Монополия және монополиялық тепе-теңдік

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

БӨЛІМ 1. МОНОПОЛИЯ ЖӘНЕ МОНОПОЛИЯЛЫҚ ТЕПЕ.ТЕҢДІК
1.1. Монополия түсінгі және оның түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2. Монополиялық биліктің көрсеткіштері және оның әлеуметтік шығындары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11

БӨЛІМ 2. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ МОНОПОЛИЯЛЫҚ РЕТТЕУ
2.1. Мемлекет тарапынан монополияны реттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14
2.2. Монополиялық капитализм ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 16
2.3. Монополияға қарсы заң ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19

БӨЛІМ 3. ЕСЕПТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 28
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 30
Алдымен, курстық жұмысымды әдеттегідей жоспар құрудан бастадым. Бұл курстық жұмысты қарастыру барысында үш бөлімге бөлдім. Әр бөлім үш бөлімшеден құралады. Бұлардың барлығына мен жеке-жеке тоқталдым.
Алғашқы бөлімді монополия және монополиялық тепе-теңдік деп атадым. Бұл бөлімде монополия, монополия түсінігі , оның түрлері мен ерекшеліктеріне , монополиялық биліктің көрсеткіштері мен әлеуметтік шығындарына сияқты тақырыптарға жеке тоқталдым.
Екінші бөлімді Қазақстан Республикасының монополиялық нарығын реттеу деп атап кеттім. Бұл бөлімде мемлекет тарапынан монополияны реттеу, нақты монополияны реттеу және Қазақстан Республикасында монополияға қарсы заңдарды қарастырдым.
Келесі бөлімге келетін болсақ, берілген жоспар бойынша осы монополия тақырыбына байланысты бірнеше есептер құрастырдым.
Енді осы монополияға сәл ғана түсініктеме беріп өтейін.
XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап ҒТП-ның әсерінен өндірісті шоғырландыру жүріп жатыр , ол ірі және аса ірі кәсіпорындардың ,яғни монополияның құрылуына әкеп соқты.
Монополия (грек – moons – жалғыз , polio – сатамын ) жее өндіруші тауар рыногын бақылап және сол нарықта үстем орын алған кезде пайда болады.
Монополия – басқа сатушылар мен өндірішулерді ығыстыру мақсатымен бір компания не компания тобының белгілі бір тауар рыногын немесе сол тауарды өндіруді басып алуы .
Монополияны талдауда «монополия» ұғымының бір мәнді еместігін есепке алудың маңызы зор .Бәрінен бұрын бұл құбылыстың мәнін өз этималогиясынан ( «моно» - біреу, « полео –сатамын») шығару дұрыс емес. Нақты өмірде нарықта бір ғана фирма – тауар өндіруші әрекет ететін жағдай болмайтын нәрсе . Олай болса, сұраныс қисық сызығы абсолютті түрде икемді емес фирманы табу мүмкін емес .
1. Г. Нұрмолдақызы Заң қабылданып еді , монополистердің монологы естіле бастады. /Жас Алаш 1998 жыл 6 тамыз
2. Егеменді Қазақстан Табиғи монополиялардың тарифтері төмендетілді. 1998 жыл 29 тамыз
3. Қазақстан Республикасы орталық атқарушы және өзге де мемлекеттік органдардың нормалық құқықтық акт бюллетені 2000 №2.
4. Қадырбеков Б. Экономиканы монополсыздандыру реформаның басты бағыты /Қаржы-қаражат 1996 №5
5. Я. Әубәкіров Экономикалық теория негіздері Алматы Санат 1998
6. Н.Қ.Мамыров, Қ.С.Есенгалиева, М.Ә.Тілеужанова Микроэкономика Алматы Экономика 2000
7. Ж.Қ.Нұрпейісов. Микроэкономика негіздері. Астана, 2001
8. Гальперин В.М.,Игнатьев С.М., Моргунов В.И. Микроэкономика СПб, 2001
9. Экономикалық теория негіздері.Оқулық.- А., «Санат», 1998. – 479 бет.
10. Б.Б.Байжұмаев, Т.П.Табеев, Ф.Н. Жақыпова, Я.Ә. Әубәкіров.- А : Қазақ университеті, 1999. – 280 бет.
11. Е.Қ. Құдайбергенов, С.Қ.Бекмолдин, С.С: Мәуленова. Экономикалық теория: Оқу құралы.-А: Экономика , 2003.-194 б.
12. Мамыров Н.Қ.,Есенғалиева Қ.С., Тілеужанова М.Ә. Микроэкономика: Оқу құралы.- А: Экономика , 2000.- 420б.
        
        Мазмұны
КІРІСПЕ
............................................................................
........................... 3
БӨЛІМ 1. МОНОПОЛИЯ ЖӘНЕ МОНОПОЛИЯЛЫҚ ТЕПЕ-ТЕҢДІК
1.1. ... ... және ... ... ... биліктің көрсеткіштері және оның әлеуметтік
шығындары...................................................................
................................ 11
БӨЛІМ 2. ҚАЗАҚСТАН ... ... ... ... ... монополияны
реттеу........................................ 14
2.2. ... ... ... ... ... ... 25
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
........................... 28
ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ......................................................................
............ 30
КІРІСПЕ
Алдымен, курстық жұмысымды әдеттегідей жоспар құрудан бастадым. Бұл
курстық жұмысты қарастыру ... үш ... ... Әр ... ... құралады. Бұлардың барлығына мен жеке-жеке тоқталдым.
Алғашқы бөлімді монополия және монополиялық ... деп ... ... ... ... ... , оның түрлері мен
ерекшеліктеріне , ... ... ... мен ... ... ... жеке тоқталдым.
Екінші бөлімді Қазақстан Республикасының монополиялық нарығын реттеу
деп атап ... Бұл ... ... ... монополияны реттеу, нақты
монополияны реттеу және Қазақстан Республикасында ... ... ... ... ... болсақ, берілген жоспар бойынша осы монополия
тақырыбына байланысты бірнеше есептер құрастырдым.
Енді осы ... сәл ғана ... ... ... ғасырдың екінші жартысынан бастап ҒТП-ның ... ... ... жатыр , ол ірі және аса ірі ... ... ... әкеп ... ... – moons – ... , polio – ... ) жее өндіруші
тауар рыногын бақылап және сол нарықта ... орын ... ... ... – басқа сатушылар мен өндірішулерді ... ... ... не ... ... ... бір тауар рыногын немесе ... ... ... алуы ... талдауда «монополия» ұғымының бір мәнді еместігін
есепке алудың маңызы зор ... ... бұл ... ... ... ( «моно» - біреу, « полео –сатамын») шығару дұрыс емес.
Нақты өмірде нарықта бір ғана фирма – ... ... ... ететін жағдай
болмайтын нәрсе . Олай болса, сұраныс қисық сызығы абсолютті түрде икемді
емес фирманы табу ... емес ... ... ... ... ... әр уақытта шарттылықтың
белгілі бір үлесі бар екенін ұмытпау керек. Кейбір экономистердің ... ... ... ... ... мысалы, « жетілмеген бәсекелес» ( П.
Самуэльсон ), ... ... ( П. ...... ... қатынастарға тек өз өнімін сатып
алушымен түседі. Бұл өзара қатынастардың сипаты ... егер ... ... онда одан көп өнім ... ... Бір ... өз ... ... ... ... оғаш көрінуі мүмкін .
Қазақстан нарыққа өтүге дайындалып жатқанда монополия мәселесіне көп
көніл бөлуі керек. Себебі бұл ... ... ... ... тұр. Қазіргі таңда
мемлекет үшін ең басты мәселелердің бірі-бұл монополиялық реттеу мәселесі.
Сондықтанда өзімнің ... ... ... ретінде таңдап алғанымның
бірден-бір себебім.
Монополия ұғымы өзінің кең ... бір ... және де ... ... болмауы мен бірнеше сатып алушы. Бұл жерде
монополист фирма ... ... ие ... ... ... мемлекеттік реттеу жүйесінің құрамдас және
қажетті бөлігі болып ... және оның ... да ... ... байланыста, сондай-ақ бұл өзара әрекет пен өзара кірігу ... де сан ... боп ... ... ... алу, ... мен ... сауданы ырықтандыру, кәсіпкерлікті дамыту ең ақырында
бәсекені дамытуға арналған. Бұл жерде монополияға қарсы ... ... боп ... 1. ... ЖӘНЕ МОНОПОЛИЯЛЫҚ ТЕПЕ-ТЕҢДІК.
1.1 Монополия түсінігі және оның түрлері.
Монополия бұл ... ... ... 1 ... бірнеше сатып алушы. Ал
енді монополия туралы толық түсінік берейін.
1. өндірісте бір ғана фирма бар ... ... және ... тең емес .
2. ... ... ... барлық сұранысқа жауап беретін ... ... және ... ... ... ие болады, оның ішіне
бағаны бақылау ... ... Бұл ... ... өзі өндірген
тауарға деген бағаны көтеруге толық құқы бар, соның өзінде оған деген
сұраныс төмендемейді.
3. басқалардың ... ... ... жол ... Бұл ...... және ... әдістерімен қамтылған. Мысалға
алатын болсақ, дасқа фирмалардың шығуына ... ... ... бір ... фирмаға сол өзінің тауарына патент беруі немесе қуқық
беруі;
2) тауарды өндіруге байланысты фирмаға мемлекеттік ... ... ... ресурспен қамтылуы . Мысалға алатың болсақ американдық Де Верс
әлемдегі ең ірі ... ... ... ... шығару
өндірісінің көп бөлігін қолына ұстап отыр. 20 – шы ғасырдың Америка
Алюминий Корпорация (ААК)-сы әлемдік боксит өндірісіндегі 100-пайызға
дейін ... ... ... ... бұл ... 1940 ... ... болды;
4) сол фирма (монополост) – ның капиталының ... ... ... ... ... инвестицияны кажет етеді. Фирмалардың барлығы осындай
капиталғы ие бола бермеіді;
5) ... ... ... ... ... ... ретінде
бриллиянты алуғ болады;
Монополист фирманың мінез-қуқын зерттей отырып, мына жағдайларға ... ... ... өз ... сол ... ... ... өзгертпейді деген
сөз;
2) Фирма барлық ақпаратқа ие ... ... ... ... ... тұтынушылардың әсерің таба алады. Басқа сөзбен айтқанда
фирма өз өнімдерінің сұраныс қисығын құрастыра алады. ... ... ... ... ... ... сұранысың дәл
тауып айтады. Сұраныс қисығың біле отырып монополост, өзінң табысын
қалай көбейеу керек егендігін білетін ... ... өз ... кез ... ... орната бермейді.
Себебі оны монополияға қарсы комитет бақылап отырады. Егер ол ... ... ... онда ... ... оған ... ... бағаны көрсетеді. Сонымеи қатар монополист бағаны белгілейтін болса,
онда ол ұсыныс ... ... ... ... ... ... ... бірдей уақытта өндіру көлемін және баға ... ... ... ... ... ... ... проблемасы бар екенін
көруге болады. Әр монополист өз ... ... ... ... тырысады. Олар әрине бағаны ғана көтере бермейді сонымен
қатар жаңа ... ... және ... ... ... бір
оптималды бір шешімге, әғини пайданың оптималды денгейіне ұмтылады.
Нарық құрылымының ерекшеліктерін ... ең ... ... осы қарастырылып отырған нарықтағы фирмалардың ... ... ... ... ... ... ... және сатып
алушылар саны өте көп болады, сондықтан олардың әрқайсысы жеке ... ... ... әсер ете ... Тауардың бағасы нарықтағы
сұраныс пен ұсыныс арасындағы байланыс арқылы ... ... мен ... ... ... ... ... бағасын
тұрақты деп және өздерінің бақылауынан тыс деп ... ... ... ... пайданы ең жоғары деңгейге жеткізу , сондықтан
олар әрдайым ұтымды өнім көлемін анықтауға ынталанады.
Бәсекелесу ... ... өзі ... ... бөлу ... таңдауының бар екендігін көрсетеді. Дәл осы ... ... ... ... ... үшін ... жасайды. Ал
монополия жағдайында тұтынушының алдында бір ғана ірі ... ... ... да, ... да монополистің өнімін пайдаланып , оның
тағайындаған ... ... ... ... ... ... ... болуына оның тауарының ерекшеленуімен қатар , осы тауардың алмастырушысы
аз болуы да әсерін тигізеді.Бұл 1-суретте бейнеленген.
1-сурет. ... ... ... өндіретін тек бір ғана жеке фирма бар және осы
тауарды ауыстыратын ... ... жоқ деп ... , онда ... нарық -
монополия , ал фирма – монополист деп ... ... ... ... ... ... ... оның сұраныс қисығы бір мезгілде
нарықтың сұраныс қисығы болып табылады және ... ... ... ... ... ... жағдайын пайдаланып, тауардың
шамасының бағасын бәсекелес бағасынан әлдеқайда жоғары деңгейде белгілейді
және де бәсекелес ... ... ... аз ... ... ... өз тауарының шығару көлемін өзгерту арқылы ... ... ... ... онда ол монополиялық билікке ие болады деп айта аламыз.
Егер нарықта жеке өндірушінің монополиялық билігі орнықса, онда қоғам
жалпы белгілі шығындарға ұшырайды , ... ... ... ... ... ... , тауарға жоғары баға төлейді. Сондықтан да дүние
жүзінің көптеген елдерінде нарықты ... ... ... ... ... , іске асырылуда. Бұл заңдарға қарамастан әлемнің
барлық елдерінде өндіруші – монополистер бар . ... ... ... ... деп ... кейбір нарықтарды монополиялауға
да мүмкіндіктер туғызылады . Оларды монополиялық ... ... ... ... және де олар кез ... жаңа ... нарыққа кіруіне
мүмкіндік бермейді.
Бұл шектеулер төмендегідей :
1) ірі өндірістің басымдылығы;
2) легальды тосқауылдар ( шикізат қорын , жерді ғылым мен ... ... ... ... , ... жеке ... ... алынған ерекше құқықтар ) ;
3) бәсекелесуді әділетсіз жүргізу .
Ірі ... ұсақ ... ... өте ... бар . ... , ұсақ ... ... көзіне , несиеге
, нарықтық ортаға шығуына ірі өндірушілер тосқауыл қоя алады.
Монополиялық өндірісте ірі фирмалардың ... ... ... ірі ... ... ұсақ ... ... гөрі төмен
болатыны практика жүзінде дәлелденген . Мысал ... ... ... ... тек қана ... ... емес , ... қатар
құқықтық шектеулер де қорғайды. Құқықтық шектеулердің көп тараған түрі –
жеке меншік құқығы . Егер бір ... ... өте ... ... болса , онда бұл фирма монополист болады.Легальды тосқауылдарға
патенттер мен авторлық құқықтар жатады. Жаңалық ашқан адам ... ... ... ол өзіне берілетін ерекше жеңілдіктерге ие бола алмайды . ... ... ... былай түсінуге болады : патентің болса – құқығың
бар , ал ... жоқ ...... да жоқ . Бұл жағдайдың біздің
мемлекетіміз үшін маңызы зор , ... ... ... ... ... ... көбінің мемлекетаралық патенті жоқ болды , сондықтан да ... шет ... ... ... пайдалануда.Легальды тосқауылдың тағы
бір түрі жеке өндірушіге мемлекет тараыпынан белгілі бір тауарды өндіруге
ерекше ... ... ... ... ... ... ұлттық қауіпсіздігі
көзделеді. Көп ... ... ... , қару-жарақ шығару , ... ... ... ... ... бір ... фирмада
өндіріледі.
Монополияның мақсаты – нарықта баға мен ... ... ... мүмкін болатын жоғары табыс алу. Мақсатқа жету құралы ... ... ... ... ... ... баға құрылуын
ұсынады.
Монополияның пайда болуы бәсекені жетілмеген ( жетілмеген ... ) ... ... бәсеке деп еркін бәсекенің шарттарының кем дегенде біреуі
орындалмайтын рынокты айтады.
Жетілмеген ... үш ... ... ... ... ... таза ... бәсеке кезінде нарықта сатушылар мен сатып алушылардың
саны бірнешеу болады. ... жаңа ... ... болады- өнімнің
дифференциясы , яғни ... ... оны ... бәсекелестің ұқсас
тауарларынын айырып тұратын қасиетінің болуы. ... ... : ... ... , ... ... сатудағы жақсы шарттар , дүкеннің жағымды
орынға ... , ... ... ... және т.б. ... ... артықшылықтарға ие бола отырып, дифференциалданған өнімнің
иесі ... бір ... ... болады және бағаға әсер ... ие. ... , ... сату ... ... ... , ... – фирмалар көп болады да, олардың әрбіреуі рыноктық бағаны
шектелген ... ... ... – бұл ... ... ... ... монополия нарықта ешқандайсыз бәсекелестерсіз бір ғана сатушы
болған кезде пайда болады.Осының ерекшелігі , ... өз ... өте ... ... ... ал ... ... баға тек төлем қабілеттік
сұраныспен шектеледі.Кейбір ... ... тек бір ғана ... ... Ол ... деп ... ролі экономикада екі жақты . Оның ... ... ... ... жоғары сапасымен ерекшеленеді , ал ірі
масштабты өндіріс шығындары азайту мен ... ... ... жағы ... ... үстемдік етеді және монопольды жоғары
баға арқасында жоғары пайда ала отырып , өнімді шығаруды шектейді. ... , ... жоқ ... , ... ... ... есебінен
тиімділікті жоғарылату ынтасын жоғалтады.
Осыны ескере келе , мемлекет бәсекені қолдай отырып , монополизмге
қарсы тұруға ұмтылады. Бұл үшін ... ... ... ... заңдар
қолданылады, яғни бәсеке мен монополияның ... ... ... ... ... ... заңдар пакеті қабылданады.
Бәсекені әділетсіз түрде жүргізудің негізгі түрі – демпинг –
бәсекелесін ... ... ... ... ... төмен бағамен сату.
Ірі фирмалар – олар ... мол ... . ... ... де ... ... да тауарларды өздеріне тиімсіз бағамен
ұзақ уақыт сату арқылы , ұсақ ... ... ... Ұсақ ... ... ... соң , ірі ... бағаны көтере отырып, өз ... ... ... ... әділетсіз жүргізу қадағаланады.
Нарықты монополиялаудың ... ... ... ... ... ... Жабық монополия . Ол бәсекелестіктен заңды шектеулер көмегімен
қорғалған.
2) Легальды тосқауылды . Бұл өкіметтен алынған ... ... ... ... Табиғи монополия . Белгілі бір көлемдегі өнімді бір ... , оны екі ... одан да көп ... ... ... ... саласы.
4) Ашық монополия . Берліген тауарды өндіретін тек қана бір фирма
болып және оның ... ... ... ... жоқ ... ... – пайданы ең жоғарғы деңгейге жеткізу.
Сонымен, монополия дегеніміз – басқаларды шеттетіп ... ... ... ... ... және оның көрсеткіштері.
Бәсекелестік нарықта жеке өндіруші тауардың нарықтық бағасына әсерін
тигізе алмайды, баға шекті шығын деңгейінде ... ... ... бағасына әсерін тигізсе және баға шекті шығындардан ... ... ... , онда біз жеке ... ... бар екендігін айтамыз . Ал монополиялық ... ... ... , Абба ... ... қолданады. Ол былай анықталады :
P - MC
P
Берілген коэффициент нарықтағы тауардың бағасының шекті шығындардан
ауытқу деңгейін анықтайды және оның мәні 0-ден 1-ге ... ... ... мәні ... ... ... монополиялық билік солғұрлым
күшті болады. Монополистің тепе- теңдік жағдайында :
P ۰(1 / E + 1 ) = MC ... біле ... , ... көрсеткішін мына
түрде де жазуға болады :
P - MC 1
P ... ... : ... ... ... ... жағдайларды
тұрақты деп ұйғарғанда , сұраныс икемділігіне кері пропорционалды болады ,
демек , өнімге ... ... ... ... монополиялық билік күшейе
түседі.
Бәсекелес нарықпен салыстырғанда монополист – өндірушілер тауардың
бағасын жоғары деңгейде белгілейтінін және ... ... ... аз
көлемде ұсынады. Осы жағдайдың нәтижесінде тұтынушылар тауар үшін жоғары
баға төлейтін болады , ал бұл ... ... ... деп ... ... нашарлатады. Демек , монополиялық өндірушілер қызметі
қоғамға белгілі бір дәрежеде ауыртпашылық түсіреді , әрі өмір сүру ... ... ... ... ... , ... ... бәсекелес нарықтан монополиялық нарыққа көшу кезіндегі жалпы
ұтымдары згеруін салыстыра отырып бағалаймыз. Қарастырып отырған фирманың
монополия ... және ... ... ... ... ... ... деп ұйғарайық.
Онда біз графикте бәсекелес фирма мен монополист өндірушінің тепе –
теңдік жағдайын көрсете аламыз.
2-суретте монополиялық баға мен өнім ... ... Р және Q ... ... өнім ... ... Р және Q деп ... Енді
бәсекелес нарықтан монополияға ауысқан уақытта тұтынушылардың жалпы ұтымы
қалай өзгеретіндігін есептейміз: ... ... Р ... Р – ге ... ... ... осы тауарды тұтынуды Q – дан Q – ге ... ... ... Q ... . Монополияның әлеуметтік ауыртпашылығы.
Тауарды жоғары деңгейдегі бағамен сатып алғанда тұтынушылардың кей
бөлігі А тікбұрышы ауданы шамасындағы ұтымдарынан ... Ал ... ... ... ... ... тұтынушылар В үшбұрышы ауданына тең
болатын ... ... ... ... мөлшері ( А + В ) –ға ... ... ... жоғары бағамен сата отырып , қосымша пайда алады, ол
графикте А ... ... ... ... ... Q - ден Q – ге ... монополистің пайдасын С үшбұрышына ... . ... ... ... ( А – С ) – ға тең ... Монополистің
пайдасын тұтынушылардың көрген зиянының көлемін алып тастаймыз , сондағы
( В + С ) – таза ... ... ... Бұл ... ... ... әлеуметтік зардабы деп атаймыз. Сонымен, неғұрлым тұтынушы ұтымының
көп бөлігі ... ... ... болса, солғұрлым ... ... көп ... ... 2. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ МОНОПОЛИЯЛЫҚ РЕТТЕУ.
1. Мемлекет тарапынан монополияны реттеу .
Көптеген елдерде жеке ... ... ... ... ... заңдар қабылданып, олардың қызметтерін реттеуде әр ... ... ... , « ... ... баға» белгілеу ,
салықтар және т.б.
Монополиялық фирмалар нарықта билік,үстемдік ... ... ... ... ... ... ал өнім көлемін солғұрлым
төмендететінін білеміз. Көпшілік елдерде жеке фирмалардың ... ... үшін ... ... ... және оның ... жөндеу
үшін түрлі реттеу механизмдері қолданылады. Осы ... бірі ... , ... және салық салу. Енді осы айтылған тәсілдер монополиялық
фирмаға қалай әсер ететінін ... ... ... ... ... билігін жоғары деңгейдегі
баға қою арқылы реттеуді көрелік . Бұл баға ... MR=MC ... ... болу ... . Енді бұны ... ... көрсетейік .P , Q
- монополистің тауарының бағасы мен өнім ... ... Q Q ... ... ... мемлекет тарапынан реттеу болып, тауарға Р бағасы қойылды
делік. Соның нәтижесінде тауардың бағасы ... ... гөрі ... оның ... Q -ге ... ... реттеу механизмі бұл жағдайда
нарыққа оң әсерін тигізіп тұр, бірақ бұл әдістің ... ... ... ең ... деңгейі бәсеке нарығының бағасына келіп тіреледі, одан
әрі баға төмендесе , өнім ... ... ... ... ... ... ... әсерін тигізеді. Монополияға бағаны Р -нан
жоғары белгілесе,ондай жағдайда да баға ... ... ... ... Сондықтан бағаны реттегенде Р бәсеке бағасынан жоғары , ал
монополия ... ... ... ... P < P < ... ... салудың монополияға тигізетін әсері. ... ... ... деп ... ... тарапынан монополиялық өндірушіге
қосымша салық салынды дейік.
3-сурет. Монополиялық фирманың тауарына салық салу.
LRMC – шекті шығын;
Т - ... және Q - ... ... ... ... жағдайы , ал P
, Q - салық ... ... баға мен өнім ... ... ... ... LRMC салық көлеміне тең ... ... ... , ... салық мөлшерін өндіруші өз шығындарына қосады : LRMC ... ... ... кейін тауардың бағасы да жоғарылайды , ... ... ... ... ... ол салық шамасынан аз болады Р - Р
< Т.
Жетілген ... ... МС ... ... ... ... салық
салынса , баға салық мөлшеріне өсетіні белгілі. Ал монополия кезінде баға
салық ... аз ... ... тұр, ... ... ... ... механизмі арқылы реттеу оң нәтиже береді.
2.2. ... ... ХII ... ... ... ХVII ... ... әрекет
еткен классикалық капитализм өз дамуында үш кезеңнен өтті :
Монополияға дейінгі капитализм ( ХVIII - ХIХ ғ. аяғы ): ... ... ( ХХ ғ . басы ) – ... ... өндірісі мен ... ... ... ) ірі ... ... ... ... дамуының үш сатысы бөліп көрсетіледі :
1 . ХIХ ғ . 60 – 70 ... . Бұл ... ... енді ... бірен – саран құбылыс болып табылатын ( 1865 ж . Германия – ... , 1870 ж. АҚШ – та 1 ... ... ... ).
2 . II ... 1873 ж. ... ... дағдарыстан кейін басталып
, ХIХ ғ . соңыны дейін жалғасты . Бұл ... ... ... ... ... себепші болды және өндірістің
шоғырлануына ықпал етті. 1887 ж. Германияда 70 ... ... ... , осы
кезеңде де монополиялар айырықша құбылыс болып табылмайды әрі экономикада
шешуші роль ойнамайды .
3 . III ... ХIХ ғ. ... ... . 1900 – 1903 ... ... ... ... ... ие ... көптеген
монополиялық бірлестіктер пайда болды. 1911 жылы Германияда 600 картель ... ... – бұл жеке ... ( жеке , ... ... ... ... әрі салаларға , нарықтарға және ... ... ... баға қойып , монополистік пайда табу ... ... ірі ... ... ... ... ... формалары:
1 ) Қарапайым бірлестіктер ( конвенциялар , пулдар , ... ) – ... ... түрлі атаулары бар ) – бұл баға ... ... . ... мүшелері өз мойындарына тауарларын бірыңғай ... ... ... .
2 ) ... - ... бір ... ... кісіпорындар
бірлестігі . Ол олардың өндірістік және коммерциялық дербестігін ... ... ... ... ... сұрақтар ( бірыңғай монополиялық
жоғары бағалар тағайындау ; ... ... ... бөлу ; ... ... ) ... ... қарастырады.
3 ) Синдикат - бұл ... бір ... ... ... коммерциялық дербестігін жоққа шығара отырып
біріктіру ( өнім синдикатқа тапсырылады, ал ол ... ... ... ... Трест - бұнда өнеркәсіптің бір немесе бірнеше саласының бірқатар
кәсіпорындарының меншігі мен басқаруы олардың ... та ... ... ... ... ... біріктіріледі .
5) Комбинат - макроэкономиканың түрлі , бірақ бір- ... ... ... ... Концерн - бұл мкароэкономиканың бірқатар ... ... ... ... алу ... ... бақылау орнату жолымен
біріктіру .
Капитализмнің монополистік сатысы ( ол « империализм» деп те аталады
) мынадай ... ... ... ... әкеп соғатын өндірістің шоғырлануы;
- қаржылық капиталдың үстемдігі ;
- капиталдың сыртқа шығарылуы ;
- әлемнің экономикалық бөлінісі ;
- ... ... ... және оның шегі үшін ... ...... капитализм ( ХХ ғасырдың екінші жартысы )
- өндіріс пен ... ... ... жөніндегі айрықша комитет ретінде
көрінетін мемлекет реттейді . Буржуаздық ... ... пен ... ... ... , ... ... , дотацияларды
анықтайды , кредиттер ашады , протекционистік саясат жүргізеді .
Мемлекеттік – монополистік капитализм - капитализмнің ең ... ... ... сатысы . Мемлекеттік монополистік ... ... ... ең ... даму ... болып табылады .
Мемлекеттік – монополистік экономиканың айрықша табиғаты мынада:
1. Ол монополистік ... ... ... ... .
2 . ... ... ... процесіне қаржылық олигархия мүдделеріне
сай тікелей араласуы.
• мемлекет өз ... ... , ... ... ... ... , ауыл шаруашылық фермелерінен
өнеркәсіп тауарларын ... ... ... ... ... араласады ;
• мемлекеттік бюджет арқылы ұлттық табыстың елеулі бөлігі ...... ... ... ... ең ... ... қамтиды:
а ) өнеркәсіптік дамыған елдердің ішкі экономикасы саласын;
ә ) әлемдік экономика сферасын.
3. Экономиканы милитарландыру.
Ол ... ... ... ... ... өнімдерін негізінен мемлекетке арнап шығарады.
4. Мемлекеттік реттеу және бағдарламалау .
• мемлекеттік капитал салымдары және мемлекеттік сатып алулар;
• ақша-несие саясаты;
... мен ... ... ... бағдарламалау.
5. Әлемдік шаруашылықта мемлекеттік – ... ... ... өз ... ... ... ... кепіл беру арқылы экспорттық ... ... ... ... ... ... өз есебінен капиталды сыртқа шығаруды іске асырады
және сол арқылы монополияның тауарлық экспортын тездетеді;
• мемлекеттің ... ... ... ... ... халықаралық мемлекеттік – монополистік одақтарды құру.
6. Ғылыми зерттеулерді мемлекеттік қаржыландыру.
Капитализмнің әр жаңа сатысы қоғамның қоғамның өндірістік күштерінің
сапалы секіруін және ... ... ... ішкі ... күшеюін білдіреді.
2.3. Монополияға қарсы заң
Монополияға қарсы заң жинағы Қазақстандағы жаңа ... ... ... ... заң жинағының «нәтежелі жұмысына» күдікпен
қараймыз. Басқа дамыған елдерге қарағанда ... ... заң ... ... ... әсер ете ... ... дегенмен,
Республикада Қ.Р-нын Президентінің жарлығы, үкіметтің ережелері теқ қана
қоғам үшін ... емес ... ... монополияға қарсы органдарға маңызды
септігін тегізеді.
Мысалға үшін Қ.Р-нын Конституциясында «кез келген кәсіпкер ... ... ... жеке меншігіндегі заттарды заңды түрде қолдануға құқы бар,
монополия ... ... ... және ... ... деп ... жылдың 11 маусымында Қ.Р- сында осы облыста ең алғашқы арнайы
«бәсе келестіктің дамуы және ... ... ... ... ... заң ... ... өзі заңгерлердің «бәсекелестікті
қорғау және қолдау» керек екендігінен туған мәселе болатын.
Заң бойынша әділетсіздік ... деп ... ... ... ... ... ... кәсіпкердің қызметіне шек қою;
3) бәсекелестердің әділетсіз келісімдері;
4) топтық ... ... ... ... ... ... заңның бір әлсіз жері ... Ол ... ... ... және монополия баламы түсініктер болып табылмайды. Бұлар
нарықтық экономиканың әр-түрлі даму деңгейлері. Монополия – ең ... ... ... өсіп ... ... ... монополияны мемлекеттік реттеу мыңызды орын
алады.
1998 жылы Қ.Р-нын ... ... ... ... ... ... болатын.
Азаматтық кодекстің 2-ші бабынды «мемлекет кәсіпкерліктік ... және ... оған ... ... деп жазылған. Заңды және
бәсекелестікті бұзуға, тұтынушылардың заңды құқықеарың бұзуға бағытталған
монополия қызметі заңмен ... ... ... ... саясатта жазалау шараларыда қолданылады.
Мысалға: әкімшілік кодексте ... ... ... әдістемелік
бәсекелестік, нарықтағы жағыдайың жеке басына қолдану, монополияға ... бұзу ... ... және ... ... деп жазылған.
Шаруашылық субъектілердің қызметі мен, меншік формасына ... ... ... ... ... ... Егер заң ... тіркелсе, онда субъектінің қызметы тоқтатылады. Меммлекет фирманың
қаржылық – ... ... ... тек ... ... және ... бұзбауын қадағалайды.
1993 жылы Қ.Р-нін Президентінің жарлығымен мемлекеттік «монополияға
қарсы комитет» құрылды.
1994 жылы бұл ... 4 ... ... болатын. Олар:
монополияға қарсы саясат; ... ... ... құқықтарың қорғау;
шағын бизнесті қолдау. Бұл комитет Қ.Р-сынін экономика және ... ... ... ал 1998 жылы ионополияға қарсы ... ... және ... ... ... ... ... ортарарына таман Қ.Р-нын Президенті өзінің жарлығымен
энергетика, ... және ... ... ... қана коймай, өз
алдана орталық атқарушы орган статусын беріп, Қ.Р-сынын табиғи монополияны
реттеу және бәсекелестікті ... ... ... деп ... ... ... ... бағасын реттеп отырады. ... ... өзі ... ... бағасың жоғарлатқысы келсе, онда
ол комитетке барлық есеп материалдарын тапсыру керек.
Мемлекеттін, табиғи монополияны реттеу ... ... бір ... ... ... ... өсіруге рұқсат беріп немесе қайтару
шешімін беру керек.
Фирма неиесе компания заңды бұзса, бағаны комитет келісімінсіз ... ... ... ... тапса, онда оларға экономикалық ... Екі жал ... ... ... ... пайда бюджетке құйылады.
Сонымен қатар, суммамен бірге бюджетке сондай мөлшерде айыппұл ... заң ... ... ... онда ... 3 есе ... ... фирманың баға бұзуы болып төмендегілер табылады:
1) өнімге сұраныс болсада, айналымнан алынуы, оның салдарынан дефицит
тудыру үшін ... ... ... ... ие өнім бағасын өсіру (түсіру)
3) орнатылған бағаны бұзу және т.б.
Монополияға қарсы комитет әрқашанда монополист субъектілердің қызметің
меншік формасына байланыссыз ... ... ... ... ... ... ... болып төмендегілер табылады:
1) табиғи монополияның субъектілерінің қызметін реттеу;
2) әділетсіз бәсекелестіктің алдын алу, нарықта жағдайын жеке ... ... ... ... акылы қызмет көрсетуін бақылау;
4) мемлекеттік монополияға қатысы бар субъектілердің қызметін бақылау;
5) табиғи монополия субъектілерінің қызметінің ...... ... яғни ... қорғау.
Қабылданған бағаны, заңды бұзғаны үшін, заңға тартылған монополистер
бюджетке 115 422 595,7 теңге құйу керек еді. ... ... ... ... 352,6 ... ... ... заңды бұзғаны үшін айыппұл бюджетке көо
түсу керек десек, ең алдымен мопонолистерге байданысты заңды күшейту керек
және де ... яғни пара ... ... салу ... ... кеткендей шаруашылық субъектілер арасында заң бұзу
әрекеттері көп ... ... ... ... ... ... ... мына
фактілерді анықтады. Тіпті электр энергияға қарыз болмаса да, ... ... ... ... ... оборудования» АҚ элекр энергиясынан мұқтаждық
көріп келеді. Ең басында элекр ... ... бір ... берсе,
кейіннен энергия беруді мүлдем тоқтатқан көрінеді. ... ... ... ... тоқтатып, ал жұмысшыларын ақысыз демалысқа жіберді.
Осы сәтте фирма – монополист фирманың энергияға ... ... қана ... осы ... ... ... шығындарының орның толықтай
толтыру керек. Егер монополист толтырмаса, онда келісім шарт ... ... ... ... ... ... ... бұзылуда. «Қазақстан әуе
жолы» авиа компаниясын текскрген кезде келесі фактілер анақталды. Нақтырақ
айтсақ, щетелдік ... ... ... ... немесе ТМД-ның
азаматтарына сатылатын билеттен қымбат екендігі анықталды. Қ.Р-ның «тавиғи
монополия туралы » ... ... ... қарама – қаішы. Ал бұл
заңда былай жазылған болатың «кез ... ... ... комитет орнатқан
бағаға сәйкес қызметті немесе тауарды ... ... ... заң ... ... жиі ... ... монополия туралы » заңына сәйкес баға (тариф) орнату
арқылы табиғи монополияның шаруашылық қызметін реттейді.
Жаңа заң бойынша ... ... ... ... ... клмейтін басқа бір фирма (компания) тартуға ... ... ... ... ... ... ... зейнетақылық, сақтандыру компанияларынаң қурамынан шығуын
талап етті.
Қазір монополияға қарсы комитет жаңа жобаны ... ... ... пен тұтынушылар арасында келісім шарт жасасуы. әзірге мұндай
жобы жүзеге аспай отыр. ... ... ... ... ... ... етеп алмайды, кейде соттарда көмектесе
алмайды. Егер бұл жоба жжүхеге асса, онда ... ... ... 3. ... № 1.
| Q | P | TR | MR |
| 1 | 20 | | |
| 2 | 18 | | |
| 3 | 16 | | |
| 4 | 14 | | |
| 5 | 12 | | |
| 6 | 10 | | |
| 7 | 8 | | ... ... монополистің өніміне деген сұраныстың өзгеруін
сипаттайтын мәліметтер көрсетілген.
Мұнда , Q – сұраныс ... ;
Р - ... ... ... ... қолдана отырып , монополистің жалпы түсімін
( TR ) , шекті түсімін ( MR ) ... ... ...... ... деген сұраныс өзгермей қалды , келесі кестеде
шығарылатын өнім көлемі мен ... ... ... ... ... Qs | 0 | 1 |2 |
| 1 | 20 | 20 | - |
| 2 | 18 | 36 | 16 |
| 3 | 16 | 48 | 12 |
| 4 | 14 | 56 | 8 |
| 5 | 12 | 60 | 4 |
| 6 | 10 | 60 | 0 |
| 7 | 8 | 56 | - ... №2.
1)
Qs |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 | | TS |40 |90 |130 |160 |200 |250 ... |440 | | MS | - |50 |40 |30 |40 |50 |60 |60 |70 | ... |0 |1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 | | TS | - |80 |60 |40 |20 |0 |-20 |-40 ... | | MC | - |50 |40 |30 |40 |50 |60 |60 |70 | |
Qm =3 мың дана , Pm =60 ... ) П= TR – ... мың теңге
4 ) Qk = 4 мың дана , Рк =50 ... ... =10 дана , Pm=2200 ... Пm =15000 ... ... бағалық дискриминация саясатын жүргізсе , онда ол
пайдасын штрихталған аудан көлемін ... = ... ... = ... ... = S + S = 6250 ... жұмысты аяқтай келе мен мынадай қорытындыларға келдім.
Монополия – бұл ... ... ... бір ... рыногы.
Монополиялық өндірісте ірі фирмалардың жұмыс істеуі тиімді, себебі ... ... ұсақ ... ... гөрі төмен болатыны
практика жүзінде дәлелденген.Монополияны тек қана экономикалық шектеулер
ғана емес, сонымен қатар құқықтық ... де ... ... өндіруші болғандықтан , нарықтық жағдайды
толығымен бақылап , өз ... ... ... ... ... ... жетілген бәсеке саясатын жүргізу нәтижесінде тұтынушы
ұтымын түгелдей иемденіп алады. Бірде-бір тұтынушы ұтым ала ... ... ... ... ... төлей алатын ең жоғары ... ... ...... баға мен ... көлемін бақылау
арқылы мүмкін болатын жоғары табыс алу.
Монополия проблемасы қазіргі күні кез ... ... ... алаңдатып
отыр. Себебі монополия нарықта үстемдік жасаса, ... ... ... ... ... ... монополист шығаратын өндіріс
көлемін азайтып арнайы дифицит туғызып тауар бағасын көтереді.
Монополисттерді қатан бақылауға ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін емес. Сол үшін бәсеке болсын десек, ең әуелі
шағын бизнесті ... ... ... ... ... құтқарып,
оларға еркін қызмет етуге жол беру ... Ол ... ... ... неше ... ... алып тастау керек. Олар: салық полициясы,
санэпидемстанция, өртке қарсы қаупсіздік қызметі органдары. Олардың тексеру
жургізгені ... ... ... жаңа дамып келе жатқан ... ... ... ... ... ... ... алып оларды қинайды. Сонын
кесірінен кәсіпкер заңсыз ... ... ... ... ... несие
жүесің қайта қарастыру керек.
Менің ойымша, табиғи монополия біз үшін қазіргі ... ... ... ... ... емес, тек қаражатты көп қажет ететің
салаларда. Мысалы бізге, қазіргі кезде, бірнеше ... ... ... ... ... бір ірі корпорация құрғаны жөн, өйткені біздің
тауарлар тек еліміздің нарығынды ... ... ғана ... ... ... ... бәсе келес нарығында тауарлар өндіреалатын
боламыз. Ал ... бәсе ... ... ... ... ... өндірісті көтерейік десек мемлекет монополистерге қолдау
көрсете отырып, олардың қызметін қатты бақылауға алуы ... ... ... тұрған ең басты ... ол осы ... ... ... және де алдында айтып кеткендей
монополияға ... ... ... тек ... ... болуы керек,
сондықтан да осы ... ... ... ал басқа салаларды мысалы
күнделікті қажетті тауарларды өндіру саласында олар ... ... ... тағы осы ... адамға маңызды салаларда бәсекелесті ортаны
дамытуымыз қажет.
Әдебиеттер тізімі
1. Г. Нұрмолдақызы Заң ... еді , ... ... ... /Жас Алаш 1998 жыл 6 ... Егеменді Қазақстан Табиғи монополиялардың тарифтері төмендетілді. 1998
жыл 29 тамыз
3. Қазақстан Республикасы орталық атқарушы және өзге де ... ... ... акт ... 2000 №2.
4. Қадырбеков Б. Экономиканы монополсыздандыру реформаның басты бағыты
/Қаржы-қаражат 1996 №5
5. Я. Әубәкіров Экономикалық теория негіздері ... ... ... ... ... ... ... Алматы
Экономика 2000
7. Ж.Қ.Нұрпейісов. Микроэкономика негіздері. Астана, 2001
8. Гальперин В.М.,Игнатьев С.М., Моргунов В.И. Микроэкономика СПб, 2001
9. Экономикалық теория негіздері.Оқулық.- А., ... 1998. – 479 ... ... ... Ф.Н. Жақыпова, Я.Ә. Әубәкіров.- А : Қазақ
университеті, 1999. – 280 бет.
11. Е.Қ. Құдайбергенов, С.Қ.Бекмолдин, С.С: ... ... Оқу ... ... , ... б.
12. Мамыров Н.Қ.,Есенғалиева Қ.С., Тілеужанова М.Ә. Микроэкономика: Оқу
құралы.- А: Экономика , 2000.- ... ... ... ... көп ...

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Монополия және монополиялық тепе-теңдік, Қазақстан Республикасының монополиялық нарығын реттеу31 бет
Микроэкономика пәнін зерделеу186 бет
Монополия және монополиялық билік23 бет
Монополиялық нарық құрылымы25 бет
Нарықтағы монополиялардың белгілері21 бет
Монополистік бәсеке түсінігі13 бет
«Табыс - шығыс» тепе-теңдіктегі толық үлгі. Инвестициялық сұраныс және тауарлы нарықтағы бағалар теңдігі25 бет
Алюминий. Алюминий монополиялары5 бет
Ақша нарығы, оның тепе - теңдік сақтау проблемасы21 бет
Ақша нарығындағы тепе-теңдік10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь