Ақша айналысының тұрақтылығын қамтамасыз ету мәселелері жайлы

КIРIСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3


I АҚША ЖӘНЕ АҚША АЙНАЛЫСЫ МӘНІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5

1.1 Ақшаның жалпыға бiрдей эквивалент ретiндегi ерекшелiгi мен қызметтерi
1.2 Ақша айналысы және оның заңы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10


ІІ ҚАЗАҚСТАНДА АҚША АЙНАЛЫМЫНЫҢ ЖАҒДАЙЫ ... ... ... ... ... ... ..18

2.1 Ақша айналысының негiзгi көрсеткiштерi және оның құрылымы ...18
2.2 Қазақстан Республикасының ақша жүйесі және ақша айналысы, оларды реттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...21



ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..26

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28
Қазiргi жағдайда ақша шаруашылық өмiрдiң ажырамас бөлiгi болып табылады. Заттардың тауарға айналуы ақшаның пайда болуындағы объективтi алғышарттарды құрайды. Бiрақ кез-келген зат тауар бола алмайды. Егер тұтыну құны өз сатып алушысын таппаса немесе қоғам тарапынан мойындалмаса, онда оны дайындауға кеткен уақыттың рәсуә болғаны; мұндай бұйым тауарлық формаға ие емес, өйткенi оның қоғамға қажетi шамалы. Сондықтан да әрбiр тауар қажеттi тұтыну құның алу құралы бола отырып , өзiнiң өндiрушiсiне қатынасы бойынша айырбас құны ретiнде көрiнедi. “Айырбас құн тауарлардың өзiнен бөлiнiп шыққан және олармен бiрге өз бетiнше өмiр сүретiн тауар, ол ақша”.
Шаруашылықтағы тауарларды өткiзуде, сондай-ақ тауарлы емес төлемдердi және есеп айырысуларды жүзеге асыруға қызмет ететiн қолма-қол және қолма-қолсыз ақша формаларындағы ақшалардың қозғалысын – ақша айналысы деп атайды. Егер айналымдағы ақша көлемi шаруашылық қызмет етуiне қажеттi ақша массасынан артық болса, онда қоғамда ақшаның құнсыздануы етек алып, ол өз кезегiнде экономикалық активтiлiктi төмендетiп, экономиканы дағдарысқа алып келедi. Сондықтан, ақшаның мәнiн, оның айналыс заңын, ақша айналысына қажеттi ақша массасының көлемiн анықтау және ақша массасын құраушы ақша агрегаттарының құрамдарын талдап, оны ұлттық экономика тұрғысында тиiмдi пайдалану жолдарын анықтау менiң бұл тақырыпты орындауымдағы мақсатым болып табылады.
Сондықтан мен экономикалық теория пәнiнен курстық жұмысымның тақырыбын “Ақша айналысының тұрақтылығын қамтамасыз ету мәселелері” деп алдым.
Бұл тақырыптың өзектiлiгi басқа нарықтар секiлдi ақша нарығында да ақшаға сұраныс пен ұсыныс болады. Ақша нарығының тепе-теңдiгi экономика дамуы үшiн тиiмдi болып табылады. Сондықтан осы ақша, ақша нарығының қызмет етуiн жақсарту өз егемендiгiн ендi ғана алған елiмiз үшiн ең маңыздысы. Әсiресе ол ұлттық экономиканы ынталандыру және инфляцияны азайтып, тұрақты экономикалық өсуге қол жеткiзуге өз септiгiн тигiзедi.
Елiмiздегi рыноктық қатынастардың дамуы экономиканың еркiн түрде өздiгiнен дамуын талап етедi. Бiрақ әлемдiк тәжiрибе көрсеткенiндей барлық рыноктың механизмдерiнiң мемлекеттiк реттеусiз толық қанды қызмет етуi мүмкiн емес. Ал мемлекеттiң экономикаға әсер етуi үшiн белгiлi бiр саясаттар жүргiзу арқылы ғана араласа алады. Ал осы саясаттардың ең негiзгiлерiнiң бiрi мемлекеттiң салық-бюджет және ақша-несие саясаты болып табылады.
Ал бұл екi саясат та ақша нарығының саясаттары болып табылады. Сондықтан ақша нарығы экономикадағы ең негiзгi нарық деп аталады. Бұл нарықтың негiзгi элементi әрине ақша болып табылады.
1. Ақша, несие, банктер: Оқулық / Ғ.С. Сейiтқасымов. – Алматы: Экономика, 2001ж. - 466 б.
2. С.Б. Мақыш, Оқу құралы / “Ақша айналысы және несие” – Алматы, Қазақ университетi, - 2004ж. – 248 бет.
3. Деньги, кредит, банки: Учебник / Под. Ред. О.И Лаврушина, Изд.
4. 2-е, - Москва: 1999г.
5. Абрамова М.А., Александрова Л.С. / Финансы, денежные обращение и кредит. Учебние пособие – Москва , 1996г.
6. Баян Көшенова , Оқу құралы / Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары, - Алматы: “Экономика” 2000ж.
7. Бункина М.К. / Деньги, банки, валюта, Учебные пособие – Москва, 1994 – 173 с.
8. А.И. Добрынина, Л.С. Тарасевича. - Экономическая теория. - Санк- Петербург. - 2001. – 362 с.
9. Агапова Т. А., Серегина С. Ф. - Макроэкономика : Учебник. – МГУ. - Изд-во “Дис”. - 1999. – 416с.
10. Ивашковский С.Н. - Макроэкономика: Учебник. – 2-е изд., испр., доп. – М.: Дело. 2002. – 472 с.
11. “Қ.Р-да ұлттық валютаны енгiзу туралы” Қ.Р. Президентiнiң заң күшi бар жарлығы // 12.11.1993.
12. “Қ.Р-ның ақша жүйесi туралы” Қ.Р-ның Заңы // 13.12.1996.
13. Қазақстан Республикасындағы вексель айналысы туралы 1997 ж. 28 сәуiрдегі N 97-1 Қазақстан Республикасының Заңы.
14. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкi № 004 баспасөз релизi 2005 13 қаңтар // Банки Казахстана №1 2006г
15. «О текущей ситуации на финансовом рынке» // Банки Казахстана,
№ 9 - 2007 г. 2-3 стр.
16. Статистический ежегодник. Алматы. – 2007г.- 446 с.
        
        ЖОСПАР
КIРIСПЕ
............................................................................
...........……………........3
I АҚША ЖӘНЕ АҚША ... ... 5
1. ... ... бiрдей эквивалент ретiндегi ерекшелiгi мен
қызметтерi
2. Ақша ... және оның ... ... АҚША ... ... ..........................18
2.1 Ақша айналысының негiзгi көрсеткiштерi және оның құрылымы ...18
2.2 Қазақстан Республикасының ақша жүйесі және ақша айналысы, оларды
реттеу
.......................................................................
........................21
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
.....……………..26
ҚОЛДАНЫЛҒАН
ӘДЕБИЕТТЕР...................................................………….….28
КIРIСПЕ
Қазiргi ... ақша ... ... ... ... ... Заттардың тауарға айналуы ақшаның пайда болуындағы объективтi
алғышарттарды құрайды. Бiрақ ... зат ... бола ... ... құны өз сатып алушысын таппаса немесе қоғам ... ... оны ... ... уақыттың рәсуә болғаны; мұндай бұйым тауарлық
формаға ие емес, ... оның ... ... ... ... да әрбiр
тауар қажеттi тұтыну құның алу құралы бола отырып , өзiнiң ... ... ... құны ... көрiнедi. “Айырбас құн тауарлардың
өзiнен бөлiнiп шыққан және олармен ... өз ... өмiр ... ... ... ... ... сондай-ақ тауарлы емес төлемдердi
және есеп айырысуларды жүзеге асыруға қызмет ететiн қолма-қол және қолма-
қолсыз ақша ... ... ... – ақша ... ... Егер ... ақша көлемi шаруашылық қызмет етуiне қажеттi ақша
массасынан артық болса, онда қоғамда ақшаның ... етек ... ол ... ... ... төмендетiп, экономиканы дағдарысқа алып
келедi. Сондықтан, ақшаның ... оның ... ... ақша ... ақша ... көлемiн анықтау және ақша массасын құраушы ақша
агрегаттарының құрамдарын талдап, оны ұлттық ... ... ... ... анықтау менiң бұл тақырыпты орындауымдағы мақсатым болып
табылады.
Сондықтан мен экономикалық теория пәнiнен курстық жұмысымның тақырыбын
“Ақша айналысының тұрақтылығын қамтамасыз ету мәселелері” деп ... ... ... ... нарықтар секiлдi ақша нарығында да
ақшаға сұраныс пен ұсыныс болады. Ақша ... ... ... үшiн ... ... ... Сондықтан осы ақша, ақша нарығының қызмет
етуiн жақсарту өз ... ендi ғана ... ... үшiн ең ... ол ... ... ынталандыру және инфляцияны азайтып, тұрақты
экономикалық өсуге қол жеткiзуге өз ... ... ... ... ... ... еркiн түрде
өздiгiнен дамуын талап етедi. Бiрақ әлемдiк тәжiрибе көрсеткенiндей барлық
рыноктың механизмдерiнiң мемлекеттiк реттеусiз ... ... ... етуi
мүмкiн емес. Ал мемлекеттiң экономикаға әсер етуi үшiн белгiлi ... ... ... ғана ... алады. Ал осы саясаттардың ең
негiзгiлерiнiң бiрi мемлекеттiң салық-бюджет және ақша-несие саясаты болып
табылады.
Ал бұл екi ... та ақша ... ... ... ... ақша ... экономикадағы ең негiзгi нарық деп ... ... ... ... әрине ақша болып табылады.
Ақша – қаржы активi бола отыра, ... ... ... түрi. ... эквиваленттiк формасы. Оның негiзгi қасиетi
өтiмдiлiк болып ... ... ... және ақша ... ... ... яғни бұл қызметтi монополиялы түрде Ұлттық Банк ... ... ... ... ... ақша ... экономикадағы
өндiрiлген өндiрiс көлемiне тең болуын сипаттайды. ... бұл ... ... ... ... ... осы курстық жұмысты орындаудағы негiзгi мiндеттерiм
келесiдей:
• Ақшаның жалпы экономикалық ... ... ... ... және экономикадағы негiзгi қызметтерiн талдау;
• Ақша айналысының механизмiн және одан туындайтын ақша ... даму ... ... Ақша айналысының iске асу механизмiн және оны ... ... Ақша ... ... көрсеткiштерi болып табылатын ақша базасы
және ақша агрегаттарын қарастыру және олардың ... ... ... ... ... атап ... Еліміздегі ақша айналысының бүгінгі таңдағы даму бағыты мен болшағына
тоқталып өту болып табылады.
Курстық ... ... ... жалпы ақша айналысының теориялық
жағын, екінші бөлімде Қазақстандағы ақша ... ... мен ... ақша ... ... тоқталдым, ал үшінші бөлімде ақша
айналысының қазіргі бағыттары мен даму болашағының маңыздылығын атап өттім.
Курстық жұмысымды ... ... ... ... ғылыми
еңбектерін қолдандым: О.И Лаврушина, С.Б. ... Баян ... ... және т.б. авторлар еңбектері. Сондай-ақ еліміздің соңғы
жылдардағы экономикалық журналдары: «Банки ... мен ... ... АҚША ЖӘНЕ АҚША ... ... Ақшаның жалпыға бiрдей эквивалент ретiндегi ерекшелiгi мен
қызметтерi
Ақша тауардан дами ... ... ... қала ... ... ... ерекше жалпылама эквивалент.
Ақша - жалпы ... ... ... ... онда барлық
басқа тауардың құны ... және оның ... ... тауар өндiрушiлер арасында еңбек ... ... ... ... ... ... ... ролi тарихи ... ... ... ... ... ... ... қасиетi,
оның табиғи қасиетi емес. ... ... ... ... Алтынға бұл қасиет қоғаммен берiлгген”.
Алтын жалпыға бiрдей ... ... ... үшiн ең ... ... ... қалып отыр. Бiрiншеден ол ерекше табиғи сапаға
ие: бөлiнуi ... ... ... тот ... тек қана ... ... ( 2/3 тұзды және 1/3 азот қышқылында) ... ең ... ... ... құнға ие. Қанша ... ... аз ... алтынға кететiн еңьек шығындарының өте жоғары болуына
әкелiп ... ... ... ... жылға шығындар өсуде. Ол әр
түрлi салаларда ...... ... ... дейiн, бiрде өте жұқа ... ... ... ... кездеседi.
Алтын тек қана алтын валюта резервтердi ғана ... ... ...... және компьютерлiк техникалды,
түнгi мезаникалық аспаптарды, синтетикалық ... ... ... ... - ... мен бөлу ... ... арасындағы
белгiлi бiр эканомикалық қарым – қатынастарды көрсететiн, ... ... ... ... ... ... ... ретiнде ақшаның экономикалық мәнi оның ... үш ... ... ... ... ... ... айырбас құнының дербес ... ... ... ... ... ... айырбасталу формасында ақшаны пайдалану
кез-келген ... ... ... айырбастау
мүмкiншiлiгiнiң бар екендiгiн ... ... ... ... елеулi қысқарды және тiк қоңамдық ... ... және ... ғана ... ... жер, ... жер
асты байлықтары сатылмады және сатып ... ... ... процесстерiнiң жүруiмен байланысты, жалпыға ... ... ... ... көлемi едәуiр кеңiдi.
Ақшаның айырбас құнының дербес ... ... ... ... ... ... емес. Ақшаны бұл формада
қолдану жағдайлары, олар несие беру ... ... ... ... ... ... кiрiстiң қарыздық
берешектердi ... ... ... ... ... және ... және өндiрiстiк емес ... ... ... ... ... ... ... сатуы
және т.б
Еңбектiң сытрқы ... ... ... ... ... ... ақша ... өлшену мүмкiн құнын ... ... ... ролiн өзiнiң атқаратын негiзгi қызметтерi арқылы
орындайды. Ақшаның әр қызметi тауар ... ... ... тауар
өндiрушiлердiң өзара байланысының формасы ретiндегi ақшаның әлеуметтiк -
экономикалық маңызының белгiлi бiр ... ... Ақша ... ... бес ... қызметтi атқарады:
1) Құн өлшемi және баға ... ... ... ... ... ... Қор және ... жинау құралы;
5) Дүниежүзiлiк ақша.
1) Ақша құн өлшемi қызметi. Ақша жалпыға бiрдей ... ... ... ... ... ... ... қызметi тауар өндiрiсi
жағдайында туындайды. Бұл ... ... ... ... өлшемi ретiндегi
қабiлеттiлiгiн бiлдiредi, бағаны анықтауда ... ... ... жеке құны бар ... ... құн өлшемi бола алады. Яғни, бұл қызметтi
толық құнды ақшалар атқарады. Ақша ... ... – ол ... ... емес,
осы еңбекпен құрылған құнды көрсетедi.
Тауар құнының ақшамен бейнеленуi оның бағасы деп аталады. Баға тауарды
өндiруге және сатуға қажеттi ... ... ... анықталады. Әрбiр
елде ақшаның өлшемi ретiнде қабылданған және тауарлар бағасын ... ... ... баға ... процесiндегi ақша бiрлiгiне бекiтiлген
салмақты саны баға масштабы деп аталады.
Бағалардың негiзiнде және ... ... құн заңы ... ... өлшемi қызметi мен баға масштабы арасында өзара ... бар. ... бұл ... ... ... ... ... сипаттайды.
Құн өлшемi қызметi құн заңына байланысты ... Баға ... ... ... ... ... құнын көрсету үшiн емес, тек оның бағасын
бейнелеу үшiн қызмет етедi. Баға масштабы ... ... яғни ... ... ... ... бағасын өлшеу үшiн қолма-қол ақшаның болуы қажет емес, ... ... ... ойша ... ... ақшаның көмегiмен
өлшеуге болады, өйткенi олар адам ... ... ... ақша айналысы жағдайында алтынның бағасы болған жоқ.
Ақшаның өз бағасы болмайды, олардың құны өздерiмен ... ... ... орнына ақшалар кез-келген тауарларсанын сатып алу ... ... алу ... ... ... ... жалпы эквивалент ретiнде ақшаның тауарға деген
қатынасын көрсетедi. Бiрақ тауардың бағасын ... үшiн баға ... ... ақша айналысында мемлекет заңды түрде баға масштабын ... ... ... ... санын ақша бiрлiгiне бекiттi.
2) Ақшаның айналыс құралы қызметi. Ақша ... ... ... ... ... ... ... бiр қолдан екiншi қолға ауыса отырып, өзiнiң тұтынушысын
тапқанға дейiн ақша ... ... ... ... ... ... ... тауар сату, яғни оның ақшаға айналуы және тауарды
сатып алу, яғни ... ... ... айналысы кезiнде, ақша делдал ролiн атқарады, ал бұл ... алу және сату ... ... ... мен ... ... ... Сатушы, тауарын сатқаннан кейiн, басқа тауарды ... ... ... ... Ол ... бiр ... сату, ал басқа нарықтан сатып
алуы мүмкiн. Делдал ретiндегi ақшаның ... ... пен ... сай келмеушiлiк жойылды.
Ақша айналысының тауар айналысынан айырмашылығы ақша тауарды бiртiндеп
айналыстан шығара отырып, өзi айналыста ... ... ... ... құралы ретiндегi қызметiнiң басты ерекшелiгi, бiрiншiден, бұл
қызметтi толық бағалы емес құнның белгiлерi: ... және ... ... ... ... және қолма-қолсыз ақшалар атқарады.
Өзiнiң құнын өткiзгеннен кейiн, айналыстан кететiн ... ... ... құралы ретiнде барлық уақытта ... ... және ... алу ... ... ... құралы ретiнде ақша қызметтерiнiң ерекшелiктерi мыналар:
• Тауар мен ақшаның қарама – қарсы қозғалысы;
• Оны идеалды ақшалар емес, ... ... ... ... ... бұл қызметiнде таарларды айырбастау өте тез орындалатын
болғандықтан, оны ... ... емес ... оны ...... ... ... құралы қызметiн атқаратын болғандықтан, айналыс
қажеттiлiгi олардың саны өткiзiлуi тиiс ... ... мен ... яғни ... тиiс ... бағасының сомасымен анықталады.
Қанша дегенменен бiр ақша бiрлiгi бiр – ... ... ... ... ... ақша ... ... көп болса, айналыс үшiн олардың
қажеттi саны сонша аз болады.
Егер ... ... ... ... массасынан көп болса, одан бұл
олардың құнсыздануына, яғни инфляцияға алып ... Ақша ... ... ... ... айналысы ақша қозғалысы мен
байланысты. Бiрақ ақша қозғалысы мiндеттi түрде тауар қозғаласымен ... ... тиiс ... Ақша ... ... ... ... өткiзу процесiн еркiн аяқтайды. ... ... ... ерте немесе кеш жүруi мүмкiн.
Егер тауар мен ақшаның ... - ... ... ... ... ... ақы ... дейiн сатып ... ... ... онда бұл ... ақшалар төлем құралы қызметiн атқарады.
Ақшалар төлем құралы ретiнде тек қана ... ... ... ... ... ... - несие қатынастарына да ... ... ... ... төмендегiдей етiп топтатуға болады:
• Тауарларды және қызметтердi ... ... ... ... ... ... ... Мемлекетке қатысты қаржылық мiндеттемелер;
• Банктiк қарыз, мемлекеттiк және тұтыну ... ... ... ... ... ... сот сипатындағы мiндеттемелер және басқалары.
Ақша төлем құралы ... ... ... ... бар. Бұл ... ақшалар делдал болып табылмайды, ол тек
қана сату-сатып алуды аяқтайды. Нәтижесiнде тауарларға ... ... ... еркiн қозғалысы байқалады. Тауарды несиеге ... ала ... ... сатушыға ақшаны берудiң орнына, борыштық мiндеттеменi жазып
ұсынады. Бұл борыш өтелген ... ақша ... ... ... ... құралы қызметiн толық емес нақты ... ... ... ... ... ... өтеуде идеалды ақшалар атқарады.
Ақшаның төлем құралы қызметiн атқаруына байланысты ақша айналысы ... ... ... ... ... Егер ... ... сатылса, одан
қолма-қол ақша қажет емес. Бұл айналыстың қолма-қол ақшаға ... ... ... ... ... ... ... борыштарды жабу
үшiн ақша айналымының қажеттiлiгi атқарады.
4) Ақша – қорлану және қазына жинау құралы ретiнде. Ақшаның ... ... ... ... ... ... құрылуын талап етедi.
Ақшаның қорлануын қажеттiлiгi Т – А – Т айналымының екi ... Т – ... А – Т ... байланысты.
Ақша жалпыға бiрдей балама ретiнде, оның иесiне тауар алуды ... ... ... ... құралы болып та табылады. Сондықтан адамдар
оларды жинақтауға немесе қорлануға тырысады. Қорлану үшiн ақша ... ... ... сату және ... алу ... ... қоғамдық формацияға дейiнгiлер үшiн байлықты “таза
қазына” формасында ... яғни ... ... ... тән келедi.
Бұл экономикалық дамуға ешқандай да ықпал еткен жоқ, ... олар ... ... тыс ... ... ... ... тұсында бұл
қазыналар неиселiк жүйе және қор биржалары арқылы пайда әкелетiн капиталға
( өнеркәсiптi немесе сауда ) айналады. ... ... ... ... ... ... ... Айналым капиталын немесе тұтыну
заттарын алу үшiн ең бастысы ақшаны жинау қажет.
Қазыналарды қорландыру – ... ... мен ... құймаларын жинақтау
түрiнде жүзеге асады. Металл ақшалар айналысы тұсында қазына жинау тек
қана ақша айналысын реттеушi ... ... ... ... және ... ... ... металл ақшалар қазынадан айналысқа шығып
отырады немесе керiсiнше .
Несиелiк және ... ... ... жинау құралы қызметiн атқара
алмайды, себебi олардың меншiктi құны жоқ. ... осы ... ... қорлану қызметiн жүзеге асырады.
Ақша айналыс саласынан уақытша шығып қалғаннан кейiн олар қорлана
бастайды. Қорлану қызметiнде ақша ... сол ... ... ... ... ... айналысқа төлем немесе айналым ... ... ... Дүниежүзiлiк ақша қызметi. ... ... ... байланыстардың интернационалдануы, дүниежүзiлiк нарықтың пайда
болуы дүниежүзiлiк ақшалар қызметiнiң пайда ... ... ... ... ... құн ... халықаралық төлем және
сатып алу құралы ретiнде ... ... ... ... ... бағалы ақшалар(алтын), ал кейiннен нағыз
ақшалар (шетел валютасы) атқарады. 1867 жылы ... ... ... қызметiн алтынға балап бекiттi.
Егер де елдiң iшiнде ұлттық ақша бiрлiктерi формасында қызмет ... ... ал одан ... ... К. Маркстiң айтуынша: “ақшалар өзiнiң
ұлттық киiмдерiн шешiп, бастапқы қымбат бағалы ... ... ... ... ... ... формасына өтедi.
Бреттон – Вудстағы (1944 ж) мемлекетаралық келiсiмге келу, доллар
мен фунт ... ... ... мәртебесiн бердi. Кейiннен
дүниежүзiлiк ақшалардың жаңа формалары: СДР – ... ... алу ...... ... алу бiрлiгi пайда болды. Ал 1999 ж. 1 қаңтарынан
бастап Еуропаға ынтымақтастық елдердiң ортақ ақша ... ... ... ... ... ... ... ұлттық ақшалардың металл
ақшадан несиелiк ақшаға өту жолын кеште болса қайталауда.
Сонымен ... ... ... ... маңызы мен атқаратын
негізгі қызметтеріне тоқтала келе, келесі екінші бөлімде ақша айналысы ... ... осы ақша ... ... ... ... ... тоқталып өтпекшімін.
1.2 Ақша айналысы және оның заңы
Ақшаның өмiр сүруiндегi объективтiк қажеттiлiк ол ... ... ... ... болуына негiзделедi. Кез ... ... ақша ... ... болып табылады. Тауар және ақша бiр-
бiрiнен бөлiнбейдi. Ақша ... ... онда ... ... ... ... - шаруашылықтағы тауарларды өткiзуде, сондай-ақ тауарлы
емес төлемдердi және есеп айырысуларды жүзеге асыруға қызмет ... ... және ... ақша формаларындағы ақшалардың қозғалысы.
Ақша айналысының объективтiк негiзiнде де тауар ... ... ... және ... ... ... тауарлар
айналысы, сондай-ақ несиелiк және жалған капиталдың қозғалысы ... құру ... ... ... ... мен ... айналасы” ұғымдары
арасында айтарлықтай шек қойылатын. Ақша айналысы деп қолма – қол ... ... Ал ақша ... ... одан кең ... бергендiктен ол
қолма – қол және ...... ... мағынасын сипаттайды.
Ақша айналысы шаруашылықтағы тауарларды өткiзуге, сондай-ақ тауарлы
емес төлемдердi және есеп айырысуларды жүзеге ... ... ... қолма-
қол және қолма-қолсыз ақша формаларындағы ақшалардың қозғалысы.
Ақша белгiлерi әр түрлi жағдайда қамтамасыз ... ... ... ... және ... жиынтығымен қамтамасыз етiлсе, қолма- қолсыз
ақшалар – бөлуге арналған өндiрiс ... ... ... ... реттеудiң объективтi қажеттiлiгi бұл рынокта сұраныс
пен ұсыныс орын алып отыратының және ... ... ... ... ... ... ақша ... бұзылуы жалпы экономикалық тұрақсыздық
болып табылатын инфляцияның қарқынды дамуын ... ... ... ретiндегi анықтамасын келесiдей беруге
болады: инфляция - ... ... ... ... айналыс
сферасының артық қағаз ақша массасымен толып кетуi, ... ... ... ... ретiнде – тауарлар мен қызметтер көрсетуге бағаның
өсуi; ақшаның сатып алуға жарамдылығының ... ... ... ... ... ... ... және артық көп ақшаның
шығарылуына байланысты ақша айналысының заңы бұзылады.
Инфляция - өз ... ақша ... және ақша ... ... ... ... құнсыздануына мына факторлар
себепшi болады:
• айналысқа артық ... ... ... ... ... ... ... жоғалуы.
Ұзақ уақыт бойы ифляцияны монетарлық құбылыс деп санап ... ол ... мен ... бағаларының өсуi тұрғысында түсiндiрiлiп келдi. Әлi
де ... ... ... ... ... бағаның жалпы
деңгейiнiң артуы ретiнде анықтайды. Алайда инфляцияның ... ... ... оны тек таза ақша феноменiне жатқыза салуға болмайды.
Бұл рыноктық шаруашылықтың ... ... ... ... ... ... әлеуметтiк-экономикалық құбылыс болып
табылады. Инфляция әлемнiң көптеген ... ... ... ең ... ... бiрi ... ... көрiну нысандары келесiдей:
• тауарлар мен қызметтерге бағаның өсуi, оның үстiне бiрқалыпты емес
өсуi, мұның өзi ақшаның құнсыздануына, оның ... алу ... алып ... ... ақша ... ... ақша бiрлiгiне қатысты бағамының
төмендеуi;
... ақша ... ... ... ... ... ... бағаның өсуi нәтижесiндегi ақшаның сатып алу қабiлетiнiң
құлдырауымен ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... ... де байланысты. Инфляцияға өндiрiс пен ... әр ... ... ... ... ... қарама-
қайшылықтары себепшi болады. Инфляцияның әуел бастағы себебi – ... ... ... ... мен ... ... мен ... кiрiстерi мен шығыстары, ... ақша ... ... ... ... арасындағы алшақтықтар екенi белгiлi.
Инфляция – бұл кез келген экономикалық даму үлгiсiне тән ... ... ... ... және өндiрiс саласында орын алады.
Қазiргi кездегi экономикалық қатынастардың ... ... ... ... ... Ақша ... факторларына: бюджет тапшылығын жабуға
пайдаланылған, шексiз көп ақшаның эмиссиялануы ... ... ... ақша ... ... ... ... шаруашылығының
артық несиеге толуы.
2) Ақшалай емес факторларға: қоғамдық өдiрiстегi теңсiздiкке,
шаруашылықтың ... ... ... экономикалық
саясатына, оның iшiнде, салық саясаты, баға ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық Банкi осы уақытқа дейiн өзiнiң ең
бiрiншi атқаратын мiндетiн елдегi инфляция қарқынын төмендетуге және ... ... ... ... етiп келе ... Соңғы бiрнеше жылда
Ұлттық Банк елдегi инфляция деңгейiн бiршама жақсартқанын және оны ... ... куә ... ... рас. Оны 2001 жылы ... ... 6,6%-ға төмендегенiнен және одан ... ... ... ... 5-7% аралығында тұрақты деңгейде болып отырғанына
көзiмiз жеттi.
Өз кезегiнде өспелi инфляция мемлекеттiң экономикаға ... ... ... ... ... ... деңгейiнiң
анықталмағаны байқалса, соғұрлым кәсiпкерлердiң инвестиция ... ... ... төмендейдi. Ал инвестициялық активтердiң төмендеуi өз
кезегiнде өндiрiстiк мүмкiншiлiктердi төмендетедi. ... ... ... ... ... инфляция қарсы саясаттар жүргiзiп отырады.
Елiмiз инфляцияны жою және ақша айналысын тұрақтандыруға ... ... ... ... ... ... елiмiзде тiкелей және
жанама реттеулер негiзiнде жүзеге асып ... ... ... ... ... еңберiнде жүзеге асады. Ол елдегi жалақы мен ... ... ... ... ... ... ... Ал бағаға ықпал
етудiң жанама әдiстерiнiң үлесi елiмiзде басымырақ деп те айтсақ болады.
Елiмiздегi iске асып ... ... ... ... ... және ... ... “дефляциялық” шаралары жатады. Ұлттық
Банк инфлияцияны тежеу үшiн ақша массасына, берiлген несиелердiң көлемiне,
пайыз қойылымыныңкөлемiне, ұлттық валюталық ... ... ашық ... қағаздармен операцияларға реттеу шараларын жанама түрде жүргiзiп
отырады. Өйткенi бұл ... ... ... ... жүйе тек қана ... жоспарлы экономика жағдайында
ғана мүмкiн болады, себебi ол ... ... мен ... ... қанша тауардың болатыны және олардың қандай бағада сатылатыны белгiлi
болған. КСРО-ның таратылуына, бағаның ... ... ... ... және т.б. ... ... ... асыру мүмкiн емес
болып қалды.
Ақша айналысы мен ақша ... ... шек ... ... айналысы
процесiндегi қолма – қол ақша ... және ... ... ... қызмет көрсету, сонымен бiрге кәсiпорындар мен ... ... ... ... ... алмасуы – ақша айналысы деп
аталады.
Ақша айналысының объективтi негiзi – ... ... мен ... айналысы
болып табылады. Құн формасыныңөзгерiп отыруы, яғни ... ... ... жаңа ... ... алу үшiн қолданылуы, ақшаның әрдайым қозғалыста,
яғни айналыста болуына мүмкiндiк ... ... ақша ... ... ... ... Бұл екi ... бiр-бiрiнен жекешеленiп
жүредi. Тауарлар, оларды сатып ... ... ... шығады және
тұтынылады. Ал ақша айналыста әрқашан жүредi.
Айналыста жүре ... ақша әрi ... ... әрi ... ... атқарады. Сонымен, тауарды сатудан түскен ақша қарызды өтеуге
жұмсалуы мүмкiн. Өз кезегiнде, қарызды төлеуге түскен ақшалар тауарлар ... ... ... ақша ... ... ... бағаларының соммасынан әрдайым
артық болады. Ақшаның қызмет ... тек ... алу – ... ... Ақша ... ... төлеу үшiн, бюджетке төлемдер
аударку үшiн, банктен қарыз алу үшiн және т.б. ... үшiн ... ... ... ... ... – қолма-қол ақшаның қолдану
аясын азайту болып келедi. Бұл ... ... ... ... есеп ... ... ақшаның шектеу, есеп айырысу
чектерiн ендiру арқылы ғана шешiледi.
Қолма-қол ақшалар айналысы нақты ... ... ... ... , ... және қағаз ақшалар қызмет етедi. ... ... ақша ... ... бөлiгiн Орталық банк шығарған қазыналық
билеттер құрайды.
Қолма-қолсыз ақшалар ...... ... ... ... ... Мұндағы қолма-қолсыз ақшалар болып:
чектер, пластикалық карточкалар, электрондық ... және ... ... сақтаған ақшалары.
Бұл екеуi өзара тығыз байланыста, сондықтан оларды бөлу қажет емес.
Ақша өз айналысында қолма – ... ... ... ... керiсiнше)
өтедi. Мысалы, кәсiпорынның бөлшек саудасынан ... ... ... соң оның есеп ... ... ... ақша ... да, ол бұдан өз жiктеулерiне ақша аударуы мүмкiн.
Сонымен, бүкiл ақша айналысы: қолма-қол және ... ... ... ... ... ... және сату процесiн, яғни ... ... ... ... ақша айналымы;
• тауалы емес сипаттағы есеп айырысулармен байланысты ақша айналымы ;
• ақша ... ... ... ... өттi және ... қағаз, несие
ақшалар көмегiмен жүзеге асырылады.
Сонымен қатар ақша ... оның ... ... және несиелiк
ақшалар айналысының түрлерiне байланысты олардың ... етуi де әр ... ... ... ... ... – бұл ... ақшалардың өкiлдерi. Қағаз ақшалардың
айналыста жүруiнiң объективтi ... ... ... ... ... ... байланысты.
Металл ақшалардың қағаз ақшаларға ауысудың себептерi келесiдей:
1. металл ақшаларды ... алып жүру ... ... ... ... ... ... жасаған әрекетiнiң
нәтижесiнде, яғни қазынаға қосымша табыс алу мақсатында металдық
құрамын ... ... ... ... металдарды өндiрудiң қағаз ақшаларды ... ... ... ... тапшылығын жабу мақсатында қағаз ақшалардың шығарылуы.
Алғашқы қағаз ақшалар б.э. XII ғ. ... 1690 ж. ... ... ... 1762 ж. ... және 1769 ж. ... ... Бiрiншi дүниежүзiлiк соғыс жылдары қағаз ақшалар барлық
елдерде шығарылды.
Қағаз ... ... ...... ... ... ... және металға ауыстырылмайтын, сондай-ақ мемлекет
белгiлеген ... ... бар ... ... ... тек қана айналық құралы және төлем құралы қызметiн
атқарады. ... ... ... ... ... ... шығарумен түсiндiрiледi. Қағаз ақшалар өзiнiң табиғаты жағынан
тұрақсыз және құнсыздануға тез икемдi. Олардың ... ... ... ақша ... ... ... ... төмендеуiн және
төлем балансының қолайсыздық жағдайын жатқызады.
Несиелiк ақшалар – ... ... ... яғни ... ... және сатудың уақытын кешiктiрiп төлеуге берiлуiмен байланысты пайда
болған ақшалар.
Несиелiк ақшалардың шығуы ... ... ... ... ақшалардың басты мақсаты: ақша айналымын икемдi ... ... ... ... ақша ... ... мүмкiндiк
жасау.
Несиелiк ақшалардың мынадай түрлерi бар: вексель, банкнота және чек.
Вексель – белгiлi бiр соманы ... ала ... ... ... ... төлейтiндiгi туралы борышқордың қарыздық мiндеттемесi.
Вексельдiң екi түрi бар: жай және ... ... ... айналысы туралы” (28.04.97) ҚР заңында мынадай түсiнiктемелер
берiлген:
Жай вексель ...... ... ... көрсетiлген
соманы белгiлi бiр уақытта немесе талап етуге байланысты ... ... ... еш ... негiзделмеген мiндеттемесiн сипаттайтын
вексель.
Аудармалы вексель (тратта) – вексельде көрсетiлген соманы ... ... ... вексельдi ұстауыға (ремитентке) төлеу туралы үшiншi бiр
тұлғаға (трассатқа) вексель берушiнiң ... еш ... ... ... ... ...... көрсетiлген төлемдi төлемдi жүзеге
асыратын, вексельде делдал ретiнде ... ... ... ... келесi түрi бұл банкнота. Бнкнота ( ... ... ... ... ...... банктiң айналысқа
шығарған әр түрлi номиналдағы ақша бiрлiктерi.
Банкнота вексельден және ... ... ... ажыратылады.
Банкнотаның вексельден мынадай айырмашылықтары бар:
• мерзiмдiлiгiне қарай, егер де вексель мерзiмдiк қарздық мiндеттеме
болса, ал банкнота – ... ... ... кепiлдiгiне қарай, вексельдi айналысқа жеке кәсiпкерлер шығарады
және оның жеке ... ... ол ... қазiргi кезде орталық
банк шығаратындықтан, оған мемлекет кепiлдiк бередi.
Экономикада банкнотаның екi түрi бар. Ол: ... және ... ... – бұл ... ... ... ... формасы
ретiнде алтынға еркiн алмастырылатын, яғни ... ... ... ... ... ... – бұл ... кездегi айналысқа шығарылған Орталық банк
билетi. Олар металға алмастырылмайды, тек қана ... ... ... қамтамасыз етiледi. Ендеше қазiр айналыста ... ... ... жай ... ... ... ... бiрақ
олардың белгiлi бiр дәрежеде тауарлық немесе несиелiк негiзi сақталған,
сондай-ақ олар ... ... ... ... – ағымдағы шот иесiнiң чектi ұстаушыға белгiлi бiр ақшалай соманы
төлеу туралы немесе басқа ағымдық шотқа ... ... ... ... ... ... ... чектер тарихта 1683 жылы англияда пайда
болды.
Айналыстағы ақшаның саны К.Маркстiң ашқан ақша ... ... ... ... ақша саны – айналыстағы ақша саны мен ... ... ... және атауы бiр ақша бiрлiктерiнiң айналыс
жылдамдығы ... ... бiр ... ... талап етедi.
Айналысқа қажеттi ақша санының формуласы төмендегiдей:
Монетаристер деп аталатын, ағылшын классикалық экономика ... ... ... ... = ... P – бағаның жалпы деңгейi;
Y - өндiрiс көлемi;
T – ақша ... ...... және V1 – ... және ... ... ... төлем құралы ретiнде қызмет етуi айналысқа қажеттi ақшаның
жалпы көлемiн қысқартады. Бұл, ... ... көп ... ... мен ... өзара есептеу арқылы жабу жолымен
түсiндiрiледi. Сөйтiп, несиенiң даму ... ақша ... керi әсер ... ... көп ... ... сатылса; соғұрлым айналыс үшiн
ақшаның аз саны ... ... Оған қоса ... ұмытпаған жөн: айналыстан
алынған ақшаның белгiлi бiр саны шаруашылықтағы және халықтың қолындағы
тұрақты ақша ... ... ... ... ... санын анықтайтын заң келесi түрдегi формуламен анықталады:
Ас = Тб.с. – Нт.б.с. + Тс – ... / А + ...... ... және айналыс құралы ретiнде қажеттi ақша саны;
Тб.с. – тауар бағасының сомасы;
Нт.б.с. – ... ... ... ... ...... және ... мiндеттемелер бойынша төлем сомасы;
Өт.м.с. - өзара есептескен талаптар мен ... ... – ақша ... – ақшаның төлем және айналыс құралдары ретiндегi айналымының орташа
саны.
Теңдiкте ... ... ақша ... ... ... бiрi ... ... бағаларының едәуiр аз төленбеген төлемi
болып табылады.
Ақша айналысы заңы – құн заңының ... ... ... Ол ... ақша ... ... ... қоғамдық формацияларға тән. Айналыстағы
ақшаның саны К. Маркс ашқан ақша айналысы ... ... ... ... ету үшiн ... ақша ... екi факторға: бiрiншiден,
бiр кезеңде, сатылуға тиiс ... ... ... ... ... ... ... өзгередi. Ақша айналысы заңы мына
формуламен ... = P * Y / ... – ақша ... – тауарлар бағасы;
Y - өнiм көлемi;
V – ақшаның айналым жылдамдығы.
Ақша айналысы заңының мәнi – ақшаның айналыс құралы ... ... ... ақша ... ... тиiс тауарлар бағасының көбейтiндiсiн
бiр аттас ақша өлшемiнiң ... ... ( ... жылдамдығы ) бөлгенге
теңесуi керек.
Ақша тек айналыс құралы ғана емес, сонымен бiрге ... ... ... ... ... ... ақша ... де несиеге сатқан
тауарлар сомасына байланысты азаяды. Қарыз мiндеттемелерiнiң ... ... ... есеп айырысқанда өтеледi, яғни олар қарыз талаптары мен
мiндеттемелерiн өзара есептеу ... де ... ... ... ... ақша мөлшерiне керi әсерiн тигiзедi: тауардың неғұрлым көп ... ... ... аз ақша ... ... ... қажеттi ақша мөлшерi өндiрiстiң даму жағдайларына
әсер ететiн көптеген ... ... ... ... тауарлар мен
қызмет бағасының деңгейiне және т.б. байланысты өзгередi. Айналысқа қажеттi
ақша мөлшерi ақша айналысының жылдамдығына керi ... ... ... ... әсер ... ... ... Несиенiң даму деңгейi, егер тауардың көп бөлiгi несиеге ... ... ... кем ақша қажет;
2. Қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың ... Ақша ... ... өсуi.
Айналысқа ақша екi түрде шығарылады немесе эмиссияланады: қолма-қол
ақша, банктiк айналымдағы ақша түрi, яғни ... ... ... ... ... банк жүйесiнде ақшаның бiрiншi түрiн, яғни қолма-қол ақшаны
монополиялы құқықпен Орталық банк ... да, ... емес ... ... ... ... шығарады.
Ақшаның төлем құралы ретiнде қызмет етуi айналысқа қажеттi ақшаның
жалпы көлемiн қысқартады. Бұл, қарыз ... көп ... ... мен ... ... ... ... жабу жолымен
түсiндiрiледi. Сөйтiп, несиенiң даму ... ақша ... керi әсер ... ... көп ... несиеге сатылса; соғұрлым ... ... аз саны ... ... Оған қоса мынаны ұмытпаған жөн: айналыстан
алынған ақшаның белгiлi бiр саны шаруашылықтағы және ... ... ақша ... қалыптастырады. Осының нәтижесiнде, айналыстағы
ақша санын анықтайтын заң келесi түрдегi формуламен анықталады:
Ас = Тб.с. – ... + Тс – ... / А + ... көрсетiлгендей экономикадағы ақша массасының айналуы мүмкiн
себептердiң бiрi ретiндегi тауарлар бағаларының едәуiр аз төленбеген ... ... ... ... айналысқа қажеттi ақша санын дәл анықтауға
мүмкiндiк ... ол ... ... мен экономикалық даму
факторларының жалпы жиынтығындағы ақша қаражаттарының орнын анықтайды.
Орталық банк экономикалық айналымға оның ... ... ... ... ... ... ақшаларының масасын ... ... және ... қызметiн атқарады. Ақша екi түрлi формада
болады: қолма – қол және ... ... ... яғни ... қолма-қолсыз ақша қаражатының жазу формасындағы ақша белгiлерi.
Ақшаның бұл екi формасы бiр – ... ... ... ... ... ... қолма-қол банкноталарға айналуы мүмкiн.
Осылайша бірінші тарауда мен ақшаның мәнін ашатын негізгі қызмететтері
мен ақша ... ... ... ... ... келесі тарауда
ақша айналысының құрылымы мен оның ... даму ... ... ... өтпекшімін.
ІІ ҚАЗАҚСТАНДА АҚША АЙНАЛЫМЫНЫҢ ЖАҒДАЙЫ
2.1 Ақша айналысының негiзгi көрсеткiштерi және оның құрылымы
Ақша айналысының негiзгi сандық көрсеткiштерiнiң бiрiне ақша ... ақша ... ... ... – жеке тұлғаларға, кәсiпорындар мен мемлекетке тиiстi
және шаруашылық айналымына ... ... ... алу және ... ... бiр ... және белгiлi бiр кезеңдегi ақша айналысының сандық
өзгерiсiн талдау үшiн, сондай-ақ ақша массасының өсуi мен ... ... ... жасау үшiн әр түрлi көрсеткiштер пайдалынады.
Ақша айналымының екi жағының бiрлiгi, олардың бiр түрiнiң ... ... ақша ... ... ... ... етедi. Себебi ақша жиыны
ақша ... ... ... ... бiр ... ... ... талдау үшiн, сол сияқты ақша жиынының көлемiн және оның өсу
қарқынын ... ... ... үшiн әр түрлi көрсеткiштер (ақша
агрегаттары) қолданылады.
Өнеркәсiбi өркендеген мемлекеттерде ақша жиыны ... ... ... ақша агрегаттарының төмендегi жиынтығын пайдаланады:
М1 – айналыстағы ... ақша ( ... ... ) және ... ... ... ( депозиттер ) жатады;
М2 – оған М1 агрегаты және мерзiмдi 4 жылға ... ... ... және жинақ салымдары кiредi;
М3 – бұған М2 агрегаты және арнаулы несие ... ... ... – оған М3 ... және iрi коммерциялық банктердiң ... ... / 4, 157 б. ... ... ... келесi ақша атрегаты өзiнен алдынғылардың
барлық элементтерiн өзiне бiрiктiрiп үлкен ақша жиынын құрайды. Бiрақ ... ... ... ... ... нақты әр мемлекеттiң өзiне тән ... ... ... ... ақша ... анықтау үшiн – төрт, Швейцария мен
Германияда – үш, Ұлыбританияда – бес, ... – екi ақша ... ... ... ... ... болмайды. Ол ақша нарығы
құралдарының дамуына байланысты өзгередi.
Ақша жиыны бiрнеше жолмен өсуi ... ... мен ... ... ... Орталық банктен коммерциялық банктердiң несие алуымен;
3. Мемлекеттiк бюджеттiң кемшiлiгiн жабу үшiн ... ... ... ... Орталық банктiң асыл металдарды, шетел валютасын және мемлекеттiк
бағалы ... ... ... ... ... ... айналыстағы ақша жиынының өзгермелiгi
мен қатар, оның айналым жылдамдығы да әсер ... ... ... ... экономикалық факторларға: ... ... ... дамудың қарқынына, бағаның өзгеруiне, срнымен
бiрге таза монетарлық факторларға, яғни ... ... ... ... мен ... есеп ... дамуына, ақша нарығындағы
пайыз деңгейiне және т. б. Байланысты өзгередi.
Ақша жиыны айналымының ...... ... ... ... төмен екендiгiнiң көрсеткiшi. Егер ақша ... ... ол ... ... барлығы және ақша қаражатын
жұмсаудың шапшандығын көрсетедi. Ақша айналысы жылдамдығы айналыстағы ... керi ... әсер ... яғни ақша ... көп ... ... қосымша ақша эмиссиясының ... ... ... баялауы шаруашылық субъектiлерiнiң ақша қорын жинауға ұмтылысын
және ақша жиынының ... ... ұзақ ... ... ... банк экономикалық айналымға оның қажеттiлiктерiне сәйкес,
несиелеу жолдары бойынша ... ... ... ... ... эмиссиялық және несиелiк қызметiн атқарады. Ақша екi түрлi ... ... және ... ... ... яғни ... шоттардағы
қолма-қолсыз ақша қаражатының жазу формасындағы ақша белгiлерi. Ақшаның
бұл екi формасы ... ... ... ... айналымның ақшалары
әрдайым қолма-қол банкноталарға айналуы мүмкiн.
Ақша айналысының екi облысының бiрлiгi, яғни ... ... ... ... ауысуы және бұған керiсiнше болуы ақша
массасының өзiне қандай компоненттердi ... ... ... етедi.
Ақша массасының құрамы сол елдiң несие-ақша жүйесiмен анықталады.
Ақша жүйесi – бұл тарихи түрде қалыптасқан және ... ... ақша ... ... ... ... ... реттелген елдегi ақша ... ақша ... ... ... Әрбiр мемлекеттiң өзiнiң ұлттық
ақша жүйесi бар.
Ақша жүйесi келесi элементтерден тұрады:
Ақша бiрлiгiнiң ... ... ақша ... ... 100 ... 1 ... ... табылады.
Ақша белгiлерiнiң түрлерi. Егер 1991 ж. 1 қаңтарына дейiн айналыста
қазыналық билеттер болса, онда қазiргi ... ҚР ақша ... ... өсу құны ... ... барлық түрлерiне қабылданатын банкноттар
мен монеталардан құралады.
Эмиссия тәртiбi. Қолма – қол ... ... ... айналысын
ұйымдастыру және айналыстан шығаруды Ұлттық Банктiң ...... ... ... ... мен монеталарды сату формасында жүзеге
асырылады.
Ақша түрлерi. Заңды төлем ... ... ... ... және несие
ақшалар.
Валюталық бағам дегенiмiз – бұл басқа бiр елдiң ақша ... ... сол ... ақша ... бағасы.
Әлемдiк тарихта ақша жүйесiнiң келесi типтерi болған:
• Металдық айналым, мұнда ақшалай тауар ақшаның барлық қызметiн ... ... ... ... ... ... және ... ақша айналысы, мұнда алтын айырбастамайтын ... ... ... және қазынаға айналды.
Ақша массасының көбеюi бiрнеше каналдар бойынша жүредi:
... мен ... ... есебiнен;
• Орталық банктен коммерциялық банктердiң несие алу жолдарымен;
... ... ел ... мемлекеттiк бюджет тапшылығын жабу үшiн
несие беру арқылы;
• Орталық ... ... ... ... валюталарын және мемлекеттiк
бағалы қағаздарды сатып алу жолымен;
• Коммерциялық банктердiң ... ... ... ... эмиссиясын
шығару немесе займдар беру жолымен.
Осыдан барып ақша массасының көлемi Ұлттық Банк жүгiзетiн ақша – несие
саясатымен тығыз байланысты, мұндағы ең ... ... ақша ... ... ... ... Мақсатты белгiлеуде Орталық банк келесi
көрсеткiштердi ескертедi:
• Нақты бейнелеудегi ЖҰӨ-нiң ... ... ... ... ақша ... есептелетiн жылдамдығы;
• Жоспарланған кезеңдегi инфляцияның максималды рұқсат етiлген денгейi;
Ақша ... ... ... ... ... ... болашақтағы ұлғаюын және оның пайдалану дәрежесiн ескере
отырып есептеледi. Бұл ... ... үшiн де ... зор.
Егер ақша массасы ақырын айналса, бұл ... ... ... өте ... ... ал ақша ... жедел
қозғалысы қаражаттарды салыстырмалы түрде жылдам ... және ... ... Ақша ... ... ақша ... ... яғни мұндай айналыстың жоғары жылдамдығы ... ... ... тиiс. ... ақша ... ақырын қозғалысы
шаруашылық субъектiлердiң жинақтауға ұмтылысын, ақша ... ... ... ... өсуiн көрсетедi.
Осымен 2-ші тараудың бірінші бөлімінде ақшаның негізгі көрсеткіштеріне
және олардың құрамы меен құрылымына тоқталып өтсем, енді ... ... ақша ... мен оның ... ... болып табылады.
2.2 Қазақстан Рсепубликасының ақша жүйесі және ақша айналысы, ... ... ... реттелген елдегi ақша ... ақша ... ... ... ... ... ақша
жүйесi 1995 жылы 30 наурыздағы “Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкi туралы”
Қазақстан Республикасы Президентiнiң заң күшi бар ... ... ... ақша ... ... негiзiн және
формаларын белгiлейдi, онда ... ақша ... ақша ... ... ... ... жасау тәртiбi, ақша айналысын
ұйымдастыру және реттеу тәртiптерi қамтылады. Ал ... ... ... рет
1993 жылы ұлттық валютамыз теңгенi айналысқа шығарып, экономикада жаппай
етек алған ... ... ... ... валютаның тиiмдi жолға түскенiн
және ұлттық экономика дамуына тиiмдi жол ашып ... ... ... 1999 жылы ұлттық валютамызды ұлттық және әлемдiк валюталық
қатынастарды ... ... ... дамыту үшiн еркiн айналымға жiбердiк.
Бүгiнгi таңда ұлттық валютамыз күннен-күнге нығайып, ... ... ... ... жол ... жүйесiн реформалау және ақша банкнотасын өндiруге байланысты
өзiнiң меншiктi қуатын ... ... ... ақшамен байланысты
жағдайды түбiрiмен өзгерттi. Осыған байланысты 1992 – 1993 ж.ж. ... ... ... ... директивтi саясаттың орнына
Республикамызда ... ақша ... ... және ... ... ... ... Банк Қазақстан Республикасының валютасын шет ... ақша ... ... ... ... ... Қолма-қол ақшаның айналымы олардың банк кассасына үздiксiз
оралып ... ... ... ...... ... ... , тиындардың, бағалы
қағаздардың шығарылуы. Ол қолма-қол ақшасыз түрiнде де болуы мүмкiн. ... ақша ... ... – айналысқа банкноттар мен тиындардың қосымша
шығарылуын сиапттайды.
Мiндеттi резервтер – бекiтiлген нормативке сәйкес ... ... ... ... ... шотында сақталуға мiндеттi банк
депозиттерiнiң ... ...... банктердiң Ұлттық ... ... ... ... ... ... Банк ақша ... мөлшерiн, екiншi деңгейдегi банктердiң Ұлттық
Банктегi корреспонденттiк шоттағы қаражатының ... яғни ... ... арқылы реттейдi. Экономикадағы ақша ... ... Банк ... ... реттелмейдi, бiрақ оның мөлшерi
инфляция деңгейiне әсер етедi және ақша-несие саясаты үшiн үлкен мәнi ... ақша ... ... ... ұзақ ... депозиттердiң
және ұзақ мерзiмдi инвестициялық несие салымдарының өсуiн көрсетедi, бұл
тек қана жалпы экономиканың тұрақтылығы және ... ... ... ... ғана мүмкiн, керiсiнше, ақша айналысының жоғары жылдамдығы ұлттық
валютаға деген сенiмнiң көрсеткiшi ... ақша ... ... ... ... ұзақ ... жинақтардың төменгi үлес салмағымен,
шаруашылық субъектiлерiнiң ұлттық валютасын сенiмдi активтерге аударумен
бiрге жүредi.
Ақша ... ... ... ... деңгейiне
байланыцсты болады, ол ақша ... ... iшкi ... қатынасымен
анықталады. Айналыс жылдамдығы төмен ... ... ... ... ... бұл процесс кеңiнен дами түсуде: оларда қолма-қолсыз
ақша айналысы өрiс алып жатыр. АҚШ – та ... есеп ... ... зы ғана ... ... ал ... чек, несиелiк карточталар т.б.
көмегiмен жүргiзiледi. Өмiрлiк тәжiрибе көрсеткендей , ақша айналысын ... ... ... Ақша ... ... және қолма- қолсыз
деп қана қатаң түрде шектеудi ғалымдар онша ... ... ... ... ақша ... ... ... болсақ, онда ол төмендегiдей:
М0 – айналыстағы қолма-қол ақшалар немесе банк ... тыс ... - ... – М0 –дi ... ... ... шаруашылықтардың есеп
айырысу немесе басқа депозиттiк шоттардағы қаражаттардың қалдықтары, каптал
салымдарын қаржыландыру мен несиелеу қорларының ... ... ... ... ... қалдықтары, халықтың және заңды
тұлғалардың талап еткенге дейiнгi салымдары кiредi;
М2 - ... М1 –дi ... ... жеке және ... ... ... ... салымдарын қамтиды;
М3 – М2-ге банктiк емес заңды тұлғалар мен ... ... ... да ... депозиттер:
1) әрқашан айыппұлсыз және шектеусiз атаулы құнымен ... ... ... ... жиро-кепiлдiктiң көмегiмен еркiн айналады;
3) төлемдер жүргiзуде кеңiнен ... ... ... ... ... бiр ... құрайды.
Басқа депозиттер – негiзiнен, ол белгiлi уақыт аралығынан кейiн ғана
алынатындығы немесе әр ... ... жай ... ... қолайсыздық туғызатын және жинақ механизмiне қойылатын ... ... сай ... ... және ... ... Республикасы Ұлттық Банкiнiң деректерi бойынша 2007 жылдың 1
мамырына ақша ... (М3) 1090,3 ... ... ...... соның iшiнде айналымдағы қолма-қол ақша (М0) – 257 млрд. теңге
( 1,05,2004ж, - 167 млрд. теңге) болды. М3 ... өсiмi ... ... ... ... ... 33,5% ағымдағы жылдың 1
сәуiрiмен салыстырғанда –3,5%. Ақша ... ... ... ... ... 2007 жылы ... айының соңында 23,6% болды, өткен аймен
салыстырғанда 0,4 пайыздық тармаққа көбейдi.
Аталған кезеңде ақша ... ... ... 316,3 ... ... құрады,
бұл көрсеткiш өткен кезеңдегiмен салыстырғанда 2,9% ... ақша ... ... 2006 және 2007 ... бiрнеше
айлары бойынша мөлшерi мен өзгерiсiн келесi кестеден көре аламыз.
Кесте-1
Қазақстан Республикасындағы ақша ... ... |2006 |2007 |
| | ... ... ... ... ... |Өткен |
| | | | | ... ... % |
| | | | | ... ... | |
|М3 |971,2 |1016,3 |1053,5 |1090,3 |+3,5 |133,5 ... |692,8 |732,4 |770,0 |784,1 |+1,8 ... ... |411,6 |426,7 |442,5 |452,9 |+2,4 |147,4 ... |238,7 |241,3 |244,9 |257,0 |+4,9 |153,9 ... ... |23,7 |23,2 |23,6 |- |- ... ... | | | | | | |
|% | | | | | | ... ... ... елiмiздегi ақша агрегаттары жылдан
жылға және айдан айға өсу ... ... бiз ... ... ... өмiр сүру ... өсiп келе жатқандығын көре аламыз.
Сонымен қатар елде қолма-қол ақшалармен қатар қолма-қолсыз ... ... өсіп келе ... Оның ... ... ... ... қызметтердің көлемінің ақшалай сипатының тым жоғары өсіп кетуі,
елдегі әлеуметтік сала бойынша ... ... өсуі және ... ... ... ... болып.
Осы аталған барлық ақшаларды елдің ақша массасы деп те атасақ болады.
Осы ақша ... ... ... үлесін келесі 2-ші суреттен көре
аламыз. Егер ақша массасындағы қолма-қол ақша үлесі ... ... ... елде ... ... басталады.
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | ...... ... ... мен ... ақша ... *
Жоғарыдағы суреттерден көріп отырғанымыздай ұлттық экономикада қолма-
қол ақшалар және онымен қоса ақша массасы да жылдан ... ... ... бара ... Ал бұл өз ... экономиканың қаржы дағдарысына,
инфляциялық толқуларға алып келуі мүмкін. Алайда елдің ... ... ... ... ... жылдардағы Еуропалық стандарттар негізінде ақша-несие
саясатының басты мақсатын бағалардың тұрақтылығына ... ... ... ... үш ... ... ... белгілеп
қоюды, яғни инфляциялық таргеттеу саясатына өтуінің нәтижесінде ақша
массасы өскенімен елде ... ... ... ... ... ... тарауды аяқтай келе ендігі 3-ші тарауда еліміздің ақша айналысының
бүгінгі ... ... мен ... ... ... ... ... көзделіп отыр.
Экономикалық қатынастарда ақша айналыс заңдылықтарының даму барысында
ақша айналысы және ақша ... ... ... ... ... ... ... қатынастардың дамуы негізінде барлық қоғамдық тауарлық
қатынастар бір заңдылық ... ... ... ақша ... ... ... бір ... білдіретін болды. Сонымен, ақша айналымы деген
қолма-қол ақша мен ... ... емес ақша ... ... ... және
тауарсыз төлемдер мен шаруашылықтың есеп айырысуын қамтамасыз ететін
ақшаның қызметі. ... ақша ... екі ... ... ... және қолма-қол емес ақша айналымынан тұрады.
Мұндағы қағаз ақшалар – бұл ... ... ... ... табылады.
Бұл қағаз ақшалардың айналыста жүруінің объективті мүмкіндігі, олардың
айналыс құралы қызметін атқару ерекшеліктеріне байланысты ... ... ... ... ... ... ... дамыған шаруашылықта есеп
айырысудың маңызды формасы болып ... ... ... ... ақша
айналысының дұрыс жолға түсуін, ... ... ... ... кәсіпорындар мен банктер арасындағы сенімділіктің негізі екені
белгілі.
Экономикадағы ақша ... ... ... ету, оны ... және ... ... үздіксіздігін қамтамасыз етудегі
бірден бір ... ақша түрі – ... ... ... ... ... – тауар өндiрiсiнiң дамуымен, яғни тауарларды сатып алу
және сатудың ... ... ... ... ... ... ... Оның қызмет етуі несиелердің қызмет етуімен ұқсас келеді. Яғни,
несиенің айналыстағы нақты ақшалардың орнын ... ... ... ... ... ... ... орын алмастыруға толық
мүмкіндік бар. Бұл қызметі іске асу процесінде тек қана тауар ... ... ... ... ақшалардың уақытша орнын ауыстыра отырып, ақша
айналысында жылдамдатады. Несиенің бұл қызметі несиелік ақшалар: ... ... ... ... ... ... ... аяқтай келе, несиелік ақшалардың қолма-қолсыз
ақшалармен есеп айырысудың ... ... ... ... ... Қазақстанда бүгінде несиелік ақшалардың ... ... чек жене ... ... жүр. ... еліміздегі ақша
айналысының негізгі түрлері ретінде бүгінгі таңда дамытудың қажеттілігі
жоғары ... ... ... орай елімізде осы несиелік ақшаларды дамытуға жан-
жақты шаралар қолдану керек.
Қазақстан ... ... және ... ... ... бүгінде
елімізде осы аталған ақша ... ... ... айналыстағы
ақшалардың қолма-қолсыз түрлерін кеңейтуге және ... ... сай ... ... ... ақша ... даму ... алдағы жылдары
мемлекеттің монетарлық саясаты негізінде, Ұлттық Банктің экономиканы ақша-
несие ... ... ... ... көрініс табады. Еліміздің ақша
айналысының дамуында ең бастысы ... ақша ... мен ... ... ... отыруын қадағалау, елдегі ... ... ... ... және ... нарығындағы несиелік ақшалардың түрлері
мен олардың қызмет ету ауқымын кеңейту болып ... атап ... ... өмiр ... ... ол ... өндiрiсi мен тауар айналысы болуына негiзделенедi.
Жұмыс барысында ақша басты экономикалық ... ... ... ... Оның бес ... ... ... қайталанбас
ерекше тауар екендiгi көрiнiп тұр. Кез – келген тауар айналысында ... ... ... ... ... және ақша бiр – ... бөлiнбейдi.
Қорыта келгенде, ақша – жалпыға бiрдей эквивалент, ерекше ... ... ... ... құны ... және оның ... ретiнде
қатысуымен тауар өндiрушiлер ... ... ... ... ... ... Жалпыға бердей эквивалент ролi ... ... ... ... тағы да бiр басты қасиетi оның өтiмдiлiгiнде.
Ақшаны кез - келген тауарға ... ... ... бағасының өзi тауар
құнының ақшалай көрiнiсi.
Экономикалық категория ... ... мәнi оның үш ... ... ... ... ... тiкелей айырбасталу;
• Айырбас құнның жеке формасы;
• Еңбектiң сыртқы заттың өлшемi;
Сондай-ақ ақшаның жалпы құрылымы, оның ... ... ... қатар бiрге дамып, жан-жақты жетiлуде. Егер де ... ... ... ... ... ... ... жүргiзiлсе, бұл
күндерi қағаз және ... ... ... ... ... ... ақшалар пайда болып, олардың құрылымы күннен-күнге дамуда.
Ақшаның әсiресе мемлекет үшiн маңызы зор, ол ... ... ... ... және ... ... қатынастарды қадағалап, реттеп отырады.
Ал ақша айналысының дұрыс жүзеге аспауы ол ел экономикасына ауыр ... ... ... ... атап ... ... Мемлекет сондай – ақ
ақшаны реттеушi құрал ретiнде де ... ...... саясаттарын”
жүзеге асырады. Ал бұларды орындау үшiн ... ... ... бiлу
қажет, ақша айналысындағы ақша айналыс заңы, ақша ... және ... ... ... ... - шаруашылықтағы тауарларды өткiзуде, сондай-ақ тауарлы
емес төлемдердi және есеп айырысуларды жүзеге ... ... ... ... және қолма-қолсыз ақша формаларындағы ақшалардың қозғалысы.
Ақша айналысының объективтiк негiзiнде де тауар өндiрiсi жатады.
Ақшаның ... және ... ... ... ... сондай-ақ несиелiк және жалған капиталдың қозғалысы жүзеге
асырылады.
Ақша айналысы заңы – құн ... ... ... ... Ол ... ақша ... ... барлық қоғамдық формацияларға тән. Айналыстағы
ақшаның саны К. ... ... ақша ... ... реттеледi. Тауар
айналысына қызмет ету үшiн ... ақша ... екi ... ... ... сатылуға тиiс тауарлар бағасының қосындысына, екiншiден ... ... ... ... ... екi ... ... олардың бiр түрiнiң екiншiсiне
ауысуы жалпы ақша жиыны құрамын анықтауды қажет етедi. ... ақша ... ... ... ... Белгiлi бiр мерзiм аралығында ... ... үшiн, сол ... ақша ... көлемiн және оның өсу
қарқынын ... ... ... үшiн әр ... ... ... ... республикамыздағы айналыстағы ақша қаражаттарының құрылымына
мән беретiн болсақ, онда ол төмендегiдей:
М0 – айналыстағы ... ... ... банк ... тыс ... - ... – М0 –дi қосады, сонымен ... ... ... ... ... ... ... қаражаттардың қалдықтары, каптал
салымдарын қаржыландыру мен несиелеу қорларының шоттарындағы, чектiк ... ... ... ... халықтың және заңды
тұлғалардың талап еткенге дейiнгi салымдары кiредi;
М2 - өзiне М1 –дi ... ... жеке және ... ... шетел
валюталарындағы аудармалы салымдарын қамтиды;
М3 – М2-ге банктiк емес ... ... мен ... ... ... да депозиттерi.
Ақшаның әсiресе мемлекет үшiн маңызы зор, ол арқылы мемлекет бүкiл ел
аумағын және сыртқы экономикалық қатынастарды ... ... ... ақша ... ... ... аспауы ол ел экономикасына ауыр зардаптар
тигiзуi мүмкiн, мысалы ... атап ... ... ... ...... реттеушi құрал ретiнде де пацдаланады, “ақша – несие саясаттарын”
жүзеге асырады. Ал ... ... үшiн ... ... ... бiлу
қажет, ақша айналысындағы ақша айналыс заңы, ақша қызметтерi және ... ... ... ... деңгейде ақша реформасы 1993 жылы 15 қарашадан
бастап “ұлттық валютамыз ... ... ... күннен бастап
қызмет етуде. Бүгiнгi таңда теңгемiз ... ... ... шығып, елiмiзде жүргiзiлiп жатқан ... ... ... оң
жемiсiн берiп үлгердi. Оған дәлел ретiнде бүгiнде елiмiз ТМД ... ... ... ... ең ... дамыған және тиiмдi қызмет етiп отырған сала
болып табылады.
Қазақстан ... ақша ... ақша ... даму
барысындағы соңғы басты жаңалық бұл ... жаңа ... ... ... ... 2006 ... 15 ... бастап айналысқа жаңа
формадағы теңгелер шықты және бұрынғы ескі теңгелер мен жаңа ... ... 15 ... ... дейін бірге айналыста болды.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Ақша, несие, банктер: ... / Ғ.С. ...... 2001ж. - 466 ... С.Б. Мақыш, Оқу құралы / “Ақша айналысы және ...... ... - 2004ж. – 248 ... ... ... ... Учебник / Под. Ред. О.И Лаврушина, ... 2-е, - ... ... ... М.А., Александрова Л.С. / Финансы, денежные обращение и
кредит. Учебние пособие – Москва , ... Баян ... , Оқу ... / ... ... банктер, валюта
қатынастары, - Алматы: “Экономика” 2000ж.
7. Бункина М.К. / ... ... ... ... ...... – 173 с.
8. А.И. Добрынина, Л.С. Тарасевича. - ... ... - ... - 2001. – 362 с.
9. Агапова Т. А., Серегина С. Ф. - Макроэкономика : Учебник. – МГУ. ... ... - 1999. – ... ... С.Н. - ... Учебник. – 2-е изд., испр., доп.
– М.: Дело. 2002. – 472 ... ... ... ... енгiзу туралы” Қ.Р. Президентiнiң заң күшi
бар жарлығы // 12.11.1993.
12. “Қ.Р-ның ақша жүйесi ... ... Заңы // ... ... ... ... ... туралы 1997 ж. 28
сәуiрдегі N 97-1 Қазақстан Республикасының Заңы.
14. Қазақстан ... ... ... № 004 ... релизi 2005 13
қаңтар // Банки Казахстана №1 2006г
15. «О текущей ситуации на финансовом рынке» // Банки Казахстана,
№ 9 - 2007 г. 2-3 ... ... ... Алматы. – 2007г.- 446 с.
-----------------------
/15, 3 б/

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақша айналысының тұрақтылығын қамтамасыз ету мәселелері17 бет
Кәмелетке толмағандардың қылмыстары бойынша сот ісін жүргізу190 бет
Ақша-несие саясатының теориялары8 бет
Қазақстан Республикасы ұлттық банкінің ақша-несие саясатын жетілдіру бағыттары9 бет
«Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығы: мәселелері және қамтамасыз ету жолдары»100 бет
Жасанды былғары7 бет
Изопроцесс түрлері жайлы мәлімет5 бет
Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз ету39 бет
Кәспорынның қаржылық тұрақтылығы32 бет
Орталық банктердің ұйымдастырудың жолдары мен операциялары38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь