Тәңірге, жер-су, ұмайға табыну. Дала дәстүрінің жалғастығы

КІРІСПЕ
ТӘҢІРГЕ, ЖЕР.СУ, ҰМАЙҒА ТАБЫНУ. ДАЛА ДӘСТҮРІНІҢ ЖАЛҒАСТЫҒЫ
ШАМАНИЗМ ЖӘНЕ ПҮТҚА ТАБЫНУШЫЛЫК, САБАҚТАСТЫҚ МӘСЕЛЕСІ. ОЛАРДЫҢ ӨШПЕС МАҢЫЗЫ
БУДДИЗМНІҢ ПАЙДА БОЛУЫ.
ИДЕОЛОГИЯЛЫҚ БІРЛІК ҚҰРУДАҒЫ ДІННІҢ
ӘМБЕБАП ТҮРІНІҢ КАЖЕТТІЛІГІ
ХРИСТИАНДЫҚТЫҢ ТАРАЛУЫ (НЕСТОРИАНДЫҚ ПЕН ЯКОВИТТІК)
ЗӘРДҮСТІЛІК. ОТҚА ТАБЫНУ
Қазақстан территориясының көптеген аймақтарында бір-бірінен ерекшеленген көптеген діндер болды, сондықтан да ертедегі Қазақстанның діни-философиялық көзқарасын талдау ерекше қызығушылық туғызады.
Негізінен, дәстүрлі ойлау бойынша, дін дегеніміз ғылымға қарсы тұратын идеалистік дүниетаным түрі болып саналады, сондықтан да ол заңды түрде өткен замаңда қалуға тиіс ескінің жұрнағы, ал оны тарихшылар мен археологтар зерттесе орынды болады деген пікір қалыптасқан еді.
Екі ғасырға созылған, мемлекеттік деңгейде қолдауға ие болған атеизм дінге өте қатты соққы берді. Ал бұл қоғамның моральдік бейнесінде көрініс тауып, адамдардың мінез-құлқының абсолютті түрде құлдырауына әкеліп соқтырды.
Қатты күйзелістер дәуірінде әрдайым болып жатқан коллизиялардың мәнін түсінуге, әлеуметтік дау-дамай мен өзгерістерді талдауға қажеттілік туыңдайды, осыдан келіп шіркеулерге, діндерге және т.б. діни формаларға жүгіну туындайды.
Ежелгі Қазақстандағы діни-философиялық аспектіден негізгі ілімдер Тәңірі, Жер-Су, Ұмайға табыну, шамандық, Митраға табыну, Буддизм, манихейшілдік, христиандық (несториандық және яковиттік), зороастризм концепциялары болды. Діни сенімдердің көптігі мен әртүрлілігі Қазақстан халықтары мәдениетінің байлығын, дүниетанымдық бағыттарының көптүрлілігін аңғартады және бұл дүние танудың әр-түрлі философиялық негізінде айқын білінеді.
Исламның сүннит ағымы бір ғана дұрыс ілім деп қалыптасып қалған пікір болғандықтан сенімдердің мұндай әдеттегіден тыс көптігін зерттеу біршама қорқыныш тудырды. Өйткені, тарихта әртүрлі сенімдердің болуы біртұтас монотеистік діндердің пайда болу негізін жоққа шығарады.
Діни сананың шығу тегі қайырымды күштерге табынуға негізделген, ал осының арқасыңда өмірдің өзі мәнге ие болып, тіршілік ету әдістері пайда бола бастайды. Дөл осы қайырымдылық және оның артындағы табиғи күштерге табыну алғашқы болып саналады, ал осының негізінде қыр-сыры көп өмір үшін күресте адамдарға көмек көрсетуші белгісіз күш құбылысына мәңгілік ризашылық пайда болады.
Бұл жағдай қайырымдылар және зұлымдар күресін кайырымдылықтың бастапқы түсінігі негізінде құрастырылған деген баға беруге әкеледі. Сонда, қайырымдылық көрсетуші мен зұлымдық ойлаушының мәңгілік күресі шындыққа діни қатынас үшін екінші орында болады, ол бастапқы қайырымдылық көрсетуші күшке сенуден шығып отыр. Осылайша, Тәңірге табыну өмірге келеді.
        
        Кіріспе
Қазақстан территориясының көптеген ... ... ... ... ... ... да ертедегі Қазақстанның діни-
философиялық көзқарасын талдау ерекше қызығушылық туғызады.
Негізінен, ... ... ... дін ... ғылымға қарсы тұратын
идеалистік дүниетаным түрі болып саналады, сондықтан да ол заңды ... ... ... тиіс ... ... ал оны ... ... зерттесе орынды болады деген пікір қалыптасқан ... ... ... ... деңгейде қолдауға ие болған атеизм
дінге өте қатты соққы берді. Ал бұл қоғамның моральдік бейнесінде ... ... ... ... ... ... әкеліп
соқтырды.
Қатты күйзелістер дәуірінде әрдайым болып жатқан коллизиялардың мәнін
түсінуге, ... ... мен ... ... ... ... келіп шіркеулерге, діндерге және т.б. діни ... ... ... ... ... ... ... Жер-Су, Ұмайға табыну, шамандық, Митраға табыну, Буддизм,
манихейшілдік, ... ... және ... ... болды. Діни сенімдердің көптігі мен ... ... ... байлығын, дүниетанымдық ... ... және бұл ... ... ... философиялық
негізінде айқын білінеді.
Исламның сүннит ағымы бір ғана ... ілім деп ... ... ... ... мұндай әдеттегіден тыс көптігін зерттеу біршама
қорқыныш тудырды. Өйткені, тарихта әртүрлі сенімдердің ... ... ... ... болу негізін жоққа шығарады.
Діни сананың шығу тегі қайырымды күштерге ... ... ... ... өмірдің өзі мәнге ие болып, тіршілік ету ... ... ... Дөл осы ... және оның артындағы табиғи ... ... ... саналады, ал осының негізінде қыр-сыры көп өмір үшін
күресте ... ... ... ... күш ... ... пайда болады.
Бұл жағдай қайырымдылар және зұлымдар күресін кайырымдылықтың бастапқы
түсінігі ... ... ... баға ... әкеледі. Сонда,
қайырымдылық көрсетуші мен зұлымдық ойлаушының ... ... ... ... үшін екінші орында болады, ол бастапқы қайырымдылық көрсетуші
күшке сенуден шығып отыр. Осылайша, ... ... ... ... ... ... ... ДАЛА ДӘСТҮРІНІҢ ЖАЛҒАСТЫҒЫ
Жоғарыдағы көк аспан көне түрік дүниетанымының темір қазығы тәрізді.
Бұл қазықты ол жоғарғы ... ... ... тірегі Жер мен ... ... әлем деп ... ... Аспанға (Тәңірге) табыну діни
нанымда маңызды орын алады, бұл түсінікті де, сондықган болар Көкке табыну
түркілер ... кең ... ... ... ... ... ... аспан күмбезін шарлайды, түрік қағандары да Аспанға
ұқсас, асқақ, ... ... ... дейді. Көне түркі жазба мұраларында
былай делінеді: «Аспан менің әкем Ильтериш-қаған мен анам ... ... ... ... ... ... ... асқақтатты.
Көк Аспан мен Жер - Суға табынушылықтың пайда болуын адамның ... ... ... оның ... ... ... пен
зілзаладан сақтайтын, азық-түлікпен қамтамасыз ететін ізгі ... мен ... ... ... білдіру ниетімен байланыстыруға болады. ... ... ... ... ... ... жоғарғы Көк аспан әлемі бар ... ... ... Көне ... үшін ... ең биік шыңның
Хан-Тәңірі атануы да кездейсоқтық емес.
Аспанды жоғары ... ... ... және малшылардың тиімді қозғалыс
бағыттары мен ... ... ... ... оның әртүрлі
құрылымдарында қайта қалпына келтіруге мүмкіндік ... Бұл ... ... ... ... ... Бұл аспектіге тереңдемей-ақ,
Аспан образындағы эмпирикалық шындықтың үш тұтас ... атап ... ... оны ... - ... болады.
Екіншіден, ол рухани рәмізділік, ... ... ... ... ... бұл ... әрі ... әрі идеалды болғандықтан
әртүрлі ипостастарда әрекет ете ... ... өз ... ... пен
рәміздің бірлігі, ал бұл жайдың салдары өте маңызды.
Ежелгі қазақтардың болмыс ... ... ... ... ... ... ... оралу олардың дүние түйсінуіндегі Аспан
ұғымына түсінік беруді қажет ... ... ең ... ... ... Шолпанды
іздейді (шопан Шолпанды іздейді), Темірқазық пен Жетіқарақшының орналасуына
қарайды. Шолпан жұлдызының ... ... ... шопандар оны барлық
адамдардың ата-мекені, жан тәнге ... ... соны ... ... ... ... аспан денесі мен оның ... ... ... ... ... синкретті тұтасуын көреміз.
Реалдылық пен ... ... ... бұл ... ... ... Сол сияқты Айды көне бақташылар ... ... ... ... оның ... қара ... ... кәрі кемпірге ұқсаған
толық ай кезінде ерекше байқалады.
Көріп отырғанымыздай, Тәңір тылсым мәңді Аспан, құдайылық қана ... көне діни ... ... жаратушы бастау болды.
Жер-Су Тәңірімен байланысты ғана емес, оған қарама-қарсы тұрған жер
беті ретінде ... ... ... ... ... өмір ... еді. ... қазақтарда Алтай сияқты таулы жерлер де аз емес.
Мысалы, Көк бөрі аяқ-қолы жоқ ... ... одан ... ... ... ... еске алайық. Құдіретті Жер-Су құдайлары түркілерді
қоршаған дүние оларға жаз басы көрінгендіктен құдайлық қасиетке ие болды.
Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... жер мен суды өзімдікі және басқанікі, досымдікі және жауымдікі ... өз жері мен суын ... ... ... ... ... ... тап территориясымен салыстыру бұл түсінікті құдайлық қасиетке
теңеп, оны киелендіруге әкелді.
Тәңір жоғары ... ... ... ... табылса, соған сай ... ... ... ... ... ... құнарлылық Жермен
байланысты болды. Көктемгі қайта түлеу (жыл басы ... ... өнім ... ежелгі түркілер мейрамы осыған дәлел. Бұл көпшілікке урандық Тәңір
мен хтондық Жер-Су ... ... ... ... Егер ... енді ... ... белгілерге ие бола бастаса, ... ... ... салыстырылды. Алайда, ежелгі түркі нанымдарында тағы бір ... ... да ... Ол - ... ... ... кейіннен өнер
атаулының қорушысы болды) Салыстырмалы мифологияда оған ... ... ... ... ... ана ... көптеген ғалымдар ежелгі үнділік
Умамен салыстырады. Ұмай терминінің өзі ... ... ... ... Ал бұл осы ұғымның аналық бастаумен байла-нысын көрсетеді.
Абақан өзенінен табылған көне ... ... ... ... "Бу ... баг біз, біз уіа алпар озін алаті ... ... ... ат ... ... уч аріг алмадын іыта азанчума козунчума адырылма іч алінму иіу
ардамим. — ... ... Ұмай бег, ер ... мұрагеріміз. Өзіңді өзің
қинамадың. Үш ердің өз арғымағы ажырасар-да...Сен менің жақсы әдеттерім мен
үміттерімнен айырылма. ... ... ішкі ... рөлі ең ... адам баласының тууы соған тәуелді ... ... ... ... ... ... ... мысалы,
армян авторы Каганкатваци албан епископы Исраэлдің хазарларды шоқындыруын
суреттей келе, ... ... ... ... облысындағы
Билікөлден тас тұғыр табылған, ол Тәңір мен Ұмай ... ... ... ... ... ... Бұл ... патшайымдарды Ұмаймен
салыстыру кең таралды: Умай тег огим (Менің ... Ұмай ... оның ... тіршілік иесі ретіндегі маңызының артқандығын көрсетеді.
Ұмайға табыну белгілі бір дәрежеде ... ... ... ... ... ауыр ... жас ... оның атын атап шақырған, жаңа
туған жас сәбидің ... ... ... Ұмай ... келіп оларды күтіп-
бағып, шомылдырып кетеді деп ... ... ... ... ... бұл ... оны ... отырады. Ол балаларды көркем өнерге,
ән салуға, жыр айтуға үйретеді, олардың бойындағы ... ... ... Ұмай ... ... мен ... ... сол
уақыттағы ғылымды дамыған деп айтуға болмас) қолдаушысы болып көрінеді. Бұл
тұрғыда қазақтарда әлі ... ... ... жас ... ... тәрбие,
білім беру және рухани жетілу Ұмай есімімен байланыстыруының маңызы зор.
Ұмай ... ... ... ... ... ... ассоциациалануының ролі ерекше. Жақында Алматы қаласында "Ұмай"
атты сурет галереясы құрылып, қызмет етуде. Бұл ... ... ... ... мен ... арасында кең таралмағанын, оның осы күндері
де, ... ... ... оның ... ... ... тануға шақыру көрініс
тапқанын аңғартады. Қазақтарда ... ... ... ... ... келе ... жыртыс беру, ағаш бұтағына мата байлау рәсімдері осы
архаизмнен бастау алады және ... ... ... ... ... алуға
байланысты. Бұл жерлеу рәсіміңде айқын байқалады. Жан тәннен бөлініп шығып,
туыстарының жерлеу ... ... ... ... ... ... ... жаны ұшып келіп, екеуі қырық күн бойы жерлеу, еске ... ... ... Егер салт-дәстүр бұзылмай, қалыпқа сай өткізілсе
екеуі төменгі әлемге аттанады. Кейде жанды төменгі ... ... салу ... ... және ... ... ... көне наным-сенімдерде Төменгі әлем
туралы түсінік бар. Онда өлім құдайы, жер асты патшасы Ерлік өмір ... жаны ... соң ... түседі. Бұл әлемде адамның көз жасынан құралған
Тоймадым өзені ағып жатады. Белгілі орыс этнографы А.В.Анохин: «осы ... ... ... ... бар, ... ... жаны соның иелігінде деп
жазады. Ерлік әр түн ... жер ... ... ... ... жандарын
өзімен бірге алып кетеді. Ол сұлу қыздарды аспаз-күң, ал жас жігіттерді
атқосшы етеді. Бір күні ... өз ... ... ... ... ... ... ол Ерліктің қаруына басқа оқ дәрі ... ... ... қару ... ... жарылыс шығады. Ерлік қаруын тастап, жер
астына қашады. Содан бері ол адам ... алып ... өзі ... жіберетін болыпты»- деп жазады. Адамдар әртүрлі болады.
Алдымен, бір аңызға сәйкес, бар ... ... ... адам ... Ақ және қара ... ... ... бір-біріне қарсы тұрады. Қара адам
пайда болып, ол зұлымдықты, соғыс пен араздықты туғызады. Сол кезде ақ адам
да дүниеге ... ол ... ... ... пен жылу ... күн ... қозғалысын реттеп, әлеуметтік өмір бітімдерін қалыпқа келтіреді.
Осыған орай, адамдар да әртүрлі болады. Ақ ... ... ер ... ізгі
рух болып табылады. Ол адамдарға күш-қуат беруші, қорған болып ... ... ... рухтар өмір сүреді. Олар қайтыс болған дінбасылардың
рухы, ... ... ... ... Қара ... әйелдер мен ерлер - ең
жаман рухтар, олар өте қатыгез. Кең ... ... ... ... ... бес жағымсыз сезім бар. Олар: даңғойлық, құмарлық, ашу,
көре алмаушылық, надаңдық. Бұл бес ... ақ ... ... ғана жеңе ... осы бес удың ... шыға ... қалады. Сондықтан, ортаңғы ... ... ... ... ... қара ... ... құтқарып, емдетіп, болмыс
айналымындағы құдайларды ауыстыратын ... ... ... ... хабар
бар. Бұл жерде әрбір дінге тән ... ... аман ... ... өмір сүруге үйрететін миссия келеді деген идея кездеседі.
Әзірге дүниеде мейірімділік аз, қатыгездік пен ... мол, ... ... өсуі ... одан әрі ушықтырып жібереді. Сөйтіп,
адамдардың тұрмысы адам төзгісіз болды. Барлығы ... ... ... ... ... ... ... келуін күтті.
Міне, сөйтіп, болмыстың таза нәрестесі де келеді. Жарық дүниеге, құдайларға
барып, жақсылық жасауға жіберуін өтінді. Даналық ... ... ... ... деп кеңес береді: «құдайларды үйретем деп әуре болма, ... ... ... ... ... әуре ... олардың өмірі
жеңіс пен жеңілістің толғанысына толы, жан-жануарды оқытып әуре ... ақыл жоқ. ... ... ... ... ... ... болмыс
нәрестесі патша келінінің құрсағына қонады. ... ... жаңа ... жаңа ілім ... Оның мәні, зұлымдықпен күресу, бес ... ... ... тән қапасын жою, ол үшін лхомоға сиыну қажет. Өсіп-
жетілген ... «аса ... ... ... ... ... лхомо
сферасын, мәнді жүзеге асырды, Жер-Сумен жарықты, Жер, Су, От пен ... ... ЖӘНЕ ... ... ... МӘСЕЛЕСІ. ОЛАРДЫҢ ӨШПЕС
МАҢЫЗЫ
Көне түркілердің анимистік көзқарастары шаманизммен ... ... ... әлі ... ... ... Бір-бірімен тылсым
арқылы жалғасқан үш дүние (жоғарғы, ортаңғы, төменгі) оларды ... ... ... яғни шамандарды талап етті. Бақсы зікір салған
кезде экстазға түсіп, үш ... ... ... ... ... түсуді шаманизм деп атаған, ол ертеден келе жатқан ... ... ... ... ... ... ... және сексуальдік экзальтация барысында қол ... ... ... ... ... Ата ... ол ... Ш.Уәлиханов
жазған еді. Біз Қорқыт Атаның қазақтарды және оларға көршілес ... ... ... ... халықтарының аңыздарын жырлауға үйреткенін
атап өтейік.
Жосалы қаласының маңында Сырдария жағасында орналасқан оның ... ... жер ... Бұл ... ... ... ... алады. В.В.Бартольд "Қорқыт егер оғыздардан мұраланса, бұл табынудың
Сырдарияда мыңдаған жыл тарихы бар, ... ... ... ... ... X ... болды" - деп жазады. Әрине, VIII-ғасырда өмір сүрген
Қорқыт-ата Қазақстан тұрғындарының тарихындағы алғашқы шаман ... ... ... ... ... ... басында жатыр деп айтуға
болады. Алайда, Қорқыт шамандық патриархтың, бақсы мен ... әнші ... бар ... өз бойына жинақтаған. Бұлардың ... ... әлі ... ... ... ... Өзбек тіліндегі "бахшы" елші,
шаманмен қатар жыршы, халық аңызшысы дегеңді білдіретіш құпия ... ... ... ... болып зерттеген Ш.Уәлиханов болды. Ол бұл
тақырыпқа "Қырғыздардағы ... ... ... ... еңбек жазды.
Бұл құбылысқа қызығушылық танытып, ... ... ... ... ... ... Ф.Поярков, А.Диваев, Б.Досымбековтерді
атауға болады. Ал ... ... ... зерттеуде И.АЛеханский,
Ә.Х.Марғұлан, Ә.Қоңыратбаев атты Қазақстан ғалымдары көп еңбек сіңірді.
Ш.Ш.Уәлиханов шамандықтың мәні мен ... ... ... ... бір жағынан табиғатқа бас ию; адам ... ... ... және өмір ... ... ... ... өткір материализм
ретінде танылады. Екінші жағынан, адам өліп бара жатып езі ... — ал бұл ... ... Бұл идея мифологиялық қателіктерге
ұшырамай, қоғамдық шарттарға және зандарға ... ... ... жоғарылата түседі.
Шаманның көзқарасы бойынша, кез-келген сырқаттың материалдық негізі
жоқ, ол құдайлар мен рухтардың ... ... ... ... ... ... ... адам-шаманның араласуын талап етеді. Жеңіл
сырқатты шамандар әлі күнге дейін дұға оқып, үшкіру, ал ауыр ... ... ... ... Егер ортодоксальді шамандар үшін дабыл қағып зікір
салу тән болса, ... ... ... ... сай рухтарды Үлы, Орта, Кіші деп бөлген және осыған ... ... ... да топ-топқа бөлген. Үлы бақсылар барлық
ауруларды ... ... ... ... толғақ қабылдаған, өз рухтарын
албастымен күреске шақырған. ... олар ... ... ... ... ... темір жалаған, кеудесін балғаменен сабалаған.
Бұл манипуляциялар қобыз әуені, ән ... ... ... мәнісі
рухтарды шақыру болды, ал бақсы соңында аузынан ақ көбік ағып, ... ... ... ... ол ... алған аянды жариялаған, бұл аян
міндетті түрде орындауды талап еткен. Сеанс кезінде ... ... ... ... инелер пайда болғанын, ал қолдарында тырнақтардың ... ... ... де ... ... ... та, ... та жазмыштан, ал шамандар
өздерінің жебеушілерінің арқасыңда бұл жазмышты болжай алады деп сенді.
Қазақ ... дию, ... ... ... жындар, марту - зұлым
рухтар болып саналады. Олар адамға тек зұлымдық, жауыздық жасайды.
Мысалы, марту әдетте аяғы ауыр ... ... ... ... ... рухтардың әсерінен ... ... Бұл ... қамшымен сабалау, атын атап шақыру және ... ... ... ... жүзеге асады. Кейде бақсылар науқасты емдеу
үшін ыстық темірді ... ... оны ... алып, зұлым рухтарды қуып шығу
үшін оны ... ... ... соң олар ... ... ... ... өкелген шайтандарды қуады. Бақсының негізгі құралы қобыз, сондықтан ол
киелі аспап саналады. Кейде қобыз орнына домбыра қолданылған ... ... ... мәдениет пен бақсылық өнері исламмен тұтасып кеткен.
Алайда, дәстүрлі сенімдер сілемі әлі де сақталуда. Бұл ... ... ... жері ... айтқанда, құмалақ ашқанда, айналайын, Тәңір жарылқасын
дегенде, Тәңірберген деп есім бергенде және т.б. ... ... ... үшін ... сана қалыпты жағдай. Қазіргі кездегі бір бақсы 11
жасында оның алдынан түйеге мініп кесіп өткен, бет ауызы ... ... ... ... ... қыз ... ... қайтып оралғанын да
білмейді. Ол бет алды күле береді, одан соң оның бет ... ... ... ... кішірейіп кетеді. Ол шамандықты қабылдағанша басы айналып,
қорқынышты түстер көреді. Жөнсіз сөйлеп, ... ... ... ... Жасы ... сайын бақсы өзгерген сана жағдайына
бойлап ене береді Шамандықтың ... ... ... ... көп ... Адам ... тек жеке тұлғанікі болып табылмайтын элементтер
бар ... ... ... Бұл жерде ежелгі адамның биологиялық және
саналықсыз дамуы туралы айтуға ... ... ... ... қамтиды және ол кезде адам психикасының
көне бөлігі, тұрпайы парасаты ... ... Адам ... тек жеке тұлғаға
ғана тән емес психикалық бітімдер сол ... ... олар ... ұяланады. Олар әдетте тікелей түқым қуу арқылы беріледі. Адамның
көне санасы тек сол халыққа тән ... ... ... мен ... ... ... ... Сонда құпияға толы халық мифологиясы
негізгі білім көзіне айналады. Бұл білім көзі бақсы үшін де, ... ... ... үшін де маңызды.
БУДДИЗМНІҢ ПАЙДА БОЛУЫ.
ИДЕОЛОГИЯЛЫҚ БІРЛІК ҚҰРУДАҒЫ ДІННІҢ
ӘМБЕБАП ТҮРІНІҢ ... ... ... діндердің ішінде алғашқысы болып буддизм
келді. Бумынның ұлы Мұханқаған осы дінді қабылдады, ал оның мұрагері ... ... ... ... әдебиетін түркі тіліне аударуға
жарлық берді. Негізі ... ... ... ... ... ... бет
бұрды, бұл оның түркілер үшін қаншалықты маңызды болғанын көрсетеді.
Таспара-қаған ... ... ... ... Чина-гупта өз
серіктерінің көмегімен халықгы бір дін ... ... ... ... ... дініне айналдырды. Археологиялық деректер
бұл сенімнің бастапқыда шығыстан келгенін және оның ... ... ... ... ... 1969 ж. ... ... түркі тіліндегі жазбасы бар қала айна ... ... ... ... типі оның ... (Қазақстан не Оңтүстік Сібір) екендігіне күмән
келтірмейді. Биіктігі 1,2 көне түркі руникалық таңбалары ... ... ... ішкі ... ... аймағында орналаскан (11 таңба).
Жазудың мағынасы төмендегідей: ақсүйек өйел өзінің көре алмаушылық
(ашу) сезімінен босайды. Оның бақытты шағы ... ... ... ... ... ал бұл ... ... күшін көрсету үшін қажет.
Осының бәрі бұл бұйымның таза буддалық екенін растайды, өйткені айдаһар ... жыл ... тек ... ... және тек ... ... да
кездеседі. Бұл осы бұйымды Қазақстандағы буддизм тарихының ескерткіші
ретінде ... ... ... ... ... ... сентенциялар
кәдуілгі тілектерге мүлдем ... Ол ... ... ... этикалық постулат және автор мен оқырманға ғана жазба
астарындағы контекс арқылы ... ... ... ... ... сөздер оның будда этикасына тән екенін көрсетер:
Ойткені ол ашу-ыза сезімін ізгілік сезіміне қарама-қарсы ... ... ... ... ... ... ... түрлеріне ортақ нәрсе азаптың постулаты, оның ... азат ... ... және аман қалу жолы, яғни "төрт ... ... ... ... ... оның ... өмір бойы қинап
келген, оның қорқыныш сезімімен ... азап ... ... ... ... ... ... мәңгілік қанағаттанбаушылық
азаптың мәңгілігі туралы қағиданы тудырды. Бұл махаянада азапты өзгермейтін
өмір элементтерінің ағымы, өмірлік ... ... ... ... түсінуге алып келді. Бұл циклдердің монотондығы (бір сарындылығы)
көзге көрінгеннің бәрін жалған деп жариялап, оны бос кеңістік ... ... алып ... өзі ... ... ... ... қозғалысқа
келтіретін Сутра атты" бірінші бенарес уағызында былай ... ... ... о ... екі ... (шек) бар: 1) ... лөззатқа масаттану
— бұл түрпайылық, келеңсіздік; 2) ... ... ... — бұл
дертшілдік, жын да еш пайдасы жоқ. Бұл екі ... бас ... ... жолды тыңдайды, ол (жоғарғы) даналыққа, көзі ашылып Нирванаға алып
келеді. Гаутама ханзаданың тұжырымдамасының мағыналық негізі - ... ... ... ... ... ... талап-тілектерден бас тарту ортаңғы жолға
алып келді. "Бұл ізгілікті сегіз тармақты жол, атап ... ... ізгі ой, ... сөз, ... ... ... өмір ... ізгі ниет,
дұрыс қуат, ойды-істі дұрыс шоғырландыру, бұл, о биккху ортаңғы жол болып
табылады, оны Татхагата таныған".
Далалықтарға ... ... үш ...... ... (жер) және ... (жер асты) туралы ілім жақын болды. Себебі бұл
Тәңір, Жер-Су, Ұмай және шаманизмнен бастау алатын ... ... сай ... Бұл жаңа ... кабылдауда оң әсер етті. ... ... ... ... ... ... ... көрінді. Ол дүниені
басқа тұрғыда, яғни сезімдер әлемі (формалар) және формадан тыс (заттардан)
таза әлем деп ... жол ... Айта ... бұл ... ... ... Аристотелдік формалар энтелехиясын еске түсірер: Бұл
ілімдер неоплатонизмде өз жалғасын тапты.
Мұны анық сезбесе де, далалықтар аталмыш ... да ... бұл ... ... - ... ... ... асуралар, тозақ
тіршіліктері туралы сөз болып отыр.
"Буддизм Шығыс Түркістандағы соңғы ғұн мемлекеттеріндегі (IV-V ... ... ... ... ол ... тайпасы олармен тектік-тарихи
байланыста болған еді. ... ... ... ... буддашылдар қауымдастығын
ұйымдастырды. "Осы кезде Таспар қағанға орналып бірқатар сутралар түркі
тіліне ... ... ... мен ... салынды, олардағы
рәсімдерге Таспардың өзі де ... ... ... ... тек дүние-мүлкіне емес, олардың рухани дүниесіне де иелік
еткісі келді. Ол үшін бір дін, ... ... ... ... әлемінде адамдар мен асуралар өмір сүрді, олар ... ... ... ... ... ... етті. Ал жоғарғы
дүниені тек аспан тұрғындары тәңірлер мекен етті. Ал таза бітімсіз дүниеде
тәнге деген кажеттілік ... Бұл адам ... ... ... ... ... Тек сол ... ғана нағыз болмысты танып,
жалған дүниеден бас тартуға болатын. Тәндік әлемнің иллюзияларынан ажырау,
бұл дүниенің, ... ... бос ... ... алып кедеді.
Жетісу жерінде буддизм қолтаңбасы сақтанған көптеген ... ... ... ... буддизмнің Қытайға Орта Азия
арқылы Үндістаннан келгені көрсетілген. ... бұл ... ... оны ... соғдылықтар таратқан, бүны Шығыс Түркістаннан
табылған түркі тіліндегі ... ... ... даласына таралуы (соғдылардың әрекеті нәтижесінде)
түркілердің арасында будда қауымдастығының пайда болуына әкеп ... ... ... екі ... ... дәлелдейді.
Ғибадатхана дөліздерінде мүсіндер орналасқан (қазір олардың тек ... ... ал ... ... ... мен ... сөнді жазулар бейнеленген.
ІХ-Х ғғ. салынған ... ... ... ... Орталық Целла залдан және екі дәлізден тұрады, ... ... ... есіктің өзі онша үлкен емес (3,2 х 3,2 м).
Сыртында ... ... ... ... ... Краснореченск шіркеуі Ак-Бешимнің алғашқы ... ... ... (6 х 6 м) күмбезденіп жабылған құрылыс бар.
Мұндағы ... ... ... тас ... ... ... жақтағы кіре берісте "Нирванадағы Будда" мүсіні орналасқан,
алайда оның тек басы мен ... ... ... ... оң ... тас ... ... қызыл түске боялған. Будданың киіміңде қызыл
түсті ... көп. ... ... ... ... бұл сенімнің
ерекшеліктері бар екендігін байқатады. Будда ... ... жақ ... ... төменге бағытталған, жартылай жабулы болып бейнеленген.
Табылған ... ... көбі ... ... ... ... ... Аджанта өнерінің әсері ерекше
байқалады, бұл әсіресе "Будда әлемі" деп аталатын ... тас ... ... тапқан.
Жерасты монастырлары мен шіркеулері Шығыс Түркістаннан, ... Дун ... ... ... кең ... Бұл ... кейіннен
Оңтүстік Қазақстаннан да табылған және олар Үндістандағы ... ... ... ... монастырларға ұқсас. Әрбір монастыр бір немесе
бірнеше табыну бөлмелерінен және бірқатар кельялардан тұрады. ... ... ... ... ... ... мүмкін тайпалық даму
сатысында тұрған халық үшін ұжымдық ұстанымдардың маңызы зор болды. Оларда
қауымның ... ... ... ... ал жеке ... маңызы осы
мүлделерді ... ... ... Индивидуальды Меннің маңызын басып
көрсететін Батыс философиясынан ерекшелігі - ... осы Мен ... ... етіп ... ... жоқ, ол ... деп жарияланды, ал Меннің
барына сенуі адасушылық деп ... Адам ... ... ... Мен және дхармалар бар деген адасушылыққа әкеп соғады.
Буддизмде Меннен ... көп үміт ... сол ... адам ... ... ... ... дхармалар жоқ болса, онда индивидуальды Меннің
де болуы мүмкін емес. Буддизмнің ... ... ... ... ... иллюзия адамның нәпсі құмарлығының, эмоциялық ... ... ... ... ... ... тән ... олар жалпы сананың
туындыларына жатқызылды.
Бұл (пра) санаға дхармалар ... ... және ... ... ... ... барлық сана түрлері кіреді. Бұл сана құрамына
көру, есту, сезінумен ... ... сана және ... ... де ... ашушаңдық, надаңдық сананың уы болып табылатыны белгілі.
Олардың сансарадағы рәміздері әтеш, шошқа және ... олар ... ... ... ... дала ... бойына сіңіру үшін сансара
шеңберін, болмыс айналымын бейнелейтін плакаттар қолданылды. Бұл шеңберде
жоғарыда аталған ... ... орын ... ... айналасындағы шеңбер
жартылай қара, жартылай ақ ... ... Қара түс ... ... ... ... ак түс ... күнәсінен азат ететін ізгілік
жолын рәміздеді ... ... ... ... ... киелі сипатқа ие болған ... ... ... ... және ... ... ... атап өтуге
болады.)
Ш.Н.Гумилев бұл туралы: "Мани бастапқыда жарық пен түнектің ... ... ... ... ... дін, онда ... пен
ізгілік құдайы түнек пен зұлымдыққа қарсы қойылады Манихейшілдік синкретті
дін. Оған митраизм мен шамандық, зороастризм мен ... ... ... зор ... етті.
Манихейшілдік құрамында көне зороостризмнің әр түрлі компоненттері
кездеседі ... ... ... ... қаза ... ... ... пен дамуға ынталығын бейнелейтін "ала
атты жол тәңірін" зороастризмдік зурвандамен ... ... ... ... ... ... ... (жол) құдайы құдайлардың ... ... ... ... - ... ... ... тазартып, жарық және ізгі бастауларды құрсауда ұстап ... ... ... ... ... — манихейшілдік тарихының алғашқы жазба ескерткіш
содан кейін ғана "Екі ... ... ... ... ... ... ... т.б. пайда болады.
Мұнда Мани буддамен теңестіріледі. "Бес дүниенің тірегі (таза бастау
ұстазы), шын ... ... ... ... ... діндермен араласып, тарихи сахнадан
кеткенін көрсетеді. Манихейшілдіктің ... ... ... ... келу дұғаларь? Манихейшіліктер
дуализміне сай зұлымдық мәңгілік, ол жойылмайды, сондықтан ... ... ... пен ... ... ... Мани үшің
адам табиғат туындысы ... ... ... Манихейшіліктің
тағдырында тіршілік етудің мәнсіздігін түсінген дінбұзарлық дүниетаным
көрініс тапты.
ХРИСТИАНДЫҚТЫҢ ТАРАЛУЫ ... ПЕН ... ... өлы ... жолы арқылы христиандық та таралды.
Ол басында ... ... ... ... V ғ. бастап
қазіргі Қазақстан жеріне ене бастады және Шығыс Рим империясынан шыққан
Әулие ... ... ... ... болды.
Несториандықтардың ортодоксальды христиандықтан болінуіне ... ... ... ... шығаруы себеп болды, яғни Христос құдай
емес, қасиетті рухтың иесі, құдайдың ... деп ... ... айтуынша Мария құдайды емес, адамды туған. Бұл
мәселе шіркеуде кеңінен талқыланып, ... ... 325 ж. ... ... ... ... деп ... оны құдайдан бөліп-жарып қарастыруға
болмайды деп шешті. ... ... ... мүлдем теріске
шығарылды. Түпкілікті шешім 431 ж. Эфес ... ... ... ... ... қудалауға ұшырады.
Несторийдің ізбасарлары Шығысқа қоныс аударып, Парсы мен Орта Азияда
миссионерлік мектептер ашуға мәжбүр ... ... ... ... ... ... бір діндегі қолөнершілермен
бірге Бактрия мен Парфияга және Мауереннахрға ... келе ... мен ... ... ... VII-VІІІ ғғ. кең таралды
және осы кезде көптеген шіркеулер ашылды. Тимофей ... ... ... ... орын ... ... деректер мен
қарлүқтардың тығыз орналасқан жерлері Тараз бен Мерке ... ... ... ... қарлүқтар арасында жеке метрополия құрылды.
Христиандық ... ... да ... ... бет ... ... аңгарындағы Қаялықтағы христиандық туралы жазды. XIV ғ. ... ... ... Әулие Матвей монастрінің болғаны белгілі. Әулиенің
сүйегі де осында жерленген. Сырдариядан Шыңжанға дейінгі кең байтақ ... ... ... ... ... арасында Ақ-
Бешімдегі шіркеуді атап өтуге болады. Христиан ... ... ... ... Қазақстан мен Жетісуда көптеген ... ... ... жеңісінен соң олардың барлығы дерлік мешітке
ұқсастырылып ... ... мен ... ... ... ... христиандықты бірлесе таратуына жол ашты. Ендігі жерде олар
әдет-ғұрыптарындағы айырмашылықтарынан гөрі, өздерінің ұқсастықтарына басты
назар аударды. ... ... ... III мен мафриан Дионисии
арасындағы ... орын ... ... мен ... жан-жалы
тоқтағанын; содан бері екі шіркеу басыларының бір-бірін көргенде жылы шырай
танытатындығын ... атап ... ... де несториандықтар христиан ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстанда нақ
несториандықтың таралғанын ... ... ... ... ... көруге болады. Несториандық көзқарас бойынша, Құдайдың
емес, адам Христостың анасы. Қазіргі кез үшін бұл оғаш ... ... ... елі ... ... табылған заттар христиан шіркеуімен
байланысты. Христиан шіркеуі ол кездерде халдейлік ... ... деп ... Бұл ... ... сириялық жазбалардан,
Жетісудағы несториандық табыт ... ... ... бар ... ... тармағы ұзартылған крестен көруге болады.
Осындай қола крестер Афрасиабтан да табылды. Сианьфуда IX ... ... олар ... ... Ал Жстісуда олар түркі
несториандардың табыт тастарында ... ... Бұл ... ... ... бойы Фрунзе қаласындағы ұлттық қорған, қала
құрылысы барысында несториандық бейіттен сириялық жазуы бар ... Бұл ... ғғ. ... ... ... ... ... көрсетілген
жазбалар ұлттық мәдениет мұражайында сақтаулы және олардың саны ... ... ... ... ... ... бұл ... христиандықтың таралғанын көрсетеді
ЗӘРДҮСТІЛІК. ОТҚА ТАБЫНУ
Зәрдүстілік Оңтүстік Қазақстан мен ... ... ... бұл ... жиі ... ... құрбандық шалу орындары-
аташдандарда от жағылып, құрбандықтар шалынған.
Соңғы ... ... мен ... ... "сыртқы
Иран" болғанын ... Оған көне ... ... ... ... ... отаны "сыртқы Иранға" ең алдымен ... ... мен ... ... ... ... Түркмениядағы көне ескерткіш Тоғалақ-21-дегі ... ... Ол ... қола ... ерте темір дәуіріне
өту кезеңіне жатады. Бұл ... аз ... ... ... ол ... ... дәуіріне өтудегі бетбұрыспен байланысты.
Зәрдүстілік Қазақстан ... ... ... ... ең көне ... онда ... пен ізгіліктің,
жарық пен түнектің ... ... ... Бұл ... ... дуалистік екенін байқатады. Дуалистік бастаудан
туындайтын діндер сияқты Зәрдүстіліктің де мәні ... ... ... ... бұл ... адамгершілік, философиялық мазмұн басым болды
және ол мифтерде, ... ... ... ... ... ... адамға ұқсас екі басты бүркіт ... да ... ... олар ... ... ... бір
құдайлық басты. Бұл адамдардың ізгілік пен зұлымдықтың, жарық ... ... пен ... ... пен ... ... ... талпынысынан туындағанды.
Зәрдүстіліктің негізгі рәсімі отқа және ... ... ... ... ... ... осы ішімдікті дайындауды ең басты
өндіріске айналдырғаны үшін осылай ... Бұл дін ... ... ... бағыттады, мұнда олар отқа табынумен қатар діни сумен ... ... ... от пен шайыну ғибадатханалары бір-бірінен оқшау
тұратын, алайда Тоғалақ-21-де екі рәсім ... ... ... от пен масайтатын ішімдік ғибадаттары көбейді, соңғысының
маңыздылығы ... ... ... ... ... ... ... әлемдік
діндерде қолданылды, үнді-иран, арийлік тайпаларда бұл ғибадат ең ... ... ... оларда отқа табыну кең таралды' Жетісу жерінде Қостөбе
және Краснореченск қала-ларында материалдық мәдениеттің ... ... ... ... ... өзгеше түрдегі
зәрдүстіліктің келгенін көрсетеді. Сондай-ақ, ол буддизм, отқа, ... ... ... ... жергілікті ғибадат түрлерімен будандасты. Бұл
осы сенімнің ... ... ... ... оған жергілікті сипат
берді.
Алайда зәрдүстілік ... де, оны ... ... тәсілі -
оссуарийлерден тануға болады.
"Авеста" кітабында зәрдүстіліктің діни қағидалары айқын көрінген.
"Олар ренжімесе, жауласпаса, көңілі толса көмекке келеді, егер ... ... ... осы перілерді не әйел кейпіндегі қолдаушы-
періштелерді көмекке шақыру керек". "Авеста" дұғалары ... ... ... оның ... ... ... "Су ... (жауын
жауғанда) олар тұрақтағы өз орындары үшін ... ... ... өз
руына, тайпасына, үлысына, өз еліне су әкеледі".
Зәрдүстілік Қазақстанда VІ-VІІ ғғ. ... ... ... ... оның жеке элементтері Оңтүстік Қазақстанда сақтар мен
массагеттер дәуірінен бері ... ... ... ... оның ... ... табылды. Мұндағы қазба жүмыстары екі зәрдүстілік
бейіттердің-рабадтың батыс бөлігінде және ... бар ... ... ... киіз үй, ... ... ... мүлік-
жиһаздар сияқты жергілікті дәстүрлі заттар байқалады.
Т.Н.Сенигова: "Тараздық оссуарийлердің өзіндік сипаттары бар: доғалы
күмбезді ... ... ... ... мүсіндік. Оссуа-рийлердің сыртқы
бітімі киіз үйді еске түсіреді. Олардың сыртқы беті ... не ... өте бай ... ... ... уық, ... тәрізді
киіз үй сүйегін сипаттайтын суретпен көмкерген", - деп ... ... мен ... ... зороастрлік
некропольдердің (зираттар жиынтығы) болуы отқа табынушылардың бұл жерлерді
ежелден ... ... және осы дін ... ... үлкен діндердің
ішіндегі ең ... ... ... ... ... ... мен ... сүйене отырып, оның Жайықтың
Шығысындағы азиялық далада өмір сүргені анықталды", - деп жазды. Сондықтан
оның ... ... ... ... ... ... ... сиыр, қой, ешкілерін баққан".
Құрғақшылық жиі орын алатын кең ... ... бұл ... от ... ... ... ... Қазақстан тұрғындарына жақындығы да осыдан
байқалады. Бұл - дала ... үшін ... зор ... ... ... ... сенімнің отқа, ізгілік пен ... ... ... ... ... Бұл "тоғыздар елінде манихейліктің, ал
басқаларында зороастр ізбасарларының ... ... ... ... от бәрін ашатын, жандандыратын жарық сияқты әлемдік күш.
Қазіргі тілмен айтсақ, жарық фотосинтезді ... ... ... ... болады. Жарықсыз өмір жоқ. Зәрдүстілік от табиғатын да
жарық тәрізді түсініп, оны ... ... ... ... көтерді.
Сондықтан жарыққа жету-жоғарғы ізгілік, әлемдік кемелділік ретіндегі
жақсылыққа жету жолы.
Зәрдүстілікке бұрыннан-ақ жақсылық пен ... ... ... Ахура Мазда мен Ангра ... ... тән. ... ... ... онда ... Ахриман оған қарсы тұрып, өз араларында жаратушы
мен қиратушы соғысын ... Бұл ... ұзақ ... созылды, бірақ үш мың
жылдан тұратын "әлемдік жылдың" соңында ... ... ... ... ... өмірдегі оң бастауды бейнелейді, ал Ахриман тіршілікті ... ... ... ... ... мен ... суды, өсімдіктер мен
жануарларды, алғашқы адам жұбы таралған алғашқы адамды жаратты.
Далада дүниені идеалды, ... ... және ... деп бөлу ... ... ... деп тану кең ... тапты. Өйткені жақсылық пен
зұлымдықтың, адамның прообраздары рухани ... ... ... олар жерде
материалдандырылды. Дуалистік тұжырымға сәйкес ... пен ... ... олар бү дүниеде жеке-дара бола алмайды, себебі кез-келген
құбылыстың жақсы және жаман жақтары бар. Бірақ әрбір адам ізгі ... ... ... ... қана жасауы керек, олай болмаса ол ақіретте
жауапқа тартылады. Зәрдүстілік ең көне дін екендігіне ... Орта ... ... ... ислам келгенге дейін сақталды.
Көптеген наным-сенімдердің арасында ол ... орын ... ... ... тапты, В.В.Бартольд: "Зороастр ізбасарларының ішінде бай
таптар өкілдері көптеп кездесті. ... ... көне ... ... яғни отқа табынушы-магтардікі деп ... ... ... ... олардан сүйек салынған табыттар табылды.
Табыттардың аса үлкен еместігі, ... ... ... ... ... ... ... деп жазды.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ежелгі Қазақстандағы діни – философиялық аспектідегі негізгі ілімдер48 бет
Ежелгі Шығыс мәдениеті7 бет
Көшпенділердің материалдық, рухани мәдениеті15 бет
Сенімнің пайда болуы8 бет
Тәңірге құлшылдық немесе біздің ата-бабаларымыз неліктен тәңірге сиынды3 бет
Қазақтың ас беру дәстүрі: әлеуметтік-саяси қызметі (XVIII–XIX ғғ. деректері бойынша)37 бет
"Dala Group" компаниясының қарыз капиталын тарту саясатын талдау 60 бет
1723 ж. Қазақ даласындағы тойтарыс10 бет
«Dala Group» компаниясының қарыз қаражатын қалыптастыру механизмін жетілдіру жолдары14 бет
«Дала уалаяты», «Түркістан уалаяты» газеттеріндегі қоғамдық-саяси және ағарту мәселелері30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь