Журналистік зерттеудің қалыптасуы және дамуы

КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
I тарау. Журналистік зерттеудің қалыптасуы және дамуы
1.1 Журналистік зерттеу . журналистикадағы үздік жанр
1.2 АҚШ.тағы журналистік зерттеу және «Уотергейт» оқиғасы. фАҚШ.тағы журналистік зерттеудің қалыптасу және даму тарихы
1.2 АҚШ.тағы журналистік зерттеу және «Уотергейт» оқиғасы. фАҚШ.тағы журналистік зерттеудің қалыптасу және даму тарихы
1.3 Ресейдегі журналистік зерттеудің дамуы
II тарау. Журналистік зерттеудің қазақстандық баспасөздегі көрінісі
2.1 Отандық журналистік зерттеудің қалыптасуы
2.2 Қазақ тілді басылымдардағы журналистік зерттеу
2.3 Қазақстандағы орыс тілді басылымдарындағы журналистік зерттеу
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Тәуелсіздік жылдарында сөз бостандығымен бірге сөздік қорымызға «журналистік зерттеу» деген атау қосылды. Сөз бостандығы жоқ жерде мұндай терминнің болуы, әрине, мүмкін емес. Кәсіби лексиконымызға жуырда ғана енген бұл терминнің журналистика теориясы мен тәжірибесіндегі, сондай-ақ, жалпы қоғамдық-саяси өміріміздегі жаңа құбылыс болып табылатынына дау жоқ. Тәуелсіз баспасөзді дамыту, журналистік зерттеуді БАҚ өмірінде қалыптастыру деген оңайлықпен жүзеге асырылатын іс емес. Оның сыртында жоғары дамыған демократиялық елдердің өздерінде журналистиканың осы бір күрделі саласының даму тарихы тым алыста емес, беріректе жатыр.
Әлемге танымал Эмиль Золя, Марк Твен және басқа да жазушылар осы жанр классиктері болып саналады. «XX ғасыр басында мемлекет аппаратын қатаң сынға алған зерттеу журналистерін (олардың бірі – Сэмюэл Легхорн Клеменс, яғни Марк Твен) АҚШ Президенті Теодор Рузвельт 1906 жылы «макрейкерлер» (muckrakers), яғни «лас өсекке құмартушылар», «өкше сығалаушылар», «қазбалаушылар» деп атап, тіл тигізген».[1] Алайда, қоғамды лас қоқыстан тазартуды өздерінің басты ісіне айналдырған журналист-зерттеушілер «сүйікті істеріне» жоғарыдағыдай анықтаманың берілгеніне қарсылық көрсетпеген. Керісінше, дұрыс пікірмен қолдау көрсеткен.
Макрейкерлер «сары» журналистиканың қағидасыз тәжірибесінен аулақ болды. «Сонысымен де шығармашылық істерінде журналист этикасы нормаларын қатаң ұстаудың озық үлгісін көрсетті. Осылайша, олар Америка журналистикасына жаңа аура әкелді».[2]
АҚШ-та негізі қаланған макрейкерлер қозғалысы Америка журналистикасындағы іздеуші және әшкерелеуші, сыншыл бағыттың пайда болуына зор ықпалын тигізген. Әлем зерттеушілерінің арасынан осы үрдісті журналистиканың ерекше бір жанры деп қарастырғандар да баршылық.
Бүгінгі таңда 70-жылдары американ халқын дүр сілкіндіріп, президент Ричард Никсонды қызметінен кетірген аты шулы «Уотергейт ісі» журналистік зерттеу классикасы болып саналады. Ал президентті тақтан тайдырған мақалалар топтамасының авторлары: «The Washington Post» газетінің тілшілері Боб Вудворд пен Карл Берстайнның есімдері журналистика тарихында алтын әріппен жазылды деуге болады.
Алайда, АҚШ журналистикасының аталмыш жетістік шыңына жету тарихы 200 жылға созылғанын, қиын-қыстау кезеңнен өткенін, тәуелсіз журналистиканы өз мәні бойынша қалыптастыру үшін қыруар күш-қайрат жұмсалғанын тағы ұмытпауымыз керек. Онымен салыстырғанда егемендік таңы атып, туымызды желбіреткен кезден бүгінгі таңға дейінгі уақыт бөлігі қас қағым сәт екендігі баршаға аян. Дегенмен, біздің елде журналистік зерттеу болмады деп үзілді-кесілді айта алмаймыз. Бұған дәлел «қараңғы қазақ көгіне өрмелеп шығып күн болған» қазақ зиялыларының бірі – Шоқан Уәлихановтың Ыстықкөл, Жоңғария очерктерін атап айтуға болады.
1. Журналистское расследование / Под. ред. А.Д. Константинова. – Санкт-Петербург, 2001. С. 38
2. З. Мәулетұлы, Қ. Шамақайұлы. Демократиялық қоғамдағы журналистік зерттеудің орны. – Ақиқат, 2009 ж. №6. 28-б.
3. Шум Ю. Журналистское расследование. – СПб.:Изд-во СПбГУП 2008. С. 51
4. Шум Ю. Журналистское расследование. – СПб.:Изд-во СПбГУП 2008. С. 50
5. Шум Ю. Журналистское расследование. – СПб.:Изд-во СПбГУП 2008. С. 51-52
6. З. Мәулетұлы, Қ. Шамақайұлы. Демократиялық қоғамдағы журналистік зерттеудің орны. – Ақиқат, 2009 ж. №6. 30-б.
7. С. Медеубекұлы. Қазақ журналистикасының төл аталымдары. –Түркістан, 04.02.2010. 8-б.
8. С. Медеубекұлы. Айғақтама. // Бұқаралық коммуникациялар теориясы және қазіргі заманғы технологиялар: халықаралық ғылыми-практикалық конференциясының материалдары. –Алматы: Қазақ университеті, 2006. 154-б.
9. В. Стежфенского к кн: Нежелательные репортажи. – М. 1982.
10. Вальраф Г. Нежелательные репортажи. – Москва, 1982. С. 269
11. Щепилова Г.Г. Публицистика Гюнтера Вальрафа. Свердловск, 1990.
12. Зоркая Н. Человек, который проходит сквозь стены. Репортер обвиняет. – М, 1988.
13. Вальраф Г. Нежелательные репортажи. – Москва, 1982. С. 249
14. Вальраф Г. Нежелательные репортажи. – Москва, 1982. С. 266
15. Сол жерде.
16. Старцев С. Андреотти оправдан. – Независимая газета, 28.09.1999.
17. Ильинский М. Неотмытые «Чистые руки». – Независимая газета. 20.02.2002.
18. Малеванный В. Глобальный электронный перехват. – Независимое военное обозрение. 11.08.2000.
19. Журналистское расследование / Под. ред. А.Д. Константинова. – Санкт-Петербург, 2001. С. 72
20. Фонер Ф. Марк Твен – социалист-критик. – Москва, 1961. С. 26.
21. Журналистское расследование / Под. ред. А.Д. Константинова. – Санкт-Петербург, 2001. С. 72
22. Журналистское расследование / Под. ред. А.Д. Константинова. – Санкт-Петербург, 2001. С. 38
23. Уллмен Дж. Журналистское расследование: современные методы и техника. – Москва,1998. С. 29
24. Уллмен Дж. Журналистское расследование: современные методы и техника. – Москва,1998. С. 34
25. Уллмен Дж. Журналистское расследование: современные методы и техника. – Москва,1998. С. 29
26. Дэвид Вейер, Дэн Нойес. Противоядие от летаргии. Журналистское расследование в США. – Журналист, №5, 1994. С. 35-36
27. Drudge Matt. Drudge Manifesto. New American Library, 2000. Р.13
28. CIA payoffs toppled Taliban. Woodward. – New York Post, 2002.11.17.
29. Allen Mike. CIА`s cash toppled Taliban. – The Washington Post, 2002.11.16
30. Геевский И.А. Мафия, ЦРУ, Уотергейт: Очерки об организации. – Москва: Политздат,1983. С. 252
31. Геевский И.А. Мафия, ЦРУ, Уотергейт: Очерки об организации. М.: Политздат,1983. С. 236
32. Иванян Э.А. От Джорджа Вашингтона до Джорджа Буша. Белый дом и пресса. – Москва, 1991. С. 250
33. Иванян Э.А. От Джорджа Вашингтона до Джорджа Буша. Белый дом и пресса. – Москва, 1991. С. 255
34. Иванян Э.А. От Джорджа Вашингтона до Джорджа Буша. Белый дом и пресса. – Москва, 1991. С. 254
35. Newsline. – The Washington Post. 07.23.2001.
36. Самуйлов С.М. Уотергейт: предпосылки, последствия, уроки. – Москва: Наука, 1991. С. 40
37. Геевский И.А. Мафия, ЦРУ, Уотергейт: Очерки об организации. – Москва: Политздат,1983. С. 242
38. Иванян Э.А. От Джорджа Вашингтона до Джорджа Буша. Белый дом и пресса. – Москва, 1991. С. 255
39. Bernstein Carl, Woodward Bob. All the president’s men. – New York, 1974. Р. 43
40. Самуйлов С.М. Уотергейт: предпосылки, последствия, уроки. – Москва: Наука, 1991. С. 104
41. Иванян Э.А. От Джорджа Вашингтона до Джорджа Буша. Белый дом и пресса. – Москва,1991. С. 256
42. Самуйлов С.М. Уотергейт: предпосылки, последствия, уроки. – Москва: Наука, 1991. С. 72
43. Иванян Э.А. От Джорджа Вашингтона до Джорджа Буша. Белый дом и пресса. – Москва,1991. С. 256
44. Newsweek, 1974, May 20. Р. 28-31
45. Иванян Э.А. От Джорджа Вашингтона до Джорджа Буша. Белый дом и пресса. – Москва, 1991. С 256
46. Геевский И.А. Мафия, ЦРУ, Уотергейт: Очерки об организации. – Москва: Политздат,1983. С. 240
47. Константинов А. Журналистское расследование. История метода и современная практика. – М.: Олма-пресс, 2001. С. 98
48. Bernstein Carl, Woodward Bob. All the president’s men. – New York, 1974. P. 112
49. Константинов А. Журналистское расследование. История метода и современная практика. – М.: Олма-пресс, 2001. С. 63
50. Иванян Э.А. От Джорджа Вашингтона до Джорджа Буша. Белый дом и пресса. – Москва, 1991. С. 259
51. З. Мәулетұлы, Қ. Шамақайұлы. Демократиялық қоғамдағы журналистік зерттеудің орны. – Ақиқат, №6, 2009. 28-б.
52. З. Мәулетұлы, Қ. Шамақайұлы. Демократиялық қоғамдағы журналистік зерттеудің орны. – Ақиқат, №6, 2009. 29-б.
53. Уәлиханов Ш. Таңдамалы шығармалар. – Алматы, 1980. 32-б.
54. Шум Ю. Журналистское расследование. – СПб.:Изд-во СПбГУП 2008. С. 31-33
55. Константинов А. Журналистское расследование. История метода и современная практика. – М.: Олма-пресс, 2001. С. 48
56. Уәлиханов Ш. Таңдамалы шығармалар. – Алматы, 1980. 12-б.
57. www.time.kz. сайтынын алынған.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1. Тертычный А.А. Расследовательская журналистика: Уч.пособие для вузов. – М: Аспект Пресс, 2002.
2. Шум Ю. Журналистское расследование. – Санкт-Петербург, 2008.
3. Уллмен Дж. Журналистское расследование: современные методы и техника. – М.,1998.
4. Журналистское расследование / Под. ред. А.Д. Константинова. Санкт-Петербург,2001.
5. Самуйлов С.М. Уотергейт: предпосылки, последствия, уроки. – М.: Наука, 1991.
6. Геевский И.А. Мафия, ЦРУ, Уотергейт: Очерки об организации. – М.: Политздат, 1983.
7. Иванян Э.А. От Джорджа Вашингтона до Джорджа Буша. Белый дом и пресса. – М. – 1991.
8. Фонер Ф. Марк Твен – социалист-критик. – Москва, 1961.
9. Вальраф Г. Нежелательные репортажи. – М.,1982.
10. Вальраф Г. Репортер обвиняет. – М., 1988.
11. Уәлиханов Ш. Таңдамалы шығармалар. – Алматы, 1980.
12. Жақсылықбаева Р. Журналистік зерттеудегі публицистикалық пайымдар. Халықаралық ғылыми-практикалық және теориялық конференция материалдары, 6-7 желтоқсан 2006 ж. – Алматы, 2006.
13. Медеубекұлы С. Айғақтама. Бұқаралык коммуникациялар теориясы және қазіргі заманғы технологиялар. Халықаралық ғылыми-практикалық және теориялық конференция материалдары, 6-7 желтоқсан 2006 жыл. – Алматы, 2006.
14. Мәулетұлы З., Шамақайнұлы Қ. Демократиялық қоғамдағы журналистік зерттеудің орны. – Ақиқат, №6, 2009.
15. Медеубекұлы С. Қазақ журналистикасының төл аталымдары. – Түркістан, 4.04.2010.
16. Вейер Д., Нойес Д. Противоядие от летаргии. Журналистское расследование в США. – Журналист, №5, 1994.
17. Старцев С. Андреотти оправдан. – Независимая газета, 28.09.1999.
18. Ильинский М. Неотмытые «Чистые руки». – Независимая газета, 20.02.2002.
19. Малеванный В. Глобальный электронный перехват. – Независимое военное обозрение, 11.08.2000.
20. Bernstein Carl, Woodward Bob. All the president’s men. – New York, 1974.
21. Drudge Matt. Drudge Manifesto. New American Library. – New York, 2000.
22. CIA payoffs toppled Taliban. Woodward. – New York Post, 2002.11.17.
23. Allen Mike. CIА`s cash toppled Taliban. – The Washington Post, 2002.11.16
24. Newsline. – The Washington Post, 07.23.2001
25. Журналистам от журналистов: Справочник. – Издательство: Британский Совет, UN и British Embassy, 2007. // http://library.cjes.ru/online/
26. Ворошилов В.В. Журналистика. – Учебник. – СПб.: Изд-во Михайлова В.А. 1999.
27. Михайлов С.А. Журналистика Соединенных Штатов Америки – СПб.: Изд-во Михайлова В.А., 2004.
28. Рэндалл Дэвид. Универсальный журналист / Пер. с англ. Алексея Порьяза. – Алматы: Ценральноазиатская школа молодых журналистов, 1996.
29. Березин В.М. Теория массовой коммуникации. – Москва, 1997.
30. Ваксберг А. Нераскрытые тайны. – М.,1993.
31. Ворошилов В.В. История журналистики зарубежных стран. – Санкт-Петербург, 2000.
32. К. Бернстайн, Б. Вудворд. Вся королевская рать. – Нью-Йорк, 1974.
33. Л.Колодни, Р.Геттлин. Тихий поворот. – Нью-Йорк, 2001.
34. www.time.kz
35. www.hrc.utexas.edu
36. www.washingtonpost.com
37. www.journalism.org
38. www.politics.nuvvo.com
39. www.hnn.us
40. Журналистские расследования. Сборник статей. Проект «Развитие практики журналистских расследований по социально-значимым темам в Казахстане». – Алматы, 2011. С. 228
41. «Ана тілі» газеті.
42. «Дала мен қала» газеті.
43. «Түркістан» газеті.
        
        КІРІСПЕ
Тәуелсіздік жылдарында сөз бостандығымен бірге сөздік қорымызға
«журналистік зерттеу» деген атау қосылды. Сөз бостандығы жоқ ... ... ... ... ... ... Кәсіби лексиконымызға жуырда ғана
енген бұл терминнің журналистика теориясы мен тәжірибесіндегі, сондай-ақ,
жалпы қоғамдық-саяси ... жаңа ... ... ... дау жоқ.
Тәуелсіз баспасөзді дамыту, журналистік зерттеуді БАҚ ... ... ... ... ... іс емес. Оның сыртында жоғары дамыған
демократиялық елдердің өздерінде журналистиканың осы бір ... ... ... тым алыста емес, беріректе жатыр.
Әлемге танымал Эмиль Золя, Марк Твен және басқа да жазушылар осы жанр
классиктері болып ... «XX ... ... ... ... ... ... зерттеу журналистерін (олардың бірі – Сэмюэл Легхорн Клеменс,
яғни Марк Твен) АҚШ Президенті Теодор ... 1906 жылы ... яғни «лас ... құмартушылар», «өкше сығалаушылар»,
«қазбалаушылар» деп атап, тіл тигізген».[1] Алайда, қоғамды лас ... ... ... ... айналдырған журналист-зерттеушілер «сүйікті
істеріне» жоғарыдағыдай ... ... ... ... ... ... қолдау көрсеткен.
Макрейкерлер «сары» журналистиканың қағидасыз тәжірибесінен аулақ
болды. «Сонысымен де шығармашылық істерінде журналист ... ... ... озық ... ... ... олар ... жаңа аура әкелді».[2]
АҚШ-та негізі қаланған ... ... ... ... және ... ... бағыттың пайда болуына
зор ықпалын тигізген. Әлем зерттеушілерінің ... осы ... ... бір жанры деп қарастырғандар да баршылық.
Бүгінгі таңда 70-жылдары американ ... дүр ... ... ... ... кетірген аты шулы «Уотергейт ісі» журналистік
зерттеу классикасы ... ... Ал ... ... ... ... ... «The Washington Post» газетінің тілшілері
Боб Вудворд пен Карл Берстайнның есімдері журналистика ... ... ... ... ... АҚШ журналистикасының аталмыш жетістік шыңына жету тарихы 200
жылға созылғанын, қиын-қыстау кезеңнен өткенін, тәуелсіз журналистиканы ... ... ... үшін ... ... ... ... керек. Онымен салыстырғанда егемендік таңы ... ... ... ... ... дейінгі уақыт бөлігі қас қағым ... ... аян. ... біздің елде журналистік зерттеу болмады деп
үзілді-кесілді айта алмаймыз. Бұған дәлел ... ... ... ... күн ... ... ... бірі – Шоқан Уәлихановтың Ыстықкөл,
Жоңғария очерктерін атап айтуға болады. Бұл очерктер өз ... ... ... ... анық. Бүгінде бұл жаңа жанр репортаж, шолу немесе
очерк негізінде қолданылып жүр. ... ... ... ... анықтауда аздап қателесу де бар. ... ... ... ... ... ... сөйлесулерді жарияласа да, белгілі бір
жолмен алынған құжаттарды да, біреудің атына кір келтіретін ... ... ... деп ... ... ... «журналистік зерттеу» дегеніміздің өзі не?
«Әлемдік журналистика теориясында бүгінгі күнге дейін бұл терминге
нақтылы ғылыми ... ... ... ... журналистика теориясына
есімдері белгілі Джон Уллмен мен Майкл Берлиннің «журналистік зерттеу»
терминіне ... ... ... Джон ... ... – өзіндік бастама және жеке дара жұмысқа негізделген, белгілі бір
жекелеген тұлғалар немесе ұйымдар ... ... ... ... ... журналистік материал. Оның негізгі бөлшектері: журналист өзге
біреу ... ... ... ... ... ... ... үшін аса қызықты болуы шарт және ... ... мен ... ... ... назарынан жасырып қалғысы
келеді»,[4]- десе, Бостон Университетінің журналистика ... ... York Post» ... ... ... ... бұл терминге төмендегідей
анықтама берген: «Журналистік зерттеу – қоғам үшін аса ... ... ... Ол: ... адамдармен сұхбат, құпия құжаттарды
тексеру, жеке бақылау, т.с.с. ... ... ... ... қазақ баспасөзіндегі «журналистік зерттеу» деп аталып жүрген бұл
термин ... ... ... ... ... ал Ресейде
«журналистское расследование» дегенге қаншалықты сәйкес келеді? Түпкілікті
мағынасын орыс тіліндегі баламасы ... ... ... ... ... ағылшын тілінің «scientific research», орыс тілінің «исследование»
сөзімен төркіндес болып ... ... ... «зерттеу» дегеннен
гөрі «іздестіру», «із кесу» секілді сөздерін ... ... ... түрі ... - ... Л.Н. ... атындағы ЕҰУ-нің журналистика
кафедрасының оқытушысы, доцент, филология ғылымдарының ... ... ... қоғамдағы журналистік зерттеудің орны» деген
мақаласында.
Әрине, атаудың ... ... ... ... ... ... салдарынан қайшылық тумасына кім кепіл?!
Филология ғылымдарының кандидаты, ҚазҰУ журналистика факультетінің
Баспа ісі кафедрасының меңгерушісі С.Медеубек ... ... ... әдістің табиғатын толық ашып беру мақсатында оны «журналистік іздеу»,
«журналистік зерттеу» және ... ... деп үшке ... Әрқайсысына анықтама беріп, түпкілікті мағынасына қаншалықты
сәйкес келетінін көрсетеді.
Алғашқы нұсқа: «журналистік іздеу».
Іздеумен журналистен басқа кәсіп иесі де ... ... ... ... ... өзге іздеу түрлерінен ажырату үшін
алынғандығы күмәнсіз. Екі сөзден ... бұл ... ... ... ... ... Яғни ... іздеу?» деген сұрақты тілеп тұр. Ал
аталымға, термин сөздерге ғылымда сипаттама ... тек ... ... ... Егер ... ... сөзді алып тастасақ,
жалғыз «іздеу» деген сөз қалады да, ол ең әуелі ... «не ... ... ... ... етістік күйінде, одан кейін ғана етістіктен
жасалған зат есім тұлғасында көрінеді. ... ... болу үшін бір ... ие, әрі ... деген сұраққа жауап беретін, жіктелетін, септелетін,
басы ашық дара атау сөз болуы керек. Оның ... ... ... ... ... дәл ... ... тұрған жоқ. Орысшада
«расследование» деп алынған. Ал «іздеудің» аудармасы ... ... ... қолға алғанда журналист әуелі іздеумен айналысады. Бірақ, «іздеу»
дегеннің астарынан ... табу ... ғана ... ... ... ... табуды ғана мұрат тұтпайды. Оның міндеті одан да үлкен,
салмақты да мәнді. Іздеп тапқан ... ғана ... ол ... ... ... ... да осы ... телефоннан жазылған әңгімені,
кездейсоқ табылған маңызды құжаттарды ... оны ... ... жар салатындар да аз еместігіне көзіміз жетіп отыр.
Екінші нұсқа: «журналистік зерттеу». Қазіргі қазақ ... ... ... ...... айтқанда – «исследование». Рас,
«журналистское ... ... ... ... ... ... ... шығара алмайды. Бірақ ... ... орыс ... бір ... ... Оның ... ... зерттеушілік әрекет жат емес. Журналист кез-келген мақаласына
қажетті материалдарды іздейді, табады, ... ... ... ... ... ... іріктелгендерді өз идеясына бағындыра
пайдаланады. Бірақ, ол ... ... ... ... шықпайды.
«Расследование» дегеннің астарында «ізге түсу», «із ашу» деген ... ... ... ізге түсу үшін уақыттан ұтылмау керек. Кешіксе,
із суиды, көмескіленеді, ақиқатқа айғақ жолға бастайды. ... ... мәні ... Яғни ... ... ... – басты ұстаным. Ал
«зерттеу» дегеннің ар жағында ... ... ... ... тән. ... журналистік әдіс бір ғана іздеумен немесе бір ғана ... ... ... «журналистік тексеріс».
Журналист тексеретін тергеуші емес. Бұл да орыс ... ... ... ... жақын. Бірақ «тексеру» дегеннің орысшасы -
«проверять», «проверка», «проверить». Бұл сөз бен ... ... ... бір ... ... жатудың қажеті жоқ. Дегенмен, сөз болып
отырған журналистік әдісте тексеру ісі үнемі жүргізіліп отырады. Әсіресе,
құжаттардың, ... ... ... не ... шын я ... көзді анық жеткізу үшін тексеру – басты міндет. ... ... ... да ... ... ... жұмыс болып шығады. Өйткені, ... ... ... ғана ... ... іздеді, тапты, зерттеді, тексерді делік, іс ... ме? ... жоқ! ... ең ізгі де ... мұраты – бұқараның
санасына қозғау салу, қоғамдық пікір тудырып, мемлекеттің алға ... ету. Ол үшін ... ... ... тексеруден өткен материалдарын
халыққа бұқаралық ақпарат құралдары арқылы жайып салады. ... ... ... ... ... мазмұнын ашып беретін осы әрекет
көрінбей қалған… Басқаша айтқанда, замансөздік ... ... ... - құқықтық органдар айналысатын, ... ... ... ... әрі ... байланысты санаға сіңісті
болып кеткен заңнамалық ... ... енді ... дәл ... іспен
журналист айналысып, шындықты ашуға ат салысқан соң, оның ... ... ... ... ... ... Бірақ бұл журналистік
әдістің бір ғана қырын ашып бере ... Яғни ... ... қатысты
шындықты ғана қамтиды. Ал біз білетін, өз тәжірибемізде бастан өткерген
салаларды ... ... да бұл ... ... ... ... Сонымен...
Тіл қолданысымызда «айғақ», «айғақкер» деген сөздер бар. Айғақкер –
шындықты растаушы ... ... ... шығарушы адам. Ал айғақ – болған
оқиғаның, құбылыстың, жасалған істің, қылмыстың, айтылған сөздің бұлтартпас
ақиқатын айқындап, дәл өзін ашып бере ... адам ... ... себеп
болатын зат, дерек, мәлімет, ақпарат, құжат. Айғақ болған жерде шындық
ашылмай қалмайды.
Демек, ... ... ... сол – ... журналистикасының
бұл әдісінің аталымын «журналистік зерттеу» демей, ... деп ...... ... ... ... ... өмірдегі ашылмай
жатқан ақиқатты өз ізденісі арқылы ашып, халыққа жария етуі. Оның қосымша
тапқан деректері, ... ... ... және ... ... туындылары айғақтама материалдарының жиынтығы болып
есептеледі. Осы материалдар арқылы белгісіз себептермен айтылмай ... ... ... ... ... ... ықпалымен бұрмаланған, болмаса
мемлекеттік мүддеге, ... ... ... келетін, кесірін тигізетін
шындықты ашады. Осы ашылған шындық журналистік жолмен халыққа ... ... ол ... бола ... ... бүге-шігесіне дейін сараптап, саралап, ғылыми тұжырым
жасап отырған ғалым С. Медеубекұлы: «Жаһандану ... ... ... терминдердің ана тілімізде нұсқалары ұмытылып бара жатыр. Сондықтан
бүгінгі қолданыстағы ... ... ... ... төл ... ләзім», - деп, «журналистік зерттеу» дегеннің орнына ... ... ... ... зерттеу журналистикасында қоғамдық санаға қозғау салған, сол
ісімен жер жүзіне аты шыққан журналистер аз емес. Мысалы, ... ... ... ... елді ... бейуаз тұрғындарымен бірге күлін көкке
ұшырып, жер ... ... ... ... ... түсіп әшкерелеген
Сеймур Херш, АҚШ-тағы экология қозғалысына ықпал еткен Рейгел ... ... ... ... ... Ричард Никсонды тақтан
тайдырған Боб Вудворд пен Карл Бернстайн; ... ... ... Гюнтер Вальраф; Швецияда: Ян Гийо мен Питер Брэтт және т.б.
жоғарыда аталған журналистердің жұмыс ... ... ... ... ... ... жалпы біздің қоғамымыз үшін жаңа жанр болып
отырған ... ... ... ... үлес ... баршаға
аян. Осы журналистердің мысалдары негізінде жалпы «журналистік ... не?», «оны ... ... ... үшін ... неде?» деген
сұрақтарға жауап тапқандаймын. Әрі олардың зерттеулерінің қоғам ... ... ... ... ... Әрі мені болашақ маман
ретінде қатты қызықтырды. Сондықтан да мен бітіру ... ... ... қоғамдағы маңызы» деп алдым.
Бұл тақырыптың өзектілігіне келер болсам, БАҚ-тың «төртінші билік»
ретіндегі ... мен ... ... ... ... ... ... Бүгінгі таңда сөз бостандығы мен тәуелсіз баспасөздің
құрамдас ... ... ... журналистік зерттеу асыл ... ... ... ... ... құралдарында аса қарқынды дамуда. Сондықтан
да болашақ журналистердің бұл жанрдың ... ... ... американдық зерттеу журналистерінің мысалы негізінде танысуы шарт.
Өйткені, бұл феномен ең алғаш АҚШ-та пайда ... еді. Бұл ... ... ... ... ең озық ... пікірлері мен зерттеулері
болып табылатындықтан өте құнды.
Бітіру жұмысымды осы тақырыпта жазуымның басты мақсаты - ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі күнге дейінгі даму динамикасын зерттеу, «Уотергейттің»
жалпы журналистік зерттеудің дамуына әсерін анықтау, шетелдік ... ... ... ... еліміздегі журналистік зерттеудің
деңгейін, қоғамдағы маңызын ... ... ... ... ... журналистік зерттеу феноменінің қалыптасуын
қарастырып, сипаттама беру;
- XX ғасырдың зерттеу журналистикасының тарихына алтын әріппен
енген «Уотергейт оқиғасын» қарастыру;
- Уотергейттің» зерттеу ... ... ... және ... ... ... қарастыру;
- Бүгінгі қазақ басылымдарындағы журналистік зерттеуге кеңінен тоқталу.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Әлем журналистикасында журналистік зерттеу
бүгінде ... жанр ... ... оның ... ... ашатын оқу
құралдары да аз емес. Мысалы: А.А. Тертычныйдың, А.Д. Константиновтың, Дж.
Уллменнің, С.А. ... және т.б. ... ... осы ... жазылған
С. Медеубекұлы, З. Мәулетұлы мен Қ. Шамақайұлының зерттеулері аса ... ... ... ... ... С.М. Самуйловтың,
Э.А. Иванянның кітаптарынан, ағылшын тілінде Н.Йанай, С.М. ... ... ... ғалымдардың зерттеулерінен, Б.Сассманның «Никсон және
Уотергейт» («The Great Cover-up: Nixon and the Scandal of ... ... ... мен Боб ... ... ... ... («Вся
королевская рать») кітаптарынан алынды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Журналистік зерттеу тақырыбында жазылған
зерттеу еңбектерінің қазақ ... ... қасы ... баршаға аян. Сол
себептен, ... ... озық ... ... ... ана ... ... жарық көріп жатқан зерттеулермен
таныстырып отырмын. Зерттеу нәтижесін ... ... ... үшін пайдалануға болады.
Зерттеудің тәсілдік негіздері. Магистрлік бітіру жұмысымда теориялық
талдау, ... баға беру және ... ... ... ... қолдандым. Журналистік зерттеудің пайда болуынан
бүгінгі күнге дейінгі даму ... ... ... ... түрде зерттедім.
Зерттеудің негізгі нысаны. Басты деректемелік негіз ретінде ҚР ... мен ... ... ... деректерге сілтеме
жасадым. Сондай-ақ, қазақстандық және американдық ... мен ... да ... ... ... ... ... жұмысының құрылымы. Бітіру жұмысы кіріспеден, негізгі
екі тараудан, қорытынды, сілтемелер мен ... ... ... ... ... ... тақырыпқа қатысты жиналған материалдар
тіркеліп отыр.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
I тарау. ... ... ... және ... ... ... – журналистикадағы үздік жанр
Әлемдік зерттеу журналистикасының орны әрбір елдегі сөз бостандығы мен
тәуелсіз баспасөздің деңгейіне ... ... ... ... дамытуға мүмкіндік жасай алатын, ... ... ... мінберіне айналған БАҚ-тың болуы да өз ... ... ... ... ... ... шет мемлекеттерде бұл
жағдайдың әртүрлі болуы заңды құбылыс. Мысалы, ... ... бойы ... ... ... ... ... жақтаушысының рөлін
атқарып келеді. Ал Швецияда баспасөз бостандығы мен сөз бен ой еркіндігінің
мықтап қалыптасуына да ... ... ... Соңғы он жыл көлемінде ... ... ... ... қоғамдық пікірді қалыптастыруды өз
қолдарына алып отыр.
Франция мен Бельгия ... ... ... ... сот ... да өздерінің құпия ақпарат көздерін ... ... ... алынған ақпараттың барлығы тексерістен өткенін ғана
дәлелдеу ... ... ... ... ... корсикан
сепаратистері сияқты лаңкес топтармен жұмыс істеп, ақпарат алғандары бүкіл
әлемге ... ... ... ... бар журналистер құқық қорғау
органдарына кей ақпаратты беруден бас тартқан болатын. ... ...... ... ашу ... ... тарату» деп көрсеткені де
есімізде.
Ал Германияда бұл ... ... ... ... ... расталған айғақтармен, ақпараттың кімнен және қалай алынғанын
толық ашуы шарт. Мысалы, егер ақпарат ... бір ... ... ретінде
алынса, бұл құжаттың қолжазбасы (оригинал) таныстырылуы керек. Сондай-ақ,
Германиядағы журналистердің кәсіби этикасына келетін ... олар ... ... ... ... білдіруде.
Чехия сияқты социалистік елдің өзінде журналистік зерттеу - белең ... ... ... 28 ... жас журналист Сабина Слонкованың
журналистік зерттеуі нәтижесінде көптеген лауазымды адамдар сот ... ... Оның ... ... «Млада фронта днес» және
«Господаржске новины» газеттерінде жарық көрген болатын. 2001 жылы ... ... ... ... ... ... ... төрағасы Карел Срба (Karel Srba) жайлы жарияланған мақалалар
нәтижесінде былықты істері үшін сотқа тартылды. Кейін анықталғандай ... ... ... ... ... ... табылатын бірнеше ғимаратты
жалға берген екен. Сенаттың берген ресми хабарламасы бойынша, бұл ... 3 млн. ... ... ... ... ... ... Слонкова
бұл істің әрбір бүге-шігесіне ерекше мән беріп, зерттеген болатын. ... ... ... ... ... ... жүргізген екен.
Осындай операциялардың нәтижесінде бірнеше лауазымды тұлғалардың өздерінің
материалдық ... ... ... ... ... ... жемқорлық әрекеттері әшкереленді.
Соңғы жылдары бұрынғы әлеуметтік ... ... ... ... ... Чех ... ... Слонкова (Sabina
Slonkova) өз Отанында ең жоғарғы шенеуніктердің бірін түрмеге ... ... ... ... ... ... ... бас хатшысы Карел Срба
(Karel Srba) үкіметте үлкен ... ие ... ... ... қарсы
күрес компаниясын басқарды, дегенмен, Слонкова оның жалпы құны үш жүз мың
долларға бағланатын жеке ... ... ... жариялағанда, хатшы олардың
қайдан алынғанын түсіндіріп бере алмады. ... ... ... ... лас ... ашты, ал мәліметтерді жариялау
Србаның игілікті және уайымсыз өмірінен үміт үзуге әкеп соқтыруы мүмкін
еді. Сол ... ол ... ... ... тапсырыс беруге бел байлайды,
бұл үшін ... он төрт рет ... ... ... ... ... бас тартып, полицияға келеді, тапсырыстан хабардар ... ... ... ... ... беруші мен оның
көмекшілерін қолға түсіреді.
Ал 2003 жылы жарық көрген зерттеу мақалаларының ... ... ... ... ... арналды. Онда Ресейден ... ... ... ... ... ... ... Ресейден әкелінген МИ-36
әскери тікұшақтары жайлы ... ... ... ... айғақтардың
аздығынан, журналистік зерттеудің нәтижесі бұл пікірдің растығын дәделдей
алмады.
Еуропа елдерінің ішінен зерттеу журналистикасы Швецияда қарқынды дамуда
десе ... ... бұл елде ... ... бәрінен де жоғары
қойылған. Тіпті әлем бойынша баспасөзге ... ең ... заң ... жылы ... болатын. Ал 1812 жылы енгізілген түзетулерден кейін
ол мемлекет Конституциясының бір тарауына айналды.
Осы елде ... ... ... ... ... ... ... жазушы Юхан Август Стринберг еді. 1879 жылы оның ең алғашқы «Қызыл
бөлме» атты романы жарық көреді. Швецияда ... ... ... ... шықпаған еді. «Қызыл бөлме» кітабынан швед қоғамы өзін ... ... ... ... ... ... ... жақтары кітапта
көрініс тапты. XIX ғасырдың 70-жылдарында Скандинавия мемлекеттерімен ... ... ... ... ... ... ... ұнамады.
Юхан Август Стриндберг (August Strindberg, 1849-1912) Стокгольмде
туған. ... ... ... ... ... ол жас кезінен негоцианттар
арасында берік орынды иеленді. Алайда банкротқа ұшырау және үй ... ... ... ... ортадан алыстатып жіберді, болашақ
жазушы өмір жолын кедейлікте бастады.
Өзінің «Қызыл бөлме» атты ... ... ... 1879 жылы ... ... ... ... кітаптар болған жоқ еді. Алғаш рет швед қоғамы
өзіне сырттан көз ... бұл ... ... ... XIX ... 70-
жылдары скандинавиялық елдердің пан-скандинавизм мен жаңа ... ... және ... бірігуі жайлы толғанған Швеция үшін
Стриндбергтің айыптаулары ... ... ... ... ... (1882) сын ... қабылданды. Жазушы қоғамдық
ұстанымдарға наразылығын білдіруден тайынбады. Оның айтқандары ... ... ... ... ... қоғамының төзімі таусылып, Стриндберг
Швециядан кетуге мәжбүр болды. Ол өз ... тек жеті ... ... оралды.
1902 жылы Стриндберг өзінің публицистикалық қызметін қайта жалғастырды
... ... ... ... ... ... ... жайлы
жұмысшылардың талаптарын қолдады, Швед академиясы мен ... ... ... Бұл уақыттың «лас істерді әшкерелеушілер» кезеңімен ... ... ... ... жиі ... ... танысу швед
журналистерін әлеуметтік мәселелерге көбірек назар аударуға итермеледі.
Соның жарқын мысалы ... үйге ... ... өмірімен жетік
танысу үшін жас журналист Эстер Нордстоум бай жанұяға үй қызметкері ретінде
жалданады, осылай ол вальрафинг ... яғни ... ... ... ашқан адам атанды. 1914 жылы Нордстоум «қызметкерлердің ішіндегі
қызметкер әйел» атты ... ... ... бұл ... ... швед ... ... бастауы болды.
«Уотергейт оқиғасының» тікелей әсерінің көрінісі іспеттес, 1973 ... ... (IB) ... бюросына қатысты журналистік зерттеу - швед
журналистикасының жетістігі болып табылады.
1973 жылы ... ... ... IB ... барлау әрекеттерін әшкерелейтін мақалалар топтамасы жарық көреді.
Бұл істің зерттелуі «Уотергейт оқиғасындағыдай» екі жас журналистер Ян ... ... ... ... ... ... көзі – бұл ... ... ... ... еді. ... ... көрсеткендей, IB
қоғамдық ұйымдар мен партияларды заңсыз барлаумен, шпионажбен айналысқаны
анықталды. ... ... ... ең елеулі факт, бұл – IB ақпарат
бюросының Кеңес Үкіметіне шпионаж мақсатымен ... ... ... ... еді. Бұл ... ... дағдарысқа әкеп тірегені де
сөзсіз.
Швед Үкіметі журналистерді мемлекеттік құпияны жария еткендері үшін
айыптады. Екі ... ... ... ... ... абақтыға қамалған
болатын. Ян Гийо мен Питер Брэттің сотталуы – Швед ... ... ... жайлы түрлі пікірлерге ... ... ... ... ... ... ... басқа тілшілері де тарата бастады.
Олардың зерттеулері IB мен социал-демократтар ... ... ... ... ... Гийо ... ... болып шықты. Ол онда уақытын бекер
өткізбеген екен. Өзіне жазба ... ... ол, ... отырып көптеген
мақалалар мен кітаптар жазған болатын.
IB ақпараттық бюросының былығын ... Ян Гийо – ... ... ... жанрында жазатын ең танымал
журналисі. Ал бүгінгі таңда Стокгольмдегі журналистер ... ... ... ... Оның бүкіл әлемге танылған келесі журналистік
зерттеуі – Швеция премьер-министрі Улоф ... ... ... ... Оның циклдік мақалаларының арқасында сот үкімімен «кінәлі» деп
танылған адамның кінәсіз екені дәлелденіп, ... ... ... журналистік зерттеудің дамуы көптеген ... ... ... ... ... көп жылдар бойы журналистік зерттеулерін
жүргізген журналистік жұп: ағайынды Бо Андерссон (Bo ... мен ... ... Andersson) Швецияның қару-жарақ шығаратын «Бофос»
концерні мен демократиялық Германия мемлекетінің «Штази» құпия мекемесімен
операцияларын ... ... Швед ... ... ... ... Германияға сатылып жатқандығы және оның ... пен ... ... ... үшін ... анықтады.
2000 жылы «Афтонбладет» газетінің тілшілері Ричард Анберг пен Эрик
Курсос ... ... швед ... ... ... ... тауып, зерттеп,
тергеу органдарына тапсырған болатын.
Бүгінгі ... ... ... ең көп ... жанр ... зерттеу жанры. Көптеген тәуелсіз журналистер әртүрлі тақырыпқа
зерттеулер жүргізіп, өздерінің мақалалары мен телевизиялық ... БАҚ ... ... ... де ... ... ең ірі ... журналистерінің ұйымы болып табылатын ... ... ... ... осы ... ... онда екі мыңға жуық журналист тіркелген көрінеді.
Германиядағы журналистік зерттеудің негізін ... ... ... шешіп, даурықпа еңбектер жазған батыс зерттеуші журналисі ... ... Оның ... ... жері Германияда ғана емес, бүкіл әлемге
әйгілі еді.
Гюнтер Вальраф (Gunter Wallraf) 1942 жылы 2 ... ... ... ... ... Оның журналистік бастамасы «Бундесвердегі менің
күнделігім. 1963-1964» - әскери оқу-жаттығу кезінде мылтықпен ... ... ... оқиғадан басталады. Күн сайын таңертең алаңға шыққанда,
ол қолына қарудың орнына ... ... ... ... ал ант ... ... кезде ол: «Федеративті республикаға адал қызмет етуге
салтанатты ... ант ... ... ... ... ... қосты.
Соңында оны «әлсіздігі үшін» әскери қызметтен босатылды. ... ... ... ... ... оның арты елең еткізер мақалаларымен ұласып,
дамып жатты.
Вальраф ұзақ уақыт бойы ... тек ... ... ғана ... ... ... сондықтан өз әріптестерін романдар мен пьесалар
жазудан бас тартып, «банктердің, ірі ... ... ... мен ... ... өмірі жайлы сөз қозғауға» шақырды[9].
Вальраф әскерде қызмет еткеннен кейін екі жыл бойы ГФР ірі ... ... ... ол ... ... ... ... Осы зерттеудің
нәтижесі «Сен бізге қажетсің» (1966) кітабы болды. Онда ... ... ... ... отырып, жұмысшы таптың «халықтық ... ... кең ... ... ... ... ... сипаттай
білді.
Келесі уақытта Вальрафтың шығармашылық әдістері елеулі өзгеріске
ұшырайды: ол тек ... ғана ... ... болған оқиғаның
себептеріне жету үшін өз репортаждарындағы ... ... ... ... ... ... ... түнеу үйінде қонатын қаңғыбас,
саудадан капитал жинаған өндіруші, Германияда шетелдік ... ... ... ... ... «гастарбайтер» кейпінде де болды.
Бұл әдіс – пәлендей, әрі әлеуметтанудан ... ... ... ... ... бақылау әдісі» деп аталады. Оны «Көмір королі»
романын жазу үшін Э.Синклер де ... ... ... ... ... бұл әдіс ... журналистикасында үлкен сұранысқа ие болып,
онда «журналист мамандығын өзгертеді» ... ие ... ... тәсілді
Анатолий Гудимов табысты пайдаланып, «Экономикалық ... ... ... ... ... ұзақ жол ... ал ... сатушысы кейпіне енді.
Вальраф жеткен жетістіктерінен де ұзаққа шабады. Ол «мамандықты
ауыстырумен» ... өзі ... ... ... ... ... ойлап тапқан ақпарат жинау әдісін Батыс
журналистік орта ... ... ... ал ... өзі ... деген
атауға ие болды (яғни, Вальраф ... ... ... 1974 жылы ... ... кезінде бірінші рет өз кейпін ... ... ... сәтті шықты, оның көмегімен журналист Федеративті ... ... бас ... иелігіндегі сақтау концернінде
үстемдік ететін тәртіп жайында баяндады.
Вальраф көп нәрсеге қол жеткізді. 1976 ... ... ... ... ... үстіндегі фашистік дүрбелеңнің алдын ... бұл ... еді. Ол ... байланысып, олардың
алдында өзін мықты батысгермандық қаржы ұйымының толық өкілі ... ... үшін бұл ашық ... ... ... Вальрафқа осы жағдай қиындық тудырмады, алайда ол өзінің
қармағына қандай ірі ... ... ... қиялында да болжамаған
еді[11].
Аталған жағдайда «ірі ... ... ... ... ол ... ... ... кездесуге асықты. Бұл кездесуге
келетін ешкім табылмады, себебі келісімшілермен әңгімесінде «толық ... ... ... ... ... ... ... еді. Жаңсақ
президент соңғы сәтте табылып, тіпті генерал Спиноланың көңілінен шықты.
Осы таңғажайып ... ... ... ... ... жазбаның
иегері болды, осының негізінде «Бір келісімнің әшкереленуі» атты кітап
жарыққа шықты.
Вальрафтың ... ... таза деп айту ... ... ... ... ... нәтижелілігін мойындамауға болмайды. Журналистің
өз сөзінде: «Өз әдістерімді ақтамаймын. Мен ... ... деп ... Осы ... біз ең басты нәрсеге көз жеткіземіз: ... өз ... ... пен ... ... асып ... құқы бар ма? деген сұрақ туындайды.
Жеңімпаздарды тергемейтіні белгілі, десек те, Вальрафқа мұның түк
қатысы жоқ: оны ... ... сот ... ... Солардың ішіндегі
ең атақтысы – «Вальрафқа қарсы Шпрингер» ісі жеті жылға созылды.
- Вальраф жобаларының ішіндегі ең ... жоба - ... ... ... ... Цезарь Шпрингер империясына қарсы шығу үшін
журналист «Бильд» ... ... Ганс Эсер ... ... ... Бұл әріптестік төрт айға созылып, Вальрафқа оңайлықпен берілмеді.
Дәл осы сәтте ол ... рет ... ... ... ... қуана-қуана бас
тартқысы келгені» жайында сөз қозғады[12].
«Бильд» ... «ұлы ... ... деп ... оның
журналистері маңызды нәрселер ... жай, ... ой ... мақтанды. Редакция дәліздерінде ««Бильд» - бұл аңдуға
алынған, босқындарды қорғайтын және ... ... ... әкелетін газет. Шпрингер» деген сөздерді оқуға ... ... бұл ... ... ... «Бильд» газетінің оқырмандарға нағыз
мәселелерді байқауға мүмкіндік ... ... ... әсер ететінін, елдің
саяси және моральды келбетінің шағын бөлігін көрсететін газет ... ... ... мұны іске ... ... ... ... да күрделі болып шықты. Газетті өз заңдары биледі.
«Бильд» газетіне ... ... ... ... бір ... оның ... ... Мұнда қызмет ету – тек ақша табу емес,
бұл - өмір ... ... Жуық ... ... Вальраф та сезінеді. «Бәрібір
не өзгеріп жатыр? – деп жазады ол күнделігінде. – ... ... ... өтіп ... ерікті-еріксіз сен де соған қосылып кетесің. Сол
баз баяғы қалпыңда қалғандай кейіп жасаудың түк қажеті ... жылы ... ... атты ... ... ... Онда Вальраф
«Бильд» газетінің ақпаратты тек қысқартылған ... ... ... ... ... ... Тіпті, қырық жолдық заметканы
жариялағанда да, ... ... ... ... ... Автор
«Бильдтің» сүйікті тақырыптары – сенсациялық өлімдер, ... ... ... ... өзге ... ... деп көрсетеді. Газет
өз ... ... ... ... мен катаклизмдер үрей
туғызатынын жазады.
Осыдан соң Шпрингер концерні ... ... ... ... ... соты кітапта редакция ішіндегі ... ... ... ... ... ... есептеледі және
мұндайға жол берілмеуі тиіс деп үкім шығарады. Бірінен соң бірі үш ... ... ... ... 1979 жылы ... «Айыптаудың куәлары.
«Бильдті» сипаттау жалғасуда» атты кітабы, ал 1981 жылы «Бас ... ... ... ... ... шығады. Вальраф медициналық
терминологияға жүгіне отырып, «Бильд» газетіне арналған өзінің үш ... ... ауру ... көрсететінін айтты: анамнез, диагноз, терапия.
«Бильд» газетін әшкерелеу Вальрафқа оңайлыққа ... ... ... оның ... ... ... әр ... жасырын тыңдап,
жазып отырды[14]. Қарсыластар жиналған мұрағат материалдарының жартысына
жуығын жойып ... ... олар ... ... микропленкаға
жазылып, сенімді жерге сақталғанын білген жоқ. 1980 жылы 18 наурызда ... өз ... өлі ... ... Бұл адам ... «Бильд» газетінің
кельндік бөлімінде редактор болып жұмыс істеген және Вальрафтың ақпарат
берушісі мен «айыптаудың басты куәгері ... ... ... ... екенін анықтады. Бірақ редактордың ұдайы қоқан-лоқыға тап болып,
оны бір рет соққыға алғанын ескерсек, нәтижеге сену ... ... ... еш ... Төрт ... жуық жазушылар мен
журналистер Шпрингер басылымдарымен бірге серіктес болудан бас ... ... ... жалған айыптаудан зардап шеккендерге көмек
көрсетілді. Бұдан басқа Вальрафтың ең маңызды қол ... ... ... осы ... әбден сенген миллиондаған оқырмандардың көзін ашты.
2003 жылдың басында ... ... ... ... қорғаушыларымен бірге
Шешенстанды және Ингушетиядағы шешен қашқындарының лагерлерін көру ... ... ... ... ... әуежайында журналисті ұстап,
Германияға қайта аттандырып жіберді.
Тағы осы ... айта ... бір ... әскерден келе салысымен
журналистикаға ... ... ... қара ... ден қояды. Әлеуметтік
сатының төменгі ... ... ... ... ... ... араласа
бастайды. Осыдан қара жұмысшылардың еңбегін пайдаланатын алпауыттар туралы
жазуды ұйғарады. Кейін ... ... ... ...
еліміздегі демократияға қарсы келетін әрекеттердің алдын алу»[15], - деп
жазды Вальраф.
Еуропадағы журналистік зерттеудің тағы бір ... ... жері – ... қателеспеспіз. Себебі, осы күнге дейін әлемге ... ... ... ... ... ... алмайтыны белгілі. Нағыз қылмыстың
ортасы атанған бұл елде небір сұмдық қылмыстық оқиғалар орын алған болатын.
Ал бұның барлығы ... ... ... ... ... ... жайлы келесідей пікір қалыптасқан
көрінеді: БАҚ-тың басты мақсаты – ақпарат тарату. Ол өз ... ... ... «сот ... шығармаған жөн. Себебі, бұл БАҚ-тың ісі ... бұл ... ... ... ... алмады. Олар оқиғаның мән-
жайын зерттеумен қатар өздері «моральдық сот» жүргізді, айып ... ... ... ... түрде жеткізуді Карминэ (Мино)
Пекореллидің (Mino Pecorelli) сүйікті ісі еді. Ол ... ... ... өз ... өз ... ... ... көптеген аты шулы істерді осы ... ... ... ... ... белгілі.
Белгілі итальян зерттеу журналисі Мино Пекорелли 1979 жылы құпия
жағдайда өмірімен қоштасты. Оның өлімін ... ... ғана ... ... БАҚ ... де зерттей бастады. Зерттеу барысында журналистің өлімін
Италия премьер-министрі, сенатор ... ... ... ... ... ... анықталды. Бұл зерттеу жұмыстары ... ... 1999 жылы ... ... соты ... саны - 168 ... 231
куәгер мен жалпы алғанда 33 ... ... ... кейін
Андреоттидің ақтап алды. Оның бұл іске ешқандай қатысы жоқ деген үкім
шығарды[16].
Сонда да ... ... ... ісі» ел премьер-министірінің саяси
имиджіне өз ... ... ... ... ... ... еркін айта бастады. Жалпы, сол жылдарда Италияда орын алған
саяси ... да ... ... жылы бұл іс жаңа леп алғандай болды. Мафиялар арасында «Пентито»
бүркеншік атымен ...... ... елең ... хабарлама
жасады. Оның айтуы бойынша, Андреотти өзінің «Коза Нострадағы» достарынан
«тым білгіштеніп ... ... ... ... ... ... өз ... нәтижесінде Италияның премьер-министріне қарсы
деректер жинап ... ... Бұл ... елге ... ... ... ... осындай қадамға барады. Бұл хабарламалар бүкіл ... ... өз ... ... телеарналар үлкен пікір сайыс алаңына
айналды. БАҚ осы шулы ... ... ... ... халыққа жеткізді.
«Пентитоның» хабарламасынан кейін де, Андреоттидің кінәсіз, іске еш қатысы
жоқ ... ... 2002 ... ... айында Перуджа қаласының соты
премьер-министрдің зерттеуші журналист өліміне қатыстылығын дәлелдеп, ... ... бас ... айыратынын хабарлайды. Сондай-ақ, осы іске «Коза
Ностра» мафиясының басшысы Гаэтано Бадаламентидің де ... бар ... сот оны да 24 ... бас бостандығынан айырғанды жөн көрді. Ол
журналистік зерттеу ... Мино ... оны ... ... кітабы
үшін өлтіргені анықталады.
Журналист Андреоттиге дейінгі премьер-министр ... ... ... ... Онда оның ... ... ... жайлы жазбалар,
Андреоттидің мафиямен байланысы жайлы, оның шынайы ... ... ... ... болатын. Осы ... ... ... жүргізген Мино Пекорелли премьер-министр Андреоттидің нағыз
кім екенін көрсету мақсатында кітап шығармақшы болады. Бірақ оны ... ... 1979 жылы 20 ... өз көлігінде өлтірілген болатын.
Осы елді дүр сілкіндірген іс «Таза қолдар ... ... атқа ... ... 1992 жылы ... күреске қарсы ұйымдастырған
операциясының атауы да «Таза қолдар» деп ... ... ... ... қатысты зерттеулердің осылай аталуының да себебі ... ... ... ... ... ... ... итальян зерттеу журналистерінің басты нысаны – премьер-
министр Сильвио Берлускони болып отыр. Мемлекеттегі телеарналар мен ... ... оның ... ... ... баспасөз
беттерінде премьер-министрдің экономикалық қылмыстары, ... ... ... ... ... ... зерттеуші журналистер ... ... of ... Journalists») ұйымдастырған әйгілі журналистік
зерттеу - «Эшелон ісі» деген атқа ие болды. Бұл ... ... ... өткен зерттеулер легі болатын. Әрі оны бір емес, бірнеше
журналист ... жылы ... ... ... болып бүкіләлемдік электронды
шпионаж жүйесі «Эшелон» жайлы сөз ... ... ... бұл ... өз ... батыл айта бастады. Үкімет болса, бұл пікірдің теріс
екенін көндіруден аянбады. Нәтижесінде ... ... ... ... елге ... үшін ... тартылды. Осы кезде «Гардиан»
газетінің журналисі Дункан Кэмпбелл үшін бұл істі аяғына ... ...... ... еді. Ол ... ... ... бел буды. Ағылшын
тілді елдердің журналистері мен ғалымдары да ... ... ... жылы Жаңа ... ғалымы Оуэн Уилкес (Owen Wilkes) ... ... ... ... ... ... ... Бұл
хабарламадан кейін премьер-министр Роберт Молдун (Robert Moldun) ... ... ... ... құпия барлау қызметін ұйымдастырғанын хабарлады. Оны
Үкіметтік байланыс құралдарының ... ... деп ... Ол ... Австралия, Канада сияқты ағылшын тілді мемлекеттерде, сондай-
ақ, НАТО-ға кіретін мемлекеттерде электронды ... ... ... ... хабар тарағаннан кейін, арасына бірнеше күн салып, бір американ
газетінде сенатор ... ... ... ... жайлы мақала
жарық көреді. Ал 1992 жылы «Обсервер» газетінің тілшісі ... ... мен ... ... ұйымдары ағылшын барлау қызметімен
жасырын ... ... ... келтіреді.
Ал 1996 жылы Жаңа Зеландияның зерттеуші журналисі Ники Хэгер ... ... ... атты ... ... ... Онда «Эшелон»
электронды барлау жүйесінің ... және оның не ... ... жайлы
құнды мәліметтер келтірген.
1998 жылы Дункан Кэмпбелл «Эшелон» жайлы ... ... ... Ол өзінің журналистік зерттеу негізінде жиналған
фактілерді ... ... ... ««Эшелон» электронды барлау қызметінің
жұмысын ұйымдастыруға қатысып, әлемге әйгілі ... ... ... ... де атап ... Еуропа
парламентіндегі осы баяндамадан кейін АҚШ ... ... ... ... ... ... ... әрекеттеріне қатысты зерттеу
жүргізуді тапсырады. Австралия да ... ... ... бұл ... ... ... журналистік зерттеуді жүргізіп, талай ... ... ... мақалалар жазған қырғыздың зерттеуші журналисі – Ұлықбек
Бабақұлов жайлы айтпай кету мүмкін ... ... ... ... елең еткізген зерттеу мақалалар циклі –
жындыханадағы ауруларға ... ... ... еді. Ал біздің
елімізге қатысты зерттеуінде ... өз ... ... ... құл ... ... Журналист Қырғызстандағы әлеуметтік
жағдайдың нашарлығы, ... ... ... құлдарды сату бизнесі
туралы мәселелерді көтерді.
Қырғыздың зерттеу журналисі – Ұлықбек Бабақұлов, Freedom House ұйымының
БАҚ жөніндегі кеңесшісі, «Voice of ... ... ... ... ... таңда «Московский комсомолец - Кыргызстан» газетінің бас ... ... ... ... негізінде әлемдік зерттеу
журналистикасының даму ... ... ... ... мысалдар
«Уотергейт оқиғасынан» кейінгі жылдары орын алғандығын ұмытпаған жөн. Әрі
бұл оқиғаның ... ... ... ... ... ықпалын осы
мысалдардан аңғару қиын емес.
Осы мысалдар мен ... ... ... ... ... ... ... болсақ, келесідей тұжырым жасауға болады.
Біріншіден, «Уотергейт оқиғасынан» ... ... ... ... тақырыбы саясат еді. Бүгінгі таңда әлемдік зерттеу
журналистикасының ... ... ... жиі ... ... ... ... атақ-даңққа бөленуді қалайтын журналистердің
көбісі журналистік зерттеу ... ... ... ... ... ... гөрі ... басылымдардың материалдарына жақын болып
келеді.
Үшіншіден, енді «төртінші ... ... ... ... ... ... ... отыр.
1.2 АҚШ-тағы журналистік зерттеу және «Уотергейт» оқиғасы.
фАҚШ-тағы журналистік зерттеудің қалыптасу және даму ... ... ... ... ... журналистикада журналистік
зерттеуді жүргізетін журналистер мен жанр енді дамып келе жатқанымен, ... шет ... ... ... ... келе ... жанрлардың бірі
болып табылады. Ендеше, АҚШ-тағы журналистік зерттеудің даму және қалыптасу
тарихына көз жүгіртіп, жанр ... ... үшін ... ... ... ... ... сонау 20-30 жылдары қаламы ұшталған американдық
журналистер сыбайлас жемқорлықты әшкерелеу ... жаза ... ... ... ... қылмыстық топтардың қылмыстарын
тергеп, тексеріп, былықтарын аша ... Жаңа ... ... ... ... беріп отырды. Олар: сыбайлас жемқорлық, қала бұзақылары,
алаяқтық.
Негізінен, АҚШ-тағы нағыз журналистік зерттеу Марк Твеннің ... ... ... ... Марк Твен ... ж.ж.), шын аты ... ... Клеменс – сол жылдары аты шулы «макрейкерлердің», яғни
«қазбалаушылардың» бірі еді.
«XIX ... 20-40 ... орын ... ... ... ... ... ақшаға деген құлқын ұлғайтты».[19] Солтүстік
пен Оңтүстік арасында болған ... ... ... ... ... ... қара ... күші азайды. Экономика қарқынды дами
бастады. Болашаққа ... ... нық және ... бола түсті. Баю
мақсатында істелетін қылмыстар, ... ... ... ... ... С.Л. Клеменс күніне бар-жоғы бес доллар жалақыға
«Территориэл энтерпрайз» ... ... ... ... Ол алаяқ шенеуніктер мен депутаттардың қылмысын, сот ... ... ... ... ... ... айыптау мақалаларын жазды.
Осылайша ол Невада штатының беделді тұлғасына ... 1866 ... ... ... «Морнинг Колл» («Morning Call») ... ... ... ... ... ... ... Хартфорд апталық
клубының отырысында оқыған дәрісінде: ...... - деп ... ... ... сенімсіздігін білдірді.
Сонда да Американы қаймағы ... ... деп ... ... дәмі ойдағыдан да ащы еді. 1871 жылдың 27 ... ... ... ... ... оның ... ... атты
фельетоны жарияланды. Онда былай деп жазылған:
- Адам өмірінің басты мақсаты неде?
- Бай болуында.
- Қалайша?
- Сәті түссе - ... ... ал ... керек болса - әділетті жолмен.
- Құдай деген кім? Ол шыншыл ма, әлде біржақты біреу ме?
- Құдай дегеніміз – ... ... ... және ... – ата, ... ... дегенмен тең.[21]
Жоғарыда келтірілген үзіндіден сол жылдардағы АҚШ-тағы жалпы өмір
жағдайын көруімізге болады.
Ал 1873 жылы М. ... Ч. ... ... ... «Алтындалған ғасыр»
атты кітабы жарық көреді. Бұл кітап қоғамды дүр ... оның ... ... ... ... ғасырда» сол қоғамның барлық мәселелері
қысқаша зерттеу ... ... еді. ... ... ... ... сатқындығы, қаржы келісім шарттарының күмән туғызуы,
қарапайым халық пен жоғарғы жақтағы шенеуніктердің ... да бар ... ... ... ... ... ... рет өз бет-бейнесін айнадан
көргендей болды. Әрі өз көргенінен өзі шошынды. ... ең ... ... үшін ... тарапынан қатты сынға ұшыраған. «Алтындалған
ғасыр» халықтың қызығушылығын тудырды. Екі ... ... 40 мың ... ... ... ... ... кетті. Дегенмен, сыншылардың пікірі
біржақты емес еді. Халықтың тұрпайы келбетін көрсету – жаңа өзгерістерге
алып келеді ... ... ... жылы заң ... ... шағын бизнеске араласуына рұқсат беретін
Шерманның қаулысы қабылданды. Бұл қаулыға заң ... ... ... ... ... ... дейін 18 шағым түскен еді. Бірақ барлығы да ... ... саны күн арта ... Осы ... ... ... тура ... 90 жылдардың аяғында Д. Флинттің, Э. ... ... ... ... ... ... ... мақалалары жарық
көре бастады. Бұл жайды Б. Флауэрдің «Арена» («Arena») ... ... ... ... осы ... ... ... 1898 жылы К.
Ридпеттің осы журналда «сұмдық» мақаласы жарық көрді. Халықты өз ... ... ... Осы зерттеу мақаласында Американы билеп отырған
республикалық үкімет емес, жемқорлыққа белшесінен батқан он екі сенатор ... Әрі олар ... ... империя» құрып алғандары жайлы
айтылды. Осындай елең етерлік оқиғаларды жариялауды ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың басында «Арена» («Arena») журналының соңынан «Макклюрстен»
(«The McClure`s») басқа ... ... ... ... ... ... ... журналдар жарыққа шығып,
атқарушы және сот биліктерінің ... ... ... ірі ... ... ... әрекеттерін
әшкерелеуге бағытталған ондаған материалдар басылды. Осылайша 1902 жылы
«макрейкерлер» ғасыры басталды. ... ... ... сынға алған
зерттеу журналистерін АҚШ Президенті Теодор Рузвельт 1906 ... ... яғни «лас ... ... ... ... деп атап, тіл тигізген».[22] Алайда, қоғамды
лас ... ... ... басты миссиясына айналдырған зерттеу
журналистері «сүйікті істеріне» ... ... ... ... ... ... ... екен. Кейін, тіпті,
журналист-зерттеушілер, әшкерелеуші сыншылар өкілдерінің ... ... деп атап ... жылы ... ... ... журнал «макрейкерлердің»
басты құралына айналды. Журналға ең мықты деген «қазбалаушылар» ... ... ... Олар ... ... ... ... таусылып, жемқорлардың үстінен деректер жинап, қылмыстық
әрекеттер туралы, мұнай алпауыттарының заңсыз әрекеттерін, тірі ... ... мен ... ... ... жол ... шикіліктерді
зерттеп, халық назарына нақты фактілермен жайып салды. Бұл ... ... ... («Colliers») журналы жалғастырды. Олардың басты тақырыбы ... ... ... ... ... түсіп, халық
денсаулығына зиян екендігін ... ... ... ... сатқындығы» деген журналистік зерттеуінде
американдық саясаттың біржақтылығын ашып берді.
Қазбалаушылар «сары» ... ... ... ... ... де ... ... «Журналист этикасы» нормаларын
қатаң ұстаудың озық үлгісін көрсетті. «Макрейкерлер ... ... ... ... XX ғасырдағы Американың ең үздік журналисі
ретінде мойындалуы кездейсоқтық ... ... ... ... өте ... журналист еді.
Зерттеуші журналист Нью-Йорк полицияларының ... ... ... ... әшкерелеуі оқырманның қызығушылығын
тудырды. «Коммершиэл Таймс» («Commercial Times») ... ... ... ... ... жаза ... Осы ... бастап
криминалды әлемнің бизнес әлемімен байланысын ... ... ... («The ... ... ... болып қызмет атқарғанда
Америка қалаларын аралайды. Қолында билігі мен ақшасы бар адамдар қаланы
уысына ұстап ... ... еш ... ... ... ... ашық көрсетеді. «Республиканы бір қарағанда халық басқарады,
халық ... және ... үшін ... ... бұл ... ... деп көрсетті. Д.Л.Стеффанстың 1904 жылы шыққан «Қалалардың
масқара болуы» атты кітабы зерттеу журналистикасының шыңы болып ... ... ... болуы» және «Питсбург – қарабет болған қала»
атты ... ... ... ... ... ... ... қарша борайды. Стеффанс ел ішінде лезде танымал ... ... ... ... сөйлесу барысында оларға жала
жаппады, керісінше әртүрлі деректерді ... ... ... ... «Сіз нағыз тума алаяқсыз. Тек басқа алаяқтардан айырмашылығыңыз –
ақиқат жолымен жүресіз»,-[25] ... ... («The ... ... Стеффанс, Трабелл, Бейкер,
Филипс және басқа да ... кете ... ... ... ... ... құлдырай бастады. Ал мемлекеттің экономикалық
жағдайы мен қоғамдық пікірді өзгерткен ... ... ... 1913 ... ... аяқталуына өзінше септігін тигізеді.
1920 жылы Америкада экономикалық өсу басталды. Бірақ келесі онжылдықта
дағдарыс басталып, Франклин Рузвельттің жаңа ... ... ... ... ... ... Халық әлеуметтік жағдайдың жасалуына
көбірек мән ... ... Осы ... ... жеңіске жеткен Хьюи Лонг
Луизиана штатының губернаторы болады. Кейіннен сенатор қызметін ... ... ол ... ... ... қолдағанымен, біраз
уақыттан кейін оған қарсы шығады. 1934 жылдың көктемінде Хьюи Лонг ... ... ... ысырып қойып, әр отбасына кем ... бес ... және ... ... ... ...... тұрғын
үйдің, радиоқабылдағыштың берілуін ... ... Ол ... ... ... ... ... де, саяси аренада аяғынан нық тұрып ... ... елде ... Ф. Рузвельттен кейінгі екінші орындағы
саяси қайраткер болды. 1940 жылдары ол сайлаудан өтеріне ... ... ... орай ... ... ... бұйрығымен адамдар ұрланды, көптеген
қылмыстық істерге, заң құзырынан тыс қылмыстарға жол ... Бұл ... ... ... ... оның қолы таза емес екенін
дәлелдеп берді. Шыдамы таусылған Ақ Үй ... өз ... ... ... ... аяғына тұсау салуға кірісті. Осы кезде Ақ ... ... ... ... ушығып тұрғанда 1935 жылдың 8 қыркүйегінде
29 жасар дәрігер ... ... ... ... Қылмыстың себебі
анықталмайды. Тіпті зерттеу де жүргізілмейді.
Ізін суытпастан осы оқиға туралы бірнеше көркем шығармалар жазылды: С.
Льюис ... ... ... ... емес», Д. Пассос «Бірінші нөмірлі», ... ... ... ... 1946 жылы Р.П. ... бүкіл жасағы» («Вся президентская ... ... ... ... алып ... ... ... соғыс аяқталған жылдары АҚШ «суық соғыс»
жүргізу ... ... ... ... ... ... көзқарас,
пікір, саяси оқиғаларға сыни көзқарас білдіруге мүлдем болмайтын еді.
Сондықтан зерттеу ... ... ... бұл ... сөзсіз
тежелді».[26]
Зерттеу журналистикасының тарихындағы үлкен қадам - 1972 жылы болған
«Уотергейт ... ... ... ... ... бұл ... алтын әріппен енген болатын. Әрине, Америкада бұдан бұрын да, кейін
де сәтті ... ... ... ... ... оның бәрі ел
президентін тақтан тайдыратындай деңгейге жете ... жоқ. Оған ... ... мысал басқа елдердің журналистикасында болмаған еді.
АҚШ журналистикасының аталмыш жетістік шыңына жету тарихы ... ... ... ... қиын-қыстау жолдан өткенін
ұмытпауымыз шарт. Бүгін де журналистік зерттеу АҚШ ... ... жиі ... жанр ... ... ... ... Оның мысалы ретінде
Мэтт Драдж (Matt Drudge) есімінің бүкіл әлемге әйгілі болуында. Ол «Драдж
баяндамасы» ... ... ... ... ... әрі иесі болып
табылады (http://www.drudgereport.com). Көбісі оны «қазбалаушы» емес,
керісінше «лас өсекті ... деп ... Оның аты 1998 жылы ... week») ... АҚШ ... Билл ... мен Ақ Үйде ... өтіп жүрген Моника Левински арасындағы жыныстық қатынас туралы
жазған мақаласынан кейін шықты. Ол өзінің «Драдж манифесі» ... ... ... ... ... ... [27]деп көрсетті.
«Классиктер» де өздерінің сүйікті ісін тастамады. Мысалы, ... 2002 жылы «Буш ... ... ... ... ... ... ол АҚШ
әскерінің «Талибан» ауған қозғалысына қарсы дайындалған операциялар ... ... осы ... кезінде орталық барлау басқармасының (ЦРУ)
агенттерінің пара алуы жайлы ... ... ... жазғанда Вудворд Бушпен төрт сағаттық сұхбат жүргізіп, ... кей ... ... өз ... ... рұқсат алған екен».[29]
Бүгінгі таңда АҚШ-та зерттеу журналистерінің бірнеше ірі ... ... ... ... мақсаты – зерттеу журналистеріне қол ұшын
беріп, көмек ... ... ... ... ... ... ең ... – «Репортерлер мен зерттеуші редакторлар одағы»
(Investigative Reporters and Editors, IRE, ... және ... ... (Center of Public ... www.publicintegrity.org)
«Уотергейт» оқиғасының АҚШ-тағы журналистік зерттеудің дамуына ықпалы
«Уотергейт оқиғасы» - XX ... ... ... ... ... Көптеген адамдар үшін бұл оқиға президент
Никсонның ... ... ... Бұл ... оқиғаның әлем
журналистикасында соншалықты құрметке иеленуінің басты себебі неде?
«1972 жылы 17 маусымда түнгі ... 2:30 ... ... ... үй ... бес адам ... Олар осы ... үйде
орналасқан демократиялық партияның штаб-пәтеріне заңсыз кіргені ... ... ... ... ... құрылғылары, фотоаппараттар
және кейске салынған 5300 $ тәркіленген. Ұсталғандардың аты-жөні анықталды.
Біреуі: Дж. Маккорд кезінде ФБР мен ... ... ... ... атқарған. Сол жылдары ұлттық республикандықтар партиясы және ... ... ... ... ... ... Ал қалған
төртеуі: Б.Баркер, В.Гонсалес, Э.Мартинес және Ф. ... ... ... ... бар ... ... еді».[30]
Тексеріс кезінде бұл іске тағы екі адамның қатысты ... ... бірі – ... ... Ол көп жылдар бойы орталық ... ... ... ... Ақ Үйде ... Никсонның арнайы
кеңесшісі Ч. Колсонның қол астында кеңесшісі болып жұмыс істейді. Г. ... жылы ... ... ... ... ... басып кіру
операциясына қатысқан еді. Дәл осы ... Хант ... ... және
Стреджистермен танысады. Кейін «Уотергейт оқиғасына» бұл ... да өзі ... бұл іске ... ... бар ... ... Ол ... ФБР-де жұмыс істеген. 1971 ... ... ... ... партиясының кеңесшісі, ал 1972 жылдың көктемінен бастап
Никсонның сайлау кезіндегі ... ... ... ... ... ... заңсыз түрде енген бес адам жайлы хабар
келесі күні ... ... ... көре ... ... ... комитетінің басшысы Л.О`Брайен: «Бұл нағыз саяси шпионаждың
көрінісі, әрі оның ізі Ақ Үйге ... - ... ... 20 ... ... ... партиясынан демократтар партиясының ... ... ... үшін 1 млн. ... ... айыппұл төлеулері
міндетті дегенді ресми түрде хабарлайды. Келесі күні көп ... бойы ... ... ... Дж. Митчелл: «Демократтардың штаб-пәтерінде
сенбіде тұтқындалған Маккорд пен басқа төрт адам, ... ... ... ... ... ... келісімімізді сұрамастан, әрі құдды бір
біз тапсырыс жасағандай әрекет еткен. Бұл – ... ... ... рұқсатынсыз істеліп отыр. Сондықтан Ақ Үйдің
«Уотергейт оқиғасына» ешқандай ... жоқ ... ... - деп
көрсетті арнайы ұйымдастырылған баспасөз конференциясында. 1972 ... ... ... ... да ... толық қосылатынын, Ақ Үйдің ... ... ... еш ... ... хабарлады.
Осылайша «Уотергейт оқиғасы» басталды. Сол жылы бұл оқиға американ
газеттерінде ... ... бір қыры ... ғана жазылды. Газеттер
әкімшіліктің заң бұзушылықтары туралы жазудан ... ... ... ... ... ... Телеарналар да «Уотергейт ісі» жайлы әңгіме
қозғаудан ... ... ... яғни ...... ... Эн-Би-Си (NBC) телеарнасының бағдарламаларында бұл тақырыпқа бар-
жоғы 41 минут бөлінген екен. Ал осы үш ай ... ... ... ... 42 ... 30 секунд аралығында берілген мәліметтер мен
хабарламалар өте қысқа, әрі біржақты еді. Олар да ... ... ... демократтар мен оған қарсы шыққан республикандықтардың сөздері
цитата түрінде ғана беріліп ... ... ... ... ... Бұл мәселеде батылырақ болған ... да бар. ... да ... ... жақынырақ еді. Мысалы, 1972 жылдың
қазан айында Си-Би-Эс (CBS) телеарнасынан «Уотергейт ... ... ... ... пікірлер айтылды. Бірақ жоғарыда айтылғандардың
барлығы: ««Вашингтон Пост» газетінен алынған»[32], - деп, бұл ... ... Бұл ... Ақ ... ... келтірді. Ричард Никсонның
сайлаудағы жеңісінен кейін, оған қарсы ... ... ... ... көрсетіле бастады. «Жаңа» президенттің мұндай «сыйынан» Си-Би-Эс
телеарнасы да құр қалмады. Ақ Үйдің жауапты қызметкері ... ... ... Ф. ... хабарласып: «Сайлауға дейінгі уақыт
аралығында Ақ Үй кімнің дос, кімнің қас ... ... ... ... ... ... тек ... ғана жауап бересіздер.
Мемлекет тарапынан Си-Би-Эс-ке қаржы ... ... ... ... ... компаниясына қарасты бес телестанция
мемлекет құзырына өтпек. Біз бұл ... ... ... - ... ... барысында, яғни маусымның ортасынан қараша айына
дейін ірі ... ... ... ... бен ... заңсыз әрекеттер
жайлы жаңа, тың материалдар жарық көре бастады. Бұл материалдар «Нью-Йорк
Таймс» газеті, ... ... ... ... ірі ... ... Ал ... Пост» газеті «Уотергейт оқиғасының» мән-жайын ашуды
«өз мойындарына» алып, арнайы екі жас маманға, Карл ... мен ... ... ... жүргізуді жүктеді.
Журналистік зерттеуді бастағаны үшін «Вашингтон Пост» Ақ Үй тарапынан
теріс көзқарастар ... Сол ... ... ... ... ... ірі ... басылым «Вашингтон Стар» еді. Осы
басылымның бір тілшісінің айтуы бойынша, сайлауға санаулы күндер ... Ақ ... ... ... Ч. Колсонмен сұхбаттасқан екен. Сонда Ч.
Колсон: «Сайлау аяқталғаннан кейін «Вашингтон ... ... ... ... Бұл ... тарапынан қолдау тауып отыр. Және бұл тек басы
ғана... Кейін Л – ... ... ... (бұл ... ... Пост»
газетінің редакциясы орналасқан еді) жалпы ... ... ... - ... ... ... ... қарамастан, «Вашингтон Пост» газетінің екі жас
журналисі – Боб ... пен Карл ... ... зерттеулерін
тоқтатпады. Оның тоқтамауын газеттің бас редакторы – Кэтрин Грем (1917-
2001) де талап етті. Б. ... ... ... ... ... К. Греммен
арасында болған әңгімесін жиі еске алады. Бірде К. Грем ... ... ... екен. Сонда ол: «Американдықтар «Уотергейт оқиғасы» мен
Ричард Никсон жайлы ащы ... ... күн туар ма ... - деп ... ... Ақ Үй осы іске ... ... болса да ақпараттың тарамауын
қатты қадағалаған кезі еді. Және екі жас журналист ақпарат ... ... ... ... ... ... Сондықтан екеуі де «Уотергейт
оқиғысының» сыры ашылатынына өздері де ... еді. ... ... ... Грем: «Бұдан былай іс ешқашан ашылмайды деуші болма.
Америка халқы оны білуге міндетті. Ал бұл міндет сен екеуіңнің ... ... - ... ... ... Р. ... және оның қол ... «Уотергейт ісіне»
өздерінің ешқандай қатысы жоқ екенін айтудан жалықпады. Американдықтардың
үлкен бөлігі осы ... ... ... уақытта «Уотергейт ісіне» тікелей қатысқан жеті адам сотқа
тартылды. 1972 жылдың 15 ... олар ... ... штаб-
пәтеріне заңсыз кіріп, тыңдау құрылғыларын орнатқандары үшін кінәлі деп
танылып, жауапқа тартылды. «Ал ... ... ... 5300 $ ... ... партияның сайлау комитетінің шотынан аударылғандығы
анықталса да, іске қатыссыз болып қалды. Мұндағы басты мақсат – Ақ ... ізін жою, осы ... көз ... оны ұмыту еді».[36]
Әрине, «Уотергейт» - Ақ Үй үшін өте қауіпті айғақ ... ... және оның қол ... ... бұл ... ізін жою үшін қандай
әрекеттерге барғанын көпшілік іс ... ... ... әйгілі «Никсонның
магнитофон жазбаларынан» ғана білді.
Президент Никсон 1972 ... 17 ... бес адам ... ... ... ұсталған түні өзінің Флорида ... ... ... Және ... ... айтуы бойынша, ол «бұл оқиға
жайлы «Майами геральд» газетінен оқып ... ... тек ... күні ғана ... ... ... күні ... Горвард Ханттың Ақ
Үймен байланысы бар ... ... ... ... ... ... ... кейін Никсон «Боб» Холдеманмен кездесіп, «Уотергейт оқиғасын»
талқылайды. Никсонның кабинетінде ... және ... алу ... еді. Оны ... ... өз ... жасатқан. Әрі бұл
кабинетте талқыға түсетін әр әңгіме жазылып, Ричард Никсонның ... ... ... анықталғандай, президент пен Холдеман арасындағы
болған бұл әңгіме де ... ... ... ісін» зерттеу барысында
конгрестің талабы бойынша алынған бұл ... ең ... ... ... ... 30 сек) ... ... шықты. Осылайша, оқиғаның кімнің бұйрығымен
жасалғаны анықталмады.
23 маусым күні Никсон мен ... ... ... бұл іске ... бар ... оның ... жабу үшін ... әрекеттердің жоспарын
талқылаулары түгел магнитофон жазбаларына жазылған еді. Кейін ... ... ... бұл ... – «түтеген қару» (smokin gun) ... ... ... ... ... бұзақылыққа» ешқандай қатысы жоқ
болып шығуы керек, сол үшін ФБР ... ... мен ... ... да ... керектігі айтылады. Бұл істе Ақ Үйге Орталық барлау
басқармасының төрағасы Ричард Хелмс пен оның ... ... ... ... ... Олар сол жылдары ФБР-ге төрағалық еткен Патрик
Грейді «Уотергейт ісін» ұлттық ... үшін ... тиіс ... керек еді. Бірақ П. Грей әріптестерінің сөзіне құлақ аспады.
Зерттеудің тоқтамайтындығын және оның ... ... ... ... ... ... ... ісінің» зерттелуі екі жылға созылды. Ашылып жатқан
фактілерге ... ... 1972 ... ... ... ... ... мерзімге президент болып қалуын қалады.
«1973 жылы «Уотергейт оқиғасының» жаңа қырлары ашыла ... Ақ ... бұл іске ... ... істің мән-жайы туралы
президент те хабардар болғаны анықтала бастады».[38] Бірақ сол жылдың 8-30
қаңтар аралығында өткен сот ... ... жала ... ... ... ... болдырмау мақсатында, «Уотергейтте» орын алған
оқиғада басты рөл ... ... ... бұл ... ... басшылығына қарсылық білдіру үшін істелген әрекет деп танылды. ... мен Б. ... бұл сот ... ... былай деп еске алады: «Ақ
Үй мен республикандықтар партиясының ресми өкілі журналистерді дұрыс жолдан
тайдыру мақсатында ... ... ... ... ... бұл ... – Ф. Кастроның қарсыластарының ісі. Куба демократтарға белгілі
бір әрекеттері үшін ... ... ашу үшін ... ... ... ... Жоғарыда айтылғандай, 1973 жылдың қаңтар айында
«Уотергейт ісіне» қатысты сот процесі басталды. Ал наурыз ... ... ... ... ... сот отырысы телевидениеден беріле
бастаған. Жүргізілген сауалнамалардың ... ... ... осы ... американдықтардың 85% тамашалаған екен. Демократтардың
талабымен Ақ ... ... ... де ... ... ... Ақ Үйде кеңесші қызметін атқарған Горвард Хант ... ... ... ... ... соның бұйрығымен
орнатылуы тиіс еді) болып танылып, 33 ай мерзімге ... ... ... ... ... ... аудиожазбалары тәркіленіп, зерттеу
жаңа леп алғандай болды. Ендігі кезек ... ... еді. ... ... ... президенттің қатыстылығын айқындай, дәлелдей
түсті. «Заң алдында бәрі бірдей. Президент заңнан ... ... ... ... ... ... бұл істі қазбалай түсті. Р. Никсонның
қол астындағы қызметкерлері ... соң бірі ... кете ... Ал
1973 жылдың қазан айында вице-президент Спиро Агню отставкаға кеткеннен
кейін халық жоғарғы басшыларға сенімсіздігін ... ... ... ... ... ... ... саналған ірі басылымдарды, мысалы:
«Чикаго трибюн» және ... ... ... ... ... ... бастады. «Лос-Анджелес Таймс», «Канзас-Сити Таймс»,
«Кливленд Блейк диллер» сияқты ... ... ... ... шақырды[41]. «Нью-Йорк Таймс» пен апталық ... ... ... өз еркімен қызметінен бас тартуына шақырды[42]. Баспасөз
беттерінде батыл пікірлер ... ... ... ... пайлот»
газетінде жарық көрген мақалада Ақ Үйді «адамгершілікті мүлдем ... ... деп ... «Чикаго трибюнның»: «Енді президент Никсон кек
сақтаған демократтар мен бұқаралық ... ... ... деу ... ... ... көбі оны ... - деуі осының дәлелі. АҚШ-та медиа индустрияда сыйлы Уильям
Рэндолф ... өзі: ... мен үшін бұл ... жазу ... ... ... ... осы аптада (1974 жылдың мамыр айы) белең алған
оқиғалар легі мені жазуға итермелейді...Енді ... Р. ... ... ... жоқ ... мен де сенбейтін болдым. Әрі бұл жайлы
ресми түрде хабарлаймын»[44], - деп жазған еді.
Американ халқы бұл ... ... ... ... зерттеу, әсіресе «Вашингтон Пост» газетінде жарияланған ... пен К. ... ... ғана ... ... ... жасырып
келген «Уотергейт оқиғасының» шындығын халық сонда ғана білді. «Содан кейін
газеттер президенттің оқиғаға қатысы болмауы ... ... ... 1254 ... көлемдегі транскибтелген магнитофон жазбаларын жарыса
жариялай бастады»[45].
«Уотергейт оқиғасының» ізін жасыруға тырысқан Джон Дин төрт жылға ... ... Боб ... ... ... ... бергені үшін
бір жарым жылға абақтыға қамалды. Кейін өзінің ... ... ... ... бас ... – Р. ... болатын»[46],
- деп көрсетті.
1974 жылдың 9 тамызында президент Р. Никсон отставкаға өз ... ... ... ... ... Форд ... ... Ол
халық алдында: «Елді кезген сұмдық осымен аяқталды. Біздің республиканы
тұлғалар ... заң ... - дей ... ... уақыттан соң: «Ричард
Никсонның АҚШ саясатына қарсы істеген барлық қылмыстары кешіріледі», - деп,
оны ақтап, амнистия жариялаған ... Жаңа ... ... ... ... ... «Нью-Йорк таймс» пен «Вашингтон Пост» ... ... ... көре ... ... ... газетінің бұл тақырыпта
жүргізген сауалнамасына зер салсақ, Джеральд Фордтың бұл ... ... ... ... 31% ... ... оқиғасының» қыр-сырын ашып, халыққа жария еткен ... ... ... ... ... ... дәлелдеді. Ал оны
жария еткен «Вашингтон Пост» газетінің мәртебесі күн арта ... ... ... ... қаһарманы аталып, халық ықыласына бөленді.
Әрине, «Уотергейт оқиғасын» зерттеп, саяси қылмысты ашқан президент Р.
Никсонды тақтан тайдырған мақалалар ... ... ... ... екі тілшісінің атқарған еңбектері теңдесі жоқ «туындылар».
Ақ Үйдің ашық қарсылығына қарамастан, Роберт Вудворд пен Карл ... ... Олар осы шулы іске ... бар адамдардың аты-
жөндерін білуге тырысып бақты. ... ... ... ... ат ... ала қашты. Сол себептен сұраудың барлығы «сіздің ... ... - деп ... ... ... ... ... көзі – «Кең Көмейдің»
(deep throat) сіңірген еңбегі зор. Бұл адамның кім ... ... ... Ол ... ... сақталып қалды. «Уотергейт оқиғасына» қатысты
журналистік зерттеу аяқталғаннан кейін АҚШ ... ... «Кең ... ... ... ... Марк Фелт ... болжам жасады. Бірақ Вудворд
та, Бернстайн да бұл құпия ... кім ... ... ... де ашпады. Басқа ақпарат құралдары, әсіресе, баспасөз
басылымдары, «Кең ... кім ... ... әртүрлі пікірлер айта
бастады. Біреулері оны ... ... ... десе, енді біреулері
конгреске сілтеді. Осы уақытта Лен Колдони мен Роберт Геттлиннің ... ... ... ... Олар әріптестерінің ең басты сырын, яғни ... ... аша алды деп ... Екі ... ... «Кең ... бірнеше адамнан құралған, яғни генерал Александр ... ... ... Джон Дин және ... ... ... тыңдағыш және жазба
құралдарына, жазылған жазбаларға жауапты ... ... ... ... кейіпкер деп болжам жасалды.
Бірақ «Вашингтон Пост» ... ... бұл ... ... Оған қарсы шықты. Осылайша, Л. ... мен ... ... тек ... ... ... Вудворд өз алдына құпия
ақпарат көзін ашпайтынын айтты.
38 жыл бұрын «Уотергейт» ... үй ... орын ... ... ... ашуды «өз мойындарына» алған екі жас журналист зерттеудің қайда
әкелетінін білмеген еді. Қала ... ... ... ... ... Боб
Вудворд бұл зерттеуге бірден қызығушылығын танытып, жұмысқа кіріседі. Ақ ... ... ... да ... ... тарамауын қатты қадағалап
отырған. Сондықтан ақпарат жинауда екі жас журналист ... ... ... ... ... пен ... зерттеулерінің екінші
күнінде-ақ тығырыққа тіреледі. Ақ Үй қызметкерлері қандай болса да ақпарат
беруден, пікір ... бас ... ... ... ... жеке заттары
арасында телефон кітапшасы табылған болатын. Онда Ақ Үйде ... ... ... есімі мен телефон нөмірі журналистерді бей-жай қалдырмады.
Боб Вудворд осы ... ... ... ... шыққан еді. Оны қалай
тапқандығы жайлы естіген Хант ... ... ... ... ... Г. Хант «су ... ... кіргендердің бірі еді.
Ханттан қанағаттанарлықтай жауап алмаған Вудворд «Уотергейт оқиғасының»
анық-қанығын анықтау үшін өзінің ескі досымен ... Ол сол ... ... ... қызметін атқарған Марк Фелт еді.
Боб Вудворд пен Марк Фелт арасындағы қатынас қандай еді?
Бұл екеуі 1970 жылы ... еді. Йель ... енді ... Боб ... әскери флотта қызметте болды. Кейін лейтенант
Вудворд ВМС-тың бас ... ... ... оның ... міндеті – Ақ Үйге
құпия қағаздарды жеткізу болатын. ... ол Ақ Үйде ... ... адамға
құпия құжаттарды беру үшін отырыстың аяқталғанын күтуі тиіс еді. ... тез ... ... ... ұзын ... ақ ... ер адам да
біреуді күтіп отырады. Бірнеше ... бойы ... ... ... ... кім ... не ... отырғандары жайлы бөліседі. Вудвордпен
әңгіме-дүкен құрып отырған да осы Марк Фелт еді. ... бұл ... ... ... ... ... бас тартып, журналистік қызметін бастайды.
Әрине, басында ол аудандық деңгейдегі газетте ... ... Осы ... Фелт ... ФБР мен Ақ Үй ... ... жайлы кей
ақпараттармен бөлісе бастайды.
Вудворд «Вашингтон Пост» газетіне қызметке тұрады. Аталмыш басылымның
деңгейі мен маңызын ... Фелт ... ... жариялауда ақпарат
көзін көрсетпеуді ескертеді. Тіпті, ақпарат көзіне күдік түсетіндей, ... ... ... Әлемдік журналистикада бұл әдіс ... яғни «аса ... «еш ... деп ... Бұл ... үшін ... пен Фелт арасындағы достық қарым-қатынастары ... Боб ... ... бар маңыздылығын түсіне отырып, өзінің ... ... ... ... ... - Марк ... ... арқасында Боб
Вудворд талай сенсациялы материалдар жазды. Мысалы, 1971 жылы ол ... ... ... Агню ... ... ... болып
тұрғанда құрылыс компанияларынан қомақты пара алғандығы жайлы хабарлайды.
Осындай ... ... ... ... ... ... ... «былықты
істерін» ашады.
Қызмет бабымен Марк Фелт «Уотергейт ісін» зерттеуде ... ... ... білгісі келген журналист Боб Вудворд ... ... ... ... Фелт ... ... болмайтындығын, істің күннен-күнге қызып келе жатқанын
хабарлады. ... ... ... жоқ ... ... пен үй ... ... Вудворд Фелттің үйіне келуіне мәжбүр болды. Фелт те бұл
кездесуді күтіп ... ... ... ... орнына телефон шалуға
болмайтынын айтты. Бұдан былай ашық ... де ... ... ... ... байланысты қандай да ақпарат алғысы келсе, оны
ол алдын-ала ... ... ... ... білдіруі тиіс. Кездесулер де
алдын-ала келісілетін болады.
Мысалы, Вудвордқа шұғыл түрде Фелтпен кездесу керек дейік. Онда ... ... гүл ... қыш ... орнын ауыстыруы керек. Ал
егер Фелт ... ... ... ... «New York Times» ... ... алатын болады. Оның 20-бетінде сағаттың суреті салынып
тұрады. Сағатта көрсетілген уақыт – ... ... ... ... ... кейінгі түні болуы тиіс. Вудворд кездесуге бірнеше таксиді
ауыстырып, келісілген жерге ... көше ... ... жаяу жүріп, өте сақ
болуы шарт. Егер екеуінің біреуі келісілген уақытта ... ... ... ... сөз. ... ... жер – Арлингтондағы жерасты гаражы.
Ол Потомак ... ... ... ... «Уотергейт оқиғасын» зерттеген Карл Бернстайнның өзі
құпия ақпарат көзінің кім болғанын көп ... ... ... жоқ ... оны ... Көмей» деп атап кетті.
Вудвордтың ақпарат көзі ешқашан көп сөйлемейтін. ... ... ... Ол тек ... ... ... ... материалдарының шын-
өтірігін растайтын болған. Әрі қай жаққа қарай көбірек көңіл бөлу ... ... ... отырған, бағыттаған. Карл ... мен ... ... ... ... атты ... ... түсірілген
Алан Пакуланың фильмінде Вудворд пен Фелттің кездесулерін былай көрсеткен:
...Түн. Жер асты өткелі...
Фелт: -Ақшаның ... ... ... - ... Қайдан іздеймін?
Фелт: - Оны мен айта алмаймын.
Вудворд: - Дегенмен, сіз ол ... ... - ... ... мен сізге оны айта алмаймын. Сіз өзіңізге мәлім
ақпаратпен бөлісіңіз. Мен оның ... ... ... дұрыс жаққа
бағыттаймын...
Бернстайн мен Вудворд шындыққа жеткісі келді. Олар кішігірім саяси
эпизодты ... ... ... негізінен, өте маңызды, демократияға
қарсы іс-әрекеттің ... ... ... де еді. ... адамдары
саяси оппоненттерімен ойына келгендерін істегені анықталды. ... ... ... ... ... ... ордерінсіз тергеу жүргізіп,
тыңдау құрылғыларын орнатып, өздеріне қажетті құжаттарды алып, ... ... еш ... ... «лас» саяси ойын жүргізеді. Қолға
ұсталғаннан кейін де, өз ... жою үшін неше ... ... ... мен ... бұл аты шулы істі 2 жыл бойы ... ... тығырыққа тірелген кездері де болды. Осы істі ... ол ... ... да ... ... ... редакторы Кэтрин Грэм зерттеудің
тоқтамауын талап етті. Екі жыл бойы ... ... көп ... ... ... ... да көп жайттар әлі күнге дейін ашылмай келеді. Бернстайн
мен Вудвордтың мақалаларына жауап ... ... ... ... істің мән-жайын толық аша алмады. Олар Никсонның кабинетінде жазылған
магнитофон жазбаларында айтылғанға сүйенді. ... ... ... ... іс ... «Вашингтон Посттың» президентке қарсы жүргізген саясатын Никсон:
«Бұл ... ... – деп ... Әлі ... бола тұра ... Пост» газетінің басшыларын ауыстыруды да ойластырды. Бірақ
газеттің бас редакторы Кэтрин Грэм газеттің сатылмайтынын ... ... 1994 ... 22 сәуірінде дүниеден өтті. Екінші
дүниежүзілік соғыс ардагері, ... ... ... бар мықты
саясаткердің кезінде АҚШ үшін істегені де зор еді. Ол, ... ... өте ... жүргізе білді. Мысалы, Вьетнамдағы соғыстың аяқталуына
септігін ... ... ... ... ... қойды, Кеңес
Одағымен «достаса» бастады. Бірақ оның бір олқылығы – «Уотергейт ... ... ... ... ... ... «Никсон - алаяқ
президент» болып қалды. Бірақ, бұл іс кейбір қоғамдық институттардың ... ... дау жоқ. ... ... ... ... тәуелсіз соттың жаңа эрасы басталды.
Бүгінгі күнге дейін «Кең Көмейдің» халық қаһарманы ма, әлде ... ... ... ... ... «Уотергейт ісін» зерттеген Боб Вудворд пен Карл
Бернстайн «Кең ... ... ... Олар 30 жыл бойы ... тұрды.
Құпия тек «Кең Көмей» қайтыс болғанда ғана ашылуы тиіс еді. Бірақ 92 жасар
Марк Фелттің өзі 2005 жылы «Vanity Fair» ... ... ... ... сырын ашты. Вудворд та ақпарат көзі Фелт болғандығын растады.
Вудвордтың айтуы ... ... ... іске неге ... ... ... ойланып, толғануға уақыт жоқ еді», – дейді. Вудворд
«Бұл әрекет танымал болу үшін жасалмаған. Өйткені, егер де ... ... ... ол осы ... дейін шыдамас еді»[48], - деп көрсетеді өзінің
мемуарлық еңбегінде.
Бүгінде АҚШ-та «Фелт - халық қаһарманы ма?», әлде ...... ... қызу ... өз жауабын таба алмай отыр. Әрине, Фелттің ақпаратынсыз
«Уотергейт ісінің» ашылуы екі талай. ... ол ... ... жүріп,
ақпаратты таратуға байланысты заңды бұзды. Заңгерлердің айтуы бойынша, Фелт
оқиға орын ... ... он ... бас ... айырылар еді.
«Уотергейт оқиғасының» өткеніне 5 жылдан астам уақыт ... ... тек ... ... ... ... Әркім өзі саралап, ой
таразысына салып, өз «шешімін» шығарады.
Мүмкін, Фелт өз білгені жайлы басшылыққа айту ... пе еді? ... ... ... ... ... өзі емес пе?! Бұл ... жеткенде, Фелт
мүлдем жұмыстан шығарылып, оқиғаның дамуын қадағалай алмайтын еді. Оның
үстіне егер бұлай ... ... ... ... ақпараттың 100%
дұрыс екендігіне күмәнданар едік.
Вудвордпен кездесулерінде Фелт «а» десе, ... ... ... де ... ... жете ... ... ол бұл іске аса
жауапкершілікпен қараған болатын. Меніңше, Фелттің бұл ... ... ... ... ... ... АҚШ ... қандай да болса ақпаратты алуға құқығы бар делінген.
Карл Бернстайн мен Боб Вудвордтың «Вашингтон Пост» ... ... ... мақалаларынан американ халқы «Уотергейт оқиғасының» мән-
жайын білді. Фелттің ... ... бұл іс – XX ... журналистикасының
ең салтанатты оқиғасы. Ал журналист Карл Бернстайн мен Боб Вудвордтың
есімдері әлемдік ... ... ... ... ... ... ... қорытындылай келсек, «Уотергейт
ісіндегі» ең ... ... ... ... 18 ... ... Пост» газеті «5 адам
демократтардың штаб-пәтерінде тыңдау құрылғыларын орнату үстінде ... Held in Plat to Bug ... office Here») ... жарық көрді.
Авторы – А. Льюнса. Осы жылдың 20 ... ... ... ... Горвард Ханттың бұл іске қатыстылығы жайлы мақала жарық көреді.
Аталмыш газет өзінің ... ... ... ... екі жас ... ... мен Боб ... журналисттік зерттеу жүргізу жүктеледі.
«Вашингтон Посттың» 1 тамыз күнгі санындағы мақалада 5 тұтқын президент
Никсонның сайлау комитетінің қорынан қаржыландырылғаны ... ... ... күні ... ... ... газетінде сенсациялық мақала
жарық көреді. Онда бас прокурор Митчелдың республикандықтар партиясының
жасырын ... ... ... айтылады. Республикандықтардың ұлттық
комитетінің қазынашысы Хью ... ... ... ... ... ... республикандықтар шотынан Гордон Лидди атына қомақты
ақшаның жіберілгенін айқындады. Сондай-ақ, ұсталғандардың бірі – ... ... ақша ... ... ... Бұл ... «Вашингтон
Пост» газетінің тілшісі Юджин Бачински жариялаған болатын.
Зерттеу Ханттың хатшысы Кэтлин Ченоуға келіп ... Ол Хант пен ... ... іске ... және ... ... Ханттың кеңсесіне
телефон шалғандығы жайлы ақпаратты растады. Бернстайн мен Вудворд ... ... ... ... ... тергеу жұмыстары «Говард
Джонсон Мотор Хотел» («Howard Johnson Motor Hotel») қонақ үйінде ... ... ... ... ... ФБР-дың бұрынғы агенті Алфред
Болдуинға шықты. Болдуин қарсылық білдірмей, ... ... ... Ол ... ... ... өткенін айтып, Лидди
мен Ханттың қатыстылығын растай түсті. А. Константинов: ... ... ... негізінде бөлшек-бөлшектеп
құралды. Карл ... мен ... ... Ақ ... ашық ... ... ... Пост» газетінде жарық көрген материалдардың ең басты
маңыздылығы:
1. Демократтардың штаб пәтеріне ену мен Ақ Үй ... ... ... ... халыққа ең бірінші жария еткен «Вашингтон Пост» газеті
еді.
2. Ақ Үй ... ... ... ... қаншалықты заңға
қайшы келетіні жайлы мәселені ең бірінші болып «Вашингтон Пост» газеті
көтерді.
3. «Вашингтон Пост» газетінде жарық көрген ... ... ... бар ... ашылды және ол Президентті тақтан тайдырды. Әрі
журналистиканың «төртінші ... ... ... ... ... түсті.
«Уотергейт оқиғасын» зерттеу барысында мен ... ... осы ... дейін дәстүрлі объективті журналистиканы ұстанған американ
бұқаралық ақпарат құралдарының президент ... ... ... ... ... мақалалардың жариялануы АҚШ
журналистикасында оппозициялық бағыттың пайда болуына ... ... ... оқиғасын» зерттеу барысында зерттеу ... ... ... біздің түсінігіміздегі қалпына ие болды. Енді
журналистер саяси ... ... ... ... ... ... ... «жабық есік артынан» да ала бастады. Зерттеу
журналистикасының қолданылатын әдістерін, этикасын ... ... ... ... арқылы оқырмандардың сеніміне
бөленді.
– Боб Вудворд пен Карл ... ... ... ... дамуына айтарлықтай әсер етті.
– демократиялық қоғамдағы БАҚ-тың рөлі: ... ... күн ... ... ... ... «Уотергейт оқиғасын» зерттеу
барысында екі жас ... ... ... бұқараға жария етіп,
қоғамдық пікірді қалыптастырды десем артық болмас.
– «Уотергейт оқиғасынан» кейін ... ... арта ... Олар
халықты өзінің артынан ерітетіндей дәрежеге ... ... ... ... ... бола ... аты шулы ... жүргізген Боб Вудворд пен Карл Бернстайн халық
қаһарманы атанды. Халықтың ықыласына бөленді. Халықты ... ... ... ... ақша ... Екі ... есімімен байланысты
«Вудстайн феномені» жастарды бей-жай қалдырмады. «Ақ Үйден алаяқтарды айдап
шыққан екі жас ... қай ... ... - ... үміт жас ... ... «Журналист мамандығы Америкада танымал және мықты ... ... ... ... ... ... ... орындарында дәріс алушылар саны екі есеге өсті. Ал 1976 ... ... ... 450 ... ... ... Пост» газеті ғимаратының кіре берісінде қабырғасын
газеттің бір саны түгел дерлік алып жатыр. Бір қарағанда ... ... ... ... газетінің білім беру жөніндегі үйлестірушісі Айвони
Лэмб бұл ... ... ... «Бұл сан тек ... ғана емес, әлем
журналистикасының ірі ... ... ... ... 1970 жылдары АҚШ президенті Ричард Никсон оппозициялық
күштердің қызметін құпия тыңдаушы құралдың көмегі арқылы ... ... ... ... отставкаға кеткен еді. Оны ... ... ... бұл ... ... ... ... әріппен
жазылды. Себебі, дәл осы кезден бастап, журналистика сынды құдіретті
қарудың ... ... ... де ... ... ... ... еді»[51].
«Вашингтон Пост» газеті президент Ричард Никсонның орнынан ... ... ... ... ... ... себебі
жоғарғыдай. «Расында газет қызметкерлері президенттің барлау тәсілдерін
қолдануға дейін ... лас ... ... анықтаумен қатар нақты
деректермен дәлелдей алған. Осылайша, АҚШ-та ... ... ... ... ... ... бұрын да сәтті жазылған журналистік зерттеулер болды.
Бірақ оның бәрі ел президентін тақтан ... ... жете ... Дәл ... мысал өзге елдердің журналистикасында бұрын болмаған еді.
1976 жылы Вудворд пен Бернстайнның журналистік ... ... ... Алан Дж. ... ... бүкіл жасағы» атты екі
бөлімнен тұратын фильм түсірген еді. Басты рөлдерді ... ... ... және ... ... (Боб Вудвордтың) сомдады. ... ... 4 ... ... ... ... жылдан бері «Уотергейт оқиғасы» – журналистік зерттеудің
классикасы болып келеді. Екі жас ... - Карл ... мен ... ... – жас буын ... үшін үлгі-өнеге.
«Уотергейт оқиғасынан» кейін АҚШ журналистикасында журналистік зерттеу
қарқынды дами бастады. Енді журналистер бұрыннан бата ... ... ... ... ... ... ... 1986 жылы «Уотергейттен» кейін болған ірі саяси ... ... ... ... ... ... беттерінде
әшкереленген болатын. Ең бірінші болып «The Sun Francisco ... ... ... ... ... жайлы жазған мақаласы
жарық көрді. Онда ол: «Осы ... ... ... сайлауында жеңіске жетуі екі талай. «Уотергейт» те, «Ирангейт» те
олардың беделін түсірді», – деген ... Бұл ... ... ... ... де ... ... зерттеп, сенсациялық материалдар
жариялады. «Ирангейтті» зерттеген журналист – «Уотергейттен» кейін ... ... ... Боб ... еді. Оның ... ... қауымы
асыға күтіп оқитын. «Вашингтон Пост» газеті үшін де оң әсерін ... ... өз ... «Ирангейтті» – «екінші Уотергейт» деп
атаған. Бұл журналистік ... ... ... Ақ Үйге ... 1987 жылы «Вашингтон Посттың» жүргізген сауалнама нәтижелері
осыны дәлелдей түсті. ... ... ... ... өз ... ... саны 33%-ға көбейді.
Саяси зерттеулер легін «San Jose Merkury News» газетінің тілшісі Гэри
Уэбб жалғастырды. Оның аталмыш ... ... 1996 жылы ... ... ... атты ... топтамасы Орталық барлау басқармасы ... ... ... ... ... зерттеп, халыққа
жария еткен болатын. Бұл іс, негізінен, 1989 жылдары контрабандалық ... ... әрі кең ... сатылған кокаин партиясы жайлы еді.
Зерттеудің нәтижесі көрсеткендей, орталық барлау ... ... бұл ... ... болғаны, әрі олардың қатыстылығы
айқындалды.
1996 жылы «San Jose Merkury News» газетінде үш бөлімнен тұратын, көлемі
20 000 ... ... «Dark ... ... ... ... кемде-
кем. Сол жылы аталмыш журналистік зерттеуі үшін Гэрри Уэбб ... ... ... ... ... ... ақпарат құралдарының барлық
түрінде ең жиі ... жанр ... ... ... журналисттердің
зерттеу жұмыстары тек басылым беттерінен ғана кездестіруге болатын болса,
уақыт өте келе телевидение, радио және ... де бұл жанр ... ... ... 2004 ... 25 ... ... көзайымына
айналған «Фаренгейт 9/11» атты деректі фильм-памфлет – ... жаңа ... ... ... Оны ... ... ... Майкл Мур түсірген ... ... ... ...... 2001 жылдың 9 қыркүйегінде орын
алған лаңкестік. Журналистің зерттеулері президент ... ... ... ... сайлауындағы заңсыз әрекеттерін, 2001 жылғы трагедияға
қатыстылығын көрсету, Буш пен ... Бен ... ... ... ... мен ... соғыстардың мақсатын көрсетті.
«Фаренгейт 9/11» фильмі 2004 жылғы ... ... ... ... екінші мәрте мерзімге қалуына жол бермеу ... ... ... Мур. ... ... ... - ... 9/11 – еркіндік
пен бостандық түгелдей жанып, күлге айналатын температура». Журналист ... 115 ... ... ... ... ... аша отырып, американ
халқының тағдырын уысына ұстап ... ... ... жылы ... ... көрсетілуге тыйым салынған бұл фильм-памфлеттің
бүгінгі таңда ... ... ... Ал ... Мур бұл журналистік
зерттеуі үшін 2004 жылы Канн фестивалінде «Алтын пальма бұтағы» ... ... ... 1972 ... «Уотергейт оқиғасын» зерттеген Карл Бернстайн мен Боб
Вудвордтың журналистік ерлігі әлі ... ... ... ... ... ... белең алған журналистік зерттеу жанрында жұмыс ... ... жоқ ... ... ... журналистердің кәсіби біліктілігі
Демократияның да, баспасөз бостандығының нағыз орталығы саналатын АҚШ-
та зерттеу журналистикасының ... ... ... ... ... ... бері журналистік зерттеудің сөз бостандығы мен
тәуелсіз баспасөздің құрамдас бөлігі ... ... өзі ... Оның қоғамда салауатты, кіршіксіз таза ахуал қалыптастырып
отырғаны да жасырын емес.
1972 жылдың 17 ... орын ... ... ... ... ... оқиғасының» зерттелуі әлемдік зерттеу журналистикасына
«Ұлы Жеңіс» әкелгені де сөзсіз. Журналистика әлемінің қыр-сырына жаңа ғана
араласа бастаған екі жас ... үшін ... ... ... ... ... ... еді. Соған қарамастан, қажырлы еңбегі мен
іске деген ... ... ... ... ... ... ... тақтан тайдырған мақалалар ... ... ... ... қос тілшісінің атқарған еңбегі орасан зор.
Бүгінде «Уотергейт оқиғасының» ащы шындығы ашылғанына 37 жыл ... бері ... ... ... ... ... атасы ретінде
танылды. «Уотергейт оқиғасының» зерттелуі – XX ғасыр журналистика тарихының
триумфы аталды. Ал ... ... ... жұп: Карл ... ... Вудворд есімдері тарихқа алтын әріппен енді. Шығармашылық істерінде
журналист ... ... ... ... озық ... ... бұл екеуі
XX ғасырдағы Американың үздік журналистері ретінде ... ... ... ... ... қала ... тілшісі қызметін атқарған Боб Вудворд өз
ісіне асқан ... ... жас ... еді. ... қызметіне
дейін офицер болған ол әрқашан білімін жетілдіріп, оқудан, ақпарат жинаудан
жалықпады. ... ... ғана ... ... ... ... ... Ал Карл
Бернстайн болса, асыл сөз ... тума ... еді. Әр ... ... ... ... мен терең ойдың көрінісі болатын. Бірақ мінезі
ұшқалақ, кез-келген оқиғаға тез ... тез ... еді. ... ... ... екі ... екі жылдай бірге жұмыс істеп, зерттеу жүргізді
деп көрсетті ... ... ... ... пен Бернстайн: «Уотергейт»
көлеңкесіндегі өмір» атты кітабында. ... ... ... ... ... бірі – екеуінің де ... яғни ... жас ... ... деп ... Олар осы зерттеулерін күні-
түні басқаның бәрін жиып қойып, аянбай еңбек етіп жүргізген еді.
Жалпы, журналист – қастерлі де ... ... ... ... ... журналист бола алмайтыны айдан анық. Боб Вудворд пен Карл ... ... еді. Олар өз ісін ... ... жан-жақты, білікті
мамандар болатын. Кез келген журналистің басты парызы саналатын қоғамды дер
кезінде ... ... ... ... ... борышы деп санады. Әрі
бірінші орынға ... ... ... Сол ... ... ... ... бес этикалық норманы (баспасөз бостандығы,
тәуелсіздік, ... ... және өз ... ғана ... істеу)
сүйікті істерінің темірқазығындай ұстанған жас журналистер, ең бастысы,
оқырман алдында жауапты екендіктерін жіті ... ... екі ... ...... ... және асыл қасиеттің салтанат құруынан тұратынын өмірдің өзі
дәлелдеп отыр. Боб ... пен Карл ... үшін ... күш» ... Никсон
аппаратының былығы атқарса, оны зерттеп, бүге-шігесіне дейін жеткізіп,
халыққа жария еткен, осы ... ... күн ... ... жақсылықтың,
шындықтың әрдайым салтанат құратынын көрсеткен «жақсылықтың нышаны» -
өздері еді. Олардың өз ... ... ... ... қалпына
келтіру жөніндегі өткір сөздері, қым-қиғаш ... ... ... ... ... көзқарастары - әрқайсысының ой-өресінің тереңдігі
мен ... ... ... не ... Сөз ... ... жол ... журналистиканың мәдениеттілігінің дәрежесін,
әдептілігін сақтаудың озық үлгісін ... ... ... ... де ... ұстанды.
Ең бастысы, олар фактіге, яғни айғаққа жүгінді. Ең басты ... ... өзі ... ... ақпарат екені белгілі. Айғақ үшін ... ... ... ішіне де түседі, билікке қарсы шерулерге ... де ... ... Боб ... пен Карл ... ... ... Олар Ақ Үйдің ашық қарсылығына көңіл аудармай, елді билеп отырған
президенттің өзіне ... ... ... ... ... да ... ... тырысып бақты. Кәсіби журналист үшін өз көзімен көру, есту, сезу өте
маңызды. Сондықтан да олар ... ... ... ... ... ... ... қатысты адамдармен сұхбаттасты. Бұл зерттеу
мақалалары үшін тек қана ... ... ... ... ... дәм,
өзіндік өрнек, қатысу эффектісін жасады, десек те ... ... ... әрі қызықты болып шықты.
Екіншіден, алынған не табылған әрбір айғақты тексеруден өткізді. ... ... ... ... ... жүзеге асырды. Кезінде Малькольм
Ф. Мэллет «Орталық және ... ... ... ... ... атты ... ... бар болуы жайында ешқашан
ұмытпаңдар. Ол ақпаратты ... ... ... керісінше фактіні дәлелдей
отырып, өз бағалылығын көрсетеді. ... ... ...... ... ... ... демеу болатын нәрсе», - деп жазған
болатын. Сондай-ақ, Вудворд пен Бернстайн жүргізген зерттеудің ... «Кең ... ... да тексеріліп, расталғаны белгілі. Ал
журналистердің отыз жыл бойы ақпарат ... кім ... ... ... ... – журналистік этиканы қатаң ұстанғандарының көрінісі.
АҚШ-та «Уотергейт ... ... ... ... көздерін құпия сақтап, олардың өмірінің қауіпсіздігін қамтамасыз
ету ... ... ... ... жүрген редакция атына кір келтірмес үшін, беделі
мен ... ... ... ... ... ... баса назар аударды.
Төртіншіден, халықты шынайы ақпаратпен дер ... ... ... ... ...... ... негізінде саудалы саясатқа
сатылмай, қоғамдағы, нақты тұрмыс пен ... ... ... ... Екі ... АҚШ ... ... халық қандай да
болса ақпаратты алуға құқылы дегенді – басты қағида етіп ... Боб ... пен Карл ... ... жол ... ... тапқан ақпаратты ғана тексеріп, жүйелеп халыққа жария етті.
Ұзынқұлақ пен басқа да ... ... ... бойларын аулақ
ұстады. Ол уақытта ғаламтордың да болмағанын естен шығармаған ... шулы ... ... ... жас екі журналист білікті, жан-
жақты мамандар екенін дәлелдеді. Журналистиканың негізгі қағидаларының ... ... ... ... қамы үшін ... ... ... – баспасөз
билігінің құдіретті күшін бүкіл әлемге паш етті.
1.3 Ресейдегі журналистік зерттеудің дамуы
ХІХ ғасырдағы орыс ... үшін ... ... әсер ... ... жеткізу жаппай сипат алды. Репортаж, ... ... ... ... ... ... зерттеудің шыңы Ресейде
жалпылама түрде «публицистика» деп аталды. Америкалық ... ащы ... ... ... ... сынды бойына
сіңірген» «әшкерелеушілер, қопарушылар» мектебінен Теодор Драйзер, Джек
Лондон, Эптон Билл ... және ... ... өтті ... онда ... «История одного города» романы әлеуметтік сын
дәрежесіне көтерілу үшін қандай мектептен өтуі тиіс ... ... ... - ... ... ба? Жоқ, журналистік
зерттеу!
Қоғамдық өмірдің келеңсіздіктері мен көлеңке тұстарын зерттеу мен терең
талдау жасау Михаил ... ... ... ... ... сондай-ақ, реформа жасалған алғашқы онжылдықтағы өмірден керемет
теңеулері бар мақалалар дүниеге ... ... және ... ... ... ... времени» циклді очерктерде
«арсыздықтың салтанат құруы» деген ұғым кездесті. 1908-1909 жылдары Горький
Каприй мектебіне орыс әдебиеті тарихынан ... ... ... ... - деп жазды ол, - Щедриннің қаламына жан бітті.
Қиын, қобалжитын сәттерде теріс пікірге жетелейтін бірде-бір арам ойы ... ... ... ... ғана ... қазіргі
уақытпен де үндес болды. Осылайша «Признаки времени» цикліндегі ... ... ... ... ... ... ... бар:
«пирамида», концессия, алаяқтық. Ал 1869-1870 жылдары жазылған «История
одного города» еңбегі бүгінгі ... ... ... ... емес ... жаңа ... орыс ... терең ой салды. Сыншылардың
көпшілігі туындыны «қала басшыларына арналған сәтті сатира» деп бағалап,
«губерноторлық ... ... ... ... ... ... ... деп кеңес берді. Басқалары жазушыны халықты ... ... деп ... ... төңкеріске дейінгі сыншылардың басым
көпшілігі эпопеядағы сатира айнасы ... ... ... өткенге шолу»
деген байламға тоқтады. Бір анығы, оларды дұрыс жолдан бұрған бір нәрсе –
орыс тарихындағы ... ... ... ... ... еді.
Алайда Салтыков-Щедриннің өзі мойындағандай, ол ешқандай да ... ... ... ... ... ... Жазушының пікірінше, аталмыш
сатираның жүзі бағытталған орыс ... ... ... «оны ... етті. Мұндай қырларын ол «болбырлыққа жеткізген кеңпейілділік»
және «ең арсыз кейіпте қызармай ... айту ... ... ... ... ...... ең үздік сатирасы болып
қалады. Бүгінгі мен кешегіні сәтті ұйқастыра отырып, жазушы жанрын ... ... ... әдеби туынды үлгісін жасады. Бұл не – роман ба?
антиутопия ма? әлде зерттеу ме? ... ... ... арналған
пысықталған жұмыстардың бірі, профессор Дэвид Протесстің ... ... ... ... бір топ ... коллективті монографияда былай делінген: «Зерттеу материалдарын
жазу кезіндегі деректерді үйлестіру мен жинақтау, сюжет ... ... ... ... – өз қимылдарымен биліктің ашуын келтіретіндей кінәлі
емес, бірақ құрбанға жаны ашитындай кінәсіз де емес». Осы тұрғыдан «История
одного ... ... ... ... бола ... дейінгі орыс журналистикасы тұтастай бір әлемді қамтиды,
бірақ өте нашар деңгейде зерттелген, оны тек ... ғана еске ... ... кім ескі ... ... ... зерттеу – оқиғаның
санқилы қырынан терең зерттелуі деп ... оның ... ... ... ... ... жасыру қырынан келсек, онда орыс ... ... ... бұрыннан-ақ етене таныс болып шығады. ... ... ... ... ... деп ... ... тапқырлығымен танымал болды. Тың тыңдау, аңду, күтуші болып
жасырын жиынға кіріп ... ... қыры жоқ ... шерлок ептілігімен
сөйлетіп алу, міне, осының бәрі америкалық репортердің қолынан келуі керек.
Ал орыс ... бұл ... енді ... ... ... мен ... бұрын кез-келген есікке кіре алатын репортерлерді жолықтырғанмын».
ХІХ ғасырдың аяғында Кауфман Одессада жұмыс істеді, В.Навроцкий құрған
«Одесский листок» газетінде редактор қызметін ... Сол ... ... ... адам ... ... ... және В.В.Навроцкий. Зеленой
қаланы ашса алақанында, жұмса жұдырығында 18 жыл ұстап тұрды. ... ... оның ... ... және асау еді. Мичман Зеленой ... ... ... ... ал ... ... өз романының бірнеше
жолдарын соған арнағанын Зеленой мақтанышпен айтатын. Оның Петербургта да
кеңінен «танымал» екендігі, тіпті ... ... ... ... ... деген қауесет те шықты. Дәл осы жағдай қалабасшысының бейбақтығына жол
беріп, қайырымсыз қылықтарға ... да, ... жаза ... ... бұл ... алдында құрдай жорғалайтын, бірақ оны да бүкіл Одесса тегіс
таныды.
Василий Васильевич Навроцкий ешқашан ешқайда білім алмаған, тіпті ... ... да жоқ еді, ... ... ол 40 жыл бойы өз ... үзбей
басып тұрды. «Василий Васильевич, егер де сіз Америкада дүниеге келгенде,
осы дарыныңызбен ең жоғарғы лауазым – президент ... ... ... -
деді қорғаушы Куперник құрмет көрсетулердің бірінде. «Одесский листоктың»
шығарушысы өз ... ... ... ... ... ... соның арқасында кең танымалдыққа ие болды. Әшкерелеуші-
репортер типі Одесса ... ... ... ... ... «Жер-
жебіріне жету» - олардың кәсібі, - деп жазды Короленко «Дневникте», - ... ... ... ... сұрайды, тек содан кейін ғана оның сыртынан
дәйек іздейді».
Өкінішпен өткен өмір мен зая кеткен дарындар салған төңкеріске ... ... ... епті репортерлердің есімі жазылып қалды.
Белгілі бір жағдайда олардың шығармашылығында ... ... ... ... болады, бірақ оны «жақсы сатылым» мен қоғамның тұтынуы үшін
жасалған түкке тұрғысыз материал ретінде қараған ... ... ... Мұны өз ... ... ... репортерлер түсіне білді: «Мен
қазір таң қаламын: сол кездегі қоғамға ... ... ... ... ... ... ... келдім: қажет болған. Ойлай білетін
буржуазияға біздің «ұсақ-түйек» керек болды. Навроцкийлер мұны бізден жақсы
түсінді... Біз ... ... ... ... жаңа леп алмастыруы мүмкін
еді. Мен әшкерелемеймін, сондай-ақ, сөзімді қайтарып алмаймын. Ақталудың
маған керегі жоқ. Мен ... кем ... ... жүргізу үшін біреудің асыра пайдаланғанын ... ... ... ... ... ... ... тың тыңдау
мен аңдудан тұрмайды, ол азаматтық өнегелі пікірден тұрады. Сондықтан да
Юлий Шрейердің, ... шені мен ... ... үш ... ... ... жинауға кедергі болған жоқ, - керісінше «репортаж королі» деп
танылса, ал Владимир Гиляровский ... осы ... қол ... ... ... ... королі
Бұл адамның жеке өмірі үлгі аларлықтай болған жоқ. 1871 жылы ... ... ... ... ... Оның ... он жылға созылды –
Волгада бурлак, ілмекші, өрт ... ... цирк ... ауыл актері,
тағы да басқа істермен айналысты. Ашық мінезді, кез-келген ... тез ... ... ол өзі мықты болатын, қалжыңдап ... ... ... тағаны майыстыратын. «Мен шаршау дегенді білмейтінмін, - деп
жазды өзінің 75 ... - ал ... сөз ... ... пен
«қатер» деген сөз атымен болған емес».
1882 жылы «Московский листокта» мақалалары басыла бастады, бір ... ... ... ... ... Қала ... жарысып
жүріп, Мәскеудегі кісі өлімінен бастап ұрып-соғудан, өрттен, ... ... ... Оны ... базар (Хитрый рынок) мен түнгі жатын
орындардың түнеушілері жақсы танитын болды. «Репортаж ... ... ... ... ... ... ... өзіне сүйіспеншілік
тудыратын.
Оның Орехово-Зуево корреспонденциясында 1882 жылы ... ... ... ... ... ... мақсат тұтты. Гиляровский
фабрикаға жұмысшы болып кіріп, жалдануға кезекте тұрғанда барлық нәрселерге
құлақ салып, ... ... және тың ... ... ... ... үлкен
дауға айналды. Генерал-губернатор авторды тұтқындап, айдауға жіберуді
бұйырды.
Гиляровскийдің арқасында Кукуев қырғыны да ... Сол 1882 жылы ... ... ... ... пойыз апатының түпкі себебі
әшкереленді. Бұл ... ... ... мен себептері туралы жұмған ауыз
ашылмаған күйінде қалған-ды. ... ... ... бара жатқан
пойызға репортер байқатпай кіріп алады. Ол екі апта бойы ... ... ... ... ... ... төсеме қозғалып кеткен,
нәтижесінде пойыз жолаушыларымен бірге жардан құлаған.
Ол Ходын салтанатты тәж кигізу шарасына қатысып, ... ... қақ ... ... ... ... ... адамның өзіне
мыңдаған адамның арасынан аман шығу ... ... жоқ. ... сол ... ... ... ... келді. 1896 жылдың 26 мамырында болған
қайғылы жайтты меңзейтін жалғыз ... ... ... ... ... көрді.
Гиляровскийдің репортажы қоғамдық резонанс тудырғаны рас. Сонда да
журналистік зерттеу жанрын ... ... ... репортаж жанрының
белгілері бар. Ал Чехов Гиляровский туралы еңбегін «шытынаған суреттеулер»
деп атады.
Заманауи ресейлік ... ... ... ... ... журналистік зерттеу жанры болған жоқ.
Тіпті оның қарапайым элементтерінің өзін сол мерзімде шыққан басылымдардың
кейбір тұстарынан ғана ... ... ... ... ... ... толықтай бақылауында болған бұқаралық ақпарат құралдары уақыт
өте келе сыни корреспонденция мен фельетон жариялай ... ... ... ... ... ... бойынша жазылса, екіншіден,
журналистке ... ... мен ... ... ғана жазуға рұқсат
етілді, үшіншіден, журналист зерттеуді қатаң түрде ... бір ... ғана ... Ал ... партияның желісі бойынша жасалып отырды.
Осындай қатаң бақылауда біршама тарихи зерттеулер жарық көрді, бірақ олар
тарихи ... ... ... ... ... тиіс ... ... кезеңдегі журналистік зерттеудің айқын да сәтті үлгісі ретінде
«Фитиль» киножурналының кейбір ... ... ... 1962 жылы бірінші
көрсетілім қойылды. «Фитильдің» сюжеттері 20 студияда ... ... ... үшін ең ... ... юморист мамандар, сатириктер мен
комедиялық әртістер тартылды. Әлемдік ... ... ... ... ... ... осылай басталды. «Фитиль» ай сайын
эфирге шығып ... ... ... 10 ... ... ... ... деректі немесе мультипликациялық сюжеттен құралатын. Экран уақытының
үш ... ... ... ... ... ұтымды шықты.
Сюжет тақырыбын таңдауға киножурнал құрастырушыларымен бірге ... ... ... ... ... отырды, одан тыс ... ... ... ... ... ... алынды.
Ұлттық құндылықтар төмендетілетін елде кез келген тақырыпқа шектеу жоқ ... ал да, ... бер. ... жеміс-жидек, солтүстікте бұғы терісі
шіріп жатты, басқа зауыттар жүзпайыздық кемістігі бар тауар шығарып жатса
да, олардың ... ... ... ... деп есеп ... ... ... оның нақтылығын қамтамасыз етті. Бұл жерде
кінәлілердің есімі мен лауазымы толығымен ашық ... ... ... ... ... деп ... ... «Фитильдіктер» барын салып жұмыс
істеді – өз кезегінде олар ... ... «лай ... ... ... аса танымалдылыққа ие болды, мұнда КПСС-тің
Краснодар обкомының ... ... ... ... ... туралы
айтылды. Вьетнамда соғыс жүріп жатқан кез еді, халық бір ...... елге ... көмектесу үшін бірлесіп жұмыс істеп жатты. Краснодар
өңірінің бұл істе алға шыққаны ... ... ... ... күріш
алқаптарына айналдырған. Уәде етілген «миллион кубан күріші» құнды балық
шабақтарының 95 пайызын құртып жіберген.
Кейбір ... ... ... ... ... тура ... киножурналдың жеті көрсетілімі кітап сақтауға жарамсыз ғимаратта
орналасқандықтан, бай ... ... ... ... ... ... ... арқасында суретші Поленовтің Тарустағы
мұражай-үй-жайының түбінен жергілікті облатқару комитеті цемент өндіретін
карьердің ашылуына ... ... ... ... бен Алтайдағы
самырсындардың шабылуы туралы «Фитиль» бірнеше сюжет жасады. Горно-Алтай
тәжірибелі ... ... ... ... ... айтып, қағаздағы санды дәлел ретінде көрсетті. Алайда
«Фитиль» ... ... ... іс ... жоқтығын көрерменге жеткізе
білді.
Үш минуттық сюжеттің мазмұны қанық, ... ... ... ... ... ... пен білгірлікті талап етті. Деректі
сюжеттерді түсіру қиынға соққаны рас. Сыбайлас ... ... ... ... ... ... ... тура келді.
Аппаратурамен келген түсіру тобы озат жұмысшыларды көрсетуге келгендерін
айтып ... ... ... ... ... – бірі ... бірі ... жаққа бұрды, ал қалғандары негізгі іске кірісіп жатты.
Сұхбат беруші құпия мәліметті байқамай айтып ... ... ... ... ... түсіру алаңынан тайып тұратынбыз», - деп еске алады
киножурналдың редактор-сценарисі В.Панков.
Алайда ... үшін де ... ... ... ОК ... болған
министрлерге тиісуге мүлдем тыйым салынды (ал олардың орынбасарларында
мұндай қорғаныш ... жоқ). ... ... ... ... да, ... министрінің қоластында болған) мотоциклді зауыт туралы
сюжет Қорғаныс министрі ... ... ... соң, ... шықпай
қалды. «Фитильдің» демалыс үйлері ... алты ... ... ... ... ... ... кишиневтік теміржолшыларды қанап
отырып, Молдавиядан ... ... ... ... ... ... да эфирге рұқсат ала алмады: қонақжайда демалуы
тиіс қонақтардың лауазымы өте биік ... ... ... бір басылыммен шектелген жоқ, бірнеше кітап болып
шықты. 1978 жылы Сергей ... ... бас ... ... кинооператорлар С.И.Киселев пен Ю.И.Егоров Мемлекеттік сыйлыққа ие
болды.
Аркадий Ваксберг.
Кеңес ... ... ... Вышинский мен оның құрбандары
70 жылдардың аяғы мен 80 жылдардың басындағы ... ... ... даму және ... ... «Литературный газета» мен
оның екі авторы Аркадий Ваксберг пен Юрий Щекочихиннің еңбегін ... ... ... осы екі ... ... ... ... зерттеу бөлімі
ашылып, «Мораль және құқық», «ЛГ»-нің тергеуі», «Жаңа оқиға» ... ... ... ... ... репрессия жендеттері
мен жәбірленушілері, халық қалаулыларының қуғындалуы ... ... ... ... ... Ваксберг (1933 жылы туылған) жариялылық, қайта құру,
сөз бостандығы деген ұғымдардың кеңестік қоғамға сіңіспей тұрған ... ... ... етене таныс болды. 70 жылдардың аяғы мен 80
жылдардың басында «Литературный ... оның ... сот ... ... (МГУ) ... заң ... ... А.Ваксбергтің жазған материалы
кәсіби сараптамасымен және айқын адамгершілік бағасымен ерекшеленді.
Ваксберг шығармашылығындағы тарихи зерттеулердің орны ... Әр ... ... мерзімді баспасөзде жарық көрген мақалалары ... ... жеке ... ... басылып, жаппай сатылымға түсті. Бұл
кітаптың мұндай жетістікке жетуіне оның ... ... ... ... ... ... адалдығы түрткі болды. «Царица
доказательств. Вышинский и его время» ... жазу ... (1992 ... ... ... оның 30-40 ... ... айыптауға баса
көңіл бөлмеген, керісінше Вышинскийдің ... жету жолы мен оның ... ... ашып ... Ол ... ... егжей-
тегжейлі жинап, мемуарларды аса мұқияттылықпен оқиды. Журналистік зерттеуші
жұмысындағы ... саты деп ... ... тыңдады және
эпистолярлық жазбаларды оқып шықты. Автордың өзі айтқандай, кей ... ... өзі де ... бірақ ешқашан олардың пікірін
елеусіз қалдырған емес. «Құжатсыз қорытынды жасау мүмкін болмаса, - ... бір ... - тура сол ... ... ... ... ... достары мен таныстарының ауызша
баяндамасынсыз нәтиже шығаруға болмайды. Олай болса ... ... ... дерек көзінен айрылып қалуы мүмкін. Әрине, тарихи
жағдайды солардың ... ... ғана ... ... ... сөз ... Жанама
айғақтар басқа да дерекпен дәлелденуі тиіс, ең ... ... Және ... ... ... ... керек. Міне осындай жағдайда ғана куәгер
жауабының ақиқатын анықтауға болады».
А.Я.Вышинский ... ... ... осы принциптерді ұстануға
тырысқан. Вышинскийдің өмірбаянын білу үшін ... көп тер ... ... мен ... ... ... тура келді. Бәрінің басын бір жерге біріктерген Ваксберг
кейіпкердің қым-қиғаш карьерасындағы «оны таққа көтерген жағымпаздықты, ... мас ... ... адамдардың тағдырын таптап, езгіге
салғанын» көре білді.
Вышинскийдің бірінші сот ... ... өте ... ... ... ... ... құбылғыш пен қайта туғандарды өз
қызметтері үшін қаралады. Оның ашулы сөздері ұзаққа ұласты, оның ... ... ... болды. Вышинский туралы халық арасында жиі ... ... ... ие ... Ваксберг Вышинскийдің осы тақтағы іс-әрекетіне
талдау жасай отырып, айқын тенденция тапты. Кез келген пара ... ... ... ... үстінен ашылған процеске Вышинский саяси сипат
беріп отырған. Сол кездің өзінде оның сөз ... ... ... ... және ... ... деген ұғымдар пайда
болды.
Журналист Ваксбергтің қалам тербеген тақырыбында шек жоқ. Ол Сергей
Эфронмен ... ... ... бірге кеңестік арнайы қызмет
(спецслужба) ... ... ... ... ... Юрий ... КГБ ... норвегиялық СІМ-нің жоғары лауазымды қызметкері Арис
Трехолдпен сотта ... Жас ақын ... ... есірткі таратты
және өткізді деген айып тағылған сотта қоғамдық қорғаушы ретінде жақтап сөз
сөйледі. Бірақ ... ... ... ... ... ... қимыл-қарекеті десек артық айтпаған болар едік. Оның
өмірі мен қызметін зерттей отырып, соның қолынан қаза тапқан ... ... ... ... қателік деп есептеді. Заңгерлер Брауде мен Лившиц,
журналист ... ... ... пен ... партия қайраткерлері
Бухарин мен Каменовтердің қайғылы тағдыры Ваксбергтің арқасында ... ... ... ... ... Джон Ле Карренің пікірінше, Ваксбергтің барлық
туындылары сабырлы сараптамаларымен және айрықша ... ... ... ... ... ... Александр Любимов, Владимир
Мукусев, Александр Политковский
Жаңа дәуірде өмір сүруді жақсарта түскен жариялылық пен сөз бостандығы,
кәсіпкерліктің заңдастырылуы мен ... ... ... ... мен мүмкіндіктер ашты.
1987 жылдың 2 қазанында кеңестік Орталық телевидениеден «жастарға
арналған ... ... жоқ ... ... ... ... ... тарихына сүйене отырып, аталмыш бағдарлама жобасының
1970 жылдардың басында дүниеге ... ... ... Сол ... ОТ
басшылығына «У нас на кухне после 11» ... жоба ... ... ... ... ... ... Тек қайта құру кезінде КПСС ОК идеология
жөніндегі ... ... ... ... көрсеткеннен кейін бұл бастама
іске асты. Ал ... ... ... ... ... Эдуард
Сагалаев ойлап тапты.
«Взгляд» бағдарламасы арқылы оның бес ... ... аса ...... Захаров, Владислав Листьев, Александр Любимов, ... ... ... ... «Взглядтың» жанрын ақпараттық-талдамалық бағдарлама деп
айқындаған болар еді. Негізінен ресми жаңалықтарға балама ... олар ... және ... ... ... барабар болды. Тек кейбір сюжеттері ғана бүгінгі журналистік
зерттеу жанрына жақын келді.
Алайда дәл осы «Взгляд» тележурналистиканың жаңа ... ...... жаңа ... қоса ... мәліметтер ізделініп,
қайталанбайтын, қызықты сюжеттер жасауға ұмтылды. Телевизиялық ... ... ... ... Флярковскийдің айтуынша,
бағдарламаның авторлары мен құрушылары «тылсым да, сыры ... ... ... ... ... ... мен журналистері үлкен жетістікке қол
жеткізіп, танымал бола ... ... ... ... туралы материал дайындағаным
есімде («Взглядқа» зорлық көрген қыздың анасынан хат ... ... ... түсіреді деп қауіптеніп, біз дайындаған сюжетті
эфирге шығармай тастады», - ... ... ... ... ... анасы мен қызы Мәскеуге келді, содан кейін
мен сюжетті аяқтауға бел ... ... ала ... ... ... ... ... бара жатқан пойыздағы әйелдердің аузымен айтылуы тиіс еді.
Пойыздың жүруіне екі минут қалғанда сұрақ ... ... ... он ... де ... ... орнынан қозғалар емес. Сұрақтар мен жауаптарды үш
қайталап ... соң, ... өтіп бара ... теміржолшыны ұстап алдық:
Пойыз неге жүрмейді? – ... ... ... ... ... ... - деп ... қызметтің қиындықтары туралы айтқанда, 1988 жылдың ... ... ... ... ... пленумында сын
айтылып, бағдарламаның жүргізушілері қызметінен уақытша екі айға ... ... 1990 ... 26 ... ... КСРО Мемтелерадио
басшылығы «Взглядтың» жаңа жылдық сюжетінің эфирге шығуына тыйым ... ... ... ... Кравченко бұл жайдайды КСРО Сыртқы істер
министрі ... ... ... ... талқыға салмаймыз деп
түсіндірді.
Сол жылы «Взглядтың» үш жүргізушісі – Лисьтев, ... және ... ... ... Жоғарғы кеңесіне депутат болып тағайындалды.
1991 жылдың 10 қаңтарында КСРО Мемтелерадио төрағасының бірінші ... ... ... мен өндірісін тоқтату туралы бұйрыққа қол қойды,
бұл біржола жабылу деген сөз еді.
1991 жылдың 26 ақпанында Мәскеудің Манеж алаңында ... ... екі ... астам адам қатысқан баскөтеру болды. Биліктің осынау
жүгенсіз бағдарламаны жабу туралы шешімін ... ... ... ... ресми емес жұмыс түріне ауысты. Осылайша
«Взгляд из ... ... ... ... Оны ... ... дайындап, жекелеген сюжеттерді бейнетаспа және ... ... ... арқылы таратты.
Кеңес Үкіметі құлағанда үлкен экранға қайта оралудың сәті түсті. 1991
жылдың 23 тамызында 1991 жылғы 19-25 ... ... ... ... арнайы
сюжет көрсетілді. Ал 25 тамызда «Взглядтың» соңғы бағдарламасында КСРО-ның
алғашқы және ... ... ... ... 19 және 21 тамызда
Форостағы үйінде кеңес халқына жолдаған сөздері таспамен ... ... ай ... ... ... ... көзімен көрсе
де, осы жолғы жабылуды қабылдау оңайға ... Оның ... ... де
болған. Санаулы уақытта бүкіл жүйе, ойын тәртібі өзгерді, бірақ келмеске
кеткен дәуірдің ұтымды ... ... ... жоқ.
«Взгляд» «тез бұзылатын азық-түлікке» айналды десек ... оның ... ... ... тұсында ғана өзектілігін
жоғалтпады. Біздің ұмтылыстарымыз ашықауыздықтан ... ... ... ... ... жасаймыз деген сенімде болдық. Бұның 70 пайызы
масаттану (эйфория) болса, 30 ... ... ... ... - дейді кейіннен
Дмитрий Захаров.
Владимир Мукусев те оның берген ... ... ... ... деп ... ... ... билікке қарсылық «Взглядтың»
атағын арттырды. «Взгляд» өз ... ... ... Одан ... ... жоқ».
«Взглядтық» жүргізуші бестіктің кейінгі тағдыры ... ... ... «Взглядтан» кеткеннен кейін «Веди» және «Река времени»,
«На пороге времени» тарихи телебағдарламаларының авторы мен ... ... ... ... студияның ... ... ... ... ... ... бағдарламасын жүргізді, кейін
өзінің «Тема» атаулы ток-шоуын ашты. 1991 жылы бірнеше ... ... ... бас ... ... атқарды (атауы
«Взгляд и другие» деп жіктеледі), 1993 жылдан ... оның ... ... жылдары «Час пик» бағдарламасын жүргізді, ал 1995 жылы ... ... ... ... ұсынылды. Бұл уақытта Владислав Листьев
ресейлік телевидениенің танымал тұлғасы атанып, ал 1995 ... ... ... ... телевидение» (ОРТ) акционерлік қоғамының
бас директоры қызметіне тағайындалуы орында да еді. 1995 ... ... осы ... 33 күн ... соң ... өз ... атып ... 2003 жылдың 1 қаңтарында бұл қылмыс ашылмаған ... ... ең ... ... – Владислав Листьевтің жарнамалық
айналымды заңсыз басқаратын қылмыстық құрылымдық топтармен қақтығысы ... ... 1991 ... кейін «Политбюро» атты авторлық
бағдарламасымен айналысты («Взглядтағы» ... ... ... 1993 ... дейін үзіліссіз беріліп тұрды да, 1994 ... ... ... ... елді ... ... жайлы
«Территория ТВ-6» бағдарламасын жүргізді, сосын «Вид» телекомпаниясының
директорлар ... ... ... Любимовтың карьерасы өрге жүзді: 1992 жылдың наурыз айынан
бастап «Красный квадрат» бағдарламасының авторы және ... ... ... қайта өмірге келген «Взглядтың» жүргізушісі (енді
тұлғалық меншікті атауы бар «Взгляд с Александром ... ... ... на ... ... ... және ... Сондай-ақ «Вид»
директорлар кеңесінің төрағасы қызметін қатар алып жүрді, ал 2000 ... ... ... БАҚ ... ... ... президенті
болып тағайындалды.
Басқа әріптестеріне қарағанда ... ... ... ... ... ұласты. 1991 жылы ... ... ... ... отырды, 1994-1995 жылдары «Взгляд из
Нижнего ... деп ... ... ... ... ... атты авторлық бағдарламасы REN TV телеарнасында төрт ай
бойы үздіксіз беріліп тұрды. Біраз уақыт ... ... соң, ... ... және ... ... ал радиода «Эхо Петербурга»
бағдарламаларын жүргізді. ... ... ... де ... ... күзінде Югославияда із-түссіз жоғалып кеткен Орталық телевидениенің
екі корреспонденті ... ... мен ... ... ісін ... ... жыл ... соң Владимир Мукусев зерттеу ... ... ... және ... Новиковпен бірлесіп
«Изменник» романын жазды.
«Совершенно секретно» деректі детективі
Телевидениедегі журналистік зерттеу жанрын мерзімді БАҚ ... ... ала ... ал ... үшін ... ... ... кезекте жазушы Юлиан Семеновтің 1989 жылы ашқан «Совершенно
секретно» айлық ... ... ... ... ... дүниеге
әкелген, «ТАСС уполномочен заявить» атышулы бестселлерінің ... ... мен ОББ (ЦРУ) ... ... ... ... 38»,
«Огарева, 6» мәскеулік қылмыстық іздеу дилогиясының авторы бірінші кезекке
жариялылық қойылған дәуірде баспа ісіне араласуды жөн ... ... ... ... ... ... ... жазушы КСРО-дағы тұңғыш тәуелсіз қоғамдық-саяси басылым ашуға
ұмтылды. Жаңа ... ... ... да, оны ... ... мөлшерде
қаржыландырды, бірақ бұл қаржы зая кеткен жоқ. Тез ... жаңа ... ... және ... журналистік коллектив жиналып, міне, жиырма
жылдан астам уақыт («Совсекретно» бірінші номері 1989 жылы ... ... ... ... ... жетекшісі болып келеді.
1990 жылы Семенов газетке жас журналист ... ... ... ол ... ... ... болып, кейіннен «Совершенно ... бас ... ... ... Боровик (1962-2000) – 1970-80 жылдардағы танымал ... ... ... ... ... Мәскеу мемлекеттік институтының
халықаралық қатынастар – ... ... ... ... ең
беделді ЖОО-дың бірі) ... соң, кіші ... ... ... халықаралық бөлімінде жұмыс істей бастады. Коммунистік ... ... ... ... бола ... ... ... газет «Правдаға»
қарағанда атағы жер жарып тұрды. Газет көлемді ... ... ... Сол ... ... ... ... дарынды жас журналистер Владимир Яковлев (кейіннен «Коммерсантъ»
баспа үйінің ұйымдастырушыларының бірі), Владимир ... ... ... ... ... құрды), Дмитрий Лиханов («Няня» журналының
шығарушысы) жұмыс істеді.
Юлиан Семенов, Александр Плешков ... қаза ... соң, ... өзі де көз ... ... Артем Боровик «Совершенно секретно»
газетіндегі бірінші тұлға болып қалды. Ол әйгілі газет ... ... ... ... үйін ... Сәл кейінірек құрамында бірнеше мерзімді
басылым, кітап баспасы мен телекомпаниясы бар ... ... ... жылы ... ... ... секретно» телевизиялық бағдарламасы
Ресей телевидениесіндегі алғашқы ... ... ... ... ... Горбачев КСРО президенті міндетін ысырып қойып
сұхбат ... ... ... – осы ... ... және ... ... еді. 1997, 1998, 2000 жылдары бағдарлама жыл сайынғы «ТЭФИ»
ұлттық телевизиялық сыйлығының ... ... ... ал 1999 жылы ең ... ... ... осы ... иеленді. Әділет министрінің
қызметтен босатылуы мен ... ... ... ... ... ... Шмидт пен журналист ... ... ... – тағы да ... тақырыптар дәп осы «Совершенно секретно»
бағдарламасында ащы сынға алынды.
Көпшілік күткендей-ақ ... де сыни ... ... көрермендері артты, сонымен қатар құрығы ұзын жауларды да
тапты. 1999 жылдың жазында Ресей телевидениесінің ... ... ... ... ... түсіндірме ретінде дереу шараның уақытша
емес, ... ... ... туралы хабар таратты. МХТРК (ВГТРК)
сол кездегі төрағасының бірінші орынбасары Михаил Лесин РИА ... ... ... бағдарламасы «саясатты ... ... оның ... «көлеңкелі саясат әдісін
тұрақты қолданады» деп айыптады. Жеті жыл бойы мемлекеттік арнадан ... ... ... ... ... ... Галина
Старавойтованың қазасы туралы эфирге шыққан сюжеттің кесірінен ... ... сай емес бұл ... үшін ... ... ... кешірім сұрауына тура келген.
Мәскеу мэрі кіші ... ... ... бірі ... ... бағдарламасының ең ірі жобаларының бірі – америкалық
«Нью-Йорк Дейли Ньюс – Ю.С. Ньюс энд Уордд Рипорт» баспа ... ... ... ... ... ... ... холдингтің акция
пакеттерін ірі кәсіпкер, ... ... ... Зие ... ... ... тарады. Бұл жоспар жүзеге асуы да мүмкін еді: ... 9 ... ... пен ... ... ... ... апатынан қаза тапты.
Боровиктің көзі тірісінде-ақ оны саяси ангажменттеді, өз компаниясын
жандандыру үшін ... ... бас ... деп ... ... жарқын тұлғалардың өмірінде әрқилы бағалаулар ... ... Ал ... ... ... радиобағдарламада
Жариялылықты қорғау қорының президенті Алексей Симонов: ... ... ... кез ... кәсіпкерлік, әсіресе БАҚ-тағы бизнестің
қылмыспен байланысы бар, осы он жылдың ... ... – авт.) ... ... жасырған бір сыры болды», - деді.
Артем Боровиктің Ресей журналистикасы ... ... ойып ... ... мен ... ... ... ғана емес. Сондай-ақ журналистік
зерттеу жанрына маманданған алып ... ... ... ... ... ... Хинштейн, Лариса Юдина
«Совершенно секретно» басылымындағы Лариса Кислинскаяны ерекше атап
кеткен жөн. Журналистика мамандығы бойынша Мәскеу мемлекеттік ... ... 1980 ... ортасынан бастап ТАСС ақпарат
агенттігінде жұмыс істеп, ... рет ... ... танысады.
Лариса Кислинская
Өз жұмысы туралы ол былай деп жазады: «Кез ... ... ... ... ... ... ... кітапшасынан «Жоғалған
балалардың анықтамаларын» тауып алдым. ... ... ... ... ... ... шықты. Ол кезде олармен кездесу, ашық тілдесу
қиынның қиыны екеніне қарамастан бұл істі ... ... ...... ... наркомания, жезөкшеліктің осы арада
жетілетіні анық нәрсе. Сол жылдары бұл ... ... еді, ... кез ... ... арнайы қызмет туралы жаза алады. Репортаж циклын
жасағаннан кейін қылмыстық тақырыптың ... ... ... Сол ... ... деп түсіндіреді: «мектеп қабырғасында жүргенде-ақ өзің
жақсы білетін тақырыпты ғана жақсы алып ... ... ... әрбір журналистің өз тақырыбы болуы шарт». Кислинскаяның өзі
мойындағандай, оны қылмыс әлеміне араластырған ... ... ... ... ... құмарлық. Қылмысты әшкерелеуші журналистің ... әу ... ... ... «Петровка, 38 босағасын аттаған адам
өзгелерден ... ақ ... ... еді. Оның ... ... ... ... Менің бір әріптесім: «сенің нәзік жанды болғаныңның
көмегі тиіп ... ... деп еді. ... ойымша ер, әйел деп бөлудің
қажеті шамалы. ... ... ... ... өз ... ... - деп ... Сол кездегі жұмысты жеңілдеткен бір жағдай –
құқық қорғау органдарының өздерінің қиын ... ... ... ... ... ... алып келе жатқан қылмысқа ... ... ... ... ... ... ірі бандалар, рэкеттер пайда
болды, ал оларды құрықтауға нақты заң әлі ... еді. ... ... ... қатайып келе жатты, ал жазаға тартатын заң атымен болған жоқ.
Басты шешім халықтың көңілін осы мәселелерге ... ... ... ... ... ... Жоғары жақтағы шенеуніктердің барлығының
осы бандалармен байланысы болды, сол себепті милиция оларға ештеңе істей
алмады, ал ... ... ... баспасөздің күресуге шамасы жетпеді.
«Мен көзге көрінетін, қалыптасқан ... ... ... ... ... ... тұлғалары бар қылмыстық әлемнің қарқын алып келе
жатқанын тез түсіндім. Ал өз мақалаларымда ... ... ... ... ... атына сілтеме жасап отыруыма тура келді. Арнайы
мойындалмаған ұйымдасқан қылмыстың ... ... ... ... ... қорғаушыларды қинағым келді. Сол кезде мен тұңғыш рет
Япончик есімін – Вячеслав Кириллович ... ... ... 1982 ... және суық ... ... үшін оны он төрт жылға бас
бостандығынан айырған болатын. Ал жазасын өтеуге Иркутск ... ... ... ... жылы ... өз ... көздері арқылы кем дегенде 1996 жылға
дейін түрмеде отыруға тиіс Япончиктің ... ... ... естиді.
Сөйтіп, бұл істің сыртында қандай дөкейлердің тұрғанын анықтауға ... ... ... мән-жайы шешілгенде ол түрмеде отырғанда бірнеше
рет ... ... ... ... ... ... ... де түрме
бастығы оған өте жақсы ... ... ... береді. Бұл қанішердің
құтқарушысы танымал құқық ... ... ... ... ал ... өтінген депутат Святослав Федоров болып шығады. ... ... ... белді адамдардың бірі, қоғам қайраткері
Отари ... ... ... ... ... Сол ... ол Мәскеудегі ықпалды адамдардың қатарында еді,
көптеген ... ... ... ... ... көрініп, Лев
Яшин атындағы қайырымдылық қорын басқарды.
Кислинскаяның «Воры в ... и их ... ... ... ... ... тұлға образын
былай сипаттайды: жабылып ... ... және ... ... ... ... қылмыстық жауапкершіліктен қалай құтылып кетіп
отырғаны туралы жазады.
Бірде ол өз ақпарат көздері арқылы ... ... ұшып ... ... ... ... ... милиция Квантришвилидің
Кислинскаяның мекенжайын, телефон номерін ... ... кезі ... 1992 ... ...... ... - деп жазады өз естелігінде Лариса Кислинская, - Бір қызығы ... оқып ... Осы ... мен ... пәтерге Отари Витальевич
Квантришвилидің өзі телефон шалып, достық кеңеспен былай деді: «Төрт бірдей
баланың әкесі және христиан ... ... ... ... ... ... қайғылы оқиға болады. Бірақ оған менің қатысым жоқ. ... ... ... ... ... ... «сақтандыру әңгімелерін»
ол бір жыл бойы үзбей айтып жүрді. Мен ... ... ... ... қорғау органдарына арыз жазып, ескертіп шықтым: ... ... ... ... ... ... көмек көрсете
қоятындығына сенімім аз болды. Ақпарат тарату үшін ... ... ... ... ІІД мен ... өз шабармандарының бар екенін талай
ескерткен. Иә бұл қоқан-лоққы емес, ... ... ІІД ... ... ІІМБ-нің (ГУВД)РУОП-тан осы «Кіндік әкейге» қарсы дәйектерді
сұратқан. Министрлік құрылымына оның ... ... ... қолына дереу көшірмесі түсті. Әрине, кейіннен ол ... ... де алып ... ... ... ... мотелінде мәскеулік қылмыстық
іздестіру тобы бір топ « ... ... ... ... ... ... тағы бір ... Слива құрықталды. Енді Кислинская
«Араша» (Опека О.В.) ... ... ... ... ұсталғандардың тағдырымен
Отари Квантришвили мен Иосиф Кобзон айналысып ... ... ... депутатының қылмыскермен қандай байланыста болғаны туралы, Петровка,
38 ... ... ... ... ... әнші және ... Вячеслав
Кириллович Иваньковтың тез арада босатылуына ... ... ... ... ... сот ... ... Әуел баста Кобзон бұл
топтың адамдарын ... ... ... алайда «Советская
Россия» газеті оның осы қылмыстық топтың белсенді мүшелерімен ... ... Осы ... журналист жеке басының құндылығы мен ар-
ұжданына шәк келтіргені үшін Кобзонға қарсы сотқа қайшы ... ... қиын ... ... алты ... ... сот ... газетте
жарияланған мақаланың деректерін шындыққа сәйкес емес деп ... ... ... ... іс ... тергеуге жіберіледі.
Кейін Кобзон соттан талап-арызын қайтарып алып, кешірім ... ... ... ... ... ... 1994 ... 5 сәуірінде моншадан шығып келе
жатқанда атылып өлтірілді.
Лариса ... ... ... ... ... ... яғни ... Россиядан» бастап «Совершенно секретно» газетіне
дейін басты. 2000 жылдары Нижегород телеграф агенттігі өте ... ... ... Кислинскаяның мақаларының «кейіпкерлері» оны 50
рет сот алдында жауапқа тартқан, ал соның 40-ын да ... ... ... 1999 ... ... РФ ... Ақпараттық жанжал жөніндегі
сот палатасы Лариса Кислинскаяның «Опасный ... ... ... газетінде басылған) мақаласының қорытындысында журналистік
этиканың сақталмады деген айып ... ... ... ... еді.
Кислинскаяның мақаласында Отари Квантришвилидің қазасына қатысты тергеу
ісіндегі куәгер Иван Воронцовтің ... ... ... ... ... бойынша – сол кездегі вице-премьер Александр Шохиннің
інісі Геннадий Шохиннің ұйымдасқан ... ... бар ... ... ... қарауы барысында Кислинская «материал дайындалып, басылғалы
жатқан ... ... ... ... бере ... ... ... сот-медициналық сараптамасымен таныс болғанын
мойындады. Сот палатасының пікірі бойынша, Кислинская ... ... ... ... ... таратты деп тапты.
Лариса Кислинскаяның келесі жанжалды мақаласы (журналистік зерттеу
жанрына ... ... ... ... Валентин Ковалевтің бұрыс жүріс-
тұрысына ... ... ең ... ... «Доллзда» министрдің
жезөкшелермен сауық-сайраны түсірілген ... ... ... ... ... ... бұл ... тек екі шөлмек виски алуға
ғана жетеді. Кислинскаяның өзі ... ... ... ... ... ... себебі қылмыстық әлемдегі жиырма жылдық тәжірибесінде
құқық қорғау органдарымен байланысы күшейе түскен. ... ... ... ... ... ... алынған осы бейнетаспа ІІМ-де
бірнеше апта жатқан деген ақпар тарады. Ал Қауіпсіздік кеңесінің басшылары
Борис ... және Иван ... ... мойын бұра бастаған
Ковалевтің бұл жорықтарын ІІД-і ... ... ... ... ... ІІМ-нің ойын аппараттарына қатысты позициясын әлсіретуі
мүмкін еді.
Кислинскаяның сұхбаттарының бірінде айтқанындай, ... ... ... ... жарияланымдар газет бетіне басылған соң,
Ковалев «Совершенно секретно» газетінің бас редакторы Артем Боровикті түскі
асқа ... «... ... ... ... ... ... ... Көгілдір экранда қойдан жуас Ковалев, бетпе-бет кездескенде ұсақ-
түйекке ... ... Ол ... ... ... ... ұшыратынын
айтып, сот процесін ... ... ... ... сот ... ... мен бандыда «көкем» бар» деп соқты». ... ... ... телефон шалып, міндетті түрде аяусыз өш ... ... ... ... босатылып, көптеген заңбұзушылықтары
үшін жауапқа тартылды.
Кислинскаяның ... ... ... ... бірі – ... және шешен террористері мен баскесерлерін қаржыландыратын қылмыстық
топтың қаржысы («Деньги для Басаева», ... ... и его ... ... По ком ... ... де журналист Кислинскаяның шулы ... ... ... ... ... ... өз ... сөйлесіп-сұхбаттасуына уақыты мен мүмкіндігі бола бермеді.
Журналистік зерттеу жанрындағы басты критерилердің бірі – ... ... ... ... ... шолуды түгендей келе Ресей мен Батыстағы журналистік зерттеу
жүргізу сан қилы жағдайда жүзеге асқандығына баса ... ... ... сөз ... ... ... ... дамуына кедергі
келтірді, сондықтан зерттеушілер жалғыз-жаяу қимылдады, журналистикада
әдеби таланты бар, айрықша ... ... жаңа ... ойлап табуын
талап етті. Осы мерзімде Батыстағы журналистік зерттеу «қарқынды ... ... ... қолдауына сүйене отырып, әлеуметтік және әдеби
процестердің ажырамас бөлігіне ... ... ... этикалық нормаларына бейімделмеген
Батыс тәжірибесін қолдану тіпті мүмкін ... ... ... ... ұсынылатын журналистік зерттеу әдістемесінің тең жартысы
өзіміздің тәжірибеміздің нәтижесі болса, ... ... ... ... ... мен негізгі сатыларын құрайтын
алғашқы қадамға талпыныс.
Журналистік зерттеудің – журналистикадағы ең қиын жанр ... ... бір ... ... ... емес, бір аптаның ішінде толық «зерттеу
жүргізудің» өзі ... ... ... ... ... ... ... журналистке ешқандай талап қоймайды.
Бірақ нағыз зерттеу жұмысының гонорары қарапайым мақаладан анағұрлым жоғары
болады, ... кез ... ... дәп ... материал басылымның атын
шығарып, таралымды ... ... ... беделін көтеруге септігін
тигізетінін жақсы біледі.
Біздің ... ... бір ғана ... ... ... ... қамтамасыз етуге мүмкіндігі бола ... ... ... ауырдың үстімен жүріп, жеңіл жолды таңдайды, мәселен, ... ... ... ... ... ... ... әкелген таспасын басады немесе ... ... ... ... ақпаратты ұсынады. Бұл нұсқасында, әрине, машақат аз –
қателерін түзеп шық та, ... ... ... ... тұратын
тақырыппен номерге өткізуге болады. Мақаланың жоғарғы жағына «Журналистік
зерттеу» деп ... ...... ... ... сөз. ... мұндай «эрзац»
журналистің атын шығармайды, газетке де жақсы атақ әпермейді, ... көп ... ... «оңай нәрсені» пайдаланып отырғанын түсініп
қояды.
Нағыз ... ... ... ... оның ... ... өткеруі. Оқырман журналистің ... ... да ... ... ... ... ... негізгі
элементтерін қарастырып көрелік.
1999-2002 жылдары Журналистік зерттеу агенттігінің (АЖУР) қызметкерлері
Ресейдің түкпір-түкпірі мен ... ... ... ... ... ... жиырмаға жуық семинар өткізді. Оған бес жүзге жуық
журналист қатысты. Бірақ бізге мынадай ... көп ... ... өте қызықты, дегенмен жергілікті жағдайда қолдану аясы
төмен. Мұндай ... ... көп: ... ... ... қолдаушылардың жоқтығы, шенеуніктердің езгісі, уақыттың тығыздығы,
жеке басына қауіптену... Осы факторлардың ... ... ... ... ... ... ... Осы кедергілерді жою үшін
осынау агенттік құрылған болатын. Мұндай нормалы ұйымның өміршең ... ... ... біз ... ... ... мен ... сара жол
деуден аулақпыз. Көбінесе өз қателіктерімізден сабақ алуға тура ... ... ... көптеген сұрақтардың жауабы әлі де беймәлім.
Мәселен, Аоександр Малышты құқық қорғау органдарынң қолына ... ... ма? ... журналист ретінде бұған құқыңыз жоқ», - дейді
кейбір әріптестеріміз. Олардың пікірі дұрыс ... да ... ... ... ... ... да қылмысқа қатысатынын біле тұра, қол ... ... ... ... ма еді?
Біздің мамандығымызға этикалық нормалар мен қағидаларды жасанды жолмен
енгізуге болмайды. Оларды түсініп және ... ... ... ... ... зерттеу әдісінің жетілуі үшін қызығушылық танытқан
тұлғалар мен ұйымдардың ... күш ... ... Мысалы, Құрама Штаттарда
бұл деңгейге жиырма бес жыл бұрын қол жеткізген. Бір топ ... ... ... ... ... ... ... мен
журналистің басын қосатын IRE (Investigative Reporters & Editors) ұйымын
құрды. Бұл ұйымның ашылу тарихы үлгіаларлықтай. Ұйым ... ... ... өткенде 1976 жылы Аризонада IRE-ні құрушы корреспонденттердің ... ... ... ... ... тілшісі Джон Боллс
қасақана өлтіріледі. Жаңа ... ұйым ... шара ... ... ... ... танымал зерттеуші-журналист, Пулицер
сыйлығының лауреаты Роберт Грин бұл ... ... ... «IRE ... ... ... сақтандырылуы тиіс. Журналистті өлтіру
арқылы, әшкерелеуші мақаланың көзін құрту мүмкін еместігін барлығы түсінуі
керек». Роберт Грин ... өтеу ... ... өткізуге шақырды. Ол жаңа
ұйымның мүшелеріне Аризонаға жиналып, сыбайлас жемқорлық пен ... ... ... ... зертеуге шақырды, өйткені бұған жалғыз
журналистің шамасы жетпейді. Басты шарттың бірі ретінде штаттың бұқаралық
ақпарат ... ... ... тиіс еді. ... ... ... ... Американың түкпір-түкпірінен 40-тан астам журналист келді. Олар
жарты жыл жұмыс істеді. Ондаған ... ... ... ... ... дүрліктірді және штат ... ... ... ... ... ықпалын тигізді. Аталмыш акциядан кейін IRE-ға
қарсы берілген 6 ... ... ... ... ... ... сотында арыз берушілердің пайдасына шешілетін.
Кейінірек IRE Миссури ... ... ... ... белсенді шаралары арқасында мүшелері көбейіп, ауқымы
кеңейді. Бүгінде IRE құрамында әр түрлі елдерден 3 ... ... ... бар, ұйым конференциялар, аймақтық және тақырыптық семинарлар
өткізіп тұрады. Оның қорында құнды мұрағаттар бар, аз ғана ... ... ... қол ... алады. IRE журналистік зерттеулер коллекциясын
жасап, журналистерге ой салатын құнды ... бар ... ... ... ... зерттеу» жинағын жыл сайын басып шығарады.
Осы тұрғыда ресейлік журналистер де ... ... ... көздейді. Бүгінде осы төңіректе жұмыс істейтін көптеген ұйымдары ... ... ... ... мен бостандығын
қорғайды, ақпаратты жинау және тарату ... ... ... ... ... шешеді:
1. Ақпараттық өзара қарым-қатынас ұйымы
2. БАҚ-қа заңдылықтарды жетілдіру бойынша ... ... ... жемқорлық және қылмыспен күресте журналистердің күшін
біріктіру
4. Журналистер мен редакцияларға құқықтық және ақпараттық ... ... ... ортақ этикалық нормалар қалыптастыру
6. Ақпараттық кампаниялар арқылы журналистер құқығын ... ... ... ... ... ... ақпараттық мәліметтер қоры;
- заңдық жедел көмек қызметі;
- кеңес беру қызметі;
- аймақтағы әріптестерге жәрдем беруші мобильді топ;
- интернет-журнал, ... ... ... сынақтан өту;
- конференциялар, тәжірибе алмасу;
Кәсіби қызметі барысында зардап шеккен ... ... ... мен жыл ... ең үздік журналистік зерттеуге сыйлық тағайындау
қарастырылуда.
Зерттеуші-журналистердің ... ... ... қиын ... ... ... Ресейдегі журналистік зерттеу жанры әдісінің дамуындағы жаңа
саты болуға ... өте ... ... ... жоғарылауазымды ресейлік
шенеуніктер тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдарына өз ... ... ... ... органдарынан баспасөзге қысым, егер оған заң
шығарушы органдар ... ... ... ... ... ... ақпарат құралдарының құзырын қысқартатын заң жобасы
қаралуда. БАҚ туралы Заңнан бір ... ...... ... ... ... ... елдегі журналистік зерттеудің
тамырына балта шабылады.
Федералдық лауазымы бар шенеуніктер мемлекеттің «өркениетті ... ... ... ... ... қарай қимылдауда.
Көптеген аймақтарда сөз бостандығының үнін шығармау үшін ... ... ... ... бастап күштеп қорқытуға дейін.
Аймақтағы зерттеуші-журналист жау шебінде қалған ... ... ... ... ... ... ... шенеуніктер арызына
құлақ аспайды, одан редакторлар да ... ... ... зерттеу қызметінен тек қана жайсыздықтарға тап болады.
аймақтық редакциядағы тәжірибелі, ... ... ... заңгер сирек
кездеседі, ендеше сыртынан сотқа сүйрелеу ықтималдығы жоғары.
Кей жағдайда БАҚ қожайындары мен ... ащы ... ... гөрі материалдық көмек беретін билік органдары мен бизнес-
топтардың мүддесін жоғары ... ... ... ... деңгейдегі
шенеуніктердің қоқан-лоққысынан да қауіпті дерт. Осы тектес айырбас жаппай
сипат алады деген қатер басым. Олай ... ... ... ... тараулар пайда болады.
Журналистиканың жоғарғы санатында тұратын журналистік зерттеу жанры
болмаса, газет те ... ... ... ... да ... ... ... бір шикілік: мұндай өткірліктің саны БАҚ-та
қарқынды өсіп ... ... ... теледидар экранынан
«тапсырыспен дайындалған», сапырылсқан дүниелердің ... ... ... екендігі ашық білінеді. Журналистік зерттеуге бәрін: жасырын
тыңдалған телефон әңгімелерін, бұзақыларды ... ... ... ... ... ... жиынтығын, бәсекелес
мекеменің күшімен қолға түскен әшкерелейтін материалдар ... ... ... ... ойша ... не ... не
табандылықты қажет етпейтін, жай жатқан тауарды өтімді түрге келтіру үшін
тембрді әлсін ғана қобалжуға ... ... ... ... ғана ... ... ... жатқызып жүр. Осындай іспен айналысып жүрген
журналистер маған ... ... жыл ... ... ... буфетте қызметкерді еске салады. Буфетте тамақтанған ... ... ... ... анықтағанда, буфетшінің кешегіден
қалған бутербродтарды жаңа піскен түрге келтіру ... ... ... ... ... ... бетін майлап, «жаңартуға» тырысқан.
Сапасы төмен жасанды өнім мен шынайы журналистік ... ... ... ... зерттеуді жүргізу үшін нені меңгеріп, нені білу
керек?
Зерттеудің түпкі мақсаты не – шындық? ақиқат? ... ... ма? ... жеген өз қызығушылығыңды қанағаттандыру ма?
Журналистік зерттеудегі «болады» мен ... ... шек ... ... Заңды нәрсе мен заңсыздықтың арасындағы шек ше? Мамандық пен
жабайылықтың арасындағы шек қайда тіреледі?
Журналистік зерттеудің ... ... әр ... қабылданады. Ол
заңның сақталуын қамтамасыз етуге қызмет ететін құрылымдар мен ... ... ... мен қарсы шабуылын туғызады. Енді ... пен оның ... ... шешу мен ... қол ... жолы деп ... Осы ... кітап авторларының журналист
маманыдығының басты құндылықтары деп қылмыскерлердің ізіне түсу ... ... ... жайттарды әділетті хабарлап, ... ... ... ... ... - ... шешім...
Осы тұста тағы да, Ресейде жарық көретін баспасөзге шолу жасап кетсем.
«Совершенно секретно» газеті – 1989 жылы ... ... ... ... Ресейдегі журналистік зерттеуге арналған тәуелсіз қоғамдық-саяси
газет. 2000 жылға дейін бас ... ... ... ... ... Көлік
апатынан қаза болды. Айына бір рет шығатын газет журналистік ... ... ... ... Қай сала ... да, терең зерттеумен
жазылады. «Расследование» айдары ... ... ... ... сай жазылған мақалалармен қамтылады. ... ... ... ... деуге келеді, газет шолушысы. Мысалы, әншә әрі
депутат Иосиф Кобзон журналистпен соттасқанда, ... ... ол ... ... ... ... және ескі мамандық иесі» деп айыптаған, ... ... ... үшін ... ... ... ... үлкен
жеңіспен журналисті қорғап шыққан.
«Наша версия» газеті 1998 жылы жарық көрді. Бас ...... ... газет 200 мың тиражбен шығады. Мұнда кез ... ... таба ... ... ... ... мақаларға
байланысты жиі сот поцесстеріне қатысатын. Мысалы, Рустам Арифджанов сол
кезде бас редактор ... 2004 жылы ... ... ... ... ... бар ... үшін, сот процесінде ұтылып қалған болатын,
нәтижесінде бас редактор тағынан ... ... 1993 ... бері апта ... ... ... саяси ахуалға
зер салып отырады. Елдегі, басқару ... заң ... ... ... өтіп ... ... журналситері жүретін, әрі сол
сәтте ақпарат ... ... ... ... ... редакциясы «Известия»,
«Комсомольская правда», «Московские новости» ... ең ... ... ... ... ... ... мықты.
Журналистік зерттеу агенттігі 1998 жылы тәуелсіз коммерциялы ... ... ... ... ... зерттеу материалдарын
дайындайды.
Жетекшісі – Андрей ... Бұл ... ... ... ... заң ... ... қызметкерлері, өзге де мамандық иелері. Олар
бірнеше медие жобаларға араласады. Бұл ұйымда ... ... ... тайный советник» атты Петербургтік апталық 1999 жылдан бері ... ... 20 мың ... Шеф-редакторы – Галина Леонтьева. Бұл басылым
қылмыстық ақпараттарды таратуға негізделген ... ... ... ... ... ... жұмыстарын, экстремизм мен құқық
қорғау, сот органдарының жұмыстарын жіті бақылап отыратын, әдейі адам өлімі
туралы тақырыптарын басатын.
«Московский ... ... ...... ... 800 мың
данамен таратылады. Редактор – Павел Гусев. Бұл газет ... ... бар. ... – Елена Салина. Біраз дүниелер өздері әділдікке қол
жеткізе алмаған тұрмыстық-әлеуметтік жағдайдағы оқырмандар хаты ... ... ... ... өз ... әрі ... 1994 жылдың 17
қазанында қайтыс болған немесе әдейі өлтірілген ... ... ... ... Журналист әскери тақырыптарға қалам тартатын. Оған құнды
ақпараттары бар дипломатты берген болып, біреулер ... ... ... ол ... ... көз ... ... федералды қоғамдық-саяси апталық газет. ... бері ... ... Бас ...... ... Бұл басылымда
зерттеуді сұхбат арқылы жүргізіп келеді. Газет тілшісі Владимир Ворсобина
экстрасенс Грабовоны ... ... ... себебі, ол Беслан оқиғасы
кезінде қаза болған ... ... ... деп ... ақша ... ... Шолушы Галина Сапожникова Ресейдегі адамдардың жоғалуын зерттеп,
жариялаған.
«Литературная газета» - 1830 жылы ... ... ... ... Бас ... – Юрий ... ... айналысушы Юрий Щекочихин, 1980-жылдары елдегі КСРО-ға қатысты
сенсациялық мақалалар жариялады. КСРО ... ... КСРО ... қылмыстық істерге қарсы комиссиясында жұмыс істеді.
Аркадий Ваксберг мамандығы бойынша заңгер, әрі тарихшы. ... ... ... ... ... ... Қазір әлемдегі ең бірінші
әйел-елші болған Александра Коллонтай биографиясын зерттеуде.
«Советская Калмыкия» республикалық газетінде Лариса Юдина 20 жыл ... 1991 ... ... оқиғадан соң, газетті жауып тастаған. Осы айда
ол басқа атпен ... ... ... газеттің қызмет етуші тобы
болды. Бас редактор етіп Лариса Юдинаны сайлады. Республиканың ... ... ... ... ... ... ... оның сайлау алды бағдарламаларын сынады. Илюмжановтың жеңісінен
кейін газет басылмайтын ... ... ... ... тоқтатпады. 1998
жылы Лариса Юдинаны үйінен шығарып, өлтіріп кеткен. Қылмыскерлер табылған
жоқ. Меніңше, оны ешкім зерттемесе керек, ал егер ... ... ... ... еш ... оның ... туралы ақпарат кездеспейді.
Ресейлік заңнамадағы жемқорлық сипаттамасының тар шеңберлі сипаттамасы
– заң шығарушылардың бейқам әрекеттері мен ... ... өз ... ... ниет ... ... ғана ... Бұл
– қоғамдық жағдайдың, оның ұстанымдары мен ... ... ... ... ... моральды сипаттаушы ретінде аталмыш
принциптерді ... ... ... да Ресейдегі және ... ... ... ... сәйкес келмейді. Осыған бір мысал
келтіре кетейік.
1996 жылға дейін Санкт-Петербург мэрі ... ... ... ... Яковлевке губернаторлық сайлауда жеңіліп ... соң, ... мен ... арасында кикілжіңдер басталған еді,
нәтижесінде Анатолий ... ... ... тура ... ... Анатолий
Александрович Отанына қайта оралған соң, ... ... ... ... ... ... күндері, жалпыресейлік арнадағы телебағдарламалардың
бірінде Ресей үкіметінің бұрынғы вище-премьері , сол кездегі ... ... ... Немцов миллиондаған аудиторияға Анатолий Чубайспен
бірге Собчакты түрмеден қалай құтқарғаны жайлы айтып жатты. ... ... ... ... ... іс түсіп, онымен Бас прокуратура айналысып
жатқандығын, оның жүрегі ауыратындығын хабарлады. Чубайс: ... ... ... деді»,- деп Немцов әңгімесін жалғастырды. Одан кейінгі
жағдайды ... ... ... «Мен президентпен бірге үйрек ... ... Онда ... күтіп, Ельцин мырзаға Собчактың жағдайы қиын
екенін, бірақ оған түрмеге жатуға болмайтынын, жүрегі ауру ... ... ... оның ... үшін көп ... ... ... Президент
ойланып, қырық минут үнсіз отырды. Кейіннен ... ... ... жерде жатқан жанды ұрмайды!» деді. ... ... ... ... ... аман алып ... сөзін қорытындылады.
Өркениетті қоғамдағы көзқарас ... ... ... ... ... ... ... мойындау деп санауға болады. Заң
тілінде бұл қызмет бабын ... ... ... Бас прокуратура
жүргізген жазалау жұмыстарының алдын алу деп ... Заң ... ... кез ... елде ... қайраткердің мұндай
хабарламасы жарылған бомба секілді әсер ... еді. Ал ... ... ... ... ... пәніне айналды.
Осы оқиғаны шынайы талдап көрейік. Бір жағынан, Немцов мырза өз қызмет
бабын пайдаланғанын мойындайды. Ал екінші ... – ол ... ... ... ... іс ... Сондықтан, моральдық жағынан
бұл іс ақталған деп есептеледі.
Өмірде осындай қайшылықтармен бетпе-бет ... ... ... ... жұмыс істеуі қажет? Мейірімділік пен жауыздық туралы
әрқайсысымыздың әртүрлі пікіріміз ... бұл ... ... бір ... біз ... талқылау барысында, студенттермен
әңгімелесу кезінде туындаған өз жүйемізді ... ... ... көп ... ... болып есептелетін сөздер
бар. Ал бізде олардың ... ... ... өте ... ... және ... деген түсініктерді алып көрейік. Ресейде
заңдылық әділетті болмауы немесе керісінше әділет ... ... ... сөздер тізбегі – шындық пен ақиқат. Бұл ...... ... ... ... ... сөздер. Ақиқат көбінесе
математикалық түсінік, ал шындықта адамгершіліктың бастауы басымырақ. Тағы
да «сәйкес ... ...... пен ... ... ... ... жатқызуға болады. Осы түсініктердің ... ... ... ... ... ... ... елімізде өзге
елдерге қарағанда өмір қызығырақ, ... ... де ... қайшылықтардан журналист-зерттеушінің еркін іс-қимылдары бастау алады.
Дәл осы ... ... ... ... ... ... табуы тиіс
кеңістікті құрайды. Ресейдің зерттеу журналистикасының басты ерекшелігі ... ... ... ... қазақстандық баспасөздегі көрінісі
2.1 Отандық журналистік зерттеудің қалыптасуы
Егемендік алған соң, сөз бостандығымен ... ... ... атау ... ... ... ене ... Сөз бостандығы жоқ жерде
мұндай терминнің ... ... ... ... ... ... қорымызда
беріректе пайда болған бұл терминнің ... ... ... ... ... ... ... жаңа құбылыс
болып табылатынына дау жоқ. Сондықтан да ... ... ... жаңа жанр болып табылатын «журналистік зерттеу» әлі де
болса дұрыс дамуын таппай ... ... АҚШ ... ... ... жету ... 200 жылға созылғанын, қиын-қыстау кезеңнен
өткенін, тәуелсіз журналистиканы өз мәні бойынша қалыптастыру үшін ... ... тағы ... ... ... салыстырғанда
егемендік таңы атып, туымызды желбіреткен ... ... ... ... ... қас-қағым сәт екендігі баршаға аян. Дегенмен, біздің елде
журналистік зерттеу болмады деп үзілді-кесілді айта ... ... ... қазақ халқының журналистік зерттеулерінің негізін «қараңғы қазақ
көгіне өрмелеп шығып күн болған» қазақ зиялыларының ... ... ... ... жөн. Осы ... жеті ... тілін білетін,
сегіз қырлы бір сырлы, өнер-білімімен өркениетке талпынған ... ... ... ... ... әулетінің талантты ұлы, ғалым Шоқан
Уәлихановтың «Қазақтар мен қырғыздар» атты шығармалар жинағын тілге ... тура ... ... қысқа ғұмырындағы халқының қамы үшін
атқарған ерен еңбегі ұшан теңіз ерлікке парапар. Өзінің ... ... ... ... 1854 жылы ... ... Жетісу мен Тарбағатайды
аралауға арнаған Шоқан туған ... ... мен ... ... тереңірек зерттеуге ден қояды. Сол үшін қазақ елінің діні, заң
жүзінде қалыптасқан рәсімдері турасында статистикалық мәліметтер мен ... ... ... ... ... ... ... Уәлиханов
көшпенді халықтың ең маңызды ерекшелігіне мән береді. Оның ... ... ... ... яғни, тарихи әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі,
құқығы, бәрі ... ... ... ... ... ... Тянь-Шань мен Ыстықкөл сапарында қырғыз ауылдарында болып, көпті
көрген көнекөз қарттармен сыр шертісіп, қырғыз ... ... ... таң ... ... ... ... сол елдің
шежіресін қағаз бетіне түсіріп алады. Осындай қажымай-талмай ... ... ... жеткен еңбектеріне қарап, қырғыз халқы туралы
ауқымды тарихи-этнографиялық дерекнамасымен танысып отырған жайымыз бар. Ол
қырғыздың ... ... ... ... басын қосатын
«Манас» эпосының «Көкетай ханның өлімі мен асы» деп ... ... ... бұл ... ... жеріне қоныс тепкен ежелгі қырғыз
тайпаларының қазақтармен ... ... ... ... ... ... ... мәліметтерге, тарихи-
этнографиялық, шаруашылық-тұрмыстық деректерге ерекше ... ... ... ... сапарларының очерктері жазылды.
1858-1859 жылдары Марко Полодан кейін бірінші болып ... ... жас ... Шоқан Алтышардың айна қатесіз ахуалы туралы ... ... ... бір жыл ... ... ... басынан айырылған
әйгілі географ Адольф Шлагинвенттің қайғылы қазасының ... ... ... ... Бұл да ... ... ... бар очерк. Сол уақытта, сол заманда Қашқарияға сапар
шегу өте қауіпті, тіпті мүмкін емес ... ... ... ... материалдарының нәтижесінде «Алтышардың ахуалы немесе Қытайдың
кіші ... ... алты ... ... туралы» деген еңбегін
жазады.
Дәл осылай тізбектеп, тармақтар ... ... ... ... атты шығармалар жинағына енген әрбір ... өз ... ... ... 1860 жылы ... ... шамандық
сарқыншақтары туралы», 1863 жылы аяқтаған «Сот ... ... ... жылы ... ... ... күнделігі» тағы да басқа
еңбектерінің қай-қайсысын алып қарасақ та, ... ... мен ... ... шындыққа негізделген зерттеу шығармалары болып табылады.
Әсіресе, соның ішіндегі «Сот реформасы туралы жазбалары» сол ... ... ... ... заңды түрде ... «В этой ... мы ... на себя ... ... ... вопрос о судебной реформе в нашей области на основании более
точных фактов и наблюдений. Мы пользовались и ... ... ... ... ... из дел ... правления и окружных
приказов»[56], - деген үзіндінің өзі оның ... ... ... ... ... ... өзінің деректі жазбаларында схемаларды, карталарды, өз ... ... ... Ал ... ... ғасырындағы жаңа
технологияның мүмкіндігі ұшан теңіз екенін ескерсек, Шоқан ... ... ... ... және ... ... ... орнатуды көздейтін тәуелсіз мемлекетіміздің
игілігіне қызмет ... еш ... ... бүгінгі таңда елімізде журналистік зерттеу ... да ... жаңа ... бірі ... ... бірқатар телеарналар осы тәсілмен жұмыс істей бастады және
аяқ алыстары жаман емес екенін ескерту ... ... Ол ... да ... табандылығы мен таланттарының, тынымсыз еңбектерінің арқасы
деуіміз керек. Ең бастысы, зерттеуді әділ де, таза әрі ... ... ... ... ... Енді ... қазақстандық электрондық
ақпарат құралдарындағы осы бағытта жұмыс істеп ... ... ... журналистік зерттеуге негізделген бағдарламалардың бірі – КТК
арнасындағы «Репортер» бағдарламасы. Мұнда, сөз жоқ, ... ... да ... көп ... ... Ізденіс те, тақырыпты ашу
жағынан да осы жанрдағы көп бағдарламаларға қарағанда көші ілгері. Мәселен,
«Репортер» бағдарламасынан шыққан ... ... мен ... ... әңгіме қылып отырған зерттеу мәселесінің қағидаларына
толықтай сай деуге болады. Журналистің өзі ... ... ... камерамен
ондағы астыртын жүріп жатқан, ... ... ... ... ... «қақпасын ашып-жауып» отырған кеденшілердің әрекеттерін, «тамаша»
жүргізіп отырған операцияларын түгелдей әшкерелейді.
Жалпы, жұртқа Қытаймен арада сауда-саттық жасап жүрген саудагерлердің
де, ... ... ақша ... ... елге ... ... де, бар ... алақандағыдай көрініп қалды. Мұнда
жұмыс істеген журналистің еңбегін ... ... ... пара ... пара ... да, оған ... куә болып отырғандар да ... ... ... ... ... орнында жасаған СТЕНД-АПтарды, ... өзін ... ... ... ... ... таңдаған, яғни
журналист дәл сол бекеттің аса маңызды нүктелерінде, терминалда ... ... ... ... еді. Ал ... ... тауарын
өткізіп, өзі бір емес, бірнеше күн кеденнен өте алмай, ақыры пара беруге
мәжбүр ... ... сол ... ... ... ... тіпті тамаша болар еді. Журналистің бұл кемшілігін айта кеткенді
жөн ... ... – КТК ... өнімі. Әзірге бұл
бағдарлама жабылып қалды. Әйтсе де, ... ... ... ... бағдарлама болатын. Аталған бағдарлама ... 2008 ... ... көрсетілген еді.
Қоғамда «Репортер» – ресейлік «Криминальная Россия» бағдарламасының
көшірмесі деген ой қалыптасқан. Расымен де, сюжет ... және ... ... тәсілдері ұқсаңқырайды. ... ... ... ... ... жазыла салмайды. Фактілер, мағлұматтар, пікірлер, алып-
қашпа ... ... ... бір тұжырымға келгенде ғана
бағдарлама дайындалады. Міне, осы ... ... ... жатқызуға болады. Бұрындары эфирге шыққан және әлі ... ... ... ... және «Рейдер» бағдарламалары зерттеу
журналистикасының нышандары болса, «Репортер» - нағыз өзі.
Аталмыш бағдарламаның «кіші ... ... ... көрермен
көзайымына айналған «Кейіпкер» бағдарламасы да журналистік зерттеу жанрында
жасалып отыр.
Мысалы, «Мәңгілік бала ... атты ... ... ... ... ... ерке «Қожа», зерек «Алпамыс»
пен батыл «Құрмаштың» бүгінгі жағдайларын көрсетіп, ... ... неге ... ... ... жайлы баяндап берді. Ал «Түбі
бөлек, түрі бір ... ... ... ... жоқ ... ... ... құйып қойғандай ұқсас болуының себебін ашуға
тырысты. «Әр адамның әлем ... ... ... бар? ... ... ... деген сұрақтарға жауап тапқандай. ... ... ... киелі қазақ даласында өзін “эмо”, “гот”, “трэш” атты
субмәдениет адамдарының қайдан пайда болғанын, жастарымызды ... ... ... ... ... ... ... назарына тарту
етті.
КТК арнасының тағы бір бағдарламысын атамай кетуге болмайды. Ол –
Валерий ... ... ... ... квадрат» бағдарламасы. Қылмыстық
әлемнің қыр-сырымен таныстыратын бұл бағдарлама тергеу органдары жүргізіп
не жауып тастаған істерді ... ... ... ... ... ... ән», ... спрут», «Сарқандық жексұрындар» шығарылымдары
қазақстандықтарды ғана емес, сондай-ақ, ресейлік көрермендерді де бей-жай
қалдырмады. ... ... ... ... ... ... топ ешқашан жүлдесіз оралған емес. Мәселен, биыл да ... ... ... ... ФЕСТ» фестивалінің жеңімпазы атанды.
«Черный квадрат» бағдарламасы осымен сегіз жыл бойы жеңімпаз атануда. Бұл ... елде ... ... ... ... ... ... Платоновтың авторлық, ақпараттық-сараптамалық «Портрет недели»
бағдарламасында да зерттеу ... ... ... ... әрбір
сюжет еліміздің өзекті мәселелерін, көкейкесті тақырыптарын ... ... ... ... ... шешу ... ... оны шешу
кімнің құзырында екенін айтады. Өз көрерменін таң ... үшін ... ... жер астына түсіп, аспанға да ... ... ... тағы бір ...... ... ... формасында деп
ойлаймын.
Сондай-ақ, журналистік зерттеу жанрында түсірілетін «Қазақстан» ҰТА-
нда «Арнайы репортаж» ... бар. Оның ... ... ... жүр. ... ... көп жағдайда тек арнайы
тапсырмалармен ғана ... ... Бұл ... өз саясаты да болар, бірақ
менің айтайын дегенім ол емес ... осы ... ... ... ... ... тоқталатын
болсам, біріншіден, арнайы зерттеулер бағдарламасының уақыты тым ұзақ – 26
минут. Егер журналистің ... ... ... болып, өз тақырыбын барынша
ашып, айтатынын белгілі мүдделердің қалыбымен бермесе, ... ... ... 26 ... те ... ... еді. ... журналистер өз
зерттеулерінің үстірт екенін білдірмес үшін, әрбір 5-6 минут ... ... бір ... ... ... ... ... ауысу үшін арнайы
телевизиялық эффектілер қолданады.
Бұл, әрине, бағдарламаның тым қызықсыз болып кетуінен және ... ... ... сақтары сөзсіз. Ал, жалпы алғанда, журналистердің ... ... ... ... тапсырмамен істейтін болғандықтан,
шығармашылық жағынан еркіндік жоқ екені, белгілі-бір қалыптың ішінде жұмыс
істейтіндері көрініп тұрады.
«Қазақстан» ҰТА-ның тағы бір ...... ... бағдарламасы. Ол
2009 жылдың ақпан айынан бастап эфирге шығып жүр. Телебағдарлама ағымдағы
аптаға орайлас, белгілі бір ... ... ... мен ... ілкімді
тұстарын сөзге ілік ете отырып, тартымды журналистік зерттеу жасайды. Апта
ішіндегі елеулі–елеусіз құбылыстың немесе жағдайдың ... ... ... ... мәнін тарихи хроника таспалары мен бейнесюжеттерді
пайдалана отырып ашады. Бағдарлама ... ... ой ... ... ... ... ... еліміздегі баспасөз беттерінде жарық ... ... ... ... ... ... жылдары орыс
тілді «Время», «Караван» газеттерінен ... ... Ал ... ... ... ... өз ... тигізбей қоймағаны да айдан
анық. Сол себепті бұл жанрға қалам тербеушілер саны көбеймеді. ... «Жас ... ... «Жас ... «Республика», «Ана тілі»
газеттері журналистік зерттеу жанрындағы мақалаларды жариялай бастады.
Біздің демократиялық қоғам орнатуды ... ... ... журналистік зерттеу жанрында көпшілікке ұсынылатын материалдар ауадай
қажет екені айтпаса да түсінікті.
Бүгінгі ... Ө. ... А. ... Н. ... А.Әубәкір, Қ.
Әбілқайыр, Г. Бендицкийлердің жариялап жүрген зерттеу мақалалары ... ... ... Әрі ... ... зерттеулерінің сапалық деңгейі
күн арта өсуде.
Елімізде журналистердің құқықтарын қорғайтын «Әділ сөз» қоры ... ... ... ... ... мамандар қызмет ететін бұл қордың
журналистерге арналған арнайы сайты да бар. ... ... сөз» ... ... мен міндеттері, заңнамалары мен кодекстері
топтастырылған кітаптар мен кітапшалар жарық ... 1998 ... ... журналистеріне тағылған айыптың бәрін сылып алып тастау жолында
аянбай ... ... келе ... қор ... ... журналисті құтқарып
қалған болатын.
Журналистік зерттеу жанрында жазылатын мақалалар соңғы кезде ... ... ... де ойып тұрып орын алуда. Орыс әріптестерінен
ілгері болмаса, кем түспейтін кейбір жас ... асыл сөз ... ... ... пен ... басын ашып, халыққа жария
етті. Бұл ретте, ... ... ... мен Қанат Әбілқайырды атап кеткен
жөн болар. «Ақыл – жастан», - демей ме атам ... Бұл екі ... ... ... тың ... қай ... ... өзіне
тартып отырады. Олар қандай дүниені болмасын зерттеп, зерделеп ... ... ... ... ... ... ... қазақ зерттеу
журналистикасының болашағы зор болары сөзсіз.
Арман Әубәкірдің «Жындыханадағы жазбалары» атты ... ... ... ... ... көрсете алды. Бірнеше
күн ауру жандар қасында ... ... де, ... ... ... ... ... ақпарат жинап, көпшілікке жария етеді. ... ... ... сын ... тұстары да бар. Жалпы, Арман
Әубәкірдің жүргізген ... ... көп ... ... ... ... ... жындыхана өміріне өзі еніп, өз көзімен ... ... ... берді.
Қазақстанда зерттеу журналистикасының пәрменділігі ... ... ... Оған ... ... ... біздің журналистикамызда журналистік зерттеу жанр ретінде
әлі де толығымен қалыптасқан жоқ.
Екіншіден, бұл ... ... ... кәсіби журналист аз.
Үшіншіден, БАҚ-тың қоғамдық ... ... рөлі ... ... ... ... төменгі деңгейде.
Төртіншіден, елдегі саяси, экономикалық, әлеуметтік, т.б. ... баға ... тек ... тұрғысынан көрінуі.
Бесіншіден, БАҚ-тың «төртінші билік иесі» атағына ... ... ... ... ... ... журналистік зерттеудің
соңына дейін жетуіне билік немесе басқа да тараптардан ... ... ... ... басылымдардағы журналистік зерттеу
Дамушы елдерде журналистік зерттеуді қалыптастыру үшін, ең ... ... орта ... ... ... ... болмаған жерде журналистік
зерттеу туралы айтудың өзі артық. Қолайлы жағдай ... ... үш ... бар: ... ... зерттеуді дамытуға мүмкіндік
жасай алатын, азат дербес, пікір алуандықтың мінберіне айналған ... ... ... ... ... ... 80 ... астамы
мемлекеттік емес дегенді жиі ... Ал, ... ... ... бар, ... ... зерттеумен айналысады дегенге ... жоқ. ... ... ... ... ... ... газеттер мен телеарна бағдарламалары баршылық. Сондай-ақ, елдегі
кейбір ... ... ... ... ... ... ... журналистер де кездеседі. Мұның өзі алдағы уақытта іздестіру
журналистикасының негізін салуға, ... ... ... ... ... ... журналистердің мәселеге дұрыс талдау жасай
алуы, жан-жақты зерттеп, із кесу ... мен ... ... Ол ... ... көздерден аса өзекті әрі негізгі ақпараттарды тауып ала
білетін, оны дұрыс, ... ... ... ... мен ... ... ретінде қалыптасуы керек. Үшіншіден, қоғамдық мүддеге сай келетін
проблемаларды көтерген ... ... ... ... ... де батыл жариялай алатын құқық журналисте болуы тиіс. Бұл үш
аталған фактордан ... ... ... із кесу ... ... – азат ... ... жүйесі екен. Ал, Қазақстанда сөз бостандығы
Конституция бойынша ... ... ... ... ... – тәуелсіз
баспасөздің дамуына қолайлы жағдай тудырумен қатар із кесу журналистиканы
қалыптастыруға мүмкіндік жасап отыр. ... өзі ... ... ... ... ... ... пайда болуына көмектеседі.
«Жас қазақ» газетінде жарық көрген Дина Төлепбергеннің «Кемтарды
кемсіткендер» ... ... ... ... ... ... озбырлық жасалып жатқаны жөнінде Бас прокуратура арнайы тексеруін
бастап, қылмыстық іс ... ... Елді ... ... ... ... ... білуге Қостанай облысының әкімдігі де ... ... ... ... аса ... «Мекеме
басшылығы киім мен асымызды ұрлап, аяусыз соққыға жығады, ал директордың
қатал саясатына қарсы ... ... ... ... - ... сұраған еді. Табиғаттың ең үлкен сыйы – денсаулықтан айырылып, енді
заңды құқығынан қағылған жандарға ... ... ... ... ... мен ... газетінің 2009 жылғы 26 қазандағы санында журналист
Думан Бықайдың журналистік ... ... ... ... мен ... су ... атты ... беріліпті. Бұл мақала мазмұнына көз жүгіртсек,
аталмыш жылы су бағасы 10 теңгеге, ... 5 ... ... осы ... ... ... бастап 15 теңгеге өскені бірінші себеп ретінде қарастырылған.
Журналист мамандар пікіріне жүгініп, қарапайым ... ... ... ... ... төңірегінде мемлекеттік бағдарламаларға да ... ... 9 ... осы ... ... ... Быйқайдың «100 мектеп, 100
мәселе, 100 ... 100 ... атты тағы бір ... ... мақаласы жарық көрген. Оқып ... ең ... ... ... ... ... дейді: «Биылғы жылы Үкімет тарапынан Денсаулық сақтау
мен Білім және ғылым ... ... ... көп. Оның ... ... 100 ... мемлекеттік бағдарламасына тікелей қатысты.
Біздіңше, Премьер-министр К.Мәсімовтің ашу шақыратындай жөні бар. Себебі,
осыдан аз ... ... ... Ербол Орынбаев бастаған арнайы тексеру
комиссиясы бағдарламаға қатысты ... ... ... ашты. Оны айтасыз, жыл
аяғына дейін пайдалануға берілуі тиіс кейбір аурухана мен білім ошақтарының
іргетасы да қаланбаған екен», - деп ...... ... ... ғылым саласының басшысы өз министрлігінің 41 ... беру ... ... сомасы 12,2 миллиард теңге қосымша қаражат бөлуді сұрауда.
Алайда, осы ... өзі ... ... ... ... уақытында
орындауға аздық етеді. Бұл ретте үш ауысыммен оқытатын білім ұяларын да
біраз ... ... ... тура ... ... ... халқы тығыз
орналасқан қалаларда мектеп салу жұмысы қарқынды түрде ... ... бір ... мен ... ... ... ... бүгінде 10 мың
бала кезекте тұрса, Таразда 8 мың бала ... ... ... мектеп салу
мәселесін былай қойғанда, елімізде мектеп бетін көрмейтін 700-дей бала бар
екен. ... ... іске ... ... тек осы ... бес ... лауазымын асыра пайдаланған фактілер бойынша 19 ... ... ... істің 16-сы – мектепке қатысты, ал ... ... ... ... ... ... ... шығын көлемі де
қомақты. Ол 781 млн. 400 мың теңгені ... ... сол, ... ... бұзушылықтардың көбі бағдарламаның іске асуын бақылайтын
жауапты тұлғалар ... орын ... - деп ... ... осы ... ізденгені көрініп тұр. Жан-жақты ақпарат жиналған, әрі ... ... ... ... ... бір ... алған мақала, Думан
Бықайдың 2009 жылы жоғарыда аталған ... 30 ... ... ... ««Өз ... ... ішкі урбанизация мәселесі ісініп келеді»
деген тақырыппен жазылған. Ауылдан қалаға күнкөріс жағдайын түземек ниетте
көшіп келіп жатқан ... ... ал олар ... ... ... ... жер ... де жоқ. Қолынан келгенше сауда-
саттықпен күн көріп жүрген, ... ... үй ... ... 5 ... ... тұрақты тұрып келе жатқан Ұлдана Әжібекова
есімді апамен арнайы жолығып, мән-жайды толық білуге тырысқан. ... ... ... бір ... ... ... бірі ... көшіп
келген Әбіш Мырзантегінің шаңырағы туралы жазады журналист. – ... ... ... ... ... ... ... Алайда
күнкөріс қиынға соққан, қолдағы соңғы тұяғын сатып, Алматыға қоныс
аударады. – ... 2004 жылы ... ... өңірінен келдік, алайда тым
құрымағанда қырық жамау ... де ... жоқ ... ... сабындай
қысқа ғұмырымыз қалғанда кемпірім екеуміз тыныш қана жата беруге де болушы
еді. Бірақ, Қытайда қазақтың қызы ... тиюі ... ... заң пайда болды.
Ал қызыңды қытайға ... ... ... тең. Балаларымды
қытайланудан аман алып ... деп, өз ... ... ... ... ... деп кім ойлаған, - дейді Әбіш ата.
Бұл мақаланы оқи отырып, ... тек ... ... ... ... ғана ой ... қоймай, ұлт мәселесі де қараусыз,
қадағалаусыз тұрғанын айтады. Журналистің ақпарат беруде бұл Әбіш ата ... ... ... қолданған тұсы сияқты.
Қазақстанда балабақша тақырыбы қашанда өзекті тақырыптардың бірі. Неге
екені түсініксіз, дегенмен шешу ... бәрі анық көре ... осы ... ... таппай келеді. Осы орайда, «Оңтүстікте үш жүз мың бала барар жер
таппай жүр» атты ... тағы ... ... ... ... 230 ... ... балабақшасы бүгінде «Қайнар» университетіне, 120 орынды ... және №84 ... ... ... «Отырар»
институтына айналған. №81 220 орынды «Айгүл» балабақшасын «Химфарм» ... ... етіп ... ... көшесінің бойындағы 220 орынды
№5 «Ертөстік» балабақшасында бүгінде «Сахаджа йоги» неміс мәдени орталығы
отыр. Олар ... ... ... алғанын айтуда. Сондай-ақ,
көлік инспекциясы №47 «Аленушка» балабақшасының жартысын сатып алыпты. Тізе
берсек, осылай жалғаса ... ... ... 95-орынды №66 «Ручеек»
балабақшасын саунаға айналдырыпты. Ал, бұрындары 220 балаға тәлім-тәрбие
беретін №80 ... ... ... ... Бірқатар балабақша
ғимараттары бұзылған болса, бос ... да жоқ ... ... Ә.Жангелдин
көшесінде орналасқан жекеменшік иелігіндегі 220 орынды №48 ... ... ... ... АҚ-ына қарасты 220 орынды №53
«Арман» балабақшасының ғимараты жартылай бос тұр.
Ілгеріде ... ... 129 ... ... ... ... ... да
журналист талдамақ болған, балабақшалардың ... ... ... ... басты бас ауруының бірін басты назарға алғаны дұрыс
болған. «Дала мен ... ... ... айдарымен тұрмыс мәселелерін
қозғап келеді. Келесі мақала «Балабақша: саны маңызды ма, ... ма?» ... ... ... ... ... сөз ... отыр. Қостанай
облысындағы келеңсіздіктерге тоқталып, жоғарыда келтірілген мақаладағыдай
көрсеткіштер тізбегі де бар. Тақырыбы айтып ... ... ... ... ... ісін сынға алады. Балабақшадағы бала
тәрбиесі басқа жаққа ауып бара ... ... ... күні ... ... ... жақсы және орташа болып екі топқа бөлініп
ойнайтынды шығарып жүр. ... ... ... – мама көлік алсай, ертең мені
балабақшаға апарып ... - ... бар ма?! ... ... ұялы ... әпер дейтінді шығарды. Бөбектер құрбыларының білім ... ... ... қана ... кімнің қайда тұратынын, үйінде не бар-жоғын,
тіпті, неше көлігі бар екенінн де ... ... Бұл – ... ... ... көрсетеді. Және тәрбиелеушілердің де тәрбие
ісінен алшақ жүргенін көрсетеді, - деп жазылған. Дұрыс байқаған екен, тек
саны аз, ... ... жоқ дей ... гөрі барының сапасы қандай деген
сауалға жауап іздегені байқалып тұр. 2009 ... 7 ... ... ... жарияланған «Шыңырау мен шындық» мақаласы шахтер мен металлургтің
әлеуметтік мәселесін шешуге арналған. Бұл тақырып ... ... ... ... деп ... ... өз елімізде білгенін жасап
отырғандарын айтады. «Жер бетіндегі аса бай адамдардың ... ... ... ... ... ... қалса да, ақылдығымен, тіпті көрген
тәжірибелігімен ерекше түсіп келеді. Басқаны айтпағанның өзінде, осы ... ... ... ... ... ... мазақ қып
кеткені біздер үшін «қара таңбаға тең». Әйтпесе, екі ... сот ... ... компаниясы бюджетке 100 млрд. теңге салық төлесін деп
шешім ... ... ... Сотымыздың инвесторды жақтап,
республикамыздағы бас салық инспекторының аузын жауып ... ... ... және қара ... жағдайы айтпаса да түсінікті, айлық
жалақыларын ала ... ... ... ... ... Айтбай
Сәулебектегі осы тақырыпты жаза отырып, нақты нүкте қоймаған, тек ... ... өзге де ... тосын сый күтіп тұр екен халқымызды деген ой
үстінде қалады.
2009 жылдан бері қолға алынған ... ... ... ... ... талқыға салынып жүр. Соған бір мысал, тағы да «Дала мен
қалада» 30 ... 2009 жылы ... қай ... ... мақала
шықты. Авторы Толқын Садырова осы жобаның артық-кемшін тұстарын атап
айтады. Бір ... ... ... жас ... қай ... ... ... даяр екенін айтқан Жібек Балабекованың хатын ҚР Ауыл шаруашылық
министрлігінің, дипломмен ауылға бағанында ... ... ... ... ... ... ... егер сіздің сұранысыңызға өтініш келсе,
жұмыс болар деген мардымсыз жауап қана. Сондай-ақ, ауылдардың барлығынан
жастарға жұмыс ... ... ... Арал ... ... ... ... мектебінің директоры жұмыс іздеп, 23 жас маманның келгенін ... ... ... ... ... келген жастардың бетін қайтаруға
тура келген, өйткені ... ... ... өзіне пән сағаттары
жетіспейді. Олар 0,25 ... 0,5 ... ... ... Осы ... ... ауыл бар. Сондықтан республика өңірлерін жан-жақты
зерттеп, маман көмегі ... ... ... баса ... аударған жөн
шығар. Міне, байқағанымыздай журналист күні ... ... ... ... ... ... ... газетінде жарияланған, «Шоқан қазасы кісіден ... ... ... ... мақаласында да журналистік зерттеу белгілері
бар. Әрбір ... ... ... ... ... ... ... сыры қандай деген сұраққа келіп тоқталады.
Христианша ма, әлде ... ма? ... ... осы ... ... қаза ... ... жерлеу белгілерін мен христиандықтардың
киімімен жерлеуін қатар келтіреді. Мына бір ... ... ... ... ... ... ... сол жерді қазып, күйдірілген
кірпішпен шегенделген қабірден офицерлік ... ... ... ... ... ... ... тауының етегінде, Шаңқанай деген
ауылдан 3 шақырым жерде жерленгені әбден анықталып, ресми дерекке айналады.
Бұл деректегі ... ... жайт – ... ... ... христианша
киімімен жерленуі. Кеңестік дәуір тарихы бойынша көп жұрттың білетіні –
Шоқан Тезек төре ауылында ... ... ... ... ... ... ... десек те, Тезек төре де, Шыңғыс та дінінен таймаған адамдар.
Ендеше, Төзек төренің күйеу баласын ... ... жол ... ... - дей келе – ... алғаннан кейінгі тарихымызға сенсек, Шоқан
өмірінің соңғы сәттерін саясаттан, әскери өмірден ... ... ... сәйкес өткізген», - деген деректерге ... ... бір ... ... ... ... түрер жаңалықты айтпаған
дегім келеді.
Соңғы ... ... ... діни ... ... өзге дінге
сеніп, сол бағытта өмір сүруі мен жалған, ешкімге белгісіз, нақты қандай
іспен айналысатыны да ... дін ... ... ... де жаза ... Бұл, ... газет оқырмандарының бәріне аян
дүние. Бұл туралы ... ... ... ... ... байламын таппай
келеді. Осы тақырыпта 2003 жылы 6 ... ... ... ... жаңа тәсіл тапты, таяуда бұл діни секта Алматыдағы ең ... ... ... ... атты ... Ғайни Дәулетбақықызының көлемді
мақаласы ... ... ... ... ... өзі де жүр. ... ... ... ... дәл ... ... мақалалар оқырмандарды баурап
алады, қызық әрі қарапайым жазылған. Оқи отырып, сізде дәл сол ... ... ... ... нағыз зерттеу жұмыстары осылай жазылғаны
дұрыс дегім келеді. Ал автор мақала соңында дінді уағыздаушыларды ... ... ... ... ой қорытындысын жасайды. Осы сарындағы тағы бір
журналистік зерттеу – Ана тілін» газетінде 2009 жылдың 1-7 ... ... (980) ... ... Қ. ... «Адасқандар» мақаласы.
Журналист тақырыпты неге олай атағаны алғашқыда түсінбеген едім, сонысымен
мені қызықтырды, мақаланы оқи отырып, ... нені ... ... Қаны ... ... мен ... одан әрі ... апа-әжелеріміз
немерелерімен осы «церковь» қазақша «шіркеу» деп жүрген ғимаратты жағалап,
жиналысынан қалмай, Исаға құлдық ... ... ... өрмекшінің торына алып
келетін де, сол өзіміздің көзі қара ... ... ... ... ... көрінеді. Жарнамаға әсіресе, жастар жағы үйір келетінін білесіз,
кейбір діни секталар өз ... ... ... деп те атайтындығы
мақалада келтірілген. Жастар ортақ тақырып төңірегінде ой талқысына түседі,
араласады, бір ... ... ... ... ... ... барамын деп,
қармаққа түсіп қалғандарын аңдамай жүргендігін айтады.
«Ана тілі» газетінің №43 ... (2008 жыл, ... 23-і) ... шарлатандар» атты журналист Арман Әубәкірдің ... ... ... ... ... болу үшін қысқа ғана келтіре кетейін,
«Бұлар басы ауырып, балтыры ... ... ... деп ... ... олардың қасында «жүрекшілер, аққулар, сұңқарлар» ... ... ... «аққу» атану үшін «жүрекшілік»
сатыдан өтуі шарт. Елді ала тайдай бүлдірген бұл ағым ... 20-30 ... ... Әр ... өз көсемдері бар. Біздің талайымызға
тылсыммен тілдескен «күш-құдіретті» тамашалау нәсіп етілген орда ... ... ... ... ... ... ... Тар бөлмеде шоғырланған
20 шақты адамның 15-і пенделер де, қалғандары – жүрекшілер. Мұндағылардың
дені - ... ... ... ... екі ... солқылдаған сырқаттар
Гиппократ антын қабылдаса да, бүгіндері арандары ашылып кеткен ... ... ... ... ... ... тірек тапқандай
болады. «Сенген қойым сен болса...» ... ... ... ... ... бірі «сұңқар» болып қиялда қалқып, өз өтіріктеріне өздері иланып
қала жаздап жүр. Ауру-сырқаудан қажыған ... ... ... ... ... бір ... сені ... деп бір қорқытып алса, енді бірде
«бес-алты айда бай боласың», «жұмыста ... ... ... жолың ашылады» деп қуантып-ақ тастайды. Осындай психологиялық әдіс-
тәсілдерді меңгерген олар, маркетингтік жолмен ортасын ... ... деп ... екен ... ... ... ... халық осындайға
сеніп, алданып жүр. Бұл мәселенің жазылғаны, жанары бар ... ... ... Әсіресе, тұрғындар саны көп қалаларда мұндай іс-әрекеттер
жиі орын алып ... ... ... Жанар Елдосқызы «Көгілдірлер» деген атпен
зерттеуін ұсынады. (Ана тілі, №13 (954) 2 ... 2009 жыл). Өте ... ... өз көзімен көріп, сол сәтте не сезінсе соны да ара тұра
келтіріп отырып жазғандықтан ба, ... ... ... әрі ... керек
дерекке толы. Гей-клуб ... ... ... ... ... көздегені «қыз атаулыға мойын бұрып қарамақ түгілі, көз қиығын
салуды «ар санағандардың» тамырын басып көру» ... ... ... деп ... ... «Пенделер Адам Атаның
қабырғасынан өрбігендерге қарсы жорығын ... ... ... ... бізге де жетті. «Көресіңді көрмей, көрге ... ... ... ... ... 60-70 ...... «Қарағай
басын шортан шалған» заман туды. Әйтпесе, қай қазақтан еркекқұмар еркек
болыпты дегенді естіп едік. Көгілдір ... ... ... ... ... ... ... әлі күнге дейін денем түршігеді. Қазақ көп
шөп, көгілдір аспан, көгілдір ... ... осы бір ... ең ... ... Қор ... қайран қасиетті сөз!». Ия, көгілдір деген
ұғымның жастар арасында пайда болуына не ... ... ... бұл ... ... ... ... жұққан дерт, міне, журналист Жанар ... ... ... жазған зерттеуі де тергеу органдарына тағы бір жұмыс
тауып бергендей. Қаламыздағы гей-клубтар түгел тексеріліп, рейд ... ... ... жабылғандары да бар. Сонда да, жас журналистің
көтерген мәселесі толық шешімін таппай ... ... ... бұл ... ... ... Ал мемлекет тарапынан мұндай мекемелердің ашылуына
неге рұқсат беріп отырғанын біз әлі де түсінбей отырмыз.
«Жұмыссыздармен жеті күн» ... ... сол ... ... (Ана ... (947) ... 12-і, 2009 жыл) өзін жұмыссызбын деп таныстырып, редактор
тапсырмасы бойынша жұмыссыз ... ... Жазу ... ... етіп ... бір ... ... жазылған, жеті күнде не ... ... ... сол ... ... Жұмыспен қамту агенттіктеріне бас сұғып,
танысып отырған кезде, ол жердің менеджері әп-сәтте ... де ... 5 ... қол ... та ... сөз ... ... деген
сөзді естігенде, әлгі адам «бөлмені босатыңыз» деп айғайлап, қуып ... ... ... Демек, заңсыз іс-әрекет бар-ау шамасы, егер бәрі
дұрыс, әрі ... сай ... ... ... отыра беруіне де болады
ғой. Қылығы күдік тудырады. Жұмыссыз жүргендер қаншама, базар жағалап, ... ... ... агенттіктерге келіп тіркеліп, сұраған ақшасын
беріп, өз уақытында болып қалар деген үмітпен отырғандар қаншама.
Осы ... ... ... ... ... мысалдарды талқылау жөн деп білдім. Журналист Жанар
Елдосқызы енді аттың ... ... ... бұрды. Демек, келесі ... ... ... ... пе?!» деп ... Алакөлге барар жолдың
жырын жүргізушіден артық ешкім айтпас деп, көлік ... ... сол ... ол «күн ... қаладан мінген 40-50 адамның жартысынан
астамы Алакөлге келеді. «Сайран» автобекетінен 2-3 автобус шығады. ... да бар. ... ... ... бөлек «Сәлем» бекетінен қаншама
көлік қатынайды. Көлдің суы, табиғаты ... ... ... жасалмаған.
Жағалаудың қожайыны жоқ, әркім шамасынша құрылыс салып алған, ...... ... бес жыл ... ... Алматыдан 18 сағат
жүреміз, мұны 12 сағатқа дейін қысқартуға ... еді» деп ... ... көз аша ... ... ... тұрақтар құдды қоқыс астында
жатқандай. Алакөл Қазақстанның маржаны емес пе? ... ... ... ... орталық деп айтқанымен, жағдай жасалмаған, керісінше,
әркім өз қалтасының томпайғанын қалайтын ... ... ... ... деп, ... ауру үстіне екеншісін ала қайтуды кім ... ... ... туристік орталық бола алатын жерімізге неге көңіл
аударылмайды, қолға алса қонақтар мен ... ... ... ... орынын қашан реттеп, өз құндылығымызды құрметтер екенбіз деп
журналист жазба да айтқысы келгендей.
Сондай-ақ, ... ... ... ... ... жайлы»
фильмдердің сатылымын айтып, қазақ қыздарының осындай әрекеттерге баруын
сынап, осы ... ең ... ... ...... ... ... бұл оқиғаны тергеу органдарымен қатар, журналистер де зерттеуде.
Оқиғаның немен ... ... ... Қанаттың «Қарға адамдар»,
«Қарға адамдар-2» деген мақаласын көбіміз оқыдық. Алматы ... ... ... бірі ... бірі ... ... ... деген бірінші мақалада
журналист өзі барып, көріп, олармен сөйлескен, тұрмыс тіршілігін ... ... ... ... ... ... ... жүрегіңіз
ауырады. Босқындар болып, босып жүрген қазақ азаматтар екенін ... ... Ал, ... ... ... ... жалғасы екені түсінікті.
Тақырыпты ауыстырмағаны жақсы болған, бірден түсінікті алдында ... ... ... ... санақшылармен бірге барған, бірақ,
журналиске түсініксіз болған жайт ... өз ... ... ... ештеңе
жоқ, санақшылар мен аң-таң болып тұр. Бір қырдан асса, ауыл толығымен көшіп
алған, олар неге санақшылардан ... ... осы ... түсініксіз болып
тұр. Барған кезде олар журналист Қанатқа «біз сенің наныңды тартып алып
отырмыз ба, не ... бар, неге ... деп ... ... сөйлейді. Бар
болғаны солардың халін жазғанына айыпты болып ... ... жас ... да, ... ... ... меңгеріп жүр. «Дала
мен қала» газетінде (2009 жыл, 30наурыз) «Ұлттық ауқымдағы алаяқтық-2» деп
орысшаласақ, «сетевой маркетинг» туралы жазыпты. Оның ... өте ... ... тез ... ... ... емес пе, әрі ... ақша
табу көздерін естіген соң, елпілдеп, дереу алып-ұшып кірісіп кетуге ... ... ... ... ... ... неге жастар алданады, түзу жолы
қайсы соны бағыттайды. Бастарынан өткен, ... ... ... ... ... ... түбінде түсксіз қалған адамдардың ... ... ... ... өте ... ... ... басқа бір адам бұл жолды
білсін, арамның алдауына ілікпесін ... ... ... ... ... қазақ басылымдарында да
журналистік зерттеу жанрында қалам тербейтін ... бар ... бір ... ... ... ... осы жас ... «сары
басылымдар» басқа арнаға бұрып әкетпес бұрын дұрыс жолға қою ... ... ... «сары басылымның» дүниесі деп, оқымақ-тоқымақ
түгілі қолын бір сілтеуі әбден мүмкін.
2.3 Қазақстандағы орыс тілді ... ... ... ... ... тиек ... еліміздің орыс
басылымдарында жарық көріп жатқан мақалаларға тоқтала кетпесек тағы ағаттық
болады. Себебі, бүгінде Қазақстанда таратылатын ... ... орыс ... ... ... ... оның тең жартысы глянцтық ойын-
сауық журналдары ... айта ... жөн. ... ... ажырамас
бөлігі орыс тілді басылымдар қандай журналистік зерттеу жасайды екен? ... ... ... жанрын жақсы меңгерген «Время» газетінің журналисі
Геннадий Бендицкий жайлы сөз қозғайық. Ол 1977 жылы ... ... «ең ... ... ... ... ... үшін жеңіп алған. Сонымен қатар, А. ... ... ... ... Ал 1999 жылы ... ... ... «Жылдың
ең үздік журналисі» атағын иеленді. Себебі, сол ... ... ... ... ... ... ... Бендицкийдің бір
ескеретін ұстанымы: «Тергеу – бұл ... ... ... ... ... ... керек. Зерттеу барысындағы мәліметтің 1-2%
ғана журналистікі болуы шарт. Ал қалғандары ... ... ... ... ақпараттың қызығын, ұтымдысын ұсынудан құралады.
Журналист зерттеп жүрген ... ... ... ... ... жеткізбей
жатады. Басқа жанрларға қарағанда қауіпсіздікті қамтамасыз ... өзі ... ... Г.Бендицкийге «Өте құпия ақпараттар жариялайсыз. Оларды қайдан
аласыз?» - деген сұраққа: «Әлемді қызығушылық билейді. Бір ... ... ... ... ... маңызды қағаздарын сатып
алу сұрағы тұрады. Сол мезетте менің көкейімде екі ... ... ... ол неге ... ... мақсатты көздейді? Газетте көп ақшаның
болмайтынын өзі де ... Бұл ... осы ... ... ... ... басқа жақтың бет пердесін ашпау үшін істелетін әрекет.
Екінші сұрақ – бұл құжаттың жарыққа шығуынан ол не ... Мен осы ... ... ғана ... ... ... алуға болатын жолдарын
іздестіре бастаймын»[57],- деп жауап берген екен.
Шынында да Г. Бендицкийдің әр мақаласы тың фактіге, оны ... ... Оның ... ... Жовтистің ісіне қатысты жүргізген
журналистік зерттеу топтамасы істің жаңа қырларын ашты. Қарапайым халықты
осындай ... ... ... Ал ... ... ... «А кому ... границы?» атты журналистік зерттеуі Қытай мен
Қырғызстанмен шекараға жақын жерде ... ... ... ... ... ... үстеме гектар жерді еш қиналмастан алғандығын,
оның артында кімдердің ... ... ... ... автордың зерттеу мақалалары жеңіл, ұғынықты тілмен жазылады.
Журналистік зерттеу жанрында жазылған мақалалары көлемді болмаса да, ... көп ... ... ... жылы Г.Бендицкийге жалған ақпарат таратты деген айып тағылған
еді. Кезекті зерттеуінде Украина мен ... ... ... ұлттық
қазынадан арадағы делдалдар ... ... ... ... ... аударды деп жазды. Зерттеу мақаласына сенер болсақ, қаржы
тиісті орындарға жетпеген, делдалдардың қолында қалып ... ... ... ... ... ... жалған ақпарат таратты деп сотқа
жүгінді. Алайда, сот нәтижесінде журналист ақпараты таза ... ... ... орай, журналистің өзі: «Төрт айға созылған ... ... ... ... ... күні-ақ айта салуға болар еді.
Билік органдары басқа басылымдарға үлгі көрсетпекші болды. Іліп алар ... ... ... ... ... ... митинг
ұйымдастырып, шу көтерді. Бұл да нәтиженің оң шешілуіне өз ... ... - ... ...... ... ... бірден-бір құрал екені
баршамызға аян. Оның «төртінші билік» ... ... мәні де ... осы ... ... ... журналистік зерттеу жанрында жарық көретін
мақалалардан ... ... ... үшін ... ... ... Геннадий Бендицкийдің Асқар
Кенжехановқа байланысты жүргізген ... ... еске ... ... ... жауапты хатшысының заңға қайшы әрекеттерін
баяндайтын мақалалар топтамасы оқырмандар ... дүр ... ... «Где ... Аскар Кенжеханов?» мақалалары
Кенжехановтар әулиетінің заңға қайшы ... ... ... жемқорлық әрекетін, ағаларының ... ... ... ... ... тапсырылған бұл іс бүгінгі таңда жан-жақты
зерттелуде.
Сондай-ақ, зерттеуге арналған жұмысымда көбіне мысалға жүгіне отырып,
нақты ... мен ... ... ... ... «Южный Казахстан» газеті,
қазан айындағы санында 2010 жылдың ««Хромая лошадь» түнгі клубында болған
оқиға ... ... ма?» атты ... ... ... ... Пермь қаласында «Хромая лошадь» түнгі клубында шыққан өртке
қатысты істің алдын-ала тергеу ... ... ... 156 ... ... 400-ден астам адам жарақат алғаны үшін жауапқа тартылған сегіз адамның
үстінен іс ... ... ... ... дүр ... ... қайғылы
оқиғадан соң, пиротехниканың түр-түрімен безендіруге белгілі бір шектеу қою
керек екенін түсінсе абзал ғой клуб ... ... бәрі ... ... Олай ... дәл осындай оқиға Шымкентте де орын ала жаздады.
Осы жылдың басында Ж.Шанин атындағы облыстық драма театрында шымкенттік ... ... бес ... орай ... шара ... ... ... отшашумен безендірген екен. Обалы нешік,
ұйымдастырушылар аямай ақша жұмсағаны сезіліп тұрды. Сонда, ең ... ... ... бір де бір ... не оның өрт ... ... бір де
бір адам ҚР Төтенше жағдай Министрлірігінің жабық ғимараттарда ... ... ... тыйым салған үкімін пысқырмаған. Ол ... тек ... ... ... ... алау мен ... күшті болғаны
соншалық сахна төбесінде ілініп тұрған мата жанып кетеді де, жанған мата
бөлшек-бөлшек боп ... ... ... ... ... ... ... Олардың арасында кішкентай балалар да болды. Қайта театр
қызметкерлері мұны дер ... ... ... ... ... түсіріп,
қолдарымен, аяқтарымен сөндіреді. Театр басшылығының бақытына орай, өрт
сөндіргіш құралдың ... өрт тез ... ... ... орын ... бұл ... басында жергілікті Төтенше жағдай
басқармасынан жасырып келген театр ... бұл ... ұзақ ... ... сақтала қойған жоқ. Кейін олар басқарма алдында есеп бергенде
соншалықты дүрліктіретіндей ештеңе болған жоқ қой, ... дер ... қой деп ... ... Пермьдегі қайғылы оқиғадан соң, ондай
жан түршіктірер дүниенің болмағаны абзал. Соны ... ... ... ОҚО ... ... ... ... А.Ниязов былай деп
мәлімдеді: Шыны керек, егер журналистер болмаса, мұндай ... ... күйі ... ... әбден мүмкін еді. Мені қатты таңқалдырған тағы бір
нәрсе – модельдік ... ... бес ... ... бір ауыз
ақылдаспай апат өткендері. Заң бойынша ондай шара боларын олар бізге алдын-
ала айтып, ескертіп, ақылдасып, рұқсат алуы ... ... бұл ... ... ... ... деп бағалаймын. Ал театр директорын шақыртып,
болған оқиғаға түсінік беруін сұрағанда, отшашу, алаулар ... ... деп ... ... Бар ... біле ... ... өзім барып,
бас сұқтым. Өрттің орнын жуып-шаюға тырысқанмен, жанған мата еденге бөлшек-
бөлшек болып түскені арнайы құрылғылардың ... ... ... облыстық Төтенше жағдай басқармасының өкілдері бұл істі өз назарына
алып, ... ... ... ... сейілтіп», өз үкімін ... ... өз ... ... ... жүрген. Тікелей зерттеу
жұмысын репортаждан бастап, оқиғаға қатысқан, өрттің шығуына кімдер ... ... және ... сот ... үкім шығарғанын өзінің ... ... ... ... дейін мақаланы алып шыққан.
«Новый вестник» басылымында 2010 жылдың қазан айында «Сөрелерде «өзін-
өзі тану» жазбаларының пираттық ... ... ... атты ... ... саласындағы кем-кетіктер туралы зерттелген дүние екен.
«Шенеуніктер оқушылардың бәрін оқулықтар мен жазба ... ете ... ... ... бұл істі ... ... ... жаратқан сияқты. «Өзін-өзі тану ... ... ... ... ... көп. Ата-аналар көшірме дәптерлердің
түпнұсқалығынан екі есе қымбаттылығы мен сапасына назар аударып жатқан жоқ.
Еліміздегі білім беру ... ... ... бірі ... ... сияқты. «Өзін-өзі тану» пәні сабақ кестесіне енгізілген. Ұстаздар
қауымы өз ... ... ... ... ... ... жатқан
шығар», - деп қорытындылады. Басқа мектептерде қызмет ететін тәлімгерлердің
де таңданысы шексіз болды. Оларды ... ... ... бағасының
қарапайым оқулықпен бірдей болуында. Кітапханашы ... ... ... 200 ... аспайтын шығар деп ойлағандығын айтады. ... ... ... ... ... ... деп ... мен
«Өзін-өзі тану» пәні бойынша оқулықтар 200 теңгеден ... ... ... ... Енді кітаптардың дүкен сөрелеріне келіп түсуін күтетін
боламыз. Олар саудалана ... ... ... ... ... ... ... дүкен сатушылары да сауда да жүрген дәптер жайында ... ... ... Ал ... үйінде маған бұл пәннен дәптерлердің әлі
келмегендігін айтып, алғашқы түсімнің қазан ... ғана ... ... оқу жылы ... ... ... түпнұсқадағы
кітаптардың шығуын күтетін уақыты тығыз. Қиын жағдайдан әрбір ... ... амал ... ... ... бағуда. Кейбір ата-аналар қажетті
оқулықтар мен жазба дәптерлерінің ... ... ... ... ... да ... ... жергілікті баспаханаларға тапсырыс беріп
бастыруда. Бірақ бұған да ... ... ... ... көшірмесін базардан сатып алуға мәжбүр. Бұл мәселенің анық-
қанығын білу осымен ғана шектелді. Осындай ұзақ ... мен ... ... ... ... ... ... артып отырған сияқты. Біз
ұлттық ғылыми-тәжірибелік «Бөбек» сауықтыру орталығына хат жаздық. /Олар
«Өзін-өзі тану» пәні бойынша ... ... ... ... ... орталықта көлеңкелі бизнеспен айналысып жүрген ... ... ... табылады. Қоғам проблемасын, жыл сайынғы ата-
ана алдында тұратын басты мәселе баласын оқу құралдарымен толық қамтамасыз
етуді көтерген».
«Сүт ... атты ... ... ... ... 2010 жылы ... шыққан екен. Мақаладан үзінді келтіре кеткенді жөн көрдім. «Сусыннан
толыққанды өнімді қаптамасы ажыратады. Үкімет сүт ... ... ... күшейтті. Екі аптадан соң сүт деп тек таза табиғи өнімді
ғана атауға болатын жаңа ереже шығады. Ал, ... ... ... өнім
«сүт сусыны» деп аталатын болады. 3 тамыз күні ... ... ... ... ... ... және ... да сүт өнімдері пайда
болады. Тауардың беткі ... оның ... ... ... көрсетіледі,
яғни, толыққанды немесе қайта қалпына келтірілген. Ал, өнімнің ... ... ... бірдей көлемде жазылатын болады.
- Қазіргі техрегламент бойынша ... ... ... өнім ... келтірілген» деп қана көрсетілетін, қаріптің үлкендігіне ... қай ... ... ... ... ... - деп Казахстан
тудей ақпарат сайты ауылшаруашылық министрлігінің ... ... және агро ... ... ... ... ... Шәймерден Ахметовтің сөзін келтіреді. – Кейбір
өндірушілер осыны пайдаланып, қажетті сөзді майда қаріппен, оған қоса
оны «көрінбейтін» жерге жазады. ... ... ... ... қиын ... дастарханында пайда болар алдында сүт ұзақ жолдан ... ... ... ... алып ... ... ... дүкендерге
жібереді. Осындай сүтті толыққанды деп атайды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... бойынша ол жаңа ... ... ... орында. «Ақ сусынды» дайындаудың екінші әдісі тіпті
қиын. ... ұзақ ... бойы ... ... ... ... оны
ұнтаққа айналдырады. Бұдан сүтті қанша уақытқа болса да, ... ... ... қажетті уақытта оны алып, су араластырып, кәдімгі ... ... ... ... ... жібере алады. Бұрын
өндірушілер сүттің осындай жолмен жасалғанын жазбауға тырысатын, ал ... ... амал жоқ. – ... ... ... еш ... ... екеуін де адам ағзасы бірдей қабылдайды. Ал ... ... ... көмірсу көптігіне қарайтын болсақ, әлбетте, табиғи сүттің пайдасы зор,
- деп Қарағанды медициналық ... ... ... ... ... ...... сүтті көптеген
витаминдер көзі деп атау қиын. Оның ...... мен ... ... ... ... оған су араластырып, көз тартарлық қаптамаға
құйып немесе одан ірімшік жасауға ешкім де тыйым салмайды. Бірақ енді ... ... ... ... ... Тіпті атын өзгертуі де мүмкін.
Мысалға, қайта ... ... ... ... ... ... «айран
өнімі», йогурт – «йогурт өнімі», ал сүт болса «сүт сусыны» деп аталатын
болады. Осылайша тұтынушы ... ... өнім ... одан ... арзандау
ұнтақтан жасалған сүт арасында таңдай алатын болады». Бұл мақалада тілші
сүт өнімдеріне ... ... заң ... ... ... ... өз зерттеуін жасап, сарапшы ... ... ... ...... ... ... 2010 жылдың
қарашасында жарық көрген «Серагем» – денсаулыққа шипа ем!» атты мақала.
Әдеттегі ... ... ... қатерлі ісік, қояншық, туберкулез
ауруларын емдеуге болатынына сенбейсіз бе? Онда Сіз «Серагем» демонстрация
залында болмаған ... Ол ... ... ... ... ғажайыптарына куә
болған жақтаушылар адамзаттың барлық ауруларынан айығатыныңызға сендіріп
үлгерген де ... еді. 67 ... ... жүктілік? Ғажайып массаждың
күшімен! Бұл мақаланы ... ... бері ... адам ... білдірген еді.
Олар біздің редакциямызға әр уақытта келіп, телефон шалып хабарласса да,
олардың ... ... ... ... Олар ... ... төсегінің
«емін» қабылдап, есеңгіреген жағдайда жағымсыз әсерлерімен бөлісті: «Егер
қорықпасаңыз, бұл алаяқтық туралы жазыңызшы, ... ... ... ... ... ... ... мүмкін!». – Осы жазда ... ... ... ... кейін бір ай бойы неврапотолог маманнан
ем алуыма тура келді. Жүйке жүйесіне зақым келгеннен, жүріп, ... ... ... ... қымбатқа түскені соншалық, барлық ... ... Ең ... ... қағаз толтырып, жазғандарым
үшін бұл ұйымға еш шағым т.үсіруге шамам ... ... ... бір ... ... ... - Мен бұл төсекке денсаулығым жақсы болғандықтан емес,
ОРЗ, омыртқа ... мен ... ... бара жатқандығынан бардым, -
деп әңгімелейді ... ...... ... ... мен
тұрақты емделушілері ғажап әсер ететін төсекті мақтағандары соншалық, сатып
алсам ба деп те ... ... ... ... ... «басты нәтиже» ала боларын кім білген, ем ... ай ... ... өзгерістердің пайда бола бастағанын байқадым
(осыған ... ... еш ауру ... еді). ... ауру ... бұл ... келе жатқанның белгісі деп үнемі айтып жүргендіктен, мән
бермедім. Қысқасы бұл ... буын ... ... ... Бұл ... ... ... сыртқа шығарады екен. «Серагемде» ем қабылдау кезінде
айтылатын біраз ... ... ... ... ... мұндағы кеңес
берушілер де білмеген болар. Себебі, сонда әр мамандық иелері, ... ... ... ... ... ... ... да жүргізген.
Солтүстік Қазақстан облыстық денсаулық сақтау ... ... ... ... ... ... ... қабырғасында фармацевтикалық қызметті Қазақстан ... ... ... да ... ... ... Ал бірақ
бұның қаншалықты заңды екендігі – үлкен сұрақ! ... бір ... ... ... ... ... ... кейін Мәскеуде «Адам және
заң» бағдарламасы да «Серагем» компаниясының ... ... ... ... ... мақаламен сәйкес келген. Жағымсыз жақтарын
ашуға тырысқан.
Орыс тілді басылымдардың бірі «ОКО» республикалық заңдық апталықта
(2010 ... ... «Сот ... шот ... деген тақырыпта тұтынушылар
денсаулығына қауіп төндіретін тауарлар неге дүкендерге келеді деген ... «Осы ... ... ... ... ... әмбебап дүкендердің
бірінен жергілікті «Максимальный размах» ЖШС компаниясы шығарған бір қалта
тұшпара сатып алады. Жартылай ... өнім иісі ... ... тұтынушы санитарлық-эпидемиологиялық сараптама орталығына шағым
білдіріп, өнім сапасын ... ... ... ... күдікті тұшпара сыртындағы белгіде көрсетілген өндіруші
фирманың қызметі ... ... мен ... ... бұзғандығы үшін осы
жылдың маусым айынан бастап ... ... ... ... ... ... Расында, ЖШС «Компания Максимальный размах» басшыларының
өз тауарларының таңбасын қайта-қайта ... ... – сот ... қалу үшін ... табылған айла. Сол себепті бұны адал ... амал деп ... ауыз ... ... ... ... басқандай»
көрсетілген деректер прокуратурадан бастап, Индустрия және ... ... ... ... және ... ... ... органдарының назарынан тыс қалмай, қайта ... ... ... ... ... ... өз кезегінде журналистік зерттеуін
әрі қарай жалғастырмақ. Себебі, мұндай кезде қол ... ... ... Сіз ... мен секілді қарапайым адамдардың өліміне әкеліп соғар
оқиғаның орын ... жол ... ... Осы ... зерек оқырманда
мынадай бір сауалы туындауы мүмкін. Неліктен осынау ... ... ... ... ... ... жағымсыз иісі бар тұшпара
дүкен сөрелеріне сатылымға түскен? Мақала авторының қолындағы 2010 ... ... ... ... ... қорытындысының көшірмесіне сенер
болсақ: «Сынаққа жіберілген түр-түсіне, дәмі мен ... ... ... ... ҚР СТ ... ... ... Тоңазытылған
жартылай фабрикат. Негізгі техникалық шарттары» талабына сай емес. Сонымен
қатар, сарапшылар сынаманың иісі мен дәмі ... және жаңа ... ... ие» деп ... Меніңше, бұл оқиғада тек осы тұшпара
жағымсыз атаққа ие болған жоқ. ... осы ... ... ... адамдардың
есінен кетпейтін болады.
«Бәрі де Қазақстандағы аңшылық жайлы» республикалық журналында (2010
жыл, желтоқсан) ... ... ... қорғаулы алқаптың құпиясы
алдындағы қисынның әлсіздігі туралы» атты ... ... ... ... да ... «бермуд үшбұрышы» бар. Бұл – Ертіс өзенінің ... оның ... ... ... ... мәртебесі тек сөз бен қағаз
жүзінде ғана болып отыр. Ал құжаттарының заңды құндылығы тым ... ... бойы ... ... санасына симайтын сан алуан сұрақтар мен
жұмбақ қайшылықтар туындатқан ... ... ... үшін Ертістің жайылма
алқабы кейбір қисынсыз заңнамаларға міндетті. Ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... ... ... ... жергілікті
тұрғындардың аң аулауына аса қолайлы жерлердің бірі болып ... Ол ... ... құмарын қандыруына да, аңшы иттердің олжа үшін кеңінен
созыла ... да ... бар еді. ... 2001 жылы ҚР ... шығып, осы кезге дейін ашық жатқан әрі жалпыға ортақ болған аумақ
бір мезетте ерекше ... ... ... - ... айналып шыға
келді. Сол кедзден бастап Ертістің жайылма алқабына бару аңшылар ... ... ... ... бір парадокс: алқаптың жаңа мәртебесіне
сәйкес өзен күзеті өз жұмысын тоқтатты. Осы кезге дейін ... ... ... қорын және жануарлар әлемін бақылауды тиісті дәрежеде іске
асырушы өз қызметі әлі жоқ. Бұл ... ... ... ... ... қарасты Павлодар, М.Горький және Үрлітөбе орман
қорғау және жануарлар әлемін ... ... үш ... ... ... ... ... Бірақ Ертістің жайылма ... мен ... ... және ... олардың ешқайсысы заң
жүзінде жауапты емес. Ең қызығы, қорықтың ... ... да», ... да жоқ. Ал ең ... ... ... ... қорғалатын аймақ
мәртебесі берілген аумақта өсімдіктердің сирек кездесетін түрлері жыл ... ... мен ... ... ... Оның ...... Қазақстан
облысындағы Шүлбі және Бұқтырма су қоймаларының табиғат қорғау өткелдерінің
көлемі бұзылғандығына байланысты болып ... ... ... ... ... және төлдер мен жас балықтарды құтқару жұмыстарына
негізінен студенттер ғана ... ... ... да, ... ... жұмбақ мәселесі әлі де шешімін таппай отыр, жергілікті аңшыларға
бұдан келіп-кетер еш ... жоқ. ... ... ... ... де ... ... жоқ, - Ертіс өзенінің жайылма алқабында мылтық асынып жүру
әлі де айыппұлмен ... ... ... ... қорғалатын аумақ
болғанына қарамастан балық аулауға осы кезге дейін рұқсат етілгенін ... кету ... ... ... ... ... шығар?.. Расында
да, егер әділет ... ... онда іс ... балықшылар да сол
аңшылықпен айналысып жүр. Бірақ тек балық ұстайды. Және де қармақ ұстаған
адамдар ... ... ... ... ... ... орманға өрт
салуы да ... емес пе?! ... ... балық аулауға неге тыйым
салмайды?.. ... ... ... бұл ... бәрі ... егер де ... ... балық аулауға да тыйым салса,
онда тіпті демалатын жер де ... ... ... де ... ... отыз ... ... тікелей осы Ертіс
өзенінің жайылма алқабымен байланысты екені ешкімге де құпия емес».
Жоғарыда келтірілген бірнеше мақала әртүрлі күн ... ... ... ... Шешу ... ... жауапты құзырлы
органдарға барып, мән-жайды ашып ... ... ... де, оқырманға ұсынды.
Ал қорытынды жасау және алдағы уақытта тезірек дұрыс жолға ... ... деп ... ... ... ретіндегі қызметі мен маңызы көбінесе
журналистік зерттеу арқылы анықталатыны белгілі. ... ... ... мен ... ... ... бөлігі болып отырған
журналистік зерттеу асыл сөздің ... ... ... ... ... аса ... дамуда. Сондықтан да ... бұл ... ... ... ... ... зерттеу
журналистерінің мысалы негізінде танысуы шарт. Өйткені бұл феномен ең алғаш
АҚШ-та пайда болған еді. ... ... ... қалыптасқан
журналистік зерттеу жанры күні бүгінге дейін сыншыл бағытта маманданып, ... ... ... ... ... Никсонды тақтан тайдыра алған
«Уотергейт оқиғасының» зерттелуі – «Вашингтон Пост» («The Washington Post»)
газетіне ... ... ... ... алып ... ... ... мақсаты да осы аталған «Журналистік
зерттеудің қоғамдағы маңызының» әлем журналистикасы үшін ... ... осы ... ... тың ... табу болатын. Зерттеу
кезінде осы жанрға қатысты қарастырылған ақпараттың барлығы орыс, ағылшын
тілдерінде болғандықтан, қазақ ... үшін ... ... ... ... жанр ... мәліметтерді жинап, саралап, «ең
құндысы» дегенін ана тілімізге аударуды жөн көрдім.
«Уотергейт оқиғасын» зерттеу барысында мен ... ... осы ... дейін дәстүрлі объективті журналистиканы ұстанған Америка
бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... ... ... дәлелдейтін мақалалардың жариялануы АҚШ
журналистикасында оппозициялық бағыттың пайда болуына түрткі ... ... ... ... ... ... журналистикасының
қарқынды дамып, бүгінгі біздің түсінігіміздегі қалпына ие болып отыр.
Енді журналистер саяси тақырыптарды бүге-шігесіне ... ... ... ... ... ... есік артынан» да ала бастады. Зерттеу
журналистикасының қолданылатын әдістерін, этикасын ... ... ... ... ... оқырмандардың сеніміне
бөленді;
– Боб Вудворд пен Карл Бернстайн жүргізген ... ... ... ... әсер ... ... ... БАҚ-тың рөлі: саяси оқиғаны күн ... ... ... ... «Уотергейт оқиғасын» зерттеу
барысында екі жас ... ... ... ... ... ... пікірді қалыптастырды десем артық болмас;
– «Уотергейт оқиғасынан» кейін ... ... арта ... Олар
халықты өзінің артынан ертетіндей дәрежеге жетіп, ... ... ... ... келе бастады.
«Уотергейт оқиғасы» қазіргі Америка журналистикасындағы әшкерелеуші,
сыншыл бағыттың қарқынды ... өз ... ... ... ... ... ... «классиктері» саналатын Боб ... пен ... Гэри Уэбб пен ... Мурдың зерттеулері оқырманды қуантуда.
АҚШ-та зерттеу журналистикасы бұқаралық ақпарат құралдарының барлық түрінде
ең жиі кездесетін жанр болып ... ... ... ... тек ... ... ғана кездестіруге болатын болса, уақыт өте
келе телевизия, радио және ғаламторда да бұл жанр ... ... ... ... болып саналатын «Уотергейттен» бастап,
журналистік зерттеудің ... ... ... даму динамикасын зерттеп,
сарапқа салдым.
Журналистік ... ... ... бұл ... АҚШ
журналистикасында ғана емес, бүкіләлемдік ауқымда қанат жая бастады. Әрине,
мұнда да «Уотергейт оқиғасының» маңыздылығын атап өтпеске ... Оны ... ... ... ... ... ... – Қырғызстан,
Қазақстан журналистикасы негізінде дәлелдеп бердім. Әлемдік және отандық
журналистикадан ... ... ... ... ... ... ... Оларға да журналистік зерттеу классикасының
тигізген әсерін, ықпалын бір ... ... ... ... ... ... ... шыңына жету тарихын,
тәуелсіз журналистиканы өз мәні бойынша қалыптастыру үшін қыруар ... тағы ... ... Онымен салыстырғанда егемендік таңы
атып, туымызды желбіреткен кезден бүгінгі таңға дейінгі уақыт бөлігі қас-
қағым сәт ... ... аян. Олай ... дәл ... ... ... даму ... құқықтық негізі, енді-енді ғана қалыптаса
бастады деуге болады. Ал оның құрамдас бөлігі ... ... ... ... сипаттары, алғашқы қадамдары жаңадан жасалу бағытында тұр
десек шындыққа саяды. Қазақ журналистері журналистік зерттеумен айналысуда
көбіне-көп тақырып төңірегінде тың ... ... ... сын ... ... әлде де шектеу басым.
Жалпы, журналистік зерттеу жанры тақырыбында жүргізілген зерттеуімде
төмендегідей ұсыныстар ... ... ... ... ... ... жағдай жасай
алатын, азат, дербес, пікір алуандылықтың мінберіне айналған БАҚ-ты
қалыптастыру. ... ... ... ... ... 80 ... мемлекеттік емес дегенді жиі айтамыз. Ал олардың нешеуінде іздестіру
қызметі бар, қанша журналист ... ... ... ... жоқ. ... ... оқиғалар жайында жазатын, көрсететін
жекеленген газеттер мен телеарна ... ... ... ... ... ... қылмыстық істері жайлы батыл жазып жүрген
журналистер де жоқ емес. ... өзі әлі де ... ... ... ... алғашқы нысандары ғана екенін көрсетеді.
Екіншіден, жас мамандарды тәрбиелейтін, ... ... ... ... ... журналистикасының мектебін қалыптастыру керек. Бұл әлемдік
тәжірибеде бар құбылыс. Логикалық тұрғыдан алғанда да ... ... ... аға буын ... соңғы бұтақтың қисая өсетіні де ақиқат
емес пе?
Үшіншіден, ... ... ... салалық
журналистиканы дамытып, оқыту барысында ... ... ... ... оны жеке сала ... оқытуы тиіс. Арнайы
мамандандыруды күн тәртібіне енгізу қажет. ... ... ... ... ... ... болумен қатар еңбекқор, іскер,
төзімді, алғыр, батыл және құқықтық, экономикалық саланы жетік ... ... ... ... ... ... ... алуы, жан-жақты
зерттеп, зерттеу қабілеті мен машықты игерулері ... Ол үшін ... ... аса ... негізгі ақпараттарды тауып ала білетін, оны
дұрыс тиімді пайдаланатын, ... ... мен ... бар ... ... ... ... зерттеу журналистикасының ғылыми базасы жоқтың
қасы десек те болады. Бұл ... ... ... де, орыс ... ... ... өте аз. Оны айтпағанда, ғылыми мақалаларының өзі сирек
кездеседі. Сондықтан, ... ... ... жазылған Ресейдің
әдебиеттерін пайдалануға тура келеді. Бұл жанрды әлі де болса ... ... ... үшін ана ... ... ... ... көрсе, нұр үстіне нұр болар еді.
Бесіншіден, қоғамдық мүддеге сай ... ... ... ... ... қуғын-сүргіннен қорықпай еркін де батыл
жариялай алатын құқық зерттеуші журналистерінде болуы тиіс.
Баспасөз және ақпарат құралдарының «төртінші ... ... ... ... ... журналистік зерттеу арқылы анықталады. Заң ... және сот ... ... бұра ... ... ... ашып ... жолмен бақылау жасайтын
мүмкіндік тәуелсіз баспасөзде ғана болады. Оны ... ... ... өзге ... ... Оның ... ... Сондықтан, аталмыш үш биліктің қызметін басты назарда ұстау ... ... Ол үшін ... өзі ... ... мен
заңдарды білуі шарт.
Жоғарыда аталған ұсыныстар өз шешімін тапса, жалпы ... ... ...... ... ... жүйесі қалыптасатыны
белгілі. Ал Қазақстанда сөз бостандығына Конституция ... ... ... ... салынуы – тәуелсіз баспасөздің ... ... ... ... журналистік зерттеуді қалыптастыруға мүмкіндік жасап
отыр. Мұның өзі тәуелсіз баспасөздің ... ... ... ... ... ... ... еді.
Журналистік зерттеу қазіргі отандық журналистикадағы ең жас бағыт болып
саналады. Ресейлік баспасөзде «журналистік зерттеу» айдарымен жарық ... ... ... басында пайда болды. Осы жанрда жұмыс
істей ... ... ... мен әдістерден гөрі көбінесе таза
ақылдың жетекшілігімен әрекеттенуге тура ... ... ... ... қателіктерге ұрындырып, редакторлардың сөгісі мен сот істеріндегі
жеңілістерге әкеп ... Соңы ... ... жағдайлар да кездесті.
Осы тақырыпта Ресейде басылып шыққан біршама шетелдік аудармалар ... ... ... және ... аздығының орнын толтыра
алмады. 90-жылдардың бірінші жартысында ресейлік журналистерге қойылған
шарттар шетелдік әріптестердің тәжірибесі мен өмір сүру ... ... Сөз ... ... ... бірнеше жылдық тәжірибесі бар
өркениетті елдердің біразында қабылданған көптеген журналистік ... ... ... ... мен ... мейірім мен жауыздық туралы жеке
түсініктермен алмастырылып, шектелді.
Өкініштісі, жаңа мыңжылдықтың ... да ... ... ... жанрында машықтандырылған журналистер ... ... ... ... ... ... ... сақтандыру шараларына
ие болмай, редакцияда өздерін ... ... ... Егер ... ... өзге ... қандай әрекет жасап, қажетті ақпаратты
қайдан алу керектігін ... ... ісі ... ... ашу-ызасынан
қалай сақтануды білмесе, онда ... ... ... ... ... пен биліктің өзара бірігуімен қалай күресуге болады?
Еңбек жолын ... ... ... ... ... зерттеуді
дәйектерді берудің өзіндік тәсілі, стилистикасы кез-келген материалды
жазуға ерік беретін жанр деп ... ... ... ... шыға білу» -
өте маңызды жайт. Дегенмен, басылымды ... бұл ... ... көздерінің ортасын анықтап алып, олардың көмегіне ... ... ... орын алуы ... заң ... сақтандырып, соңында,
жинаған мағлұматтарды тексеріп, талдап алуы тиіс. Біздің ұсыныстарымызды
мұқият оқып ... ... жеке ... ... ... ... соң, сіз
журналистік зерттеудің жанрдан гөрі бірнеше ерекшелігі бар әдіске көбірек
келетініне көз жеткізесіз.
Соңғы он жылда Ресейде ... ... ... ... ... дәл
сондай қарқынмен өз абыройын жоғалтып алды. Бұл – идеядан бас тарту емес,
керісінше, заңды құбылыс. Ерте ме, кеш пе, ... БАҚ ... ... ... ... соңғы кездері оны журналистік ... ... ... қою ... ... ... ... аяқталары
сөзсіз.
Осыдан отыз жеті жыл бұрын, Америка Уотергейт жанжалынан кейін өз-өзіне
келіп жатқанда, журналист мамандығы ... ... ие ... ... ... ... оқу ... екі есе көбейіп кеткен еді.
«Вашингтон пост» корреспонденттерінің АҚШ ... ... ... ... ... еткен тамаша журналистік зерттеуін ... ... ... ... ... ... он бес ... журналист
мамандығы қоғамдық сенім деңгейі бойынша полицейден кейінгі ... ... Көп ... бұл – ... ұтымды жұмыстарының
жемісі. Ал біздің мемлекетте бәрі енді басталып жатыр.
«Журналистік зерттеу бағытында біздің ... ... ... бар. Біз ... 1991 жылы «Сменада» зерттеу агенттігі
құрылған кезден бастап тірнектеп ... Сол ... ... ... барысында ақпарат жинаудың, оның жүйесі мен сақтау
қорының кейбір ... ... ... ... ... жеке ... ... Журналистік Зерттеу Агенттігінде (АЖУР) салалық төрт
бөлім бар, онда ... жуық адам ... ... ... арсеналында –
журналистік зерттеудің негізінде жасалған жеті ... ... ... туғызған ондаған басылым бар және осы ұйымның сот істерінде ... атап өту ... ... бойы жинақталған тәжірибе журналистиканың даңғылымен келе
жатқан кәсіби мамандарға және өз ... енді ... жас ... тигізеді деп ойлаймыз.
Ресейдегі демократиялық тәртіптің орнатылуына байланысты, журналистика
кеңес билігі кезеңіндегі партияға ... ету ... ... маңызды
орынға көтерілді. 1991 жылы Жоғарғы Кеңес журналиске ... ... ... ... ... мен мүлкін қорғауға кепіл ... ... ... ... заң ... ... ... тұңғыш
рет журналист қоғамдық парызды орындайтын тұлға деп аталды»,- деген еді бір
сөзінде ресейлік журналист-зерттеуші Шум ... ... елде де ... ... ... көбейсін.
Баспасөзге нағыз «төртінші билікке» айналатын мүмкіндік туып, оның
атқаратын қызметі «ұжымдық насихаттаушы мен ұйымдастырушы» ... ... ... ... ... үстінен әлеуметтік бақылау
жүргізетін, шенеуніктер мен жемқорлықтың таралуына қарсы күресетін ұтымды
құрал ретінде қабылдады. Алайда, журналистиканың ... ... ... атқару әрқашан мүмкін бола бермейді. Шенеуніктің түріне қарап,
оның жемқор немесе парақор екенін айта ... ... ... пен
телевизия редакцияларында осы мәселеге байланысты жеке өзі ақпарат жинап,
жазған материалдары «Журналистік зерттеу» ... ... ... ... ... ... ... жанр оқырман қызығушылығына ие
болғандықтан, осы айдармен зерттеу жанрына еш ... жоқ ... ... көре ... айта кету ... ... журналистік зерттеудің
желеуімен қандай кір жуу ... ... ... ... ... ... да ... шықты. Журналистік зерттеудің не екендігін ешкім толық
білмейтін жағдайда, ... ... орын алуы – ... ... ... ... ... белгілі-бір мәселе бойынша
бұқаралық ақпарат құралдары арқылы әділетті деректерді жалпылау ғана емес,
әлеуметтік функцияларды орындау болып ... ... ... ... мен ... ... ... жүргізетін
тексерістің арасында айырмашылық білінеді. Өзгелер үшін ең бастысы ... ... ету ... ... үшін ... ... әлеуметтік
әділетті қамтамасыз ету маңызды. Біз мұнан ешқандай үкім шығарайын деп
отырғанымыз жоқ. Біз мұны ... ... ... оның ... бен бағамызға келіспеуіне болады.
Біздің елімізде алғаш рет «зерттеу» жанры әлеуметтік әділетті орнатады
деп күтті. ... ... ... ... ... жасырын мұрағаттар
ашылды, деректерді бұқараға жариялап, талдауға мүмкіндік туды, ал зерттеу
журналистикасы мұны ... ... өтіп ... тұрғындар қайта құру кезеңінің деректерін әйгілеуді
татымсыз деп тапты. Қоғам толыққанды, өткір, жаңа ... ... ... ... ... ... ... құралдарын қайта
жасау кезеңімен тұспа-тұс келді. Ірі қаржы-өндірістік және ... ... ... ... және онда ... ... кәсіби мамандардың
ықпал ету кеңістігі үшін күресте мықты қару бола ... ... ... ... ... құралдарын жаппай сатып алу үрдісі басталып ... ... ... ең ... өзі ... ... еді.
Жаңа қожайындар қоғамның күйіне тез кіріп, БАҚ-ты кімге ... ... ... итке айналдырып жіберді. Мұнда көптеген бұқаралық ... ойын ... ... ... атап өткен абзал. Жанжалдасушы
тараптар ең дөрекі ... ... да ... жоқ, енді ... және ... күрестегі ең қуатты құралға айналды.
90-жылдардың ортасында қоғамдық санада «әшкерелеуші материалдар соғысы»
түсінігі қалыптасты. Осыдан журналистік ... ... ... ... ... әр бұқаралық ақпарат құралында журналистік зерттеудің бірде-
бір элементі жоқ ... ... ... жатқызды. Ықпалды
газеттердің бірі «журналистік ... ... ... ... магнитафон жазбаларын, телефон арқылы айтқан әңгімелерін
басып шығарып ... ал ... ... ... әділет министрінің моншада
екі жезөкшемен көңіл көтергені түсірілген пленканы жариялау құқын иелену
үшін өзара таласқа ... ... ... мен ... ... көру
механизмі өте қарапайым: редакцияларға осындай кассеталарды жеткізіп,
қоғамның таразысына ұсынады. ... ... ... ... моральды
келбеті бейжай қарай алмаймыз, сондықатн аталған сюжетті эфирге жіберуге
ешкімнің күмән келтірмесі анық. ... ... ... ... ... ... қарай «әшкерелеуші материалдар соғысына» көптеген
лауазымды бұқаралық ақпарат құралдары қосылды. Журналистік зерттеу жанры
«қара пиар» ... ең ... ... ... ... ... бастады.
Бәсекелестер жайында жағымсыз ақпаратты жинап, оны БАҚ арқылы жүзеге асыру
саясат пен ... ... ... ... ... ... ашық ... жұмылдырылуы 1999-2000 ... ... ... ... ... әсіресе, Мәскеу мен ... ... ... ... бірінде апта сайын ... ... ... ... ... сөзі құпия сөз дегенді білдірді.
Петербург губернаторымен күресу үшін ... ... ... ... оған ақша ... ... ... қылмыстық
астанасы» деген ... ... ... ... мен ... әшкерелеуде ойғы сиымсыз мәліметтер жарияланды. Олардың
дәйектері әлсіз болғандықтан, аса сенім ұялатпады.
Нәтижесінде, осындай PR-технологиялар ... ... ... ... ... аздап бүлінген еді: қарапайым тұрғын
«журналистік зерттеу» деген айдардың астында оған қандай ... ... ... ... ... – қазірде журналистік зерттеудің классикалық
үлгісін мойындамаудың нәтижесі деген пікір бар. Тіпті ... ... да ... ғана ... ... көз жүгіртті.
Соған қарамастан, отандық және шетелдік журналистиканың осы ... ... ... астам тарихы бар, аталмыш жанрда екі ғасырдың ең ... ... ... ... ... ақындар еңбек етіп, тер
төкті. Дәл осы ... ... ... ... ... ... ... журналистердің шеберлік деңгейі бұған әлі жете қойған
жоқ.
Журналистік зерттеумен айналысамын ... ... ... С. ... мынадай кеңес береді:
- Өзіңізді шектемеңіз. Тілші зерттеуі тек жемқорлық, я болмаса қылмыстық
істі әшкерелеумен тынбайды. Оған қоса ... бір ... ... ... ... айқындайтын оқиғаларды кірістіріп
отыру керек. Оқырман айналада не болып жатқанын, ... ... ... оның қарапайым халыққа тигізетін әсерін білгісі келеді.
Көптеген газет тілшілері бұған баяғыда-ақ көз жеткізген. Тілші зерттеуі
мынадай тақырыптарды ... ... а) ... ... ... ... ... салмай, негізгі мәліметтерге сүйену; ә) жалғыз
адамға қатысты бір оқиғаны ғана емес, толыққанды бірқатар мәселелерді
көтере ... ... ... в) күрделі әлеуметтік
тауқыметтерді түсіндіре білу; г) ... ... ... мен жемқорлықты
әшкерелеу.
Журналистік зерттеу әдетте жалғыз-жарым жүргізілмейді. Бұл бірігіп
жасалатын жұмыс. Оның сәтті аяқталуы ... әрі ... ... байланысты. Сондай-ақ, олар редакторлар мен шығарушыларға ... ... ... жарық көруі солардың қолында. Көптеген ақпарат
агенттіктерінде ... ... ... ... ... алғашқыда
сәтсіздіктерге де ұшырап жатады. Алайда уақыт өте келе тәжірибе жинақтап,
көпшілікті мойындатқандары аз ... ... ие ... ... ... ... ... орындауға ұмтылатыны сөзсіз. Журналистік
зерттеуде ақпарат агенттіктерінің жетістікке жетуінің белгілері ... ... ... дайын тұру; - қажет жағдада басқа міндеттерден ... ... ... ... ... ... - ... қоры, сондай-ақ,
дерек іздеуге көмек; - үлгі ... аға ... ... - ... ... ... ... болуы.
Зерттеуге енді кіріскендерге кеңес: көптеген ... ... ... бос ... ... ... Егер ... тұрарлық жақсы
тақырып тапса, қаржы мен уақытты аямауға редакторын көндіруі тиіс. ... тыс ... ... ... ... аспағаны дұрыс. Мағлұмат
көздері: пайдалы мағлұмат бере алатын адамдармен ... ... көп ... кетуі мүмкін. Алайда бүгіннен бастап тұрақты
байланысуға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... газетте аталмауы да ықтимал. Бірақ ... ... енуі де ... ... ... арқылы ақпардың ақ-қарасын
тексеріп отырасыз. Сіз араласатын адамдардың ішінде үкіметтегі шенеуніктер,
прокурор, полиция қызметкерлері, дәрігер т.б. ... ... ... ... ... ... иелері болуы мүмкін. Сондай-ақ, тәуелсіз ... ... де ... ... ... жөн. ... түскен
мәліметтің жай ғана өсек-аяң емес ... көз ... ... ... ... ... ... сөзін жазып отыру. Көптеген
газеттер аты-жөні мен ... ... ... ... алу ... ... беруді жөн көреді. Онысы дұрыс та. Кейде жағымсыз
деректі дәлелдейтін айғағы жоқ ... ... ... ... ... ... ... алғысы келмейді. Тіпті жалған айтуы
да мұмкін. Сондықтан, жасырын көздерді пайдаланғанда аса сақ ... ... ... деген сенімінің жоғалуы оп-оңай. Егер тілші құпиялылықты
сақтауға уәде етсе, оның сөзі ант бергенмен парапар. Сол себепті ... ... ... ... ... ... үшін ... түскен
журналистер де болған. Кейбір лауазымдылар қулыққа басып, келсін келмесін
аты-жөнін білдіргісі келмейді. Тәжірибесіз тілші олардың ... ... ... мүмкін. Сондықтан әңгімені міндетті түрде жазып алған дұрыс.
Бұ жөнінде сұхбаттасушыны ... ... ... және ... ... ... ... шыққан дүниелерді қолдануға бола ма
деп сұрайды. Көбінесе, олар құдды өздері жазғандай пайдаланатыны рас. Бұл –
нашар ... ... ... үшін ... бірнеше журналист жұмыстан
қуылды. Дұрысы, аты-жөнін көрсетіп, сілтеме жасау.
Жалпы ... ... ... ... ... мен ... ... материалдарының айырмашылықтары жер мен
көктей дегенді кейбір журналистер біле бермейтіні байқалады. Осының ... ... ... ... бейімделудің, жұмыстық тәжірибе
жинақтаудың, біліктілік пен қабілеттілікті ... ... ... ... ... Бұқара қауым үшін онсыз да басы ашық, көпке мәлім
жайттар ешқашан журналистік зерттеуге объект бола ... Осы ... ... ... бір жеке ... немесе мекемелердің
өзгелерден құпиялап жасырған сырларына терең үңіліп, сол арқылы қоғамдық
мүддеге сай өзекті ... ... ... мен ... ... бола ... айтады. Зерттеу журналистикасының туындыларының
тақырыптары төменде көрсетілген үш ... ... өн ... ... ... ... ізденістері мен қажеттіліктеріне сай келу;
Екіншіден, қоғамдық маңызы ... ... ... ... ... ... ... ұсынып отырған дерегі жеке тұлға немесе ұйымның
халықтан жасыруды көздеген құпия сырлары болғаны жөн.
Аталмыш факторлардың қайсыбірі болмаса ол дерек ... ... бола ... Ал, ... ... ... ... жоғарыдағы
факторларды ескеріп жатқан жоқ. Осының салдарынан нақты нәтиже көрінбей,
тақырып ашылмай қалып жатады. Оның ... ... ... ... талдау жасалмайды.
«Мемлекет пен үкіметтің қызметі оның ішінде сыбайлас жемқорлық,
лауазымдық билігін ... ... ... ... көпшілік қауымның
қызығушылықтарын тудыратындықтан оны әшкерелеу арқылы былыққа жол ... ... бен ... ... ... ... міндетін атқаруы аса
маңызды». Адам құқықтары жөніндегі ... соты ... деп ... ... ... ... мағынасына сүйенсек, журналистік зерттеудің сөз
бостандығы мен тәуелсіз ... ... ... ... ... Ол – ... салауатты, кіршіксіз таза ахуал қалыптастыра
отырып, шындықты табады, халықтың ой-пікірлеріне ... ... ... және ... лауазым иелерінің қызметіне бақылау
жасайды. ... ... ... ... ... ... бойынша
өмірде жүзеге асыруға мүмкіндігі бар:
1) Көптің бақылауынан тысқары тұрған, ... ... ... ... ... ... деректер арқылы жариялау,
халықтың назарын оған жедел тұрде аудару;
2) ... және ... ... ... ... ... ... маңызы көбінесе журналистік зерттеу арқылы анықталады. ... ... және сот ... ... бұра
тартушылықтарын, қызметтегі олқылықтарын халыққа ашып көрсету жолымен
бақылау жасайтын мүмкіндік тек тәуелсіз ... ғана ... ... зерттеу жүзеге асыратындықтан өзге ... Оның ... да ... ... ... үш
биліктің қызметін басты назарда ұстау;
3) Журналистік зерттеудің ұстанатын басты ұстанымы – жариялылық пен пікір
алуандығы. Аталмыш ... ... ... ... ... халықтың
бақылауында ұстау, лауазымды қызмет қылмыстарын, мемлекет, ... ... ... ... мен ... ... әшкерелеп, көптің назарына ұсыну;
4) Елдің ұлттық қауіпсіздігіне зиян ... ... ... ... оған ... ... мақалалар мен бағдарламаларды бағыттау.
Саясаттағы, бизнестегі, заң мекемелеріндегі құпия сыбайластыққа қатысты
мафиялық сипаттағы қылмыстарды құқық қызметкерлерінен ... ... ісін ... меңгерген журналистер әшкерелеп, тосқауыл қоя алады;
5) Белгілі бір елде әділетті, зайырлы, демократиялық қоғам орнатудың бір
өлшемі сөз ... мен ... ... ... ... ... бірлесіп жұмыс істеу үрдіспен тікелей ... ... ... журналистік зерттеу бойынша арнайы
мамандандыру қажет. Зерттеу журналистикасының тілшілері даярлығы мықты
журналист ... ... ... ... ... ... батыл және
құқықтық, экономикалық саланы жетік меңгерген болуы қажет.
Ұсыныс-пікірім:
1. Студенттерге оқу құралы ретінде қолдануға болады.
2. Арнайы мамандарды даярлайтын журналистік ... ... құру мен ... ... ... ... қажет
3. Журналистік зерттеу журналын ашу және интернет нұсқасын үнемі жүргізіп
отыру керек. Сонда оқырман саны да, журналистердің қызметіне деген ... те ... ... дәуірде өмір сүріп отырған отандастырымыз үшін азаматтық
сананы қалыптастыратын БАҚ-ы екені белгілі. Сондықтан ... ... ... ... ұсынатын журналистиканың үздік жанры –
журналистік зерттеудің даму бағытын дұрыс жолға ... ... ... жас ... ... барынша қолдау
көрсетіп, қолға алса деймін.
СІЛТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ
1. Журналистское расследование / Под. ред. А.Д. Константинова. – Санкт-
Петербург, 2001. С. ... З. ... Қ. ... ... қоғамдағы журналистік
зерттеудің орны. – Ақиқат, 2009 ж. №6. ... Шум Ю. ... ...... ... 2008. С. ... Шум Ю. ... расследование. – СПб.:Изд-во СПбГУП 2008. С. 50
5. Шум Ю. Журналистское расследование. – ... ... 2008. С. ... З. ... Қ. ... Демократиялық қоғамдағы журналистік
зерттеудің орны. – Ақиқат, 2009 ж. №6. ... С. ... ... ... төл ... –Түркістан,
04.02.2010. 8-б.
8. С. Медеубекұлы. Айғақтама. // Бұқаралық коммуникациялар теориясы және
қазіргі ... ... ... ... ... –Алматы: Қазақ университеті, 2006. 154-
б.
9. В. Стежфенского к кн: Нежелательные репортажи. – М. 1982.
10. Вальраф Г. ... ...... 1982. С. ... ... Г.Г. ... ... Вальрафа. Свердловск, 1990.
12. Зоркая Н. Человек, который проходит сквозь стены. Репортер обвиняет. –
М, 1988.
13. Вальраф Г. ... ...... 1982. С. 249
14. Вальраф Г. Нежелательные репортажи. – ... 1982. С. ... Сол ... ... С. ... оправдан. – Независимая газета, 28.09.1999.
17. Ильинский М. Неотмытые «Чистые руки». – ... ... ... ... В. ... ... ... – Независимое военное
обозрение. 11.08.2000.
19. Журналистское расследование / Под. ред. А.Д. Константинова. – Санкт-
Петербург, 2001. С. 72
20. Фонер Ф. Марк Твен – ...... 1961. С. ... ... расследование / Под. ред. А.Д. Константинова. – Санкт-
Петербург, 2001. С. 72
22. Журналистское расследование / Под. ред. А.Д. ...... 2001. С. ... ... Дж. ... ... современные методы и техника. –
Москва,1998. С. 29
24. Уллмен Дж. Журналистское ... ... ... и ... ... С. ... Уллмен Дж. Журналистское расследование: современные методы и техника. –
Москва,1998. С. ... ... ... Дэн ... ... от ... Журналистское
расследование в США. – Журналист, №5, 1994. С. 35-36
27. Drudge Matt. Drudge Manifesto. New American Library, 2000. ... CIA payoffs toppled Taliban. ... – New York Post, ... Allen Mike. CIА`s cash toppled Taliban. – The ... ... ... И.А. Мафия, ЦРУ, Уотергейт: Очерки об организации. – ... С. ... ... И.А. ... ЦРУ, ... ... об ... М.:
Политздат,1983. С. 236
32. Иванян Э.А. От ... ... до ... ... Белый дом и пресса.
– Москва, 1991. С. 250
33. Иванян Э.А. От ... ... до ... ... ... дом и пресса.
– Москва, 1991. С. ... ... Э.А. От ... ... до ... ... ... дом и пресса.
– Москва, 1991. С. 254
35. Newsline. – The Washington Post. 07.23.2001.
36. Самуйлов С.М. Уотергейт: предпосылки, ... ...... 1991. С. ... ... И.А. ... ЦРУ, ... Очерки об организации. – Москва:
Политздат,1983. С. 242
38. Иванян Э.А. От Джорджа Вашингтона до Джорджа Буша. ... дом и ... ... 1991. С. 255
39. Bernstein Carl, Woodward Bob. All the president’s men. – New ... Р. ... ... С.М. ... ... ... ... – Москва:
Наука, 1991. С. 104
41. Иванян Э.А. От Джорджа Вашингтона до ... ... ... дом и ... ... С. ... ... С.М. Уотергейт: предпосылки, последствия, уроки. – Москва:
Наука, 1991. С. 72
43. Иванян Э.А. От Джорджа Вашингтона до ... ... ... дом и ... ... С. ... Newsweek, 1974, May 20. Р. 28-31
45. Иванян Э.А. От Джорджа Вашингтона до Джорджа Буша. Белый дом и ... ... 1991. С ... ... И.А. ... ЦРУ, ... ... об организации. – Москва:
Политздат,1983. С. 240
47. Константинов А. ... ... ... метода и
современная практика. – М.: Олма-пресс, 2001. С. 98
48. Bernstein Carl, Woodward Bob. All the ... men. – New ... P. ... ... А. ... ... ... метода и
современная практика. – М.: Олма-пресс, 2001. С. ... ... Э.А. От ... ... до Джорджа Буша. Белый дом и пресса.
– Москва, 1991. С. 259
51. З. ... Қ. ... ... ... ... ...... №6, 2009. 28-б.
52. З. Мәулетұлы, Қ. Шамақайұлы. Демократиялық ... ... ...... №6, 2009. ... ... Ш. ... шығармалар. – Алматы, 1980. 32-б.
54. Шум Ю. Журналистское расследование. – СПб.:Изд-во СПбГУП 2008. С. 31-
33
55. Константинов А. ... ... ... метода и
современная практика. – М.: Олма-пресс, 2001. С. 48
56. Уәлиханов Ш. Таңдамалы ...... 1980. ... ... ... алынған.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Тертычный А.А. Расследовательская журналистика: Уч.пособие для вузов. –
М: Аспект Пресс, 2002.
2. Шум Ю. ... ...... 2008.
3. Уллмен Дж. Журналистское расследование: современные методы и техника. –
М.,1998.
4. Журналистское расследование / Под. ред. А.Д. ... ... ... С.М. ... ... последствия, уроки. – М.: Наука,
1991.
6. Геевский И.А. Мафия, ЦРУ, Уотергейт: Очерки об организации. – ... ... ... Э.А. От ... ... до Джорджа Буша. Белый дом и пресса.
– М. – 1991.
8. ... Ф. Марк Твен – ...... ... ... Г. Нежелательные репортажи. – М.,1982.
10. Вальраф Г. Репортер обвиняет. – М., 1988.
11. Уәлиханов Ш. Таңдамалы шығармалар. – ... ... ... Р. ... зерттеудегі публицистикалық пайымдар.
Халықаралық ғылыми-практикалық және теориялық конференция материалдары,
6-7 желтоқсан 2006 ж. – ... ... ... С. ... Бұқаралык коммуникациялар теориясы және
қазіргі заманғы технологиялар. Халықаралық ... ... ... ... 6-7 желтоқсан 2006 жыл. – Алматы,
2006.
14. Мәулетұлы З., Шамақайнұлы Қ. ... ... ... ...... №6, 2009.
15. Медеубекұлы С. Қазақ журналистикасының төл аталымдары. – Түркістан,
4.04.2010.
16. ... Д., ... Д. ... от ... ... ... США. – ... №5, 1994.
17. Старцев С. Андреотти оправдан. – Независимая газета, 28.09.1999.
18. Ильинский М. Неотмытые «Чистые руки». – ... ... ... ... В. ... ... ... – Независимое военное
обозрение, 11.08.2000.
20. Bernstein Carl, Woodward Bob. All the ... men. – New ... Drudge Matt. Drudge ... New American Library. – New York, ... CIA payoffs toppled Taliban. ... – New York Post, ... Allen Mike. CIА`s cash toppled Taliban. – The ... ... ... – The Washington Post, 07.23.2001
25. Журналистам от журналистов: Справочник. – ... ... UN и British Embassy, 2007. // ... ... В.В. ...... – СПб.: ... Михайлова В.А.
1999.
27. Михайлов С.А. Журналистика Соединенных Штатов ... – СПб.: ... В.А., ... ... Дэвид. Универсальный журналист / Пер. с англ. Алексея Порьяза.
– Алматы: Ценральноазиатская школа молодых журналистов, 1996.
29. Березин В.М. Теория массовой ...... ... Ваксберг А. Нераскрытые тайны. – М.,1993.
31. Ворошилов В.В. ... ... ... стран. – Санкт-
Петербург, 2000.
32. К. Бернстайн, Б. Вудворд. Вся ... ...... ... ... Р.Геттлин. Тихий поворот. – Нью-Йорк, 2001.
34. www.time.kz
35. www.hrc.utexas.edu
36. ... ... ... ... ... расследования. Сборник статей. Проект «Развитие практики
журналистских расследований по социально-значимым темам в ... ... 2011. С. ... «Ана ... ... ... мен ... газеті.
43. «Түркістан» газеті.

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 130 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ журналистикасындағы зерттеудің пайда болуы және қалыптасуы55 бет
«Айқап» журналы8 бет
«Айқап» журналындағы оқу-тәрбие туралы ойларды зерделеу7 бет
«Испания журналистикасы» атты ғылыми-зерттеу жұмысына тезис11 бет
Іскери журналистика71 бет
Ақпараттық қоғам және интернет журналистика8 бет
АҚШ журналистикасы13 бет
Баққожа Мұқай редактор әрі журналист68 бет
Газет-журналдардың қоғамдағы рөлі4 бет
Журналист мамандығы және оның құқықтары мен міндеттері14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь