Ахмет Байтұрсынұлы (1873-1938 жыл)

І. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ІІ.І тарау. Ғалым, ағартушы, тілші Ахмет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.1. Ахмет Байтұрсыновтың поэзиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2. Ахмет Байтұрсынов қазақ тіл білімінің
қалаушы. сы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3. Әдебиеттің әліп биі . асылы Ахмет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ІІІ. ІІ тарау. Ахмет Байтұрсынұлының өз қолымен жазған еңбектер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.1. Қазақ тіл ғылымының . атасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
ІV. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
V. Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ХІХ ғасырдың жарқын жұлдыздары – Шоқан, Ыбырай, Абай салған ағартушылық – демократтық бағытты ілгері жалғастырушы, жаңа буынның төл басы, дарынды ақын, ірі ғалым, әрі журналист Ахмет Байтұрсынов 1873 жылы 28 қаңтарда бұрынғы Торғай облысы, Жангелдин ауданы, Сарытүбек деген жерде дүниеге келген. Әкесі Байтұрсын Шошақұлы еліне беделді , намысқор, қайрат иесі болған. Өз тұсындағы әділетсіз ел билеушілердің зорлығына қарсы тұрған. Ел-жұртына қиянат жасаған Торғай уезі Яковлевті соққыға жыққан. Ақыры, іс насырға шауып, Байтұрсын інісі Ақтаспен Сібірге 15-жылға жер аударылады. Бұл оқиға 13 жасар, Ахметтің жүрегіне үлкен жара салған.
Ауыл молдасынан хат таныған Ахмет 1886-1891 жылдары Торғай қаласындағы екі сыныптық мектепте, 1891-1895 жылдары Орынбордағы мұғалімдер даярлайтын мектепте оқиды. Одан әрі оқуды жалғастыруға мүмкіндігі болмайды, өздігінен оқып, білімін жетілдіреді. 1895-1909 жылдар арасында Ахмет Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы уездеріндегі ауылдық, болыстық және екі сыныптық училищеде бала оқытады.
Осы кезде қазақ жеріне орыс шаруаларының көптеген көшіп келуі жергілікті халықтың тілін, мәдениетін елдігін сақтап қалу мәселесін күн тәртібіне қояды. Тіл құрыса, халық та құриды. Ұлт атымыз өшпесін десек, қазақ әдебиеті мен тілін өркендетуді қолға алу керек деп ойлайды Ахмет.Осы ойын іске асыруға кіріседі. Осы жолдағы ізденістерін ол 1896 жылы А. Алекторовқа жолығудан бастайды. Алекторов бұл кезде Омбыда отырып, Ақмола, Семей болыстарының оқу жүйесін басқарып тұратын болатын. Онымен Ахмет қазақ даласында бала оқыту жайы туралы кеңеседі. Ахмет орыс оқымыстыларының миссионерлік мақсатын , олардың қазақтарды орысша оқыту арқылы орыстандыру саясатын көздейтінін түсінеді. Осыдан секем алады.Қазақты өнер-білімге жетектеу өзгелердің емес, өзі тектес оқығандардың парызы деп түйеді. Алекторовтан алған екінші әсері- Ахметтің білім мен өнер жолындағы ой пікірінің кеңейе түсуі еді. Қазақ тарихы мен фольклорынан аса бағалы материал жинап, зерттеген Алекторов Ахметтің көп көмескі түсініктерің айқындап алуына, алдына жаңа мақсаттар қоюына елеулі әсерін тигізеді.
1. Қазақ әдебиеті газеті 1990 жыл
2.Қазақ әдебиеті 11-сынып 2003 жыл
3.Ахаң туралы ақиқат «Қазақстан» «Шапағат» 1992 жыл
        
        Мазмұны
І.
Кіріспе.....................................................................
.......................................
ІІ.І ... ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынов қазақ тіл білімінің
қалаушы-
сы..........................................................................
..................
3. ... әліп биі – ... ІІ ... ... ... өз ... жазған
еңбектер....................................................................
.........................................
2.1. ... тіл ... ... ... ... жарқын жұлдыздары – Шоқан, Ыбырай, Абай салған
ағартушылық – ... ... ... ... жаңа буынның төл
басы, дарынды ақын, ірі ғалым, әрі журналист Ахмет ... 1873 ... ... ... ... облысы, Жангелдин ауданы, Сарытүбек деген жерде
дүниеге келген. Әкесі Байтұрсын ... ... ... , ... ... ... Өз ... әділетсіз ел билеушілердің зорлығына қарсы
тұрған. Ел-жұртына ... ... ... уезі Яковлевті соққыға жыққан.
Ақыры, іс насырға шауып, Байтұрсын інісі Ақтаспен ... ... ... Бұл ... 13 ... ... ... үлкен жара салған.
Ауыл молдасынан хат таныған Ахмет 1886-1891 ... ... екі ... ... ... ... Орынбордағы
мұғалімдер даярлайтын мектепте оқиды. Одан әрі ... ... ... ... оқып, білімін жетілдіреді. 1895-1909 жылдар
арасында Ахмет Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы уездеріндегі ауылдық, ... екі ... ... бала оқытады.
Осы кезде қазақ жеріне орыс шаруаларының көптеген ... ... ... ... мәдениетін елдігін сақтап қалу мәселесін
күн тәртібіне қояды. Тіл құрыса, халық та құриды. Ұлт атымыз өшпесін десек,
қазақ ... мен ... ... ... алу ... деп ойлайды Ахмет.Осы
ойын іске асыруға кіріседі. Осы жолдағы ізденістерін ол 1896 жылы ... ... ... ... бұл ... Омбыда отырып, Ақмола,
Семей болыстарының оқу жүйесін басқарып тұратын болатын. Онымен Ахмет
қазақ ... бала ... жайы ... ... Ахмет орыс
оқымыстыларының миссионерлік мақсатын , олардың қазақтарды орысша оқыту
арқылы ... ... ... ... Осыдан секем
алады.Қазақты өнер-білімге жетектеу ... ... өзі ... ... деп ... ... ... екінші әсері- Ахметтің
білім мен өнер жолындағы ой пікірінің кеңейе түсуі еді. Қазақ тарихы мен
фольклорынан аса ... ... ... ... ... Ахметтің көп
көмескі түсініктерің айқындап алуына, алдына жаңа мақсаттар қоюына ... ... ... ... «қайтсем,халқыма пайдамды тигізем,
қалай көзім ... ... ... ... ... ... ... әдебиетке
алып келеді. Ол әдебиетті халыққа ықпал етер күш ... Осы ... ... И.А. Крылов мысалдарын ... сол ... өзі ... ... Оның 1909 жылы Петербургте «Қырық мысал» ... ... жылы ... ... ... ... жинағы басылады. Ахметтің
Орынборға келгеннен кейінгі қызметі өте күрделі, әрі өнімді ... ... ... 1913 жылы 2-ші ... шыға ... өзі
ұйымдастырған «Қазақ» газетінде жариялана бастайды. Ол ... ... ... ... ... ... мақалалар да жариялап отырған.
Ол үшін талай рет ... айып ... ... ... ... жылдар ішінде Қазақстанды басқарған Ф.И. Голошекин
Қазақстан кеңестік өзгерістерден тыс қалған деп санап, онда «Кіші ... ... ... ұстанды. Елдегі байлық пен ... ... ... ... ашаршылыққа ұшыратты. Қазақ зиялыларының
көпшілігі оны ... жоқ. ... ... қарсылық білдіргендерді
«ұлтшыл» деп жариялап, олардың көзін жоды қолға алды. А. ... ... ... отыз ... басы ... 1929 жылы 2 ... тұтқынға
алынды, жер аударылды. Азапты қуғын-сүргінен 1934 жылы қазанда ғана ... 1937 жылы 8 ... күні ... ... 8 ... ... мақсатым алдағы уақытта Ахмет Байтұрсынов туралы оқып,
танысып, Ахмет ... ... деп ... және оны ... ... оның ... мұраға қалдыру.
І – тарау
Ахмет Байтұрсынұлы
(1873-1938 жыл)
Бұл – алмағайып аласапыран жылдарда алты алаштың айбарына айналған
жас ... ... тіл ... ақ ... ... ... ... есімі.
Бұл – тарихи тамырын сон-а-ау сақ дәуірінен бермен қарай тартып ... ... ... ... ... ... бітімі бөлек, рухы биік, жүрегі жомарт
жұрттың өрелі өрісін бірінге жалғаған ойшылдың есімі.
Ахмет Байтұрсынов басқаруымен ... ... ... ... ... рухани, мәдени, тарихында үлкен орны бар басылым болды. 1923 жылы
Мұхтар Әуезов «...... Қазақтың еңкейген кәрі, еңбектеген ... ... ... өлім ... ... жансыз денесіне қан жүгіртіп,күзгі таңның
салқын желіндей шиырықтырған,етек-жеңін жиғызған «Қазақ»газеті ... жаны кім еді? ... ... ... ... ... еді? Ол екпін ұйықтаған қазақты айқайлап оятуға заман ерік бермеген
соң «Маса» ... ... ... ... деп ұзақ ... ... қылып
алған, Ахаңның екпіні болатын» - деп жазғанда. «Қазақ» газеті 1917 ... ... ... ... ресми органына айналды да, көп ... ... ... ... ... ... шешімімен жабылды.. Ревком
жұмыстарының барысы, экономикалық және ағарту ішіндегі қиыншылықтар туралы
мән-жайды ... үшін ... мен ... ... ... хабарларын зейін қоя тыңдағаннан кейін ұлы
көсем оларға қазақ оймағын басқаруға қатысты қаулылар ... ... оны ... тіліне аудару туралы мән – ... ... ... мен А.Байтұрсынов В.И.Лениннің қабылдауында болған. Олардың
хабарларын зейін қоя таңдағаннан кейін ұлы ... ... ... ... ... қаулылар дайындау қажеттігі және оны қазақ тіліне ... ... ... ... өмірі мен қызметінің белгілі бір кезеңіне маңыз беріп,
оны өсіріп тұрған бір уақиға оның 1920 ... 7 ... ... комитетіне партия мүшелігіне алуды өтініп берген арыды.
4 апрель, 1920 жыл
Бұл жеке ... ... ... ... совет шындығы ықпал еткен
сол тәрізді адамдарының саяси санасы қалай ... ... ... сол кездегі Қырғыз автономдық ... ... ... ... ... 1920 ... 16-шы ... жарияланды.
Осы санда «Ахмет Байтұрсынов» деген ... ... Онда сол кез ... ... партияға кіруге берген арызының маңызы ... ол ... ... биік ... мен ... терең
түсініп, қызу қызмет ету биігіне көтеріле алмады. Өйткені, 20 – жылдардағы
қоғамдық, экономикалық, саяси-рухани, мәдени ... ... ... ... ... қиын ... бой көтере бастаған, бірақ әлі
орнығып, ... ... ... мән – ... ... танып, оған ілегу оңай да емес.
Ахмет Байтұрсыновпен заманы, қызметі қатарлас ... ... С. ... оның туғанына 50 жыл, толуына байланыста «Еңбекші қазақ»
газетінде мақала жариялап, ... ... үшін ... ... ... ... сол қамы үшін коммунист партиясына кірді. Әрине, Ахмет
Коммунист партиясында да көп бала ... Көп бала ... ... ... ... құлдығында шіріген жарлылардың айғайшысы емес, олардың
шоқпаршысы ... ... ... ... айырмай қазақты ғана сүйетін адал
жүрек, ... еді. ... ... да ... аз, ... ... ... «оқу һәм тіл құралдарымен» қалған қызметі таңдай», - деп ... ... ... ... үстірттіктерді осалдықтарды, қоғамдық
күрделі топтық мүдделерді ... ... ... де ашып ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынов 2 жыл бойы республиканың
Халық ағарту комиссары, ... ... ... ... ... Атқару Комитетінің мүшесі болып жұмыс істеді, одан соң Түркістан
Компаниясы Орталық ... ... «Ақ ... », Халық ағарту
комиссариаты жанындағы Қазақстан академиялық орталығында еңбек ... ... ...... ... ... үш
үлкен салаға бөліп қарауға болады. Олар: автордың ... ... ... ... ... ... ... еңбегі, ақындық
және аудармашылық творчествасы.
Білім совет ... ... ... ... ... ... еске ... оның қазақ алфавиттік жүйелеу,
оқу құралдарын жасау фонетика мен грамматика саласындағы қазақ мәдениеті
мен ... ... ... маңызы туралы жазуы да тектен-тек емес.
Кейінгі қоғамдық және басшылық қызметтер атқарған кездерінде де
Ахмет ... ... ... ... ал 1923 жылы ... эпостық жыры «Ер сайынды» алға сөзбен, ғылыми ... ... ... ... өз ... бостандығы мен тәуелсіздігі жолындағы күресте
бұқараның жүрегіне қозғау салып, ұйқысынан оятар қаруы - өлең сөз ... ... ... ... ... мен ... ... поэзиясының
өзегі болады. Ол өзінің ағартушылық, ... ... ... ... ... ... қалады. Ақын арманы – «адамның диханшысы»
болып халқына ... ... ... қырға шықтым,
Көгі жоқ, көгалы жоқ – қорға шықтым.
Тұқымын адамдықтың шаштым, ектім,
Көңілін көтеруге құл халықтың.
Ақын «Жиған - ... ... ... ... ... ... ... Өткенге қарасам, хандар халықты жөндеп баға алмай, басқаға
сатыпты. Бері ... соң шен – ... ... ... ... алыпты.
Ұлық мақсаты, мәз болыпты. Халықтан алым ... деп, ... ... ... ... ... ... көкті бұлт торлап тұр. Ел болса,
баяғы қалпы, әлі ... Дос пен ... ... ... ... обыр
обып, сорып тұр». Қрғадай қарқылдаған, шешенсіген мырзаларжың жолы үлгі
емес. Ол жаңа жол ... ... ... бар ... жоба бар ... деп, ойға жөн» дейді.
Қазағым – елім,
Қайқайып белің,
Сынуға тұр таянып.
Талауда малың,
Қамауда жаның,
Аш көзіңді оянып.
Қанған жоқ па әлі ... бар не ... ... ... ... байтұрсынов 1910 жылы Орынборға жер аударылып келгеннен кейін
ағартушылық іске, ел ... ... ... ... ден қоя ... ... ... жоғын жоқтапғ санасына сәуле құюға байланысты еңбектері
елге тарай бастайды. Ол газет шығару мәселесін ... Бұл іске ... ... ... ... ... жиналады. Ол газет «қазақ» деп ... ... ... ... байтұрсыновқа тапсырылып, 1913 жылдың 2
ақпанынан шыға бастайды. Ахмет елге жеткізем, ұқтырсам ... ... ... енді газет арқылы жария етуге мүмкіндік алады. «Газет
– халықтың көзі, құлағы һәм тілі» дейтін ... ... ... ... ... ... ... газетінің оқырмандарына арнап жазыпты.
Ахмет Байтұрсынов «Қазақ» газеті бетінде оқу – ... ... ... емле, грамматика, жер игеру, кәсіп істеу, қоғамдық күрес,
мәдениет, әдебиет мәселелерін ... ... ... ... -
әлеуметтік ой-рікірге ұйытқы болады. Сондай мақаланың бірі – 1913 жылы ... ... ... бас ... атты еңбегі. Бұнда Абайдың тарихи
рөлі, рухани болмысымыздағы орны, шығармаларының көркемдік – ... ... ... ... рет ... ... таныстырылады.
Қазан төңкерісіне дейін шыққан ұлттық газеттердің ішіндегі ең көп жасағаны
осы «Қазақ» газеті болды. Патша ... ... ... әр ... отырған. Газетте «Бұл заманның соғысы», ... ... ... ... және 1914 ... Қырғыз өлкесін басқару жөніндегі
ереже жобасын санағаны үшін ... ... ... ... мың ... сам айып салады. Оны төлей алмағаны үшін абақтығы
жабылған, ... ... ... ... тергеуден, тексеруден,тінту мен
айып салудан көз ашқан жоқ.Патша өкіметі ауыздықтай алмаған ұлттық газетті,
Алаш орда ... тілі ... ... ... 1918 ... жауып тастайды.Ол екпін ұйықтаған қазақты айғайлап оятуға заман
ерік бермеген соң,маса болып қалай ызыңдап ... деп ұзақ ... ... ... ... ... екпіні болатын......»,- деп жазды
1.3.Ахмет Байтұрсыновтың юбилейі.
«Ақ жолдың» осы сонында Ахмет Байтұрсыновтың 50 жасқа ... ... ... ... отыр.Қырғыз – қазақ баласында елу түгіл, алпысқа ... да көп ... ... жасы ... толып жатқанмен, солардың ішінен
еленіп, Ахаңның еске ... ... ... айырмашылық бар.
Қазақ халық болғаннан бері өз бетіне еркімен дәуір сүрген кезі
болмай, қоңсы халықтарының қол ... ... ...... келіп,
бастаған хандарының өзара келісе алмаған кесапатынан орысқа бағынып, үш жүз
жылдай үзілместен келген Романовтар ... ... ... ... мен ... тілінен айырылуға айналып бара жатқанын алдымен сезіп,
оянған Ахаң еді.
1.4. Ғалым – филолог
Ахмет Байтұрсынов – қазақтың тілі мен ... ... ... .1929 жылы 1 ... өз ... орыс ... ... «1901 жылдардан бастап, бала ... ... ... өз ... білімімді толықтырдым ,әдебиетпен шұғылдандым. Ал
Орынборға келгеннен кейін, ең ... ... ... ... ... ... құрылысын зерттеуге кірістім. Одан кейін ... ... ... ... қажетсіз сөздерден
арылтуға, синтаксистік ... өзге ... ... ... ... ... прозасын жасанды кітаби сипаттан, арылтып,
халықтың сөйлеу тәжірибесіне икемдеу үшін, ғылыми терминдерді жасауға
кірістім және ... ... ... ... ... Бұл сөздер Ахметтің ғылыми ... ... ... қан-ай
мақсатпен шұғылданғанын көрсетеді.
Ахмет Байтұрсынов ең әуелі қазақ балаларына ана тілінде
сауат ашатын ... ... Ол ... «Оқу ... ... ... алғаш рет
1912 жылы Орынборда басылды. Бұл «Оқу ... ... ... ... рет ... ... ұзақ пайдаланылады.
1926 жылы ол әліппенің жаңа түрін жасады. Бұл осы ... ... ... ... еді.Кейін мектеп оқушыларына ғана
емес, ересектердің сауатын ашуға ... ... – би» де ... ... ... қазақ тілін пән ретінде оқытатын оқулық
жазуға кіріседі. Оны «Тіл – құрал» деп ... ... етіп ... ... ... ... шықты, 1928жылдарға дейін өнделіп, алты
– жеті рет қайта басылды. «Тіл - ... ... ... ... ... грамматикалық құрылымын талдап, ... ... ... ... ... ... бір ... «Тіл - жұмсар» деген атпен
екі кітап болып,1928 жылы Қызылорда қаласында басылды.
А.Байтұрсынов 1927-28 ... ... ... ... ... сөз ... ... мақалаларын жариялады.Ол қазақ тілінің
табиғатын, құрылымдық жүйе –заңдылықтарын зерттеуде орыс тілі ... ... ... ... ... тілдік
терминдерді жасады.
Ахмет Байтұрсынов қазақ ... ғана ... ... да ... ... Ол ... бай ауыз әдебиетін, ертегі-
аңыздарын, эпостық жырларын, шешендік сөздерін, мақал-мәтелдерін, жоқтау
өлеңдерін ... ... ... ... ... 1895 ... шұғылданды. Бұған «Тургайская газетінің» ... ... ... и ... ... ... куә.
Ахмет 1923 жылы қазақтың эпостық жырының бірі «Ер Сайынды»,
1926 жылы қазақ халқының жоқтау өлеңдерін (23) ... ... ... ... ... жинағына жазған «Замандастарыма» деген
кіріспесінде аударманың мән- мақсаты, дәуір дүбіріне ілесу ниеті, қиындық
жағдайларда орындағаны туралы ... ... ... ... қолдан келген осы барым.
Қанағат азға деген, жоққа –сабыр
Қомсынып қоңырсыма, құрбыларым!
Бабы жоқ ... мен бір ... ... ... топты жарып.
Ат тұрмыс аяғында жем болса,
Дүсірлеп шапса біреу қиқу салып.
Бар болса сондай жүйрік қызар деймін,
Естілсе ... ... ... арық ... ... ... ... басып, қажып- толып.
«Қырық мысал» жинағына қырық бір мысалдың да аудармасы бар. И.
Крыловтан ... ... және орыс ... ... жанрын
қалыптастырушыларың бірі И.Хемницердің «Ат пен ... ... ... ... ... ... қазақ оқушыларына жақын да түсінікті болуына қазақ ақыны
қатты көңіл бөлген. Сондықтан ол төл шығармадай ... ... ... ... ... ... ... «Алтын әтеш», «Ат», «Данышпан Аликтің ажалы» атты шығармаларын,
Надсонның бір өлеңін қазақшаға аударған. Оның Крылов, ... ... ... ... ... қатар, орыстың белгілі лирик ақыны
Семен Яковиевич Надсон (1862-1887) шығармаларына көңіл аударуы да ... ... ... ... ... Петербургта әр кезде жарық
шығармалармен танысболғанда, ... ... ... ... ... ... олар өз ой-толқындарымен, іздестерімен көңіл-күй сезім
дүниелерімен үйлесімдік, сәйкестік, ұқсастық тапқан деуге болады. Надсонның
таланттылығы, сүйкімді бейнесі, аянышты өмірі, ... 25 жыл ғана ... ... да ... мұра ... ...... Байтұрсынов ақындығының бір қайнар көзі орыс поэзиясында
жатыр. Ол орыс ақындарын беріле мол оқыған ... ... боп ... ... ... ... ... оқытқан. Орыс
ақындары А.С.Пушкинді, М.Ю.Лермонтовты, ... ... ... ... ... қалған мұраның ішінде А.С.Пушкиннің «Ат»
деген өлеңі, «Данышпан Аликтің ажалы», ... мен ... ... ... бар. 1901 ... бастап Крылов мысалдарын ... ... өзі де ... жаза ... ... ... мысал жанрына
ден қоюының үлкен мәні бас еді. Ондағы моральдің, адамгершілік, алауыздық,
жалқаулық пен жағымпаздық, қулық пен ... ... ... ... шенеуге келгенде, ақын мысал жанрын таңдады. Әр ... ... ... ... олардың арасындағы түрлі қарым-қатынас арқылы
ғибратты тұжырымдар жасады.
Крылов мысалдарын аудару Ыбырай, Абай тәдірибесінен басталса, ... ... ... ... С. ... Б. ... ... істеп, мысал, ертегілер аударып, әдеби қазынаны байытты. Бір мысалдың
өзі әр қайсысының аудармасына ілікті. Оны бір ақын ... ... ... ... ... Бұл ... әдебиет тарихындағы нәзирағайлік
тәсілді байытты. Ұқсас өмір шындығын қамтып, ойға ой қосып отыратын үлгілер
ұлттық әдебиеттегі ... ... ... жол ... ... Байтұрсынов
И.А.Крылов мысалдары сюжетін сақтағанмен, қазақ тұрмысын танытатын жаңа
ойлар ... ... ... ... мен ... ... 19 жол ... – 76 жол. «Өгіз бен бақа» тұпнұсқада 17 жол ... ...... Басқа мысалдар да осындай жолмен ... ... ... ... ғана емес, кейіпкерлер атынан да аңғарылады. «Қасқыр мен ... ... ... ... Трофили аттарын Ахмет Коянкөз, Құрамыс,
Көпберген бай, Қисықбай деп өзгертіп алады.
Бұл ... ... ... ... ғана ... ... ... жанрын дамытушы болғанын дәлел-дейді. Ахмет мысалдарының
бір тобы адам ... ... ... ... ... ... топастық, надандық, қулық, ... ... ... достықты қадірлемеу, ... ... ... ... ... құрылады. Кейбір
мысалдарда тұтас халықтық әлеуметтік мәні бар тақырыптар қозғалады. Бұған
«Қасқыр мен ... «Ала ... ... мен ... ... келген індет»
ь.б. жатады.
«Қасқыр мен тырнада» сүйекке зақалып өлгені тұрған жерінен құтқарған
тырнаға ... ... ... ... өзін бас салып, жемек болды. Мысалдағы
оқиға желісі көптеген мысалдарға ортақ болғанмен, авторлардың әр қайсысы
өзінше ... ... ... ... ұзақ кіріспеден басталады. Қас-қырдың
тырнаға мақтау – монологін өз жаныны қосады.
Мысал соңындағы:
Қиссасы Қасқыр, тырна ... ... ... ... ... пәле ... ... – жалпаяды келіп саған
Қайырды қарап істе адамына,
Қарайлас өзіңменен шамалыға
Қасқырдай қаражүрек залымдардың дүрмеңдер түсіп кетіп тамағына, -
Деген тұжырым қызыққылық ... сай ... ... мысалында жадағай зорлық-зомбылық қона емес, отаршылдық
саясаттың зұлымдық бет пердеші ... ... ... 38 жолдық
мысалды 64 жолға жеткізіп аударуы өзінің айтар ойын ақырманның ... жол ашу еді. ... ... ақ ... ... ... саясатын, отар
елдерді айлалы тәсілмен қонып отырғандығын суреттейді. Арыстан – орыстың ... аю мен ...... ... ала ...... ... патша «ала қойларды» көрген көзі ауыратынын айтып, олардан ... ... ... ... өз ойын ашық айтып, беделіне
көлеңке ... ... ... ... ... де ала ... қырсаң, тақсыр,
Тұқымын не бар құртып, жоймайтұғын? –
деп, бірден ... ойын ... Оны ... ... ... ... шебер сұм түлкі қойларды қасқырларға бақтыруды ұсынады. Арыстан
бұл ... ... ... ... «қасқыр баққан қойдан ала түгіл аяғы да аз
қалады». Қойлардың таусылғаның көрген ... оны ... ... көреді.
Мысал аяғында:
Бұл сөзге дегенім жоқ жылар-күлер,
Адам аз алдын болжап, аңық ... ... ... кім білер,
Береке ала қойға кірсе, кірер, -
деп, Ахмет түйінді ойды оқырманның өзіне тастайды.
Осындай саяси мәні бар ... бірі – ... мен ... түп ... 36 жол ... тәржімада 68 жол. Бұлаққа су ... ... ... ұстап алып, кінәлап, сол кінәсі үшін жеп қоймақ болады. ... ... ... ... де, ... ... оны көтеріп ала
жөнелді. Ахметтің өзіндік өрнегі мысалдың ... мен ... және ... мен қозы ... қазақы сөз саптауынан
байқалады. ... ... ... су ... ... қозы,
Жанында серігі жоқ жалғыз өзі,
«Бөрі жоқ десең, шығар бөрі астынан»
пәле мен қаза алыс па ... ... ... жоқ ... ... бөрі ... деген тармақ ерекше өң
беріп, мысалдың таза ... ... ... ... ... ... ... белгілі болса, Ахмет оқиға дамуына өзіндік әдіс
қолданып, мысал ... ... ... сақтайды. Қасқырдың қойған кінәсінан
қозы ақталып шыққандай болғанмен, қасқыр тағы бір бұлтарпас кінә ... ... әдіс ... ... ба мен ... білгің келсе, қозым, саған,
Кінәң сол – жегім кеп тұр, ... ... ... ... озбырлығын бірден тануға болады. Бұдан сол
кездегі патшалық Ресей қазақ даласына әкелген ... ... ... ... ... «басты кінәсы» қозы тағдырына
ұқсас. Мысалдың негізгі түйіні – ... ... ой ... ... момын халыққа істеген қулық, зорлық-зомбылық ... ... ... ... ... ... суреттейді. Аң патшасы
арыстан бар аңдарды жинап алып: «Күнәміз көп болған соң, құдай бізге ... ... де ... ... талай қойды, қойшысымен жеп едім. Кімнің
күнәсі көп болса, жұрт үшін құрбандыққа жанын қисын», - ... ... ... «Кім оны кінә ... оны кінә ... біз ... өлеміз ғой,
адамды жесеңіз де, кінә емес, қайта сауап» - дейді.
Ахмет Байтұрсынов – мысалшы
№ 139 ... «Г» ... ... Таукенова Айгерім
Қазақ тілі мен әдебиет пәнінің мұғалімі:
Жақсыбаева Ғалия Тілегенқызы
ХІХ ... ... ...... ... Абай салған
ағартушылық – демократтық бағытты ілгері жалғастырушы, жаңа буынның төл
басы, дарынды ақын, ірі ... әрі ... ... ... 1873 ... қаңтарда бұрынғы Торғай облысы, Жангелдин ауданы, Сарытүбек деген жерде
дүниеге келген. Әкесі Байтұрсын ... ... ... , ... ... иесі болған. Өз тұсындағы әділетсіз ел ... ... ... ... қиянат жасаған Торғай уезі Яковлевті соққыға
жыққан. Ақыры, іс насырға шауып, Байтұрсын ... ... ... ... жер ... Ұл ... 13 ... Ахметтің жүрегіне үлкен ... ... хат ... ... ... жылдары Торғай
қаласындағы екі сыныптық мектепте, 1891-1895 ... ... ... ... оқиды. Одан әрі оқуды жалғастыруға
мүмкіндігі болмайды, өздігінен ... ... ... ... ... ... Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы уездеріндегі ауылдық, ... екі ... ... бала ... ... ... Қазақстанды басқарған Ф.И. Голошекин Қазақстан
кеңестік өзгерістерден тыс қалған деп санап, онда «Кіші Октябрь» ... ... ... ... ... пен ... ... жұмысын жүргізді.
Халықты ашаршылыққа ұшыратты. Қазақ зиялыларының көпшілігі оны ... ... ... қарсылық білдіргендерді «ұлтшыл» деп жариялап, олардың
көзін жоды қолға алды. А. Байтұрсынов қара тізімге ... отыз ... ... 1929 жылы 2 ... тұтқынға алынды, жер ... ... 1934 жылы ... ғана ... ол 1937 жылы 8 ... ... ұсталып, 8 желтоқсанда атылды.
Бұл – алмағайып аласапыран жылдарда алты ... ... жас ... ... тіл ... ақ ... ... ардақты
Азаматтың есімі. Бұл – тарихи тамырын сон-а-ау сақ дәуірінен бермен қарай
тартып ... Ұлы ... ... ... ... ... бітімі бөлек, рухы
биік, жүрегі жомарт жұрттың ... ... ... ... ... ... Байтұрсынов басқаруымен шығып тұрған «Қазақ» газеті қазақ
халқының рухани, мәдени, тарихында үлкен орны бар ... ... 1923 ... ... «...... Қазақтың еңкейген кәрі, еңбектеген жасына ... ... өлім ... ... жансыз денесіне қан жүгіртіп,күзгі таңның
салқын желіндей ... ... ... ... жаны кім еді? ... ... қайрат,кемімейтін екпін кімнің
екпіні еді? Ол екпін ұйықтаған қазақты айқайлап оятуға заман ерік бермеген
соң «Маса» болып талай ... ... деп ұзақ ... ... ... ... ... болатын» - деп жазғанда. «Қазақ» газеті 1917 ... ... ... ... ... ... ... да, көп ұзамай Торғай
облыстың Советтері съезінің (шешімін қабылдады) шешімімен ... ... ... экономикалық және ағарту ішіндегі қиыншылықтар туралы
мән-жайды хабарлау үшін С.С.Пестовский мен ... ... ... ... ... қоя ... ... ұлы
көсем оларға қазақ оймағын басқаруға қатысты қаулылар ... ... оны ... ... ... ... мән – ... хабарлау үшін
С.С.Пестовский мен А.Байтұрсынов ... ... ... ... зейін қоя таңдағаннан кейін ұлы көсем оларға қазақ ... ... ... ... ... және оны қазақ тіліне аудару
туралы ақыл-кеңес береді.
Ахмет байтұрсынов 1910 жылы ... жер ... ... ... ... ел ... ... тарату жұмысына ден қоя шұғылданады.
Оның қазақ елінің жоғын жоқтапғ санасына сәуле құюға байланысты еңбектері
елге тарай бастайды. Ол ... ... ... ... Бұл іске ... белсене кірісіп, елден қоржи жиналады. Ол газет «қазақ» деп аталады
да, редакторлық міндет Ахмет байтұрсыновқа ... 1913 ... ... шыға ... ... елге ... ... деген көкейіндегі
көптеген мәселелерді енді газет арқылы жария етуге мүмкіндік ... ... ... көзі, құлағы һәм тілі» дейтін мағыналы, мәнерлі анықтаманы сол
кезде ... ... ... ... ... ... ... Байтұрсынов «Қазақ» газеті бетінде оқу – ағарту, оқулықтар
жасау әліппе, емле, грамматика, жер игеру, ... ... ... ... ... ... тереңнен қозғап, кезіндегі қоғамдық -
әлеуметтік ой-рікірге ұйытқы болады. Сондай мақаланың бірі – 1913 жылы ... ... ... бас ... атты ... ... ... тарихи
рөлі, рухани болмысымыздағы орны, шығармаларының көркемдік – ... ... ... алғаш рет қазақ оқырмандарына таныстырылады.
Ахмет мысалдарының бір тобы адам бойындағы алауыздық, мақтаншықтық,
қайырымсыздық, тәкаппарлық, күншілдік, зорлық, топастық, ... ... ... ... ... ... ... жалақор-лық,
қанағатсыздық сияқты келеңсіз мінездерді мінеуге құрылады. ... ... ... әлеуметтік мәні бар тақырыптар қозғалады. Бұған
«Қасқыр мен Тырна», «Ала қойлар», «Қасқыр мен қозы», ... ... ... жатады.
«Қасқыр мен тырнада» сүйекке зақалып өлгені тұрған жерінен құтқарған
тырнаға қасқыр алғыс айтудың орнына, өзін бас салып, жемек болды. Мысалдағы
оқиға ... ... ... ... ... ... әр ... жазуға тырысады. Ахмет мысалы ұзақ кіріспеден басталады. Қасқырдың
тырнаға мақтау – монологін өз жаныны қосады.
Ахмет Байтурсынов – ... 139 ... ... ... ... ... ... тілі мен әдебиет пәнінің мұғалімі:
Жақсыбаева Ғалия Тілегенқызы
Өнер алды – қызыл тіл» деп ... ... ... ... осы күнге дейін қазақ поэзиясында биік орын алады. Солардың
бірі Ахмет Байтұрсынұлы.Өз заманының ... ... тұра ... ... ... ... көсемі болып, болашақтың жарық, тыныш,
көк аспан астында өмір сүруіне ... ... ... ... Өз достарының
алды бола білген Ахмет өткір, алмас қылыштай адамның ойын осып ... өлең ... ... ... ... ... бола ... жанын да аямаған. Қарусыз-ақ сөзбен адам ... ... ... ... ... жетелеген халықтың рухани жетекшісі.
Халық үшін, халықтың мәдени-әлеуметтік болмысын көтеру үшін ... ... ... ... ... ... алады. Ең алғаш қазақ
тілінде әліппе кітабын жинақтаған ... еді. ... ... көзі ... азамат болып шығуға ... ... ... тіліндегі
әліп-би осы сөздердің бәріне дәлел. Тек қана ... ... ... ... ... жазушыларының белгілі
жазушыларының белгілі еңбектерін ана ... ... ... ... ... ... өткен. Халықтың білімді ... ... көп ... ... Бұрынғы қарапайым қара сөздерді
жаңғыртып, халық санасына қалыптастыру басты ... ... ... ойды ана ... ... ... сөздермен
жеткізе білген. Өлеңдеріндегі сөздердің өзі адам ... ... ... жол ... көш ... ... ... себепші болған.
Қазақ тілін- болашақ ұрпақтарға дамыта түскен ... ... ... ұстап, тазалығын сақтауға ... ... ... табиғатын, құрылымын танудағы қызметі қазіргі ... ... пән ... ... ... ... ұласады. Ахмет
қалыптастырған әдеби-теориялық терминдер осы ... ... ... ... бәрін әдебиетші Ахметтің қымбат, алтын, гауһардай
асыл сөздері мен тәлім- ... ... ... ... жазған өлеңдері бәрі- бәрі болашақ ... ... ... ... түзу жол емес пе?! Қазақ тілін ... ... ... ... өз ... ... да ... бола білді. Өзі де басқа халық ақындары мен ... ... ... мен ... өз ана ... аударып
кетті. Артына өшпес із ... ... ... ... ... ... ... Ахметтің мұрағаты жаңа ... жаңа ... ... ... ... ... әлі ... ғылым. Ахмет Байтұрсыновқа құрмет ұлтым деп ... ... ... ... жаңа ... өте керек. Біз Ахметтің
аудармалары арқылы өзіміз сияқты ... ... ... ... ... туралы хабардармыз. Осы ... ... ... ... басқа өзгенің де поэзиясын да біле ... ... ... тарау. Ғалым, ағартушы, тілші Ахмет
1.1.Ахмет Байтұрсынұлының поэзиясы.
Ахмет ... ... ... ... ... ... еткен ХХ ғасырдың о жақ, бұ ... ... ... ... ... ұлт аймақтарындағы езгінің күшеюі, сол уақыттағы
қазақ халқының тағдыры жөнінде ой ... ... ... ... ... ... ... мен ағасының сотталып, жер аударылуы, жазалаушы отрядтың елге
жасаған зорлық-зомбылықтары жас Ахметтің жүрегіне жара боп ... жара ... ... оны ... ... ... біз ақынның өз
өлеңдерінен білеміз
Оқ тиіп он ... ой ... ... бір ... ... ... оны ... жегенімнің бәрі харам.
Адамнан туып, адам ісін етпей,
Ұялмай не бетіммен көрге барам.
Бұл өлең ... ... ... ... ... анасына жазған хатында келтірген осы бір
жолдар жас ... ... ... ... ... адамдық дертке
ұласуын әдемі бейнелейді. Азамат ұл сол ... ... ... одан азат болуды армандайды. Алайда, Ахмет көрген ел әлі
ұйқыдан оянып болмаған, ... жоқ, ... сөз ... ... ... ... еді. ... ол өлеңін «Маса» етіп
жұмсап, ел ... ... ... ұйқыдан оятуға пайдаланды. Атақты
«Маса» жинағы ... ... ... ... «Маса» мен «Қырық мысал» кітаптары
осы күнге дейін тиянақты ... ... Ол ... мақалалар, көбінесе,
автордың тарихи еңбегін көрсетуге, жеке шығармашылығын шолуға арналады.
Сондықтан біз бүгін ... ... ... оның төл ... негізінен «Мас» жинағына байланысты сөз етуді мақсұт тұтамыз.
Бұл өлең ... ... жол ... шырақ болып жанып тұрады емес пе?!
«Масаға» кірген өлеңдер жоғарыда сөз болғандай авторды толғандырған, сол
дәуірдің ... ... сөз ... Ақын сол кездегі қазақ қоғамының
даму жағдайларына, ... күн ... ... сын ... «Тар ... ... тығылып отырған», «пайдасы өз басынан
арылмацтын, тұрмысында мол ... ... жоқ» ... ... алады.
Ақынның ойшылдық, суреткерлік бейнесі оның «Қазақ салты»,
«Қазақ қалпы», «Жиған- терген» сияқты ... ... ... едік ... ұшып ... көлге қонып салқындаған.
Бір өртке қаудан шыққан душар болып,
Не қалды тәнімізде шарпылмаған.»
Осы жолдардағы бейнелікке көңіл аударып қарайықшы!Сахара ның ... ... ... ... қазы өртке душар болып, тәнінде шарпылмаған
жер қалмаған!Отаршылдықтың өрті ғой ... ... ... ... өрт ... алар ... күш бар ма? Ақынды осы ойландырады.
Қандай ұлы адамды ... да, оның ... ең ... халқына деген көзқарасынан танылады. Ол сол ортадан шығып, халқын
ілгері бастауды армандайды, бірақ оны соңынан ерте ... ... ... ... ... кете алмай, орала береді.
Күрес жолында кездескен қиындық тар, жазықсыз ... ... ... өмір мен оның ... ... мазмұны мен мақсаты
жөнінде ойландырмай қоймайды. Бір мезгіл ол жазықсыз жанды ұстатқан қара
ниетті адамдарды еске алады. Бірақ ... ісін кек ... ... ... содан туатын көңіл- күй әсерлері
Ахметтің «Жауға түскен жан сөзі», «Бақ» сияқты ... ... ойлы ... ... ... ... ... иірімдерін ол жанды құбылыстар ... ... ... Бақ ... ... жоқ. ... жала қабаған төбетке айналған. ... ... ... ... қарақұс. Жұрттың бәрі осы заманда түп- ... тіл ... ... ... ... балаларын ел қатарына қосылып, білім
алуына 1896 ... ... бөле ... 1905 ... ... ... ... петициядан, редакторы болып «Қазақ» газетін шығарып,
оның ... ... ... қазақ балаларын ана тілінде
сауаттандырып, әрі ана ... ... үшін ... ... ең соңғысы
сол ана тілінде оқытатын оқулықтар жазуынан, халық ағарту кадрларын
дайындап, жас қазақ интелегенциясы өкілдерін ... ... ... ... ғасырдың алғашқы
онжылдықтарындағы қазақ қауымы көшінің рухани басшысы етіп ... ... ... халқын «іргелі жұрт» қатарына қосу үшін жүргізген күресі ... ... ... бір ... ... ... ... ағарту идеясы – Ахмет Байтұрсынұлының ... ... ... ... ... идеологиялық
платформасының тіреуі. Бұл плдтформаны мықтап ұстауға итермелеген- оның
туған халқының тағдырын ойлаған қам- ... ... ... ... ... отар ел болатын.Халқы үшін сол кезде бебеу ... ... ... ... ... бұл ... қазақ халқы
«көгі қараңғы, көңілі ұйқылы, еспесі жоқ қайығы қалтылдақ, малы талауда,
жаны қамауда» болған «қайран ел, ... ... еді. ... халқын
әлеуметтік теңдікке, азаматтық мәдениетке жеткізетін, ... ... ... қазақты» сауатты етіп, көзін ашу, «наландық, өнерсіздік
ата жолдасымыз болған соң, ... ... ... ... ... ... ... жоралы жерде жолдан қағылғанымыз – бәрі
надандық екесапаты».
Халықты ағарту мектептен, ... ... ... ... балаларының әйтееуір көзі ашылып, сауатты ... ... тек ана ... ... , ... соң ... өзге ұлт
мәдениетіне, тіліне қол созуды принципті талап етті. 1913 жылдың ... ... ... ... ... ... қоғамына оқу- білімнің
қажеттігін халықтың экономикалық ... ... ... ... бұдан 80 жылдай бұрын байқап- ... ... дәл ... күні ... жатқан проблемаларымызбен үндес
келеді. «Қазақ жерінде өндіріс жоқ, ... ... сол ... ... екі- үш есе ... түрде сатып алады.Бұл надандықтан
келген кемшілік» деп жазды «Қазақ» ... ... деп ... ... ... қалыс келе жатқандығы. Қалыс қалуға үлкен себеп-
қазақ жерінде мектептер аз, сол аз ... ... ... ұлт ... ... ... жоқ ... Демек, қазақ
халқы қараңғы дегенде, кінә халықта емес, сол қараңғылықтан ққтқаратын
мүмкіндіктердің жоқтығында екендігін «алты миллион қазаққа алты ат ... ... деп ... жөн бе!» деп ... түрдегі тілмен білдіреді.
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ әліппесі мен ... тілі ... 1910 ... ... ... алады. Онымен қоса қазақ графикасын
жасауға кіріседі. Қазақ графикасының негізіне ... ... ... ... ... бар, өзге ... ... да пайдаланып
отырғандықтан, туыстық, жақындық сипаты бар араб таңбаларын алады. ... ... ... ол үшін ... ... жоқ ... шығарады, арабша таңбасы жоқ дыбыстарына таңба қосады, қазақ
тілінің жуанды- жіңішкелі үндестік зааңына сай жазуға ыңғайлы ... ... ... 24 таңбадан тұратын өзі «қазақ жазуы» деп, өзгелер
«Байтұрсынов жазуы» деп атаған қазақтың ұлттық графикасын түзеді. ... ... ... ... ... ... оқу- ... идеясына сол
кезіндегі интелегенциясы жаппай мойын бұрды. Әрбір зиялы азамат халқына
қара танытып, ... ... ол ... ... құралдарын жазудан
бастауды мақсат етті. Сол 1911-1912 жылдары жасалып, Уфа, ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлының
әліппесі «Оқу құралы» деген атпен 1912-1925 жылдары арасында 7 рет ... ... ... ұзақ әрі кең ... 1926 жылы ... ... жаңа түрін жазды.
Ахмет Байтұрсынұлының қазақ тілінің табиғатын, құрылымын
танып-танытудағы қызметі енді ... ... ... пән ... үйрететін
оқулықтар жазумен ұласады. Осы тұста оның атақты «Тіл – ... атты ... ... үш ... ... ... жарияланған оқулықтар жазылды.
«Тіл-құрал» тек мектеп оқулықтарының басы емес, қазақ ... ... ... басы болды, қазіргі қазақ тілі атты ғылым
саласының, іргетасы болып ... ... ... тіл ... ... танып-білу тарихымызда Ахмет Байтұрсынұлының «Оқу құралы» мен
«Тіл құралдарының» орны айрықша. Кезінде ... ... ... ... ... «Тіл ... ... Ахметті қазір-
Ахаң деп танитын болған.
Қазақ тіл білімінің ана тіліміздегі іргетас қалаудағы Ахметтің ... зор ... ... осы ... терминдерін жасауы. Ғалым қазақ
тілі грамматикасына қатысты категориялардың әрқайсысына қазақша атау
ұсынды. Осы күні ... ... зат ... сын ... етістік,
есімдік, одағай, үстеу, шылау, бастауыш, баяндауыш, жай сөйлем, құрмалас
сөйлем, қаратпа сөз деген сияқты сан ... ... ... ... ... Бұлар не бұрынғы қарапайым сөздің
мағынасын жанғырту арқылы, не жаңа тұлғадағы сөз ... ... ... соны ... ... ... атаулар екенің олардың күні ... ... келе ... ... 1928 жылы ... жарық көрген екі
бөлімнен тұратын екі кітапты «Тіл жұмсар» деген еңбегі белгілі.
Ол методика ... 1910 ... ... ... ... ... ... жинаған. Жазу таңбаларын ... ... ... атты ... 1912 жылы ... ... ... аштыру әдістерінің жөн-жобасын «Әліп-би ... ... ... тағы ... 1927-1928 жылдары «Жаңа мектеп»
журналында қазақ тілі методикасына арналған бірнеше мақала жариялайды.
Қазақ тілін ана ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлы
өзінің алдына жүйелі бағдарлама қойғанға ұқсайды:ол әуелі қазақтың ұлттық
жазуын (графикасын) жасауды мақсат еткен, бұл үшін араб ... ... ... ... ... ... жазумен сауат
аштыруды ойлаған, бұл үшін «Оқу құралы» атты ... ... ... одан
соң қазақ тілінің граматикалық құрылымын ана тілінде талдап ... ... бұл үшін «Тіл ... ... ... әдебиеттің әліп-биі.
Күні кешеге дейін кешең қалып келген әдебиет теориясы да ... ... мен сыны ... ... бір ... ... ... болсақ, бұл ғылымда бүтін: мұның да
«басы, ... ... бар. Басы -20 ... туған Ахмет Байтұрсынұлының
«Әдебиет танытқышы», ортасы –қырқыншы жылдарға таяу басылып ... ... ... мен ... ... «Әдебиет
теориясының мәселелері», аяғы- алпысыншы жылдардың аяқ жағында жазылып
бітіп, жарық көрген Зейнолла Қабдоловтың «Әдебиет ... ... ... ... ... ... халқын байға, кедейге бөлмей,
намысын бірдей жыртып, арын бірге жоқтаған» ... ... ... алпыс
жыл салып қайтып оралуы ағартушы-ақын-ойщыл-ғалым ретіндегі өзге қырларын
өз алдына қойғанда, біздің әдебиет туралы ғылымымызды, оның ... ... ... әдебиет теориясының басы болып табылатын
«Әдебиет танытқыштың» айта қалғандай қадірі мен қасиеті, тарихи мәні ... дәл осы ... ... ... жөн.
Ахмет жоқта біздегі әдебиет теориясы басы жоқ кеуде секілді
еді. Ал басы жоқ дене бола ма? ... ... ... тұрғанда солай болатын
еді.
Қазіргі қазақ тіл ... ... ... әдеби терминдердің басым көпшілігінің баламасын ойлап
тапқан да Ахмет Байтұрсынұлы еді. Солар: көріктеу, ... ... ... ... ... ... дамыту, түйдектеу...-
осылардың бәрінің түп-тамыры Ахметте жатыр. Мұхтар Әуезовтың «Ахмет
түрлеген ана тілі дейтін әлдиінің әдебиет ... бір ... да ... өнер ... ... үшін ... тірнек
өнері, көркемдік үшін жұмсалатын көркемдік өнер деп ... ... ... бес ... ... ... өнері (архитектура), ... ... ... ... әуен ... ... сөз
өнері (әдебиет)». Бұлар әдебиет теориясының дәл бүгінгі ... ... ... ... ... ... Байтұрсынұлының әдеби -теориялық терминдеріне
мұқият қараған жөн.Дәлірек, айтқанда, А. Байтұрсынұлы терминдерін жіпке
жай тізе ... ... ... ... ... ... барып
түсінеміз.Ахметтен қалған атаулар сонда ғана ерекшеленеді, іріктеледі ,
сұрыпталады.Мысалы, «Шешен сөз» бен ... сөз» ... ... ... сөз ... ... көсем сөз жазбаша айтылады- бұл екеуінің
айырмашылығы. Шешен сөзді Ахмет бес ... ... -1) ... -2)
Ұсынбасы; -3) Мазмұндамасы; -4) Қыздырмасы; -5) Қорытпасы.
Мұның бәрі, стандарт, қолдан қалып, қиып канон ... Ал ... ... ... қисын қисық, қағида қасаң болатыны белгілі.
Ахмет Байтұрсынұлы өзінің «Әдебиет танытқышы» арқылы қазақтың
таза ұлттық топырағына егіп-өсіріп, ... ... ... ... мен
бітімін Ахметше есіліп, Ахметше көсіліп бір толғап береді.Бұл ... басы ... ... сөз ... тек ... қана ... адам баласының ұлы проблемалары әдебиеттің болмыс-бітімін
белгілеумен ғана ... ... ... ... өз қолымен жазған еңбектері
2.1. Қазақ тіл ғылымының - атасы.
Ахметтің қазақша әліппе жасауы, араб жазуына кіргізген реформасы,
қазақ тіл ... ... ... ... образды ойлау
мүмкіндігімен сабақтастырып өз топырағымыздан тауып, оларға ... ... ... ... ... сөз жүйесін (морфология),
сөйлем жүйесін (синтаксис) қалыптастырып шығарған ұлы еңбегі өз ... ... ... ... ... ... шейін қазақ халқын
ояту ретінде көп еңбегі сіңді. Қазақ мектебі, қазақ тілі секілді орында
оның еңбегі ... Әр ... ... жүрген қазақ балаларына ... ... ... ... ... ... ... қазақ мектебінің
іргесін қалаған алғашқы адам – ... ... бұл ... ... қалмақ емес. Бұны пролетариат та бағалайды»-, деп жазды Сәбит
Мұқанов, 1929 жылы 5 мамырда Ахмет Байтұрсыновтың өз қолымен ... ... және ... жарияланғаннан басқа ғылыми, ғылыми-методикалық,
еңбектердің тізімі» деген құжат ҚазПУ архивінде сақталған.
Ғалым ... ... ... тағы ... үдетіп беру
машығынан таймайды.
Ахмет Байтұрсыновтың азамат, қайраткер ретінде қалыптасуына
зор ықпал еткен ХХ ... о жақ, бұ ... ... ... мен ... ұлт ... ... күшеюі, сол уақыттағы қазақ
халқының тағдыры жөнінде ой қорытудан бастады.
Патша үкіметіндегі чиновниктермен қақтығысқа ... ... мен ... ... жер ... жазалаушы отрядтың елге
жасаған зорлық- зомбылықтары жас Ахметтің жүрегіне жара боп ... ... ... ... оны күрес жолына дайындағанын біз ақының өз өлеңдерінен
білеміз.
Ахметтің ақындық өнері, «Маса» мен «Қырық мысал» кітаптары
осы күнге дейін ... ... ... Ол ... мақалалар, көбінесе,
автордың тарихи еңбегін көрсетуге, жеке ... ... ... біз бүгін Аметтің аудармаларын негізінен «Маса» жинағына
байланысты ссөз ... ... ... Бұл өлең бізге болашаққа жол ашуға
шырақ болып жанып тұрды емес пе?!
«Масаға» кірген ... ... сөз ... ... сол ... ... мәселелерін сөз етеді. Ақын сол кездегі
қазақ қоғамының даму ... ... күн- ... сын ... қарайды. «Тар көрдің қуысына тығылып отырған»,
«пайдасы өз басынан артылмайтын, тұрмысында мал ... ... ... ... ... ... ... туатын көңіл- күй әсерлері
Ахметтің «Жауға ... жан ... ... ... ... ... ойлы толғаммен суреттелген. ... ... ... иірімдерін ол жанды құбылыстар арқылы
түсіндіреді.
Өмір өзгермелі, айнымалы. Бақ дегенде ... жоқ. ... жала ... төбетке айналған. Айнала жемтік аңдыған сауысқан,
қарға, қарақұс. Жұрттың бәрі осы ... ... ... ... ... ел ... қосылып, білім
алуына 1896 жылдары көңіл бөле бастады. 1905 ... ... ... ... ... редакторы болып «Қазақ» газетін шығарып,
оның бетінде мәселелер ... ... ... ана тілінде
сауаттандырып, әрі ана тілінде оқыту үшін жүргізген күресінен, ең ... ана ... ... ... ... халық ағарту кадрларын
дайындап, жас қазақ интелегенциясы өкілдерін ... ... ... ... ... мен ... ... жазуды 1910 жылдардан бастап қолға алады. Онымен қоса қазақ
графикасын ... ... ... ... ... қазақтың мәдени
дүниесінде көп ғасырлық дәстүрі бар, өзге түркі халықтарды да пайдаланып
отырғандықтан, туыстық, жақындық сипаты бар араб ... ... ... ... икемдейді, ол үшін қазақ дыбыстары жоқ ... ... ... ... жоқ дыбыстарына таңба қосады, қазақ
тілінің жуанды-жіңішкелі үндестік заңына сай жазуға ыңғайлы ... ... ... 24 ... ... өзі ... жазуы» деп, өзгелер
«Байтұрсынов жазуы» деп атаған қазақтың ұлттық графикасын түзеді. ... ... ... ... ... - құрал» тек мектеп оқулықтарының басы емес, қазақ тілін ана
тілімізде танудың басы ... ... ... тілі атты ... ... ... ... Жалпы қазақ тіл білімін қалыптастырып, зерттеп,
танып-білу тарихымызда Ахмет ... «Оқу ... мен ... орны ... ... ... ... Байтұр-сынұлы десе,
Байтұрсынұлын «Тіл - құралды», «Тіл құралы» ... ... ...... ... ... ... ана тілімізде тұңғыш зерттеуші ... ... ... ... ... қойғанға ұқсайды:ол әуелі қазақтың
ұлттық жазуын графикасын жасауды ... ... бұл үшін араб ... ... ... дүниеге келген, екінші – сол ... ... ... бұл үшін «Оқу құралы» атты әліппе оқулығын
жазған, одан соң қазақ тілінің грамматикалық ... ана ... ... мақсатын қойғаң бұл үшін «Тіл құралды» жазған.
Жоғарыдан айтқанымыздай, Кеңес өкіметі және оның дала өлкесіндегі
төтенше ... ... ... ... келу ... ... ... қазақтарға қанатын кеңге жайып, өз халқына қызмет етуге
мүмкіндік ... ... ... ... қасіретті зардаптары да болғанын
айта кеткен жөн. Торғайда Кеңес ... ... ... ... ... ... ... Кеңес өкіметін құруға өте көп еңбек жасаған
Аманкелді Имановты, Лаврентий Таранды, Карл ... ... ... ... Баймағанбетұлын, Әбдірахманұлын, Бектасұлын және
басқаларды зорлықпен ... ... ...... ... ... орны бар дарынды ақын,
өз бетін танытқан мысалшы, қазақ тілінің ... мен ... ... ... Араб графикасына негізделген қазақ ... ... ... ... ХХ ... бас кезіндегі
қазақ әдебиетінің даму тарихындағы биік белес болып қала ... ... ... ... күрескер – демократтық поэзияның негізін қалап,
азаттыққа ұмтылған азаматтық жыр үлгісін жасады.
2. ... көп ... ... ... иесі ... ... алғашқы
кітабы – И.А.Крыловтан аударып құрастырған 1909 жылы ... ... ... ... мысал» атты еңбегі. Ахаң әрбір
аудармасының соңынан өзінің ... ... ... ... ... ... ... отырған. Ақынның бұл қосымшасын халқымыздың
сол кезегі тұрмыс-тірлігін, мінезін, психологиясын анық ... ... ... ... ХХ ... бас ... ... даму тарихындағы биік белес болып қала ... Ол ... ... ...... ... қазақ
әдебиетіндегі негізін қалап, қалақ өлеңіне ... ... жер ... алып ... ХХ ... бас кезіндегі қазақ
халқының «рухани көсемі» өнер мен ғылымның ... жете ... ... ... ... мен ... ... күресте қатыгез
тағдырға қайыспай қарсы тұрған нар тұлға ... ... ... ... көмегімен ілесіп, болашаққа жарық сәулесін
төге бермек.
Пайдаланған әдебиеттер
1. Қазақ әдебиеті газеті 1990 жыл
2.Қазақ әдебиеті 11-сынып 2003 жыл
3.Ахаң ... ... ... ... 1992 жыл

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XIX ғасыр әдебиеті4 бет
Ахмет Байтұрсынов аудармалары, мысалдары, әдебиеттері22 бет
Ахмет Байтұрсынұлы өмірі және шығармашылығы14 бет
АХМЕТ БАЙТҰРСЫНОВ (1873-1938)20 бет
Бес арыс2 бет
Қазақтың «бес арысы» атанған зиялылар ілімдеріндегі еркіндік мәселесі45 бет
1933-1939 жылдардағы халықаралық қатынастардың дамуы3 бет
Адольф Гитлер дипломатиясы5 бет
Алаш орда6 бет
Мағжан Жұмабаев (1893-1938)4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь