лебон), еліктеу ... ... ... ... және ... өзара әрекетін
зерттейтін бағыт) қағидалары ажыратылады.
Лестер Уордт оқытуларында «психологиялық күштер, адамның ... ... ... ... ... ... сипатталады.
Алғашқы әлеуметтік күштер - бұл келесі тілектер: аштық, шөл, ... ... ... ... ... күштер – интеллектуалды,
моральды, эстетикалық. Әлеуметтік күштің бастысы ... ... ... ... тигізген қадамының мәні, ... ... ... жетекші роль адам психологиясы ойнайды.
Уорд американ ... ... ... ... және ... ... (1906-1908ж.).
Ф. Гиддингс («Негізгі әлеуметтану» жұмысы).Әлеуметтік үрдістерді
түсіндіруде объективты сипаттамаларды емес, субъективті, ... ... ... сезімі алады. Бұл белгіні ол таптарды ... ... ... ... психология идеясын құрастырды. Онда ол адамдар
тобы, сезімдері ортақ және белгілі жетекшінің ... ... ... бұқара
немесе тобыр түсінігімен жалпыланған. Тобырда адам өзінің жеке санасың
жоғалтып, тобыр адамына айналады.
Келесі ... ... ... ... ... ... ... Тардтың еліктеу қағидасы тұлғааралық және топтық өзара ... ... ... ... ... ... Тард
археологиялық және статистикалық әдістерді белгіледі. Бірінші тарихи
құжаттарды ... ... ... әдіс ... ... зерттеуінде қолданылады.
Чарльз Кулидың (1864-1929) интеракционизм оқуларында тұлға мен қоғам
қарама-қарсылығында олардың өзара байланысы мен ... ... ... Ч.Кули әлеуметтану қағидасына бірінші топ және қосымша ... ... ... ... топты тұрақты қатынас ұсталатын,
қызығушылық, ілтипат, түсінушілікпен сипатталатын адамдар құрайды (жанұя,
бригада, ... топ, ... ... ... ... ... ұлт, партия және т.б) қоғамның әлеуметтік құрылымын құрайды.
Әлеуметтанудағы психологиялық бағыт тұлғаның, әлеуметтік топтардың,
қоғамның нақты мәселелерін ... ... ... ... ... ... ойдың дамуына француз ғалымы Э.
Дюркгейм (1858- 1917) мен неміс зерттеушісі М.Вебермен терең ықпал етілді.
Дюркгейм ... ... ... ... ... жөнінде»,
«Әлеуметтік тәсел ережелері») жаңа әлеуметтік ойды құрастырды. Оның мәні
қоғамды әлеуметтік фактілер ... ... ... шындық
ретінде қарастырды. Осы фактілерді зерттеу әлеуметтану пәнін құрайды.
Әлеуметтік фактілерді ... ... ... ... ... ол ... әдеттерді, дәстүр, тәртіп ережелерді жатқызды.
Дюркгейм пікірі бойынша, барлық адам ... ... ... жалпы елес, жалпы бағалау, жалпы сезімдер мен әрекеттер. ... ... бәрі ... ... Дюркгеймнің орасан зор еңбегі қоғамды
құнды-норма жүйесі ретінде ... ... ... тәртіп үнемі
қандайда бір тәртіп ережелерімен реттеледі. Анатомия ... ол ... ... ... зерттеді. Зерттеу нәтижесі
негізінде келесі қорытындыларға келді, дағдарыс немесе айқынды өзгерістер
кезінде өзін-өзін өлтіру деңгейі ... ... ... социологы М. Вебер де әлеуметтанудың дамуына елеулі үлес қосты.
К.Маркстың отандасы Дюркгейм мен бір уақытта өмір сүруіне қарамастан, ... ... ... ... мен ... жетекшілікті қоғамға
бағыттаса, Вебер жеке адамға және ... даму ... ... жатқызды. Вебер ... тек жеке адам ... ... пен ... ие ... ... ... «идеалды тип» түсініктерін еңгізді.
Вебер социологиясының негізі болып идеалді түрлер жөнінде ілім болды.
Идеалді түр – бұл ... ... ... ... ... нәтижесін,
ғалымның іс-әрекетін бейнелейтін теориялық конструкциясын айқындады.
Идеалды түр – бұл ... ... ... ... ... ... Идеальды түрлер 2 түрге ... ... ... ... ... ... идеалды түрлер жөніндегі ілімі «түсінетін» социологияның негізі
болып табылады. Әлеуметтанудың пәні ... ... және ... ... зерттеу саналады. Әлеуметтанушы адамның әрекетін қызықтыратын сол,
адамдар өздерінің іс-қимылдарына белгілі бір мән ... ... ... ... «түсінетін» социологияның пәні болып табылады.
Вебердің маңызды идеясы бұл елеулі экономикалық тиімділікті алуға
бағытталған ... ... ... ... Бұл тенденция
қоғамдық өмірдің барлық саласын қамтиды. Ал бұл рационалдықтың ... ең ...... қоғамды бюрократияландыруға бағытталған
тенденция саналады.
Батыс социологиясының дамуында ... ... ... дін
әлеуметтенуы үлкен рөл ... Оның пәні ... ... ... ... ... ... этиканы зерттеу болады.
Түсінетін социологияның идеяларына неміс социологы Георг Зиммельдің
(1858-1918) ... ... ... Ол ... әдістерді қолданылатын
табиғат жөнінде ғылымдардың, қоғам жөнінде ... ... ... ғылымдардың методологиясы ретінде Зиммель таным пәнін
зерттеуде түсініспеушілікті, яғни ... ... ... ... ... ... мен АҚШ-та социологияның ... ... күрт ... ... Бұл ... -
арнаулы әдістерді қолданумен өмірдің ... ... ... мен ... ... ... жиынтығы. Бұл үрдіс, ең алдымен,
қоғамның тез және қарама-қайшы ... ... ... ... американдық. Эмпирикалық социологияның тарихи көздері
ХІХ ғасырдың ерте эмпирикалық зерттеулерінде жатыр, ... ... ... ... ... мен ... белгіленеді.
Статистиканың А.Кетле, Ч.Бут, А.Левенштайн сияқты ғалымдары бұл зертеулерді
эмпирикалық әлеуметтанудың арсеналына кейін кірген ... ... ... Бұл ... ... ... анкеталық сұрау,
енгізілген бақылау.
Қазіргі заманда ... ... ... білім саласында
сандық өзгерістермен байланысты болды. ХХ ғасырдың 20-30 жылдарында алғаш
рет АҚШ-та құрылып, ... ... ... кең ... ... ... ... жаңа түрін қалыптастырды. Бұл ... ... ... ... ... басталуына
әкелді. Осы уақытта социологиялық қағидалық ойдың карқында даму ... Дәл осы ... ... ... және ... зерттеудің
деңгейлері –макро және микроәлеуметтану арасында ... ... ж.ж. ... көрген Ф.Знанецкий мен У.Томастың «Польский
крестьянин в Европе и ... ... ... ... ... дамуы мен бекітілуінде үлкен рөл атқарды. Дәл осы жолы ... жеке бас ... ... әдісі өңделген және негізделген. Осы
әдісте ... бір ... шешу үшін ... ... ... көрсететін материалдарды жинайды және жалпылайды. Осы құжаттар
негізінде, әр ... ... ... ... ... ... ... үрдістер ойластырылады.
Мәдени құндылықтар мен жеке тұлғалар арасындағы қатынасты, ... ... ... ... ... мен ... ... Знанецкий мен Томас АҚШ-қа кеткен және Отанында қалған ... ... және ... ... талдады.
Фунционализм тарихының маңызды кезеңіне американдық нұсқауы (П.
Парсонс, Р.Мертон және т.б.) ... олар ... ... ... бөлімдеріне таратты.
Американ социологы Роберт Мертон (т.ж. 1910) ... ... мен ... ... ... үлес ... ... негізінде күрделі объект (қоғам және оның жағдайы,
әлеуметтік ... ... ... оның ... ... ... есептеуін жүргізеді. Шығарылған ... ... ... ... анализі үшін бастама бол алады.
Қоғамды көптеген элементтерден тұратын күрделі, статистикалық ... ... ... ... ... ... ... және тәсіл тұлғалардың функциональді тәртіптері, әр ... ... мен ... ... ... ... ... қоғам өзара тығыз байланыста болатын компоненттерден
тұрады.
Мертон бойынша, функция деп берілген ... ... мен оның ... ... ететін бақылауларды есептеу керек, ал дисфункция кері
үрдіс.
Осы құрастырулар негізінде, ол ... ... ... ... ... ол кіші ... ... мен кең теоретикалық
спекуляциялар арасындағы делдалдық рөлін атқарды. Социологиялық ... және ... ... ... оның ... ... ... айқындады.
Американ әлеуметтанушы-теоретигі (1902-1979) Толкотт ... ... және ... ... ... тигізген
еңбегі зор болды.
Әлеуметтанудағы іс-әрекет қағида мен құрылымдық-функциональдылық
мектептің ... ... ... адам шындығын оның барлық
ерекшелігінде толығымен қамтитын, ... ... ... ... жүйені құруға тырысты. Нәтижесінде Парсонс құрамына мәдени,
әлеуметтік, ... және жеке ... ... ... ... айырбас
қатынасына түсетін іс-әрекет жүйесінің комплексті қалыптасқан моделін
құрды. Осы модельді құру үшін, ... ... ... жүзеге асыруда
белгілі бір мүмкіндіктерге ие ... ... ... ... ... іс-әрекеттердің құрылымы әрекет етуші адамнан,
белгілі бір жағдайдан, шарттан тұрады.
Парсонстың бүкіл әлеуметтік ... ... ... ... ... ... бұл әр жүйенің 4 негізгі ... ... ... ... ... бірігу және үлгілерге сай келу).
Индустриялды социология – АҚШ-тағы әлеуметтік ... ... Оның ... өнеркәсіптегі адамдардың еңбек қатынастарын
зерттеумен және ... ... ... үшін ұсынылған тәжірибелік
ұсыныстарды өңдеумен айналысады. Индустриялды ... ... ... ... ... ... Э. ... Д. Макгрегор және т.б.
концепциялары құрайды.
Индустриялды социология шеңберінде өткізілетін, белгілі социологиялық
зерттеулер, тек жеке жұмыс орнында ғана ... ... ... жүйесі –
менеджментке де қатысты.
Американ социологы және психологы Элтон Мейо (1880-1949) ... ... және ... қатынастар» доктринасының
негізін қалаушылардың бірі.
Мейонның теориялық концепциясының негізіне келесі принциптер ... адам ... ... ... ... ... енгізілуін мен бағытталуын белгілейді;
2) бағынудың қатал иерархиясы мен бюрократтық ұйыдастыруы адам
табиғаты мен оның ... сай ... ... ... ... ... көбінесе адамдарға
бағытталуы керек.
Мейо бойынша, бұл принциптер қоғамның әлеуметтік тұрақтылығын мен
индивидтердің өз ... ... ... етуі ... ... ... (1889-1968) өмірі ерекше өтті.
Дарынды ғалым сол кезде Ресейде ... ... ... өкілі ретінде
саяси күреске көп күш-жігер ... 1922 жылы ол ... ... ... ... ... негізгі бөлігін Ресейде жасады да, ... ... ... ... ... ... ... мәдениет кең
түсінігінің барлық ... ... ... ... ... ... ... Өз дүниетанымының басынан оған
гуманитарлық білімді өз ... ... ... ... талпынысы тән болды.
Социомәдениет жүйесі динамикасының маңызды факторы әрқайсысы меншікті
көзқарасы бар доминантты мәдениетті жүйенің ... ... ... ... ... ... «сезімді» супержүйе ... ... ... ... ... ... интуиция көмегімен танылады);
3) «идеалистік» (екі алдыңғының комбинациясы ретінде ... ... ... ерте ... айналыса бастаған
әлеуметтік мобильділік пен стратификация концепциясы мен ... өте ... ... ... ...... тыс, ... жағдайы және өзіне тек индивид пен топтардың жылжуын
ғана емес, сондай-ақ әлеуметтік объектілердің, яғни адам ... ... және ... ... бір ... ... екіншісіне
өту үрдісінде пайда болатын. Тігінен ... ... ... ... ... ... ... бірінен
екнішісіне өтуін көрсетеді. Көлденең мобильділік қоғамдық стратификацияның
бір деңгейінде орналасқан, индивидтердің бір ... ... ... ... ... ... ... саяси және экономикалық)
–индивидтің бір сатыдан екінші сатыға жылжуын белгілейді, оның екі ... ... және ... яғни ... өсу мен ... ... қозғалыстың субъектісіне тек тұлғаны ғана емес, әлеуметтік ... ... ... батыс әлеуметтануының қазіргі социологиялық жағдайын түсіну
және оның даму перспективасын ... үшін ... ... «Парадигма» түсінігі белгілі уақыт барысында ғылыми
қауымдастыққа мәселелерді айқындау мен ... ... ... ... ... ... ... жетістіктерді білдіреді. Барлық ғылымдардың дамуы
бұрынғы ... ... ... ... ... зерттеушісі Джордж Ритцер қазіргі батыс ... ... ... белгілейді:
Құрамына құрылымдық функционализм мен әлеуметтік шиеленістердің
концепциялары кіретін фактуалистік парадигма.
Дефиционистік ... оған ... ... ... ... ... ... (әлеуметтік айырбас концепциясы
және бихевиористік социология).
Бірінші парадигма («әлеуметтік фактілердің» ... ... ... ... екі ... - ... құрылымдарына және
әлеуметтік институттарға түйістіреді.
Екінші парадигма – «әлеуметтік ... ... ... фактілерді оқуға емес, оларды ... ... ... ... объектісі болып ішкі және субъектаралық және әрекет
нәтижесі ретінде болып табылады. .
Үшінші ...... ... ... ... ... алғашқы екі парадигмалар метафизикалық болып келеді.
Өйткені олар жалғыз ... ... ... адам ... ... ... парадигмастикалық ерекшеліктерін бөліп көрсетуге
болады. Марксті, ... ... және т.б. ... ... ... ол ... ... түсінігіне, яғни еңбек
адамына және тұтынушы адамға негізделген. Қазіргі ... ... ... ... ... қоғамды», яғни еңбек пен тұтыну
құныдылықтары орнына, басты мәдениет ... ... ... ... ... ... ... бағыттарына келесі
социологиялық ... ... ... ... (Т. Адорно,
Г.Маркузс, Ю.Хабермас), ... ... ... ... және т.б.), ... ... (Джордж Мид),
этнометодологияны (Г.Гарфинкель), постмодернизм ... және ... ... ... ... ... ... ақпарат
жинаудың әдістері
Социологиялық зерттеу - методологиялық, методикалық ...... ... ... ... ... ... мақсатпен байланысты: зерттеу құбылысы немесе үрдісі
жөнінде мәлімет алу және оны ... ... ... ... ... төрт ... байланысқан кезеңнен тұрады:
- зерттеуге дайындық;
- ... ... ... ... ... өңдеу және ЭВМда өңдеуге дайындау;
- өңделген ақпаратты талдау. ... ... ... ... ... және кепілдемені тұжырымдау.
Барлау зерттеу – социологиялық зертеулердің ең қарапайым түрі. Ол
шағын ... ... ... және ... ... мен көлемі
қысылған инструментарийге негізделеді. Барлау зерттеу терең және ... ... ала ... ретінде қолданылуы мүмкін (егер қиындық аз
немесе ... ... ... Бастапқы ақпарат жинаудың ең қарапайым
әдісі қолданылады (әдейі әдебиеттің анализі, эксперттерді сұрау).
Суреттеу зерттеу. Мақсаты мен міндеті бойынша, ол ... ... оның ... ... ... біршама тұтас түсінік ... ... ... ... ... ... ... бойынша
жүргізіледі. Суреттеу зерттеу түрі талдау объектісі - ... ... ... ... ... аумақ халқы) болған кезде қолданылады.
Аналитикалық зерттеу – зерттелетін құбылыстың құрылымдық элементтерін
бейнелеуді ғана мақсат қоймайды, сондай–ақ тәжірибелік ... ... ... ... ... ... ... социологиялық
зерттеудің тереңдетілген түрі болып ... ... ... ... уақыт талап ететін, мұқият құрастырылған бағдарлама мен
инстументарийды талап етеді. Зерттеу объекті жөнінде көрініс алу ... және ... ... түрлерін қолданады.
Қолданылған әдістер негізінде бұл зерттеу жиынтық ... ... ... ... ... ... ... түрін таңдаудан кейін, социологиялық зерттеу
бағдарламасын құрастыруға көшеді. Бұл ... ... ... жүргізілген социологиялық зерттеудің сапалық ... ... ...... құжат, әдістемелік
тәсілдердің жан-жақты теоретикалық негізделуін және ... ... ... ... ... ... ... құбылысты зерттеуде әдістемелік
амалдарды қолданудан тұрады.
Зерттеу бағдарламасы екі бөлімнен тұрады – ... және ... ... ... ... мен ... ... мақсаты
мен міндетін суреттеу, зерттеудің ... мен ... ... негізгі
ұғымдардың логикалық талдауын жасау, жұмыс ... ... ... ... ... ... ... анықтау
(сұрыптау), бастапқы ақпарат жинауда қолданылған әдістерге ... ... ... ... логикалық құрылымы, логикалық
кестелер және оның ... ... ... ... ... ... ... Онда жұмыс кезеңдері,
зерттеуді жүргізу уақыты, ... ... және ... ... реттеледі.
Тәжірибенің белгілеуі бойынша, бағдарламаны құрастыруға ... ... көп ... ... белгіледі. Мұқият құрастырылған
социологиялық зерттеу бағдарламасы оның ... ... ... ... ... ... бірі ... Бағдарламаның негізгі
элементтері ұсынылатын оқулықтарда (4,5,6) жеке-жеке қарастырылатындықтан,
ерекше назар ... ... ... бөліктерінің сипаттамасына
тоқталайық.
3.1 Зерттеудің мәселесінің тұжырымдалуы мен негізделуі
Нақты социологиялық зерттеуді өткізудің себебіне ... ... ... ... Осылай, мысалы тұлға дамуының ... мен оқу орын ... ... ... шын ... арасында
қайшылықтар әлеуметтік мәселені құрайды.
Объективті қарама-қайшылықтың сипаты, әлеуметтік мәселенің негізінде
жататын, зерттеу түрін айқындайды. ... ... ... ... эмпирикалық социологиялық зерттеу аралас болып табылады: ол
тек тәжірибелік ғана емес, сондай-ақ ғылыми ... ... ... ... ... ... ... бейнеленеді, онда
ол қоғам сұранысы мен білімі арасындағы қарама-қайшылық ... және ... ... ... ұйымдастыруда іске асырудың жолдарын мен
амалдарын білмеуден тұрады.
Егер әлеуметтік мәселені белгілі құралдармен шешуге болса, онда ... ... ... табылады. Ғылыми мәселелерді шешудің ерекшелігіне
жаңа білім алу, сондай-ақ мәселенің тәжірибе аспектісін ғылымимен ... ... ... ... ... ... және ... алуға тырысады. Шын әлеуметтік жағдайды көрсетпейтін немесе бұрын
шешілеген қиындықтарды алға мақсат етіп ... бас ... ... ... ... ... да бас ... жөн, себебі бір зерттеу
шеңберінде бірнеше мәселерді шешу мақсатсыз болып келеді.
3.2 ... ... ... ... ... ... оның ... – теоретикалық
немесе қолданбалы белгілейді. Зерттеу бағдарламасы қандай мәселені шешу
үшін және ... ... ... ... ... деген нақты
сұраққа жауап беру керек.
Мақсат пен гипотезаларға сай зерттеу міндеттері айқындалады, ... және ... ... ... ... ... орталық сұраққа жауап ретінде зерттеу
мәселелерін ... ... мен ... ... ... ... тұрады.
Негізгі емес міндеттер зерттеу мәселесіне тікелей қатысы жоқ, қосымша
гипотезаларды тексеру үшін ... ... емес ... жаңа
бағдарлама бойынша, жаңа зерттеу ... ... ... алады.
3.3 Зерттеу объекті мен пәнін белгілеу
Социологиялық зерттеудің объектісіне кең мағынада әлеуметтік
үрдіс ... ... ... ... немесе әлеуметтік қарама-қайшылықтан
тұратын, қандай да бір қоғамдық қатынастар жатады.
Тар мағынада социологиялық зерттеу ... ... да ... ... яғни адамдар қауымдастығының және ... ... ... ... ... ... ... барысында келесі сипаттамаларды ескеру
қажет: кәсіптік ерекшелігі, кеңістік шектеулігі (ауыл, қала), функционалды
бағыттылығы (өндірістік, ... ... және т.б.), ... ... жүргізу мерзімін белгілейді).
Социологиялық зерттеудің кезеңдері өндірістік циклдарға байланысты
белгіленеді(жұмыс күні, жұмыс сменасы).
Зерттеу пәні зерттеу ... ... ... ... ... мен жақтарынан тұрады.
3.4 Түсініктердің интерпретациясы мен ... бұл ... ... ... ... ... көмегімен социологиялық зерттеудің
теоретикалық концепциясы бастапқы ақпарат ... ... ... ... ... ... зерттеу мәселесінің
теоретикалық түсінуіне қызмет ... ... ... ... ... ... ... түсініктердің мағынасын ашу интерпретациялау деп
аталады. Түсініктің мазмұны толық ашылды деп айтуға ... тек ... егер оның ... екі ... ... берілген ұғымды
басқа ұғымдармен салыстыру (түсініктердің теоретикалық интерпретациясы)
мен оны ... ... мен ... ... ... ... негізгі түсініктер басқа жеке түсініктерден құралады. Осылай,
«Өңдірістік ереже жағдайы» негізгі түсінігі бірнеше түсініктерден тұрады:
« еңбек ... ... ... ... ... өз ... «еңбек
ереже жағдайы» түсінігі жоспарлы ... мен ... ... ішкі ... тәртібінің ережелерін орындау; жұмыс уақытының
қолдану режимін, жетекшілердің бұйрығын орындау және т.б. ... ... ... ... ... оның
құрушылардың ажыратылуын белгілейді. ... ... ... және ... операционализация
түсінігі деп аталады. Ол ... ... ... ... ... іске асырады.
3.5 Зерттеу гипотезаларын тұжырымдау
Зерттеудің жалпы бағыты тұжырымдалған гипотезалармен ... - бұл ... ... қандай да бір фактілерді, құбылыс пен
үрдістерді түсіндіруге, ... ... ... ... ... тұрады.
Ғылыми гипотеза, тек ... ... ... ала ... ғана ... ... ... негізделген гипотеза бірқатар талаптарға жауап беру керек:
1) әлеуметтік үрдістердің ... ... ... ... ... социологиялық қағида принциптеріне сай келу керек;
2) әлеуметтік фактілерді түсіндіретін гипотезалар, бірқатар салаларда
ақиқаттылығы берілген салада дәлелденген ... ... ... ... жаңа ... ескі қағидаларға қарама-қайшы келуі мүмкін.
Гипотезалардың дәйектігін өсіру үшін, келесі ережелерді жетекшілікке
алу жөн: өзара байланысты ... ... ... көп ... ... және әр ... үшін ... эмпирикалық көрсеткіштерді белгілеуге
тырысу керек. Әлеуметтік объекті зерттеуде ... және ... ... - бұл ... ... құрылымдық және функционалдық
байланыстары жөнінде ... Олар ... ... ... жатқызыла алады.
Түсіндірмелі гипотезалар - зерттеу объектісінің ... ... ... белгілейді.
Маңызы мен сипаты бойынша гипотезалар негізгі және қосымша болып
ажыратылады.
3.6 ... ... ... объектісі 500 не одан ... ... ... ... әдісі зерттеу объектісінің ... ... ... ... ... ... толық қалыптастыру.
Көптеген әлеуметтік үрдістер социологиялық зерттеу бағдарламасымен
белгіленген ... пәні ... ... және ... территориалдық
уақыт шекаралары бойынша, генералды жиынтықты құрайды. ... ... ... ... ... оның мәңі ... берілген
объекттің генералды жиынтыққа ... ... ... ... ... ... ... жиынтық негізінде берілген қала
тұрғындарын, кәсіпорынның өндірістік персоналын, студенттерді және ... ... ... жиынтықтың берілген бөлігі бақылау
объектісінің ... ... ... сұрыптау жиынтығы деп аталады.
Сұрыптау жиынтығы генералды жиынтықтың микромоделі болып белгілену ... ... ... ... мен ... қасиеттері негізінде
зерттеледі және генералды жиынтық құрылымымен сай келу ... ... ... байқау бірлігі жатады.
Негізгі элементтерін сұрыптау үрдісінде ... ... ... ... ... ... Басында кәсіпорын, мекеме, кейін ... ... Әр ... ... ... бойынша, таңдалынатын
элементтер (кәсіпорын, ... ... ... ... деп ... жиынтыққа толық, айқын сипаттама ... ... ... деп ... ... ... ... барлық
генералды жиынтық элементтеріне сұрыптауға түсу тең шарттармен қамтамасыз
ету. Сұрыптау негізі – бұл ... ... ... ... меке ... ... ... пропуск номерлері және
т.б. қызмет ете алады. Сұрыптау түрі:
1) қарапайым ...... ... ... ... ... және ... сандар кестесі көмегімен сұрыптау таңдау
бірлігімен іске асырылады
2) жүйелік сұрыптау;
3) ұялы;
4) стратификациялық;
5) көпсатылы;
6) квоталық.
Бағдарламаның әдістемелік ... ... ... және ... ... ... ... тәсілдері,
қолданылған инстументарийдың ... ... ... ... кіреді. Инстументарий өзіндік құжат ретінде бағдарламаға
тіркеледі.
3.7 Зерттеудің жұмыс жоспары
Социологиялық зерттеу жоспарының ... ... бұл ... және түрі мен ... ... әртүрлі ғылыми зерттеулік және
ұйымдастыру техникалық процедуралар мен операциялар ... ... бәрі ... 4 блогында құрылымданады.
Бірінші блок. Зерттеудің инструментарий мен ... ... ... ... социологиялық ақпаратты жинау тобын құрастыру мен
дайындау; сыналатын ... ... ... ... ... ... ... енгізу; инструментарийды көбейту; ... және ... ... есптеу.
Екінші блок. Зерттеуді жүргізу, социологиялық ақпаратты жинақтау.
Сұраудың уақыты мен орны ... ... ... ... ... жөнінде сұрастырушылардан алдын ала сұрастыру.
Үшінші блок. Алғашқы ақпаратты ЭВМда өңдеу дайындығымен ... ... ... ... Өңделген нәтижелерді талдау, тәжірибелік ұсыныстарды
құрастыру мен есеп дайындау.
Социологияның зерттеу әдістері:
1) сұрау әдісі. ... ... ... ... ... жазбалы (анкета)
және ауызша (интервью) болып ажыратылады. Жүргізу орны ... ... ... жұмыс жері, почталық және баспалық ... ... ... ... ... ... ... бағалау әдісі;
5) социометрия әдісі;
6) тәжірибе әдісі;
7) әлеуметтік ... ... ... ... ... ... талдауда құжаттарды
талдаудың бір түрі ... кең ... – бұл ... ... ... екі ... ... басталады: мазмұндық және сандық.
Контент–анализ - бұл қалыптасқан, сапалы және есептік құжаттардың
талдауы, талдаудың екі ... ... ... ... және есеп ... бірліктер: әлеуметтік идея, әлеуметтік тақырып. Мәтінде
олар әр ... ... ... сөз тіркесімен, сипаттаумен.
«Стандартты» мағыналық бірліктер:
Түсінік, жеке сөзбен, термин ... сөз ... ... ... абзац, мәтінде көрсетіледі. Тақырып мәтінде ерекше
орын алады. Өйткені кез-келген мәтін, мақала болсын ... ... ... ... ... кәсіпорын атаулары.
Есеп бірліктері:
1) массалық коммуникацияда есеп ... бет, ... ... ... бола алады;
2) мәтіндегі белгінің пайда болуы - оның мазмұндағы тұрақты ... ... ... ... ... бірлік әлеуметтік ойды, әлеуметтік ... ... ... ... және оның мазмұны контент- анализде ең ... ... ... ... байланысын анықтайды.
Сонымен қатар социометриялық зерттеуге көп ... ... ... (socins- ... ... metrum- ... 19 ғасырдың аяғында
социопсихолог ... ... ... ... болған термин.
Социометриялік тәсіл - сұрау әдісі. Социометрияның ... ... ... - бір ... ... ... қызмет ету,
яғни басқа индивидпен.
Теріс таңдау – бір тұлғаның басқа ... ... бас ... ... - ... жоқ ... ... - сұрақ кезінде қалыптасып, жасаптары қарым-
қатынас құрылысын белгілеуді көрсетеді (топ мүшесінен сіз кімді туған ... ... Топ ... ... ... күнге шақырмаушы едіңіз?).
Әлеуметтік критерийлардың түрлері:
1) өндірістік;
2) өндірістік емес;
3) ... - ... ... ... ... ... әлеуметтік критерий - қоғамдық жұмысты таңдау.
Критерий сандары: топтағы адам саны қаншалықты аз болса, ... аз ... ... қарым-қатынас, сонымен қатар бір-бірін көп
біліп таныса, онда критерий көп ... (7-8 ... көп ... ... ... кезінде әрбір сұрақ ... ... ... және топ мүшесінің тізімі (топтағы тізім нөмері )
таратылады.
Әлеуметтік карточка ... ... ... ... көрсетілген |
| |топ ... ... ... ... | |
|1 | |
|2 | |
|3 | |
|4 | ... ... ... ... кесте
| | | ... ... |Кім ... ... ... |
| | | |
| |1 | | | 4 | + | ... |
| | |2 |3 | | |- | |
|1 ... |* |- | | + | | | |
| | | |+ | |2 |1 |3 |
|2 ... | 0 |* | |+ | 1 | 0 | |
| | | |0 | | | |1 |
|3 ... | + |- | |+ | 2 | 1 | |
| | | |* | | | |3 |
|4 ... | 0 | 0 | |+ | 1 | 0 | |
| | | |+ | | | |1 ... | + | | ... | | | ... | | | |
| | | | |
| |- | | |
|6 ... | | | ... ... ... ... диагональға белгі қойылады.
Социоматрицаның мазмұнын көрсетудің бір тәсілі көп түрлі ... ... Бір ғана ... – шеңбер социограмманы көрсетейік.
Мұндай жағдайда топ мүшелерінің барлығы симметрия бойынша орналасады.
Келесі белгілер нәтижелі болып ... А - А топ ... оң ... А - А топ ... ... таңдауы;
C. А ------------- В - өзара оң ... ... В - ... ... ... ... ... асыру үшін социометриялық сызықты
қысқарту жолдарын табу керек.
1 кестеде көрсетілген социоматрица жеке, оң және ... ... ... ... оқылады (1 сурет)
а) Критерийді б) ... ... ... оң ... ... ... ... бөлінген критерияға жауап беретін бұл социометриялық индекс
немесе коэффициент болып табылады. Олардың көп түрі бар, ... екі ... ... ... түрі – бұл ... социометриялық индекс. Олар
жеке әлеуметтік ... әсер ... ... біреуі «әлеуметтік мәртебе», бұл топ мүшесінің
әрқайсысына әсер етеді. Олар ... ... ... ... i топ ... ... дауыс саны (таңдау)/ N-1, N-топ саны.
Оң және теріс мәртебе бір мезгілде есептелінеді, жалпы социометриялық
мәртебе индивидінің ... ... ... ... i + = i / N-1, топтағы оң таңдауды көрсеткен сандар
С i - = i / N-1, ... ... ... ... ... түрі топ ... сиппатайды.
Солардың бірі - өзара индексі. Ол топтың бірігуін ... ... ... бойынша өзара оң байланыстардың саны көрінеді.
G - өзара оң байланыстардың саны / N (N - 1).
1 ... ... G ... 6/12 = 0,5 тең. Бұл топ арасындағы
келісімдіктің ең жоғарғы көрсеткіші.
4 Қоғамды жүйе ретінде әлеуметтік ... ... ... ... ... негізделген индивидуалдыдан
жоғары рухани шындық ретінде қарастырды. М. ... ... ...... яғни ... ... ... іс-әрекеттің өнімі.
Американдық социолог Т. Парсонс қоғамды ... ... ... мен ... ... ... ... қарым-қатынастар
жүйесі ретінде қарастырды.
Осылайша, қоғамды әдет–ғұрыптар, салт–дәстүрлер, ... ... ... барлық негізгі қажеттіліктерін қамтамасыз ететін,
адамдардың ... және ... ... мен ... ... ... мен өзара әрекеттердің тұрақты жүйесі
ретінде және оларды ұйымдастырудың ... ... ... ... ... өзіне-өзі жеткілікті, өзін-өзі реттейтін және өзін-өзі
өндіретін жүйе болып табылады.
Қоғамды ... ... ... ... ... - ... ... ілімдерді қоғамның жалпы теориясы болатындай етіп біртұтас жүйеге
біріктіру.
Жүйе – бұл өзара ... және ... ... ... ... ... ... келтірілген элементтер жиынтығы.
Қоғам жүйелі, себебі, оның бүкіл элементтері өзара байланысты. Бұл
өзара байланыстың мәні ... ... ... ... ... ... ... қауымдастықтар, индивидтер жүйеге ене ... ... ие ... және ... тиімді тәсілін меңгереді.
Әлеуметтану ғылым ретінде өзінің зерттеу пәніне қазіргі жүйелердің
жалпы теориясының ... ... ... Бұл ... жүйе - ... оны ... бөліктерге, компоненттерге тән емес, жаңа интегративті
қасиеттердің қалыптасуына міндетті ... ... ... ... сөз. ... ... қоғамға қатысты оның міндетті түрде біртұтас
болуын білдіреді.
Қоғамның жүйелік қасиеттеріне оның ... ... өз ... жеке,
жалғыз қызмет ете алу қабілетін, жүйені құрайтын элементтерге тән емес жаңа
интегративті қасиеттердің бар болуын жатқызуға болады.
Біртұтастылық – қоғамның жүйелендіруші ... Ол ... ... ... ... ... ... өзін өндіру. Бірақ, ең
маңыздысы, әлеуметтік жүйенің ... ... ... ... ... ... байланыстары және қатынастары табылатындығы. Әлеуметтік
жүйенің негізінде жүйенің өзін өндіруге бағытталған іс-әрекет ... жүйе деп біз ... өзін ... ... ... ... (лат. Societas – бұл ... қауымдастық) деп
атайды. Онда қоғамның өзі әрқайсысын, алайда, басқа деңгейде (әлеуметтік
топ, ... ... ... ... ... деп атауға болатын,
шағын жүйелердің жиынтығы ретінде болады.
Жүйелер не гомогенді, яғни ... ... бір ... ие,
немесе гетерогенді, яғни, олардың ... ... ... ... ... ... ... экоәлеуметтік –
географиялық аудан, немесе әлеуметтік – техникалық – қала, агломерация,
кәсіпорын, т.б.) ... ... бола ... тани ... ... ... ... көреді, ондағы
шағын жүйелерді өзара әрекеттесетін элементтер ретінде қарастырады. Сонымен
бірге, олар танудың басқа да ... ... ... ... шағын
жүйелердің әрқайсысы салыстырмалы жекелікке ие болатындықтан, әлеуметтану
оны «дифференциацияланған таза» түрде қарастыруы керек.
Қоғамның ... ...... ... ... және
басқарылуын қамтамасыз ету.
Басқару – қоғамды реттеу мен жетілдіру мақсатымен оған қатысты ерекше
іс-әрекет. Басқару келесі кезеңдерден тұрады: ... ... және ... ... ... және оған диагноз қою, мұның нәтижесінде болжамдар
жасалады және мақсаттар ... ... соң, ... ... және оны ... ... таңдау мен пайдалану арқылы
шешімдерді қалыптастыру және оны нақтылау ... ... ... жүйесі қалыптасады.
Қоғамды сипаттаудағы ерекше орынды «әлеуметтік институттар» алады.
Әлеуметтік институттар – бұл әлеуметтік шындықтың ... бір ... ... кәсіби топтардың жалпы рөльдері. Осы арқылы
бүкіл жүйенің тұрақтылығы қамтамасыз етіледі.
Әлеуметтік институттар – бұл басқарудың белгілі бір ... ... ... функцияларды жүзеге асыру үшін пайдаланатын (мысалы,
білім беру ... ... ... ... ... ... ... батыс социологтарының
анықтамалары қайшы келмейді. ... ... ... ... А. және Дж. ... «Қазіргі социологиялық
сөздігінде» берілген. Онда ол маңызды әлеуметтік ... ... ... ету үшін қалыптастырылған және ... ... ... мен нормалардың өзара байланысты жүйесі ретінде
қарастырылады.
Әлеуметтану ... ... ... ... термині әлеуметтік
нормалар арқылы тұрақты қайталанатын және санкцияланатын әлеуметтік
тәжірибені бейнелеу үшін ... ... ... Ол ... маңызды орынға ие болады.
Авторлар негізінен 5 маңызды институционалды кешенді бөледі:
1) құндылықтар мен ... ... және ... ... ... ... ... реттейтін және билікпен ... ... ... мен ... ... ... ететін
стратификациялық институттар;
4) неке, отбасы мен жастардың ... ... ... ... ғылыми және шығармашылық іс-әрекетке байланысты ... ... ... ... олар ... ... және ең ... іс-әрекетінің мақсатына ие.
Мақсатты әлеуметтік институттар атқаратын функциялар анықтайды. Институттар
монофункционалды (яғни 1 ... ... және ... ... ... және негізгі емес) болуы мүмкін. Институттың ... ... ... ... ... оның ... функциясының –
нақты әлеуметтік қажеттіліктерді қамтамасыз ету үшін барлық жағдай туғызуды
жүзеге асыру табылады.
Әлеуметтану үшін ғылым ретінде әлеуметтік ... ... ... ... яғни ... қоғамдық қажеттіліктерге сәйкес
келмейтін жағдайды талдау маңызды.
Әлеуметтану пайда болатын ... ... ... және ... шешу ... табады.
Әлеуметтік уақыт. Қоғамның жүйелілігінің социологиялық концепциясы
әлеуметтік уақыт пен әлеуметтік кеңістік ... ... ... ... ... оны ... бен ... кешуімізге тәуелсіз
жүзеге асатын, кез-келген қоғамдық жүйенің нақты ... ... ... ... ... негізгісі - әлеуметтік уақытты
тасымалдаушылар болады: индивид, әлеуметтік қауымдастықтар, біртұтас қоғам.
Уақыт – ... ... ... оның ... Бірақ қоғамда ол іс-әрекет
түрінде болады. Бұл құбылыстың ұзақтығы, затты жасаудағы ... ... ... ... ... болмыстың сапалық жағын да білдіреді, яғни
қоғамдық процесстің мазмұнын (бәсеңдеу, ... ... ... ... ... зерттеудің негізгі категориялары болып ... ... ... ... шығыны, уақыт көрсеткіштері, т.б. табылады.
Уақыт бюджеттерін ... ... пәні – бұл ... ... ... өмірлік әрекетінің әлеуметтік
заңдылықтарын зерттеу, ... ... ... ... ... мен ... ... дүниені кеңістіктік деп атауға болады, себебі, ол орта мен
қоғамдық субъектінің өзара әрекет ету облысы ... ... Адам ... ең алдымен географиялық, табиғи орта болады. Сондықтан ол белгілі
бір мағынада бүкіл адамзат эволюциясының негізгі себебі. ... ... ... ... ... де, адамдардың кеңістіктік құрылымды
белгілеуінің, яғни байланыстарды орнату, коммуникациялар жасау, әлеуметтік-
психологиялық қауымдастықтарға бірігу, ... ... бір ... ... ... ... ... мүмкіндігі ретінде де
айтуға болады.
Сонымен, әлеуметтік кеңістік – бұл, ... ... ... ... ... ... өмір сүру ... олардың іс-әрекетінің
кеңістіктік-территориялық ареалына айналған, қоғамның табиғи ... ... ... кеңістігі.
Социологиялық талдау үшін маңызды болып ... ... ... ... ... көрсеткіші табылады. Бұл көрсеткішті
ғылыми айналымға американ социологы және психологы Дж. Морено және американ
социологы Э. ... ... ... дистанция – бұл физикалық
мағынадағы ... ... ... ... және ... ... ... дәрежесі, олардың байланыстарының «тығыздығы»,
сондай-ақ, әлеуметтік дистанция – бұл психологиялық өзара қатынас ... ... ... т.б.). ... «барланған жақындық»
метафорасын пайдаланады, оның мәні – егер жақындықтың белгілі бір ... ... ... та ... ... пікірінше,
қоғамда ерекше фактор - әлеуметтік өзара ... ... ... ... өмір ... ол бір ... екінші адамға беріліп қана
қоймай, олардың ... да ... Егер ... тағы ... ол – «әлеуметтік алаң» болады.
Сонымен, қоғам жүйелі. Социологиялық талдау үшін маңызды қоғамның
жүйелілік белгілерін ... ... (бұл ішкі ... ... сәйкес келеді); тұрақтылық (әлеуметтік өзара әрекеттердің ритмі
мен ... ... ... өндірісі); динамизм (буындардың ауысуы,
қоғамдық субстраттың өзгеруі, сабақтастық, бәсеңдеу, қарқындылық); ашықтық
(әлеуметтік жүйе өзін табиғатпен зат ... ... ... ... ... ... ... және сыртқы ортадан заттар мен
қуаттың қажетті мөлшерін алу арқылы жүзеге ... ... ... көзі өз ... бұл - ... ... ... және
стимулдарына сүйенетін өндіріс, үлестіру, пайдалану); әлеуметтік болмыстың
кеңістіктік-уақыттық формалары мен ... ... ... ортақ іс-
әрекетпен, мақсаттармен, қажеттіліктермен, өмір нормаларымен біріктірілген.
Бірақ уақыт зымырап өтіп жатыр, буындар ауысуда, және ... ... ... ... ... ... қайта жаңғыртады ... ... ... – оның ... және өзін - ... ... деңгейінің болуы. ... ... ... арқасында, яғни индивитдтердің әртүрлі қажеттіліктерін
қанағаттандыруға қажетті жағдай туғыза алуы және олардың өзін-өзі бекітуі
мен жүзеге ... ... ... ... ... ... автономиялығы мен өз-өзіне жеткіліктігі сыртқы ұйымдастыру
импульстарының болмауына байланысты. Қоғам өзінің ішінде пайда болатын және
қалыптасатын ... және ... ... яғни ... ... және ... ... реттеу – оның мөлшеріне
қарамастан өзінше жекелілігін іске асыра алатын қоғамның маңызды ... ... ең ... аналитикалық тәсілдердің бірі ... яғни ... ... ... ... оның ... ... әлеуметтік байланыстардың тәртіпке келтірілуі мен нығаюы
арқасында және осы ... ... және ... ... мен ... ... ... болады. Қоғам туралы ғылымның басты
мақсаты – өз бетінше, автономды ... ... ... ... тұрақты
қайталанатын, оған тән құбылыстарын қалыптастыру және талдау.
Мысалы, ... ... ... ... мен техника рөлін
фетишизациялау ... ... (У. ... Л. ... ... және ... теориялық негізі болып табылады. Олардың ойынша,
біздің заманымызда әлеуметтік дамудың негізгі ... ... және ... ... ... қатар әлеуметтік даулардың өсуі ... ... ... прогресі мен қоғамның ... ... ... арасындағы алшақтыққа мән береді. Қоғамды қарастыруда
детерменизмнің басқа да түрлері кездеседі: экономикалық (А.Хайт, О.Дункан),
мәдени ... ... және т.б. ... ... ... ... ... болып қоғамды зерттеуде ... ... ... ... ... ... жүйелерінің
қызметінің өзара байланыстылығы ... ... бір ... ... ... қиын ... табылады.
Социологиядағы детерменистік тәсіл функционалдымен ... ... ... ... ... ... негізгі ережелері ағылшын социологы Г.Спенсермен (1820-
1903), оның «Социологияның негіздері» еңбегінде ... және ... ... ... социологтар Р.Мертонмен,
Т.Парсонспен дамытылды.
Г.Спенсер ... ... ... ... ... жүйелік тәсіл жақтастары сияқты функционалистер де қоғамды көптеген
бөлшектерден, мысалы, экономикалық, саяси, әскери, діни, т.б. ... ... ... ... ... бірақ, сонымен қатар әрбір бөлшек тек нақты, ... ... ... ... шеңберінде ғана өмір сүре алатындығын атап
көрсетті;
3) бөлшектердің функциялары белгілі бір ... ... ... ... ... да олар ... қоғамның
тұрақтылығын қамтамасыз ету мен адамзатты өндіруге бағытталған;
4) қоғамның әрбір бөлшегі тек өзіне ғана тән ... осы ... ... ... ... ... ... айырмашылығы көп болса, соғұрлым басқа
бөлшектерге ... ... ... қиын ... әлеуметтік бақылауға көп көңіл бөлді. Оның ойынша, әлеуметтік
жүйе оның ... ... ... компоненттері болғандықтан ғана
тұрақты болады. Мұнда саяси басқару, тәртіп қорғау ... ... мен ... ... ... методологиясының дамуындағы маңызды ... ... ... ... ... Оның ... ... 4
функционалды категория болады: бейімделу, мақсатқа жету, интеграция және
құрылымды ... ... ... ... осы ... ... ... шағын жүйелермен қамтамасыз етіледі. Осылайша, әлеуметтік
жүйе ішіндегі бейімделу функциясын экономикалық шағын жүйе, ... ... ... шағын жүйе, интеграция функциясын – құқықтық институттар
мен дәстүрлер, құрылымды ұдайы өндіруді – сенім ... ... ... ... беру ... мен институттарын қоса алғандағы әлеуметтендіру органдары
атқарады.
Функционализм эмпирикалық ғылыми зерттеулерде кең ... ... ... ... ... ... ... 3
негізгі кемшілігін атап көрсетеді:
- қоғамды ... ... тыс ... Қоғам функционализмде
статикалық, яғни даму динамикасынан тыс қарастырылады;
- қазіргі кездегі ... ... ... ... және ... ... алмау, тұрақтылыққа идеологиялық бағыттылық;
- әлеуметтіктегі индивидуальдылықты қажетті деңгейде ... ... ... тіркеген соңғы мәселені шешуді
индивидуализм методологиясының ... Дж. ... ... ... т.б.
алды. Индивидуализм методологиясының ... ... ... ... құбылыс, соның ішінде қоғамдық өмір де индивидуалды әрекеттер
жиынтығы негізінде ... ... ... ... ғылымының
мақсаты индивидуалды әрекет дегеніміз не және индивидуалды ... ... не ... ... ... ... негізгі мәселелерінің бірі әлеуметтік өзгерістер
мәселесі, ... ... мен ... ... өзгеру – бұл
әлеуметтік жүйелердің, ... ... және ... ... екінші қалыпқа көшуі. “Әлеуметтік өзгеру” ... ... ... Даму – бұл ... және идеалдық объектілердің
қайталанбас, бағытталған өзгерісі. Даму ... ... ... т.б. ... білдіреді.
Социологтар әлеуметтік өзгерістер мен дамудың эволюциялық және
революциялық түрлерін ... ... ... ... – қарсы процесс
ретінде қарастырады. Эволюциялық процестер біртіндеп, баяу, жұмсақ, сандық
өзгерістер, ал революциялық процестер ... ... ... ... эволюционизм тарихи процесті жалпы, шексіз әртүрлі және
белсенді, Ғарыштың, планеталық жүйенің, Жердің, ... ... ... ретіндегі ғаламдық ойлауға ұмтылыс болып табылады.
Әлеуметтік эволюционизм, әсіресе ағылшын социологы Г. ... ... ... Оның ... 19 ... ... ... идеясы іске асырылған - қарапайымнан ... ... ... ... ... дамитын адамзат
қоғамының тарихи кезеңдері болу идеясы.
Әлеуметтік ... ... ... ... ... Э.Дюркейм
зор үлесін қосты. Ол бірінші болып, еңбек ... ... ... ... айтты.
Әлеуметтік эволюционизм шеңберінде индустриялды қоғам теориясы
қалыптасты. Индустриялды қоғамға келесі ... ... мен ... ... ... қоғамның специализациясы
жағдайындағы ондағы еңбек бөлінісінің дамыған және күрделі жүйесі;
- тауарларды кең ... ... ... ... мен ... механизациялау мен автоматизациялау;
- ғылыми-техникалық революция.
XX ғасырдың 60 – жылдары танымал болған индустриялы қоғам теориясы 70
– жылдарда «постиндустриялды ... ... өз ... табады. Аталған
теорияға сәйкес, қоғам өзінің дамуында 3 негізгі ... ... ... ... индустриалды және постиндустриалды.
Бірінші кезеңде экономикалық іс-әрекеттің ... ... - ... екінші кезеңде - өндіріс, үшінші кезеңде – қызмет ... ... ... ... қоғамның көздеген мақсаты – билік,
индустриялды кезеңде – ... ... - ... ... ... ... ұйымның ерекше формалары тән: аграрлы
қоғамда – шіркеу мен ... ... - ... ... ... эволюционизм концепциясымен қатар қоғамның революциялық
түрлену теориясы дамыды, оның ... ... - ... пен ... ... ... ... формациялық тәсіліне сүйенеді және оған
сәйкес адамзат өзінің дамуында бес ... өтуі ... ... ... феодалды, капиталистік, коммунистік. Бір қоғамдық-саяси
формациядан ... ... өту ... ... ... ... және ... теориялармен қатар П.А.Сорокиннің мәдени
– тарихи типтер теориясы бар. Бұл теорияда Сорокин ... ... ... қалыптасып жатқан өркениеттің негізгі сипаттамаларын
атайды. Бүгінгі күн бұл дүние жүзінде бырыңғай ... ... кең ... ... Оның ... мен ... санада бекітілуі
қазіргі әлемдегі әлеуметік және мәдени процестердің жаһандану үрдісіне
әкеліп соқты. этимологиялық «жаһандану» ... ... яғни Жер, ... ... ... сөзімен байланысты және белгілі бір ... ... ... білдіреді. Жаһандану дегеніміз ... ...... ... ... қатынастар мен өзара әрекеттің
біртұтас жүйесіне енуін білдіреді. Сол себептен де ... ... ... ... – мәдени, экономикалық және саяси
сипатының ... ... ... өркениет пайда болу керек деп
есептейді.
Қоғамның ақпараттануына байланысты қазіргі технологиялық төңкерістің
ерекшелігі – ол адамдар қарым-қатынасын ... мен ... жаңа ... ... Микроэлектрониканың, компьютерленудің
кең таралуы, коммуникация құралдарының және ақпарат құралдарының дамуы,
еңбек пен ... ... ... адамзат бырынғай
әлеуметтік – мәдени бүтіндіке ... ... ... пен ... ... ... ... сайын, адамның өзінің даму дәрежесі,
оның қоршаған ортамен қарым – қатынасының денгейі жоғарылауы тиіс.
Алайда ... ... ... ... ... және ... ... жағымды жағымен қоса ... ... ... ... ... ... мәселер туғызып отыр:
экологиялық, демографиялық, саяси, т.б. Бұл мәселелердің жиынтығы ... ... ... үшін ... ... қойды. А.Печчен адамазаттың
қазіргі ғаламдық мәселелер арасындағы болашағын зерттейтін «Рим ... ... ... ... және «Рим ... тапсырысымен кең ... ... ... мен оның ... ету ... ... ... дағдарыстық тенденциясының дамуының ғаламдық моделі ... – 2” Д. ... (1971), ... – 3” Д. Медоуз (1978) т.б.).
Жаһандану модельдерінде ... ... ... ... ... бүкіл әлемге жалпы есептеу жүргізе отырып, Форрестер мен ... ... ... ... ауыл ... ... ... мен күрт өсіп отырған халықтың тұтынуының
жоғарылауы арасындағы қарама-қайшылық ... ... ХХІ ... ... ... әкелуі мүмкін деп болжайды: қоршаған ортаның апаттық
ластануы, өлімнің күрт ... ... ... ... және ... ... мен ... жасаған модель бүкіл адамзатты өзінің дамуының
жолдарын ойлауға мәжбүр етті. ... осы ... ... ... ... ... ... күмәндануға алып келді. Атап айтқанда, модельді ... ... ... ... ... ... ... таза нақты-
ғылыми және қолданбалы критерийлер бойынша жүзеге асты, өндіру мен ... ... ... мен тамақтану халықтың 1адамға шаққандағы
мөлшерімен есептелді делінеді. Бұл параметрлердің барлығы ... ... ... ... - ... ... осы сынды белгілі бір дәрежеде есепке алуға
тырысты. Алдындағы зерттеуден айырмашылығы олар ... ... ... ... ... алатын, оларды жою мүмкіндігін
зерттей алатын, ... ... алу ... ... ... ... ... жасауға ұмтылды. Месарович - Пестель моделі әлемді
тек біртекті бүтіндік ретінде емес, ал ... ... ... ... мен ... және ... ... жүзеге асырылатын
өзара байланысты 10 аймақтар жүйесі ретінде қарастырды. Аймақ - ... ... ... қоғамдық жүйедегі шағын жүйе.
5 Қоғамның әлеуметтік құрылымы
Ғылыми және ... ... ... ... бірнеше мағынасы бар. Кең мағынада бұл – қоғамның жалпы
құрылысы, оның ... ... ... ... ... ... бұл ұғым ... әлеуметтік қауымдастықтардың түрлері және
олардың арасындағы қарым-қатынастың: ... ... ... ... ... ... ... құрылым” ұғымы “әлеуметтік жүйе” ұғымымен тығыз
байланысты. “Әлеуметтік құрылым” түсінігі “әлеуметтік жүйе” түсінігінің бір
бөлігі болып ... және 2 ... ... - ... ... ... байланыстар. “Әлеуметтік құрам” – бұл осы ... ... ... Екінші компонент – осы элементтер байланысының
жиынтығын білдіреді. Осылайша, ... ... ... бір ... ... ... ... ондағы әлеуметтік қауымдастықтардың
түрлерінің жиынтығын қамтиды, екінші жағынан – мәні мен ... ... ... ... ... ... құрамдас
бөліктердің әлеуметтік байланыстары болып табылады.
Әлеуметтік құрылым қоғамды жекелеген, бір немесе бірнеше ... ... ... ... ... объективті бөлуді
білдіреді. Бұл – ... ... ... ... ... ... ... элементтері болып әлеуметтік қауымдастықтар
(таптар, ұлттар, кәсіпкерлік, демографиялық, территориялық, саяси топтар)
табылады.
Әлеуметтік қауымдастық - бұл ... бір ... ... ... ... ... болып табылатын, өмір әрекеті жағдайымен
(экономиялық, әлеуметтік жағдай, кәсіби дайындығы мен ... ... ... ... сипатталатын индивидтер жиынтығы; тарихи қалыптасқан
территориялық ... ... ... ... бір ... ... ... ғылым) енуі.
Әлеуметтік қауымдастық әлеуметтік байланыс арқылы біріккен адамдар
топтарын ғана білдіреді. Қауымдастықтардың негізгі екі ... ... ... ... яғни ... белгілі бір қарым-қатынастарды жүзеге
асыруы. Мұндай қауымдастықтар байланыстың ... мен осы ... ... асырылатын саланың маңыздылығына байланысты үлкен немесе
кіші ынтымақтастық импульсына, конформизм элементтеріне ие болады. Өзара
әрекет түріндегі ... ... ... ... ... ... ... ынтымақтастық, бірлесе еңбек етудің келісілгендігі сияқты
байланыстар негізінде жатқан қауымдастықты ... топ деп ... ... болу мен даму ... ... ... жасырулы. Адамдар тіршілік ету үшін белгілі бір қоғамдық, ең
алдымен өндірістік ... ... ... ... ... ... ... қалыптасу процесі үшін
әлеуметтік айырмашылықтардың терең көзі ретіндегі еңбектің қоғамдық бөлінуі
маңызды болып табылады. ... ... – бұл ... беделіндегі,
өмір сүру жағдайындағы және өмір сүру тәсілдері ретінде бейнеленген жүйе.
Әлеуметтік құрылымның ... ... ... ... дәрежесі, яғни байланыс тәсілдерінің әртүрлілігі табылады.
Сонымен, қандай да болмасын құрылым ... ... ... ... көзқарастар бар, бірақ ең алдымен, өндірістік қатынастар
үстемдік ететін қатал детерминацияланған ... ... ... ... ... ... құрылымдар өндірістік күштермен ... ... ... техникалық прогресс өнімі болып табылады.
Қазіргі социологиялық теория әлеуметтік құрылымның адамдардың ... ... ... ие болатын әртүрлі әлеуметтік позицияларына
тәуелділігін анықтайды. Сондықтан, ... бір ... ... ... ... өте көп, социолог олардың ... ... ... ... ... керек.
Сонымен әлеуметтік құрылымды анықтайтын негізгі, шешуші ... ... ... ... құрылым әрқашан бір де бірінің басымдылығы
жоқ көптеген ... ... ... ... ... ... алдыңғы шетке шығады, немесе, маңыздылығынан айрылады. әлеуметтік
құрылымды қалыптастыруда ең маңызды ... ... ... ... ... біз оны абсолюттендіре алмаймыз.
Социологиялық ойдың жетістігі болып, әлеуметтік құрылымды қозғалмайтын
құрылыс ретінде емес, динамикалық ... ... ... көшу
табылады. Бұл әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... берді.
Біздің әдебиеттерімізде қоғамның келесі әлеуметтік жіктелуі кең
таралған:
- адамдардың бөлінуі нәтижесінде ... ... ... ... ... әлеуметтік топтар, олардың
қабаттары);
- әлеуметтік–этникалық ... яғни ... ... ... ... ... ... психологиялық
ерекшіліктері және т.б. арқылы бірігуі негізінде пайда болған адамдардың
тарихи ...... ру, ... ұлт, ... мекендердің негізгі түрлерін құрайтын (қала, макрополис,
агломерация, ауыл, т.б.) территориялық құрылым;
- жаспен, жыныспен белгіленетін ... ... ... балалар,
«жұмыс жасындағы» адамдар, зейнеткерлер) демографиялық құрылым;
- отбасылық-тұрмыстық құрылым, көрші қауымдастықтар, ... ... ... ... пен ... ... мен қатынастар. Сондай-
ақ, әлеуметтік-кәсіби, білім беру, діни және т.б. ... ... ... ... ... бір тобын - олардың жіктелуі мен
интеграциясын білдіреді. Осылай “әлеуметтік қауымдастық”, “әлеуметтік топ”
категориялары қалыптасады және олар ... ... ... ... ... ... ... қатынас (жалпы ... ... ... ... пен ... ... бөлісінің нәтижесі болып келесі әлеуметтік-экономикалық
топтар табылады:
1) өзінің жеке меншікке ... ... ... атқаратын
жұмысының түріне байланысты кәсіпкерлік топтар;
2) белгілі бір территорияда - қала немесе ауыл –
3) ... ...... мен ... ... ... тік ... байланыс).
Қандай әлеуметтік топтар жетекшілік орын алады, қандай мамандықтар ... ... түрі де, оның ... ... да ... ... «әлеуметтік қауымдастық» категориясы қоғамның
әлеуметтік құрылымындағы негіз ... ... ... ... ... ... ... салыстыру үшін әлемдік социологияда
«әлеуметтік ... ... ... ... ... әлеуметтік теорияның неғұрлым мықты
дамыған бөліктерінің бірі болып табылады. Әлеуметтік ... ... ... негізін М. Вебер салды және оны әрі қарай
Т. Парсонс, Э. Шилз, К. Девис, У. Мур ... ... ... ... ... stratum – қабат),
әлеуметтік топ белгілі бір ортақ позициялардағы немесе ... ... ... біріктіретін нақты эмпирикалық тіркелетін қауымдастық болып
табылатындығына негізделеді. Бұл ... ... ... ... ... және 6 ... белгілерге қарсы тұруына
мүмкіндік береді: билік, меншік, кәсіби, ... ... ... социолог Р. Дарендорф әлеуметтік стратификация
негізіне “бедел” саяси ұғымын қоюды ұсынды. Оның ... ... ... пен ... ... ... билік үшін күресті нақты
сипаттайды. Осы ұғым негізінде Р. ... ... ... ... мен ... ... Өз кезегінде басқарушыларды да екіге
бөледі: жеке меншігі бар басқарушылар және жеке меншігі жоқ ... ... Ал ... топ та ... ... ... ... кем дегенде екі топты ... ......... ...... ... жұмысшылар. Осы екі
әлеуметтік топтың арасында аралық «жаңа орта тап» ...... мен ... және ... тап – ... ... ... А.Турэннің пайындауы бойынша, ... ... ... жеке ... ... ... этносқа емес,
ақпаратқа ие болу ... ... Көп ... қол ... бар ... ең жоғарғы орынға ие болады.
Әлеуметтік стратификация теориясының негізгі принциптерін бөлейік:
1) үлкен немесе кіші, ... ... ... қоғамда басты немесе
қосымша рөль атқарса да, қоғамның барлық қабаттарын ... ... ... ... ... ... ... және салыстыру;
3) бұл критерийлер әр қабатты толығымен және терең суреттеу
үшін жеткілікті болуы ... ... ... ... әрқашан эволюция нәтижесінде пайда
болған, әртүрлі әлеуметтік рөльдермен, ... ... жүйе ... ... Бұл жүйе ... бөлінісі мен осы
қоғамдағы құндылықтар мен мәдени стандарттар жүйесімен анықталады.
Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... әрқайсысының әлеуметтік маңызы ескеріледі. Оның
қатарына жеке ... ... ... ... билік көлемі, бедел, ұлттық
белгілер, білім, мәдениет ... және т.б. ... ... ... өзгеріп отырады. Осылайша, стратификация келесі
түрде болады:
1) белгілер жүйесі;
2) нақты қоғамның әлеуметтік құрлымы;
3) топтардың көлденең және тік орын ауыстыруы. Элементтердің ... ... ... ... береді – ұлттық, кәсіптік, білімдік,
мәдени, тік – жеке ... ... ... ... престижді
көрсетеді.
Стратификация – бұл тиісті қабаттарды бөлу тәсілі ... де, ... ... де ... ... ... ажырату әдісі ретінде және
қоғамның көрінісі болады.
Стратификация – бұл жағдай мен ... ... ... ... тең емес қатынаста болады және бедел, меншік, билік, мамандық
пен мәдениет туралы өз ... бар ... ... ... тек адамдардың, топтардың, қоғамдағы қабаттардың әртүрлі
жағдайын ғана бейнелеп қана қоймайды, сондай-ақ, ... тең емес ... ... теориясы қоғамды әлеуметтік топтарға,
қабаттарға бөлудің бірнеше критерийлерін алға қоя ... ... ... ... қозғалыс теориясының ... ... ... саналады.
Әлеуметтік мобильділік – қоғамның әлеуметтік құрылымындағы индивидтің
немесе топтың алатын статусын, ... ... Бұл ... ... ... П. А. ... енгізілген болатын.
Стратификация Сорокин бойынша – бұл белгілі бір ... ... ... рангтегі кластарға жіктелуі. Бұл төменгі және жоғарғы
қабаттардың болуымен сипатталады. Ол стратификацияның 3 ... ... ... кәсіби.
Әртүрлі елдерде осы проблемаға көптеген социологиялық зерттеулер
арналады. Әлеуметтік мобильділік ... ... ... оның
демократиялылығын, индивидтер мен ... ... бір ... ... ... ... ... мүмкіндік беретіндігін, қоғамның
басшы элитасы қандай ... ... ... ... ... өту мүмкіндігін адамдар білгісі келеді.
Стратификацияда кластар ерекше және ... орын ... ... батыс қоғамның ғылыми ... ... ... ... ... жоқ. ... ... шетел оқулықтарында
осы тұжырым кездеспейтін бөлім жоқ деуге болады. М.Вебердің ... құру үшін ... ... ... ... ... ... топ – бұл экономикалық, саяси және кәсіби ... ие ... ... ... әлеуметтік құрылымның бөлшегі болатындығын негізге аламыз.
Себебі, ол ... ... ... ... ... ... келеді. Кластың құрылуы – күрделі тарихи процесс,
қоғамдық қабаттарға бөлінудің нәтижесі.
Әлеуметтік қабаттар бұл тұрғыдан белгілі бір жеке ... ... ... ... ... ... – бұл ... топтардың және басқа да қауымдастықтардың
әлеуметтік жүйедегі әлеуметтік жағдайын белгілейтін және олар ... ... ... ... өмірлік ұмтылыстары. Әлеуметтік мүдделер
арқылы белгілі бір ... ... ... өзекті
қажеттіліктерінің жалпыланған көрінісі бейнеленеді. Мүдделерді ... ... ... ... ... ... ... яғни әртүрлі
әлеуметтік топтардың өмірлік жағдайларын салыстыру нәтижесінде болады.
Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... алады – бұл
бір-біріне бағытталған, партнері тарапынан анық ... ... ... және осы ... ... ретінде басқа реакцияны
туғызатын партнерлардың жүйелі, ... ... ... ... ... өз ... ... Дж.Хоманс өзінің әлеуметтік алмасу теориясында әрбір қайраткер
әлеуметтік өзара әрекет барысында марапаттауды ... та, ...... ... мақұлдау) максимизациялауға және ... ... атап ... Өзара марапаттау тұрақтылық
тенденцияны танытады, сақталады. Осы тұрғыдан өзара күту пайда болады.
Әлеуметтік ... – бұл ... ... ... өз ... ... талпыну, сәйкес келмейтін және тіпті қарама-қайшы
мүдделерді жүзеге ... ... ... ... шешу ... ... сырттай белгісі болып, оның аяқталуы табылады (уақытша
тоқтату емес). Бұл дегеніміз қақтығысушы ... ... ... ... ... ... әлеуметтік қақтығыстың түбірлі шешілуі қақтығыстық
жағдайдың өзгеруі кезінде ғана жүзеге асады. Атап ... ... ... ... жою табылады – қарсыластардың бір-біріне деген көзқарасын
өзгерту. Сондай-ақ, әлеуметтік қақтығысты бір ... ... ... ... ... ... бірі өз ... мақсатын
өзгертеді.
Қазіргі Қазақстан қоғамындағы ... ... ... анықсыздығымен, аморфтілігімен сипатталады. Алғы шетке
меншіктік және әлеуметтік теңсіздік мәселесі қойылады. Ол ... ... және ... ... ... және ... заңдылықтар еркіндігін
заңдастыру, әлемдік нарыққа өту негізгі әлеуметтік қауымдастар арасындағы
қатынастар құрамы мен ... ... ... ... ... ... сипаттамасы болып оның әлеуметтік ... ... ... ... ... ... топтардың жойылуы, меншік, табыс, билік құрылымына
ену, перспектива сезімі, топтық әлеуметтік мобильділік ... жаңа ... ... ... ... Жаңа ... құрылымды
қалыптастыру үрдісі үш жол бойынша жүргізілуде:
Жеке меншік формаларының ... ... жаңа ... қалыптасуы;
Мемлекеттік меншік формаларының трансформациясы және дәстүрлі кластық-
топтық қауымдастықтардың жағдайының, шекараларының, ... ... мен ... ... ... жеке ... ... өзара қатынасы негізінде қабаттар мен
страталардың қалыптасуы.
Қазір жаңа ... ... ... іс-әрекет түрлері, даму
перспективасы тұрғысынан әртүрлі. Олардың болашақтағы ... ... сүру ... ... жаңа ... ... байланысты болады.
6 Қоғамның әлеуметтік- демографиялық құрылымы
Қоғамның әлеуметтік құрылымында елеулі орнын әлеуметтік-демографиялық
«өлшемдер» ... оған ... ... ... ... ... және генетикалық. Бұл құрылымдар бөлек территория бойынша,
тұрғындардың ... мен ... өсу ... ... мен ... ... ... құрылым бұл - туу, өлу, некелесу,
ажырасу, қала мен ауыл ... ... ... ... ... құбылыстардың статистикалық параметрлері болып белгіленеді.
Белгіленген құрылымның әрқайсысы тұрғындарды келесі белгілер бойынша
құрамын сипаттайды: жынысы, жасы, ... ... ... ... ... тұру ... Тұрғындардың құрамын және оның ... ... ... ... өте зор. Ол ең алдымен қоғамның келешегін білу үшін,
экономикалық-әлеуметтік жоспар құрып, салуатты саясат жүргізу үшін қажет.
Тұрғындардың даму ... ... ала көре ... ... болжам
жасау - әрқашан да ғылымның алдында ... ... ... ... ол ... ... ... өзінің даму жолын өзі айқындап алуына
ұмтылып отырғанда өте қажет. Демографиялық ... ... ... білу ... ... ... жүргізуге – көп балалы
отбасыларға көмек көрсету жолдарын, адамдардың денсаулығын ... ... ... ... ... қамтамасыз ету мәселелерін шешуге көмек
көрсете алады.
Тұрғындардың жыныстық-жастық құрылымы - екі ... ... ... ... ... да бір территорияда (ел, район) ... ... (ең ... ... ... пен ... арасындағы
арақатынас, екіншіде - әртүрлі жас адамдарының арасындағы арақатынас.
Бұл ... ... ... ... белгіленеді. Шынында да,
бұл айырмашылықтар биологиялық негізге ... ... ... жасы мен ... ... ... әлеуметтік дамудың ... ... ... мен ... әлем елдері ... ... ... ... ... Сондай-ақ, әртүрлі елдер мен әртүрлі
кезеңдерде олардың арақатынасы әртүрлі болып келеді.
Жыныстық-жастық құрылымды белгілі бір ... ... ... немесе
жасы), немесе екі белгі бойынша талдауға ... ... ... үш ... ... ... ... жас (балалар), 15-49 жас (жас және орта жастағы), 50 жас және ... ... ... ... ... ... жыныстық, жастық
құрылымының түрін сипаттайды. Неғұрлым құрылым ... ... даму ... ... ... ... дамуы тұрақты болып
келеді.
Тұрғындар санының белгілі өсімі мен оның ... ... ... ... ... ... дамуының, еңбек және
демографиялық потенциалының ... ... ... ... ... - ... көрсеткіштер: саны, көлемі,
отбасы құрамы, бөлек мүшелерінің өзара қатынасы негізінде сипаттайды және
ұдайы өндіріс, ... ... өмір ... мен ... ... мен ... зейнетке өтуін, тұрғындардың ... ... ... ... мен зерттеуде кең қолданылады.
Тұрғындардың отбасылық құрылымын талдауда, отбасы ... ... мен ... ... қатынастардан туындайтын
құқықтарымен және міндеттерімен ... ... тобы ...... ... оның ... ұяшығы. Адам өмірінің мәні
алдымен оның отбасының ... ... ... ... ... түрі ... ... және балалары бар ... ... ... ... ... ғана бар ... ол толық емес отбасына
жатады. Ата-анасына мен балаларынан басқа туысқандары қосылып өмір ... ... ... ... деп ... ... құрылымымен неке жағдайы тығыз байланысты. Неке
- отбасын құру ... ... ер мен ... тең ... Некеге
отырған ерлі-зайыптылар бір-бірінің алдында белгілі құқықтырға ие болады
және ... ... Неке ... ... тіркелуі керек. Тек
тіркелген некеде тұрғандардың ғана әрекеттерінің заңды салалары ... ... ... бар. ... ішінде қазіргі замандық қоғамда кең
таралғаны кіндік ... ... және ... ... ... ... екі нұсқасы болуы мүмкін: балалы және баласыз, ерлі-
зайыптылардан ғана ... ... ... ... ... ... балаларымен қоса, өзге туысқандарын да біріктіреді.
Мұндай кіндік отбасымен ата мен әже ... ... ... ... ... ... ... бірігіп өмір сүруі мүмкін.
Жыныстық байланыстарына қарай отбасылар ... ... ... ... ... Бір әйел мен ... ... одағы моногамды
отбасы делінеді. Бұл некелік формалардың ішінде кең таралған түрі.
Екі ... одан да көп әйел ... ... ... ... түрі де ... нышандарымен дүниежүзілік мәдениеттерінде де
ұшырасады. Кейбір ислам елдерінде ... ... ... ... елдердің азаматтары некенің бұл формасын құптамайды. Отбасының
атқаратын функциялары:
- бала өсіріп, ... ... ... ... қамтамасыз ету;
- баланы әлеуметтенуге, яғни қоғамда өмір сүруге дайындау;
- отбасы мүшелерін баспанамен, ... ... ... ... ... ... ... қажетті жабдықтармен, тағы басқа
материалдық құндылықтармен қамтамасыз ету.
Генетикалық құрылым – ... ... ... түған, немесе
басқа аумақтан ... ... ... ... ... ... ... қонысына байланысты топтар ажыратылады. Бұл
құрылымның түрі әлеуметтік-демографиялық дамуда , ... орын ... ... мен ... ... басты сипаттамасы болып табылады.
Жастар социологиялық зерттеудің объектісі ретінде 16 ... ... ... ... ірі ... топты белгілейді. Жастар әлеуметтанудың
пәні болып, жастардың қоғамның әлеуметтік құрылымында ... орны ... ... ... мен жастар ортасында әлеуметтік заңдылықтар
мен заңдардың іске ... ... ... ... табылады.
Спецификалық жастардың әлеуметтік мәселелері: қоғамның әлеуметтік –
таптық құрылымында ... ... жас ... ... орнату;
жастардың сұраныстарын, қызығушылықтарын зерттеу; жастардың әлеуметтену
үрдісінің ерекшеліктерімен танысу; олардың ... ... ... ... ... ... әрекетінің ерекшеліктері
жатады.
6.1 Халық қозғалысының әлемдік көрсеткіштері
Біздің эрамыздың басында, әртүрлі есептер бойынша, Жерде ... ... 300 млн ... ... өмір ... ... ... жету үшін,
адамзатқа 1800 жыл қажет ... ... рет ... саны 1 ... жылы ... ... ... өсімдер келесі жылдар аралығында
жүрді:
2 млрд – 1927ж. (102 жылдан кейін)
3 млрд – 1960 ж. (33 ... ... млрд -1974 ж. (14 ... ... млрд ... (13 ... ... млрд –1999ж. (12 жылдан кейін)
Қойылған болжамдар бойынша, келесі жетімиллиардтық Жер тұрғыны 2007
жылы болады. Бұл ... жету үшін ... 8 жыл ... ... қарқынды өсімі бұл ауқымды мәселе қатарына ... ... тым өсу ... тудырады. Ғалымдар мен демографтардың
ғылыми болжамдары бойынша, ХХІ ғасырда өсу қадамдары ... ... және ... 10-11 млрд адам ... ... бойынша, жыл сайын адамзат 80 млн ... ... ... саны ... ... жыл ... 50 ден 55
млн адамға дейін құрайды.
БҰҰ есептері бойынша, халық ... ең ... ... ... аймақтарында байқалады. Мысалы, 1995 жылы 90 млн ... 85 млн. ... ... ... ... елдерге тән болды.
Қоғамдағы өлім деңгейіне екі ... ... ... ... өмір ... ... ... өлім деңгейі.
Демографиялық көрсеткіштер берілулері бойынша, ең ұзақ орташа жас
өмір ұзақтығы Жапония (78жас), Канада, ... (77 жас), ... (76 ... АҚШ, ... ... белгіленеді. Бұл көрсеткіштер, өз
арада, тек денсаулық сақтау жүйесінің ... ғана ... ... ... өмір ... сипаттамайды. Қоғамның адам алдында экономикалық,
әлеуметтік, ... ... ... орнату міндеткерлігімен тығыз
байланысты.
Жоғарыда айтылғандай, өмір деңгейі - бұл демографияның ... бірі ... ... ... күні ... үш ... белгіледі: орташа өмір жас ұзақтығы, білім мен табыс. Дәл осы
көрсеткіштер негізінде елдің өмір деңгейін ... ... ... ... елдер қатарына Канада, Норвегия, Щвеция,
Жапония, Франция, ... ... және т.б ... ... ... статистика және көптеген басқа фактілер ... ... ... ... құрылымында қарт жастағы адамдар
санының өсімі байқалады.
7 Тұлға социологиясы
Әлеуметтану, басқа гуманитарлық ғылымдардан ... ... ... бір ... – жеке адам - ... ... қайнар
көзі, оның шынайы әрі ... ... және ... әлеуметтік
өмірдің, әлеуметтік әрекеттестіктің, институттардың және тағы ... ... ... ... Жеке адам және ... ... салыстырмалы тәуелсіз, бірақ бір-бірімен тығыз байланысты ... ... ... институттар, қауымдастықтар, жалпы қоғам қалай
құрастырылған, жеке адамның қажеттіліктерімен ... ... ... ... ... оның мүдделерін қаншалықты бейнелей
алатындығына және бейнелеуі керектігіне немесе олар тәуелсіз, тек өз ... ... ... ... ... және жеке ... ... екінші ракурсының мәні - бірнеше
мәселеден тұрады: белгілі бір социуммен жеке адам ... ... ... ... өз тәуелсіздігін, автономдылығын көрсете алады; немесе
қоғам, қоғамдық байланыстар, институттар жеке ... ... ... өмір ... ... ... ... шынайы әрекет ететін, таңдайтын, талғайтын субъект
ретіндегі жеке ... ... ... ... ... ... ... тұрақты, қайталанбалы элементтеріне, оның қоғаммен ... көп ... ... Жеке адам ... ... ... әлеуметтік жағдайлар ... ... және ... әлеуметтік қауымдастықтар) мен адам іс-әрекетінің өзара
ықпалы табылады. Бұл мәселелерді шешуге талпыныс болып жеке ... ... ... (ХХ ... ... ... ... болуы
саналады: Чарльз Кули, Джордж Мидтің айнадағы Мен ... Райт ... ... және т.б. ... теориясы, социологиядағы
необихевиоризмның жекелеген салалары, референтті топтар теориясы ... ... ... ... ... қасиеті - адам даралығын
спецификалық фактор және ... бір ... ... ... ... ... бір ... атқаруы, әлеуметтік
стимулдар, қажеттіліктер, бағыттардан тікелей ... ... ... ... Жеке ... оның ... қатынастағы орнымен байланысты
мәселелер жиынтығын талдай отырып, жеке адам социологиясы ... ... ... тәрбие мүдделер, мотивтер,
қажеттіліктер, құндылықтар, жеке адам түрлері, ұстанымдар, т.б.) қолданады.
Айнадағы «Мен» ... ... ... тұлға толығымен адамның
әлеуметтік шартталған «Меннен» туындайтын функция ... ... ... ... оның ... ... – бұл әлеуметтік әрекеттестіктің
нәтижесінде индивидтің өзіне объект ретінде, басқа адамдар көзімен ... ... ... ... ... ... бейнеленді.
Осылайша, жеке адам – адамның әлеуметтік өмір ... ... ... ... ... ... ... ойынша, жеке адам ... ... ... ... ... ... функциясы
болып табылады, сондықтан, әлеуметтік рөль – ... пен ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
байланыстар олардың қоғамдық қатынаста белгілі бір жұмыс түрін (мұғалім,
инженер, әке, бала және т.б. функциялар) орындау ... ... ... ... ... ... ... функциялар қоғамдағы
әлеуметтік құрылымдағы адамның жағдайын сипаттайды. Осылайша, студенттің
басты функциясы ... және ... ... ... ... білу.
Индивидтің функциялары және одан туындайтын міндеттер мен ... ... ... ... ... Жеке адамның әлеуметтік статусы -
бұл индивидтің әлеуметтік топтардағы және бүтіндей қоғамдағы ... ... ... ... және ... ... (мамандық, кәсіп түрі,
табыс, қызмет жағдайы және т.б.) ... ... ... туа ... ... ... ... жері) және қол жеткізілген (білім,
мамандық, біліктілік) статустар болады.
Әлеуметтік статустар ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір позициясының
маңыздылығын бейнелейтін «престиж» ұғымымен бекітіледі. ... ... ... ... ... ... ... – адам тілектерін,
ниеттерін, әрекеттерін қозғаушы, ал престиждік ...... ... ... орын ... ... ... анықтайтын т.б.
адам мінез-құлқын реттеуші болып табылады.
Рөльдік теория негізін қалаушылардың бірі Р.Линтон әлеуметтік рөльді ... ... ... күтілетін мінез-құлық ретінде анықтайды. ... күту ... ... ... ... ... бір мінез-
құлық ережелерді немесе нормаларын орындау және игеру жағдайында іске
асады. Әр ... ... ... ... ... атап айту ... директоры жоғарыдағы басқарушылар ... бір ... ... алдында екінші рөльде, әке түрінде – үшінші рөльде болады.
Бірақ барлық жерде ол ... ... ... қала береді, бұл оның ... ... ... ... ... ... ... әке рөльдерінде
де ол әртүрлі ракурста көрінеді. Р.Мертон берілген статустан туындайтын
рөльдер қосындысын ... ... деп ... бір ... ... ... ие ... мүмкін және көптеген шексіз
рөльдерді атқарады. Әдетте, рөльдер жиынтығы ... ... ... және ... ... ... ... ЖОО оқытушысынан тек жоғары
кәсіптік ғылыми деңгейді және т.б. ғана емес сонымен бірге, бейресми ғылыми
ортада қалыптасқан ... ... және ... ... игеру талабы
қойылады. Мұнда әр жеке адам тек ... тән ... ... ... айта кету ... бұл оның индивидуальдылығын білдіретін ... ... ... ... деп аталатын жеке адамның ішкі
қақтығыстарын туғызады. Олар ... ... ... ... ... Бұл ... негізінде белгілі бір функциялардың дұрыс, мақұлданған
орындалуы туралы көзқарастар жатыр. Бұл ... ... ... ... ... маңыздырағы жеңіске жетеді. Басқаша ... ... ... ... ... ... және әр жеке адам ... талғам
пирамидасын құрайды. Әлеуметтіқ функциялар, әлеуметтік статустар және
әлеуметтік рөльдер өзіндік бір түйіскен ... ... Осы ... ... ... ... ... оның мәдениетін, сапасын ұстанушысы болады.
Жеке адамның орындайтын әлеуметтік рөльдер ... ол ... ... ... мен ... ... адам өмір ... мен қоғамдағы мінез-құлықты игерген адамның
нәтижесі екендігі туралы ой необихевиоризмде пайда болған, ... ... ... ... және ... ... жиынтығына деген әлеуметтік
қолайлы жауаптар жиынтығы деп түсіндірілген. Жеке адам кейбір аралық,
әлеуметтік емес ... ... ... ... ... ... олар шынайы ғылыми талдау пәні ретінде мойындалмады.
Ұстанымдар теориясында жеке адам индивидке күнделікті ықпал жасау
арқылы ... ... ... ... емес ұстанымдар түрінде
қарастырылады. Түрлі ұстанымдарды жинақтай ... адам жеке адам ... Оның ... жеке адам болу қағидалы ұстанымы пайда болады.
Жеке ... ... ... бір тобы жеке ... қажеттіліктер жиынтығы және қоғам тудыратын бағыттар түрінде
қараумен байланысты. Қоғам жеке адамның дамуына әсерін ... ... ... ... ... ... деген көзқарастардың даму ... жеке ... ... ... оның ... ... өту ... іске асады.
7.1 Жеке адамның әлеуметтенуі
Жеке адамның қалыптасуы, индивидтің әлеуметтік-мәдени күйге түсуі -
бұл өте күрделі процесс. Оған көптеген ... ... ... ... ... жеке ... әлеуметтену процесін, әлеуметтік
қасиеттердің, құндылықтардың, мұрат-мақсаттардың, ... ... ... ... алу, ... пен ... принцитерінің
қалыптасу процесін талдауға мүмкіндік беретін негізгі қатарды ... Сол ... адам ... ... және ... ететін мүшесі болады. Ал қоғам өз өмірін сабақтастық арқылы ... ... ... ... ... түрі және ... ... кұндылыктарға бағынуына, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтену концепциясы француз социлогы Г.Тардтың
шығармаларынан ... ... Оның ... ... - ... ... түбірі еліктеу қағидасы болып табылады. Ал оқытушы – ... ол ... ... қатынас деп атады. Американ социологы
Т.Парсонс индивидтің көпшілік мақұлдаған беделді ... ... ... ... ... ... түсіндіретін
әлеуметтік теорияны жасап шығарды. Оның ойынша, ... мен ... ... ... институттары әлеуметтік құрылысты тудыру қызметін
атқарады.
Әлеуметтену процесінің бір маңызды ... – бұл ... ... ... ... ... ғана ... оның жаңа статустар мен
рөльдерді және қажетті әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... екінші маңызды ерекшелігі – бұл жеке адамның
әдейі (мысалы, тәрбие институттары ... не ... ... ... әлеуметтенуі. Бірінші жағдайда адам қиындықтармен қақтығыса
отырып, белгілі бір ... ... ... ... Екінші жағдайда
әлеуметтік құндылықтар жүйесінің нақты қызметі жеке адамның қалыптасуына
әдейі болмаса да ... әсер ... ... ... ... – бұл жеке адамның өз индивидуальдығын,
өзінді дара нақты келбетін табуы екенін айрықша атап көрсету ... ... ... ... ... ... жеке адамның әлеуметтік
жағдайларға көнуінің, оның ... бір ... ... ... ... ... ... және ішкі (биогенетикалық және рухани)
факторлар ықпалымен және жеке ... ... ... ... ... ... ... бұл әлеуметтенудің мақсаты
болып табылады, себебі, бұл қоғамның функциялануының міндетті шарты. ... ... ... ... тыс, жеке ... қоғамдық қатынастар
жүйесіндегі орнымен, оның әлеуметтік белсенділігімен байланысты ... ... Бұл ... ... ... жағымсыз түрі болып
табылады. Олардың бірі ... ... - ... ... ... ... - өз позициясының жоқтығымен, белгілі бір үлгіге
ерумен, беделге бағынумен сипатталады. Конформизмнің ... ... бұл ... ... ... әр ... өмірлік жағдайда өзін ақтау мақсаты
мен қателіктерін мойындамай түгелін жағдай ағымына жабуы.
Ал енді жеке адамның әлеуметтенуінің ... ... ... Бұл ... ғылымға енгізген француз социлогы Г.Тард. Басында
ғылым оны қылмыскерді қоғамдық қызметке ... ... ... ... бұл ... ... кеңірек қарастырып, Г.Тард әлеуметтік
бақылауды жеке адамның әлеуметтенуінің бір ... деп ... ... ... американ социологы әлеуметтік тәртіпті орнату
мақсатымен қоғамның индивидке мақсатты түрде әсер етуі және ... ... мен оны ...... ... үрдісін қамтамасыз
ететін құрал ретінде, әлеуметтік күш пен адамзат табиғаты ... бір ... ... деп ... ... - бұл ... ... келтіру арқылы құрамындағы
элементтердің қатынасын, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... функциясы - әлеуметтік қатынастардын,
әлеуметтік (топтық, кластық, ... ... ... ... ... ... ... бақылау жүйесінің мақсатты қызметі, оның
бағыттылығы және маныздылығы берілген әлеуметтік жүйенің, ондағы ... ... ... ... ... тарихи – шартты, әлеуметтік –
экономикалық, әлеуметтік – саяси, әлеуметтік – ... ... ...... әлеуметтік институттар: саясат, білім,
мәдениет, мораль бағытындағы индивидтердің әлеуметтік тәртібін реттейді.
Әлеуметтік бақылау механизмі – ... әр ... ... ... көзқарас әсерінен репрессияға дейін) әлеуметтік топтар көмегімен
жеке ... ... бір ... ... ... ... ... қадағалаумен жүзеге асады.
Әлеуметтік іс-әрекет пен жеке адамның мінез-құлқының механизмдері.
Әлеуметтік іс-әрекет, жеке адам мінез–құлқы социологиясының ... ... ... ... ... ... басқа адамдардың
қажеттіліктері, қызығушылықтары және әрекеттерін және ... ... ... ... ... ... ... мақсатты әрекеттерді
бақылайды. Адамның ыстық ... ... ... екі ... адамның
кенеттен соқтығысуына деген инстинктті ... ... ... Ал ... ... ... және жеке адамның еңбек
қызметі, оның әлеуметтік институттар арқылы қажеттіліктерін өтеуі - ... ... ... ... ... ... ... қатынасын, оның
қажеттіліктерді өтеу мақсатымен қоғамдық қатынасты белсенді қолдану немесе
өзгерту үрдісін сипаттайды.
Мотиві бар және ... ... ... бар жеке адамның өз
қылықтарының және басқа әлеуметтік әрекеттерінің жинағы ... ... ... Жеке ... мінез-құлқы мен іс-әрекетінің объективті
негізі болып оның қажеттіліктері мен қызығушылықтары табылады.
Қажеттіліктер адамның сыртқы ... ... ... деген
тәуелділігін көрсетеді. Қажеттіліктер екі түрлі болады: ... ... ... ... өмір сүру жағдайын сипаттайды. Өмір ... өмір ... ... бар мүмкіндіктер және еңбек
арқылы, әлеуметтік институттар арқылы ... ... ... ... ... айналады. Мүмкіндіктеріне қарай индивид мақсатты
түрде ... бір ... ... ... бір ... мақсатымен әрекет етеді. Енді осы ... жеке ... оның мәні ... табады. Мүдде ретінде, ең алдымен, адамның
қоғамдағы орны, екіншіден, оның ... ... ... тәуелділігінің
сипаттамасы, үшіншіден орнаған әлеуметтік қатынастардан туындаған
қажеттіліктерді қанағаттандыру ... және ... ... Адам ... кірісу үшін қажеттіліктер мен мүдделерді ішкі қозғаушы мотивтерін
тануы ... ... - ... ішкі ... ... белгілі бір жағдайда
адам мінез-құлқын сипаттаушы. Мотивтер – белгілі бір ... ... ... жағдайларын орындаудағы объективті қажеттіліктерінің
және мүдделердің адам санасындағы ... ... ... ішкі ... ... сыртқы қозғаушы күші –
стимулдардан ... ... ... объективті әсерімен ерекшеленеді.
Стимул жеке адам қызметінің себебіне айналуы мүмкін, егер де ол объект пен
субъект ... ... ... ... ... ... ... бағыттар жеке адамның әлуметтік ұстанымы бола отырып, ... ... ... ... – бұл жеке адамның әлуметтік
белгілі әрекеті ... ... ... ... Құндылықтық бағыттар жоғары
деңгейдегі әлуметтік ұстанымдар бола отырып, жеке адамның өмір ... ... ... жеке ... ... ... деген ұстанамдарымен, жеке іс-әрекеттің реттейтіндігімен
ерекшеленеді. Құндылықты бағыттар жеке ... ... ... мүдделерін
көздеп, оның қызметінің стратегиялық бағытын анықтайды. ... ... ... ... оның ... ... қағидалары
түрінде болады.
Адамға жеке адам қызметін атқару бір жағынан ... ... ... – бұл бақыт. ... ... ... ... ... оңай емес. Мысалға, жауапкершілік ... ... ... ... ... бола ... жеке адамның бұл
функцияны орындамауы мүмкін емес. Ол дегеніміз, ... ... ... және екі ... ... ... ... деген
жауапкершілігі бар жеке адам қауымдастықтың өзіне де осы талапты қоюға
құқылы. ... ... болу ... ... ... ... талап етеді. Соның нәтижесінде өз ... ... ... ... сай ... ... ... социологиясы
Еңбек социологиясы – еңбекті әлуметтік процесс, әлуметтік еңбектің
қарқындылығын ... ... ... және технологиялық, қызметтің,
жағдайлардың, адамның еңбекке ... ... ... ... еңбектің
мәселелерді зерттейтін әлеуметтанудың бір саласы. Еңбек социологиясының ... ... ... ... ... еңбек социологиясы – бұл адамдардың еңбек құралдарымен
және заттарымен өзара ... ... және сол ... ұжымдарында және жеке адам қызметіндегі ... және ... ... ... ... жаңа технологиялық үрдістерінің даму
жағдайындағы және экстремалды ... ... ... ... және тағы да басқа жұмысшылар( қызметімен байланысты
мәселелер ... ... ... ... – бұл адамның және ұжымның еңбекке, оның
сипатына, мәніне, ... ... ... ... ... ... және
ұжымның еңбекке байланысының материалдық мүддесі, еңбектің мәні, еңбектің
бүтіндей мағынасының себептері талданады.
Үшіншіден, ... ...... ұжымның әлеуметтік ұйымы,
яғни позициялар, рөльдер, құндылық және ұжымдағы жұмысшылар арасындағы
байланыс жиынтығын ... ... ... ... ... ... зерттеу саласына әртүрлі еңбек құрылымына байланысты, оның
функцияларына байланысты ... ... ... қақтығыстар, ұжымдағы басқару тәсілдері, басқарушылар мен ... ... және т. б.( ... ... ... социологиясының категориялары
Еңбек социологиясының басты категориялары мыналар( еңбектің мәні,
еңбектің ... ... ... еңбекті ұйымдастыру, еңбек түрлері,
еңбектің қызметтік-себептіптік құрылымы, қызметке қатынас т. б.
Еңбектің мазмұны – бұл өндіруші ... ... ... ... түрлері, мүмкіншілік және өндірістік процесс үстіндегі ... ... ... ... ... ескеретін еңбектің сипаты.
Еңбек категориясы жұмысшылардың әртүрлі еңбектік ... ... ой ... ... немесе индустриалды, ұйымдастырушы не
атқарушы, жай немесе күрделі( бекітілуін көрсетеді.
Еңбек жағдайлары әлуметтік-экономикалық, гигиеналық, ұйымдастырушылық
жағдайларды қамтиды.
Еңбекке қатынас ... - бұл ... ... ... ... және өндіруші ортамен байланысының сипаты. Еңбекке қатынас
индивидтің қоғаммен ... ... ... және ... ... ... ... статус( арқылы көрінеді.
8.2 Еңбек қызметтің себептері
Адамның өндірістегі қызметінде басты рөльді еңбектің белсенділігінің
стимулдары мен себептері ... ...... ... ... ... саналы қозғаушы күш. Ол бір ... ... ... көптеген факторларды қамтыса, екінші жағынан, әр
түрлі адамдарға әрқилы әсер етеді.
Қазіргі әлеуметтанушылардың бірі ... ... ... ... ... ... ... бағытталған және
ол осындай зерттеудің үш ең манызды ... ... ... ... ... Ф. ... ... негізінде американ
инженерлері жасап шығарған ғылыми менеджмент. Оның теориясы ... ... ... ... күрделі еңбек дағдыларын қажет
етпейтін кәдімгі операциялармен ... ... ... ... ... ... төлеу жүйесі, тіпті, қарт және міндетіне
жауапсыз қарайтын адамдардың да ... ... ... ... ... ... және ... функцияларын ықшамдау мақсатымен
мұқият инструктаж, ... ... және ... ... ... ... арқылы еңбек операцияларын хронометрлеу - бұның бәрі өндірістің ғылыми
ұйымдастырылуы. ... ... ... ... ... ... (( ғасырдың 20–30 жылдарында американдық ғалым Э. Мэйоның
белгілі хоторндық тәжірибелерінде көрсетілген. ... ... әсер ... әр ... ... ... ... Э. Мэйо
адамдың және топтың факторлар рөлін ... Бұл амал ... ... деп аталады. Қазіргі жағдайда ол еңбектің маңызды мәселелерін
тәжірибе түрінде ... ... ... ... ... ... амалы американ
ғалымы Б. Скиннер есімімен ... және ... ... ... Мұнда материалды, әлуметтік қозғаушы факторлары қолданылады. Еңбек
үшін марапаттау еңбек үрдісіндегі белгілі бір мақсатқа ... ... ... басты міндеті жұмысшылар қызметінің нәтижесін бағалау ... және ... ... ... ... Еңбек себептерінің
қазіргі әлеуметтік концепцияларында А.Маслоу, Ф.Херцберг және т.б. ... ... ... ... ... ... және ... еңбек мотивтері теориясы адам қажеттіліктерін
анықтайды. Адам қажеттіліктерін класификациялай отырып, А. ... ... ... қаупсіздік және т. б. қажеттіліктер( және туынды
немесе мета–қажеттіліктер иерархиясы принципі бойынша өсу ... ... яғни ... ... ... орналастырады( біріншіден,
физиологиялық және жыныстық қажеттіліктер – дүниеге адам әкелу, ас, тұрақ,
демалыс т.б.( екіншіден, ... ... - өз ... ... күнге сенімділіктің, өмір жағдайларының және
қызметінің тұрақтылығының қажеттілігі, ал ... ...... ... ... оқиғалардан қамсыздану және т. б.( үшіншіден, әлеуметтік
қажеттіліктер – құштарлық, ұжым қатарында болу, қарым-қатынас, ... ... ... ... ... еңбекке қатысу( төртіншіден, беделді
қажеттіліктер – беделді адамдардың сыйластығы, қызмет сатысында өсу, бедел,
қадір және жоғары ... ... ... – шығармашылық
арқылы өз ойын білдіру. А. Маслоу теориясының маныздылығы - факторлардың
әрекеттестігінде, ... ... ... ... оның индивидке
алдыңғылары өтелгеннен кейін ғана соңғыларының қамтамасыз етілуі.
А.Маслоудың концепциясы ... ... әрі ... дамытылды. Мұнда жоғары қажеттіліктер (жетістік,
сыйлау, шығармашылық өсім мүмкіндігі( және ... ... ... ... ... ... компания саясаты, техникалық бақылау,
басқарушымен қарым-қатынас, ұжым арасындағы ... ... ... және ... ... жеке және отбасылық өмір, еңбек жағдайлары
және статус. Еңбек себептеріне ... ... ... Ф. ... жұмысымен қанағаттанбаған кездерінде орта туралы, ал
қанағаттанған кезде ... өзін ... ... ... әр индивид бір
ғана қажеттілік жүйесін емес, бір-бірінен сапа жағынан ... ... ... және адам ... әрқйлы ықпал ететін екі жүйесі бар
деген нәтижеге келді.
Бірінші топ – ... ... Олар ... және ... ... еңбектің және еңбек режимінің ... ... ... ... және тұрақпен қамтамасыз етуде
қолданылады. Қарқынды (гигиеналық( ... ... ... ... ... ... ... міндетті түрде арттырмайды.
Факторлардың екінші тобы – мотивтер – Ф. ... ... ... ... қамтамасыз етеді және ... ... және ... оның мәніне қызығушылықты және т.б.
тудырады. Олар жұмыспен ... және ... ... да Ф. ... қанағаттанушылық – еңбек мәнінің
функциясы, ал қанағаттанбаушылық – еңбек ... ... деп ... гигиеналық шаралардың профилактикасы, ортаны жетілдіру арқылы
жұмысшылардың қанағаттанбаушылығын жоюға болады. Бірақ өз ... ... тек ... ... ... ... ... еңбеке деген
талшынысын жоғарлату үшін еңбектің өзін байытатын қосымша шаралар қажет.
Эмпирикалық ... ... Ф. ... бас назар аударғаны
материалдық марапатты - жалақы, сыйақы – үнемі тиімді фактор деп ... ... ... ақша ... ... ... санау үшін тек белгілі
бір уақыт аралығында ғана ... ... Егер ... ... ... кем
төленсе, онда жалақының өсімі оны өндіріске бекітеді, ... ... ... ... әкеп соқпайды.
Мотивациялық–гигиеналық теорияның негізгі нәтижесі болып Ф.Херцбергтің
жеті элементтен тұратын еңбекті байыту теориясы саналады( клиентпен ... ... ... ... ... және есептесу, кері
байланыс, тікелей қатынас құқығы, ерікті график, ... ... ... және ... ... ие ... Осы
концепциялардың негізінде батыс компанияларымен үш ... ... ... ... ... Бұл, біріншіден, АҚШ-тағы
(қатысу ... ... ... ... (Швеция( және
үшіншіден, (сапа үйірмелері((Жапония(.
9 Басқару социологиясы
Еңбек ... ... ... осі ... ... табылады.
Басқаруға деген әлеуметтік көзқарастың негізгі үш түрлі компонентті бөлуге
байланысты. Олардың ... - ... ... мен ... ... ... мақсатты бағытталған басқарушы әсер, ол басқарудың негізін
құрайды. Мұндай әсер сыртқы (басқару ... ... тыс ... ... ... ... ... кіретін бөлімше және субъектпен орындалса(
түрінде болады. Басқарудың екінші ... - ... ... яғни ... ... ... процестері (лидерлік,
(престиж шкаласы(, бейресми ұйымдасқан топтар, ... ... екі ... ... ... ... – «бұрынғы» басқару
еңбегінің өнімдерімен қатар ... ... ... ... ... ... ұжым ... кездейсоқ қалыптасқан
ережелер мен қарым-қатынас нормаларын қамтитын ұйымдастыру тәртібі.
Берілген элементтердің оптималды сәйкестігі ... ... ... мен ... ... болатын қарама-қайшылықтарды
жою негізінде олардың интеграциясын ... ... ... көп ... ... ... бір ... ықпал ету формасынан
ұзақ мерзімді тәртіп формасына көшіруге немесе кездейсоқ ... ... ... ... «қосуға» мүдделі.
9.1 Басқару тәсілдері
Бұл ұжым, топ, жұмысшыларға деген мақсатты ықпалдың әлеуметтік
тәсілдерінің ... ... ... ... ... ... тап ... сондықтан сәйкесінше әдістерді құрайды. ... ... үш ... да қолданылады, ал келесілерін қолдану нақты
бір жағдаймен шектеулі.
Жеке кәсіпорын жұмысшысына қатысты оның ... ... ... түрлерін бөлуге болады(
1) тікелей (бұйрық, тапсырма(;
2) мотивтер мен қажеттіліктер арқылы (ынталандыру(;
3) құндылықтар ... ... ... ... және ... қоршаған әлеуметтік орта арқылы (административтік және бейресми
ұйымдарда және т. б.еңбек жағдайларын, статусты өзгерту(.
Кәсіпорынның өндірістік ... ... ... ... әлеуметтік
басқару тәсілдері келесідей бөлінеді(
1) топ құрамының ... ... ... ... ... ... жұмыс орнының саны мен орналастырылуына
байланысты((
2) ... ... ... ... басқару стилін
жетілдіру, әлеуметтік-психологиялық ... және ... ... әлеуметтік ұйымдастыру денгейінде ... ... ... және бейресми құрылымдарды үйлестіру (жоспарланған және
шындығындағы байланыс пен ... ... ... ... ... демократиялау (қоғамдық ұйымдар ... ... ... шешімдерді жасап шығаруға жұмылдыру, өндірістің
кейбір баскарушыларын таңдалуы, еңбек ... ... және т. ... ... жоспарлау (жұмысшылардың квалификациясын жоғарлату,
ұжымның әлеуметтік құрылымын ... ... ... және ... ... – бағынушы ( қатынасы
(Басшылық( ұғымы (басқару( ұғымына жақын және ... ... ... атап ... ... ... ... шешу үшін
басшылықтың бағынушылармен ұйымдастырудың ерекше түрін бөлу ... ... ... ... ... басшылықты ұйым
ішіндегі адамдар арасындағы ерекше үш жақты қатынасты талдауды көздейді.
Біріншіден, басшылық – бұл ... ... ... ... ... ... Ол бір жұмысшының басқамен ... ... ... ... ... – бұл ортақ еңбек процесіндегі жеке ... ... бірі – тым ... ... екіншісі – тым (жеке(.
Онда (еңбек процесінде( бір жағынан ұйымдастыру функциялары, екінші жағынан
атқару функциялары байланысады.
Үшіншіден, басшылық – бұл ... ... жеке ... ... ... ... ... Соңғы жағдайда оның әлеуметтік-психологиялық
мазмұны – бірін-бірі ... ... ету, ... ... ... (басшылық - бағынушы( қатынасының жақтары бір-бірінсіз өмір
сүре алмайды, олар ... ... ... болса да, салыстырмалы
дербестікке ие. (Басшылық-бағынушы( байланысын ... ... ... ... жалпы қатынастардың көрінісі түрінде зерттейді.
Басшылықтың бағынушыларға ықпал етуі, оларды ұйымның ... сай ... ... сай ... бір ... ... ... мақсат етеді.
Ықпалдың екі түрі болуы мүмкін( тікелей ... ... ... ... ... ... Бірінші жағдайда басшылық
қоластындағыларының іс-әрекетіне бағытталған және сәйкес ... ... ... ... санкциямен бекітіледі. Осының
нәтижесінде талаптарды орындамағаны үшін ... ... ... оның ... ... артады. Өзінің шектен тыс
формасында (басшылық-бағынушылық( қатынасы ... ... ... ... ... атқарушының мүдделерімен сәйкес келмейді, оларға қарама-
қайшы. Екінші тәсіл жұмысшының мотивтері мен ... ... ... ояту жеке ... ... ... ... түрінде болатын
қажеттіліктерді қанағаттандыру арқылы жүзеге асады. Тікелей ықпалда мұндай
компенсация болып жағымсыз ... ... ... ... ... сәйкесінше ықпал ету арқылы «өзін-өзі күшейту» есебінен
жүзеге асады (арқылы іске ... ... ... ... жеке
ерекшеліктері қалыптасады, сондықтан, басшылықтың түрлі стильдері болады.
Басшылық стилін – ... ... ... ... ... ... жеке ерекшеліктері ретінде анықтауға
болады. Ресми ұйымдастыру шеңбері, басшының оған бағынышты ... ... ... ... ... бір ... мінез-құлқын таңдауға
мүмкіндік береді. Осы шеңбердегі саналы таңдау немесе кездейсоқ тербелістер
болмай ... және ... ... ... мәдениетіне,
мінезіне, тәрбиесіне, біліміне байланысты, яғни ... ... ... ... ... тән ... және ... факторлармен детерминацияланады. Басшылық стильдерін мынадай басты
түрлерге бөледі( авторитарлық – басшы қол ... ... өз ... ... ... ...... біріккен
шешім қабылдауға жұмылдырылады әлсіз басшы басқарушылықтан өз ... оның ... ... ... Басшылық стилі басқару мәдениетімен
тығыз байланыста.
Басшылық ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлқына жанама ықпалы, оның еңбекке жұмсаған күшіне
компенсация ретіндегі жеке адамның қажеттіліктерін қанағаттандыру арқылы
мотивациясы. ... ... ... ... бір ... күшті
ынталандырады, оған тікелей бұйрық беруден гөрі жақсырақ нәтиже береді.
Бірақ ... ... ... ... етуден күрделірек.
Стимулдар жүйесіне мотивтер және қажеттілік жүйесі қарсы ... сол екі ... ... ... ... ғана ... (материалды( және (моральды( болып бөлінуі шартты. Сыйақы
тек ақшалай марапат қана емес, сонымен бірге, мойындау, ... ... ... ... басқаруда қолданылатын стимулдар жүйесін
кеңейту кіреді. Стимулдар болып еңбек жағдайлары, жұмыс ... ... ... қарым-қатынас және т. б. болуы мүмкін, ... ең ... ... ... ... еңбек төлемі принципінің толық жүзеге
асырылуы болып қала береді. Қазіргі өндірістің ... ең ... ... ... жеке жұмыскердің соңғы өнімге үлесі анық емес
болады. Осыған орай еңбек ... және ... ... формасы
(бригадалық тәсіл, ұжымдық бөлімшелер және т. б.( іске ... ... ... ең ... ... не? ... бұл оның қабылдаған шешімдері.
Басқарушылық шешімдер – бұл ұйымдағы ... бір ... ... ... ... ... ... шешімдер түрі бөлініп
шығады:
1) Қатаң детерминацияланған ... ... ... ... ... ... етпейді, не шамалы ғана болады. Бұл жағдайда
шешім субъектісінің тұлғасы оны ... ... ... ... ... ұйымдастырушылық ережелермен (заң, инструкция, жоғарғы
инстанция бұйрығы және т. б.) ... ... ... екі түрлі болуы
мүмкін: а) стандартталған, күнделікті ... ... ... ... ... ... жұмыстан шығару туралы, жұмысқа байланысты аурулар бойынша
төлемақы төлеу туралы шешімдер) және ә) ... ... ... ... басқа шешімдерді орындау мен дамыту бойынша және олардан туындайтын
шешімдер (бұрын ... ... ... ... ...... ... детерминацияланбаған) шешім
субъектінің индивидуальді үлесін білдіреді. Онда тербеліс диапазоны маңызды
болуы мүмкін. Бұл ұйым үшін өте ... ... ... Мұнда да 2 түрді
бөліп көрсетуге болады: а) эпизодтық және жергілікті сипаттағы жағдайлық
шешімдер (мадақтау, ... жеке ... т. с. с.); ә) ... яғни ... белгілі бір элементін өзгеруге бағытталған
(ресурстарды қайта бөлу, жаңа мақсаттарды ойластыру, әкімшілік ... т. ... ... ... ... тек басшы – бағынышты тік қатынастарын ... ... ... ... ... тән. ... ұғымы әдетте екі мағынада болады: кең және тар. Кең мағынада “өзін-
өзі басқару” ұғымы ... бір ... ... ... ... ішкі проблемаларына байланысты шешімдерді қабылдауға
құқылылығын білдіреді. Бұл мағынада өзін-өзі басқарудың қейбір деңгейі кез-
келген ... ... т.б. тән. ... ... ... ... ... мағынада, өзін-өзі басқару – ұжымдық басқару, ұйымның ... ... ... ... жұмысына қатысуы, ... ... ... ... ... ... Өзін-өзі басқару –
бұқаралық, ұжымдық немесе топтық ауқымдағы әлеуметтік ықпалдың ... ... ... ... ... тиімділігін
арттырады және еңбек ұйымдарындағы маңызды даму факторын құрайды. Өзін-өзі
басқару процестері ... де, ... де рөль ... ... ... ... байқалады.
Басқару циклының соңғы ұғымы – бұл “әлеуметтік реттеу”. Ол ... ... ... және оған ... ... ... байланыстар) енгізу арқылы дамыту ... ... ... ... ... ... ... білдіреді.
Әлеуметтік реттеу жанама басқару болып табылады және (“тікелей” басқарумен
қатар) объектіге қажетті нәтижені беру және оған жету ... ... ... ... Әлеуметтік реттеу арқылы басқару субъектісі тұрғысынан
қалаулы басқару объектісінің мотивациясы мен мақсатты ойлауды ... ... және ... ... болады.
9.5 Қазіргі жағдайда менеджменттің дамуы
Қазіргі қоғамның дамуы ... ... ... әрі ... ... Мемлекеттік, саяси және экономикалық тұлғалар
өзгеріп, жаңа ... және ... ... ... ... ... ... ұйымдасқан әлеуметтік жүйелердегі басқарудың
маңызын елеулі арттырады.
Әлемде жұмыс күшінде және біріккен еңбек құрылымында ... ... ... ... Енді ... білімі төмен, тіл алғыш
атқарушылармен емес, мамандармен көп кездесетін болды. ... ... ... құрылысы бойынша кәсіби маманданған еңбекті кең
пайдаланады. Сондықтан, қазіргі менеджерлер басқару ... іске ... ... ... және ... білетін жұмыскерлерді басқарады.
Сонымен қатар, жұмысшылар құрамы да өзгереді: егер бұрын шаруалар,
жұмысшылар және сервистік ... ... ... қазіргі экономикада
басты маманданған топтар болып “басқарушылар және ... ... ... ... ... ... динамикасын анықтайды.
Басқаша айтқанда, басқарудың ... ... ... ... ... ... ... мен түрін өзгерту
қажеттілігіне әкеп ... Ал бұл ... өте ... және ... толық зерттелмеген. Өндірістік менеджмент ұлттық экономиканы
ұйымдастыру қағидаларын ... және ... ... ... ... ... ... ие болады.
Өндіріс құрылымын, экономикалық ... ... ... ... және ... ... дисбаланс, жекеменшік
революциясы және тұтыну жүйелері кәсіпорын дамуындағы белгісіздік ... ... ... ... ... ... ... өзара міндеттерді орындау ортақ экономикалық кеңістіктің бөлшектенуіне
әкеледі. Мұндай жағдайда әр аймақ, әр өндіруші ... жеке ... ... ... қажет.
Осылайша, әлеуметтік-экономикалық жүйенің түбірлі трансформациясы
нарықтық реформалардың арнайы ғылыми-басқармалық ... ... ... ... өнделуді қажет етеді:
- реформалау процесінің басқарылу мәселелерін және
реформалардың ... ... ... ... ... қасиетінің пайда болу мәселелері, яғни,
мәдениеттің өзгеруі және менеджменттің технологиялық тәсілдері;
- өндіріс сапасына ... ... ету ... ... ... ... ... елеулі ерекшеліктері бүкіл басқару
философиясының және ... ... ... ... әкеп ... Бұл ... ... отырып, Ю.Г.Волков және
И.В.Мостовая өндірісті ұйымдастырудың төрт басты жаңа ... ... ... ... ... және ... өзгерістерге жауап түріндегі қазіргі ... ... ... және клиенталдылықты енгізу негізінде
өндірістік ... ... ... ... жаңа ... ... прогностиканың дамуын
есептей отырып менеджментті инновациялау;
4) антикризистік ... ... ... ... ойынан социократикалық ойлауға көшу, ортаны құраушы ... ... ... экологизациялау.
Бүгінде көптеген кәсіпорындарда қоғаммен байланыстың арнаулы бөлімдері
пайда болуда, себебі, жеке фирмалардың өндірістік және ... ... ... ... ... және ... ... қоғамдық
пікірдің сипатына байланысты. Басқаша айтқанда, қазіргі менеджмент ... ... ... философты қызықтырмай қоймайды:
әкімшілікті реттеу және ... ... емес ... ... ... айналып бара жатыр. Және де ол қызметтестікті іске асырудың
құндылығы, қажеттелігі және ... ... ... ... ... ... ... орай, мамандар қазіргі өндірісті басқару формаларын ұйымдастыру
мәселелеріне байланысты мәселелерді зерттеуге көп көңіл бөледі.
Бірақ ... ... ... және ... әрекеттестіктің
жаңа түрімен қаланған инновация енгізу қағидаларының ... ... ... ... ... ... адам ... әлеуметтік басқарудың
сапасы қазіргі өндірістің ... ... ... және ... әкелудің басты факторы болуы мүмкін.
Өндірістік саладағы инновациялық менеджменттің басты қағидалары:
1) валеологиялық (превентивті, антикризисті, ... ... ... ... ... синергетикалық (инновациялық, эвристикалық, барлаушылық,
ықтималдылық);
4) социократикалық (адамның орталықтандырылуы, ... ... ... ... әдеттегі басқару мен
бюрократикалық басқару түріндегі ... ... ... ... Ол ... ... “үйлестіру” моделіне және “технократикалық”
ойлау стилінен жаңа “социократикалық” басқару стиліне ... ... ... ... ... көшу жағдайларындағы
әлеуметтік үйымдастырудың өзгеруінің тоқыраушылық процесінде ... ... ... ... ... ... ... топтарының статусы
төмендейді, жұмыс күші ... ... ... емес ... ... еңбектің үлесі азаяды, жасырын жұмыссыздық дамиды. ... ... ... ... ... іске ... ... жоюға
болады.
Қазіргі еңбектегі және өндірістегі өзгеріс сапалық сипатта болып
келеді. Олар тіпті жеке ... да ... және ... ... ... да бейнесін табады.
Менеджменттің жаңа философиясының іске асуы, ең ... ... ... және ... ... мен жұмысшылардың
қызметтестігінің қарқындылық жүйесін құру және басқарудың ... ... ... ... адамдар үшін өмір сүру жолынан ... ... ... ... ... Н.А. ... ... – Алматы, 1997.- С. 192.
2 Вебер М. Избранные произведения. – М., 1990. – С. 25.
3 Волков Ю.Г., ... В.Н., ... А.В., ... С.И. ... лекций: учебное пособие. – Ростов-на-Дону. – 1999. – С. 97.
4 Давыдов Ю.Н., Гайденко П.П. История и рациональность: социология ... и ... ... – М., 1992. – С. ... ... Т.И., ... Р.В. ... экономической жизни.
Очерки теории. – Новосибирск, 1991. – С. 65.
6 Giddens A. Sociology. Cambridge, 1989. - p. 7.
7 Как ... ... ... ред.
М.К.Горшкова. – М. – 1990. – С. 23-47
8 Конт О. Курс ... ... ... вып. 4.- СПб., 1912. – С. ... ... Д. ... ... – М., 1988. – С. 76.
10 Мацковский М.С. Социология семьи. ... ... ... – М., 1989. – С. ... ... М., Альберт М., Хедоури Ф. Основы менеджмента
(перевод с ... – М., 1992. – С. ... ... В.Г. ... – М., 1990. – С. 20.
13 Очерки по истории теоретической социологии XIX – нач. XX ... 1994. – С. ... ... ... социолога. – М., 1983. – С. 38.
15 Рабочая книга социолога. – М., 1983. – С. ... ... А.А. ... – М., 1997. – С. 44.
17 Смелзер Н. Социология. – М., 1994. – С. ... ... ... ... ... – М., 1990. ... 52-57.
19 Тажин М., Б. Аягапов. Социология негіздері. – ... – С. ... ... ... о ... социологии.// Социологические
исследования. – М.,1990. – № 2.- С. ... Ядов В.А. ... ... ... ... – М., 1987. – С. 35-67.
-----------------------
1
1
4
2
2
4
3
3

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 77 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Білім беру әлеуметтануы19 бет
Білім әлеуметтануы7 бет
Басқару әлеуметтануы19 бет
Дін әлеуметтануы7 бет
Дін әлеуметтануының қалыптасуы мен дамуы22 бет
Девианнттық мінез-құлық әлеуметтануының өзектілігі19 бет
Жастар әлеуметтануы17 бет
Жастар әлеуметтануы туралы19 бет
Жеке адам әлеуметтануы11 бет
М. Вебердің әлеуметтанудағы көзқарастары6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь