Көпмағыналы сөздер

КІРІСПЕ

1 КӨПМАҒЫНАЛЫЛЫҚТЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ МЕН ЕРЕКШЕЛІГІ
1.1 Көпмағыналы сөздердің тіл білімінде зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Көпмағыналылықтың тюркологияда зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.3 «Құтты білік» пен осы еңбектегі көпмағыналы сөздер турасында ... ...
1.4 Көпмағыналы сөздердің жасалу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.5 Көпмағыналы сөздердің құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.6 Көпмағыналы сөздердің ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.7 Көпмағыналы сөздер мен омонимдердің байланысы мен ерекшелігі...
1.8 Сөздердің конверсиялық және синкретті жолмен жасалуы ... ... ... ...

2 «ҚҰТТЫ БІЛІКТЕГІ» БІР БУЫНДЫ СӨЗДЕРДІҢ КӨПМАҒЫНАЛЫЛЫҒЫ
2.1 Бір буынды түбірлер туралы қысқаша мәлімет ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2 Көпмағыналылықтың психолингвистика тұрғысынан қаралуы ... ... ..
2.3 “Құтты біліктегі” көпмағыналы сөздердің дамуындағы концептілік ерекшеліктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.4 “Құтты білік” еңбегіндегі көпмағыналылық және ол сөздердің қазіргі мағыналық дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.5 Көпмағыналық және жаңа атау арасындағы байланыс (номинация теориясы негізінде) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Зерттеудің өзектілігі XI ғасырда жазылған құнды мұралар осы уақытқа дейін әдеби айналымға енгізілгенімен, арнайы зерттеу нысаны болар сәті сирек. “Құтты білік” еңбегі даналық пен тазалыққа толы. Саналы ұрпаққа берері мол. Бірақ, сондай асыл қазыналарымызды зерттеп, таразылау бүгінгі егемендік жағдайындағы қазақ тілін зерттеу ғылымының өте маңызды міндеті болып табылады. Өйткені, тілді зеттеу сол халықтың мәдениетін көтеріп, тілінің бар мүмкіншілігін оятуға себеп болады. Қазақ тілінің көнеден келе жатқан өткірлігін, икемділігін, мағынаға байлығын, бейнелеу қабілетін ашуға осы еңбектің септігі тиер. Тілдің қалтарысындағы көне сөздерді, олардың қазіргі сөз қолданысымыздағы мағынасымен байланысын анықтау арқылы тамыр алар тарихымызбен сусындарымыз анық. Осы арқылы тілдік қорымыздағы сөздер мағына жағынан сараланып, ұғымдық шектері айрыла түседі. Біздің зерттеу жұмысымыздың да өзектілігі осыдан келіп туындайды.
Жалпытүркілік тектілден бастау алып, өзіндік ерекшеліктерімен, бітім-болмысымен сараланатын, сан ғасырлық дербес даму жолынан өтсе де жалпытүркілік табиғатын сақтап келе жатқан қазіргі қазақ тілінің қалыптасу ерекшеліктерін, өзара туыстық деңгейін анықтауға арқау болып отырған құнды тілдік дерек – Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» еңбегі. Түркi халықтарының ұлттық-мәдени болмысын, тарихи-әлеуметтiк сипатын танытуға қызмет ететiн жалпытүркiлiк танымды жаңғыртып, түркi жұртшылығы арасындағы рухани үйлесiмдiлiк пен тарихи тұтастықты сақтауға жол ашады. Бұл түркi жазба мұраларын зерттеудiң тек түркiлiк тiлтану ғылымында ғана емес жалпы түркi әлемi аясындағы өзектi мәселе екенiн көрсетедi. Қазіргі түркі тілдерінің ішінде көне түркі тілінің фонетикалық, лексика-грамматикалық құрылымын дәлме-дәл қайталайтын бірде-бір тіл жоқ. Тіл үнемі даму үстіндегі құбылыс болғандықтан, бұл – табиғи лингвистикалық заңдылық. «Ескерткіш тілін зерттеудің көп жолының тиімді де нәтижелі бір жолы – ол түбі бір түркі тілінің түбіріне тереңірек үңілу» (Ә. Қайдар). Ескерткіштер тілі мен қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің семантикалық ерекшеліктерін айқындау, түркі жазбаларының тілдеріндегі бір буынды түбір – негіздердің тұлғалық ерекшеліктерін анықтау аталған тілдердің семантикалық құрылымын тереңірек тани түсуге жол ашады. Түркi тіл біліміндегі түбiртану өзiндiк тарихы бар, жан-жақты талданған сала болғанымен, түбiр сөздердiң семантикасын анықтауда әлi даулы мәселелердiң болуы да ескерткiштер тiлiн саралаудың көкейкестiлiгiн көрсетiп, зерттеу жұмысының өзектiлiгiн танытады.
Соңғы жылдары тіл біліміндегі когнитивті бағыттың, тіл бірліктерін танымдық тұрғыдан зерделеу мәселесінің жандана бастауына орай мазмұн мен мағынаға ерекше мән берілуде.
Зерттеудің нысаны – Ж.Баласағұнның «Құтты білік» еңбегіндегі бір буынды көпмағыналы сөздердің мағыналық дамуы.
Тақырыптың зерттелу деңгейі Мағынаға байланысты ғалымдарымыз Қ.Жұбанов, С.Аманжолов, К. Аханов, А. Ысқақов, Ғ. Мұсабаев, М. Белбаева, Р.Барлыбаев, Б. Хасанов, Ә. Болғанбаев, Ш. Мұхаметжанов т.б. зерттеулері бар. 70 жылдардан бері қазақ тіл білімінде сөз мағынасына қатысты біршама зерттеулер жазылды. Атап айтсақ, Ә. Қайдар, Р. Сыздықова, З. Ахметжанова, М.Оразов, Ә. Нұрмағамбетов, Т. Жанұзақов, С. Исаев, Б. Сағындықұлы, Ә.Ибатов, М. Серғалиев, Б.Әбілқасымов, Ш.Нұрғожина, А. Салқынбай, Ғ.Сүлейменова, М. Таева, К. Дүйсенова, Б. Момынова, Қ. Рысбергенова, Б.Тамаева, Г. Смағұлова т.б. ғалымдарымыздың еңбектері.
1 Салқынбай А. Б. Тарихи сөзжасам (семантикалық аспект). Монография. – Алматы: Қазақ университеті. – 309 б.
2 Кеңесбаев І. Смысловой характер слов// Вопросы казахского языкознания – Алматы: 1959. – С. 57.
3 Қордабаев Т. Сөз және оның мағыналары // Қазақ тілі мен әдебиеті. 1958. - №1. - 3 Б.
4 Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы. – А, 1991. – 216 б.
5 Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. Изд.2. - Москва: УРСС, 2001. – 608 с.
6 Виноградов В.В. Основные типы лексических значений слова // Вопросы языкознания 1953, № 5. — С. 10.
7 Гречко В.А.Теория языкознания. — М., 2003. — 375 с.
8 Звегинцева В.А. Семасиология.- Москва.,- 1957. - С.222.
9 www.classes.ru/grammar/24.leksikologiya_angliyskogo_yazyka/-34k
10 Садыкбеков Р. Проблемы многозначности слова в казахском языке., автореф. дисс... канд. фил. наук – Алматы, 1973.- С. 17.
11 www.examen.ru/defacto.html - 79k -
12 Потебня А.А. Из записок по русской грамматике.- М – Л.,- 1958.- Т 4. - 198 с.
13 Уфимцева А.А. Лексическое значение. Принципы семиологического описания лексики. – М.: Наука, 1986. - 239 с
14 Болғанбаев Ә. Көпмағыналы сөз және оның жасалу жолдары // Қазақ және ұйғыр тіл білімінің мәселелері.- Алматы, 1963. – 47 Б.
15 Аманжолов С. Көп мағыналылық және сөз түбірінің бірнешеге жарылуы // Пионер, 1941. - № 4. Б. 22-23.
16 Сауранбаев Н.Т. Қазақ тілі білімінің проблемалары. - Алматы: Ғылым, – 1982. - 349 б.
17 Аханов К. Тіл білімінің негіздері. - Алматы: Санат, 1993. – 97-98 Б.
18 Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. Лексика.- Алматы, 1962.
19 Кайдар. А.Т. Структура односложных корней и основ в казахском языке . – Алматы: Арыс, 2005. – 304 с.
20 Сағындықұлы Б. Қазіргі қазақ тілі. Лексикология. Алматы: Қазақ университеті, 2003.
21 әл-Фараби Әлеуметтік-этикалық трактаттар. Алматы: 1975. – Б. 41
22 Б.Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию. – Москва: Прогресс, 1984. – 397 с.
23 Виноградов В.В. Основные типы лексических значений слова // Вопросы языкознания. 1953. - №5. – С. 3-29 .
24 Апресян Ю.Д. Лексическая семантика. – Москва: Наука, 1974. -366 с
25 Литвин
26 Амосова Н.Н. К вопросу о лексическом значении слова // Вестник Ленингр. университета.1957, № 2 – С. 161.
27 www.classes.ru/grammar/24.leksikologiya_angliyskogo_yazyka/-34k
28 Лещева Л.М. Лексическая полисемия в когнитивном аспекте . автореф. дисс. докт.... филол. наук.- Минск, 1997. – 33 с.
29 www.dialog-21.ru/dialog2007/materials/html/81.htm - 140k -
30 www.durov.com/study/Lexico-140.doc -
31 А.Айғабылов Қазақ тілі морфонологиясы мен лексикологиясы. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 270 б.
32 Бейсенбаева З. Сөзжасам – жүйелі құбылыс // Бүгінгі түркітану және оның даму бағыттары. Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. Алматы: ҚазМемҚызПИ баспаханасы, 2006. – 714 б.
33 Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты – Алматы: 1998. – 13 Б
34 Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері. – Алматы: Ғылым, - 1998. - 32
35 Момынова Б. Газет лексикасы: Жүйесі мен құрылымы. – Алматы: Арыс, 1999. – 224 б.
36 Баялиева Г. XI-XII ғғ. жазба ескерткіштер тіліндегі сын есімдер
37 Алдашева А. Аударматану: Лингвистика және лингводидактика мәселелері. – Алматы: Арыс, 1998. – 213 б.
38 Наджип Э.Н. Тюркоязычный памятник XIV веке, «Гулистан» Сейфа Сараи и его язык, Ч.I. – Алматы: Наука, 1975.- 217 с.
39 Смирницкий А.И. Звучание слова и его семантика // Вопросы языкознания. 1960. - № 5. - С. 113 - 116 .
40 Османова Р.А. Многозначность слова и явление омонимии в лезгинском языке. автореферат дисс.... канд. филол. наук. Баку: АГУ. – 1962. - 20с.
41 Садықбеков Р. Қазақ тіліндегі сөздің көп мағыналығы. филол. ғ... канд. ... дисс. – Алматы, 1973.- 130 б.
42 Ғ.Қ.Резуанова, А.Қ.Резуанов Қазақ тілі (Лексикалық талдаудың жүйелік сипаты). – Павлодар, 2006. – 107 б.
43 Кобозева И.М. Лингвистическая семантика: Учебник. Изд. 2-е – М.: Едиториал УРСС, 2004. – 352 с. (Новый лингвистический учебник.)
44 Чернейко Л.О. Лингвофилософский анализ абстрактного имени. – Москва, 1997.- 319 с.
45 Колшанский Г.В. Объективная картина мира в познании и языке.- Москва,1990. - С. 48
46 Назаров А. Полисемия в туркменском языке. автореферат канд. ... дисс. - Ашхабад, 1974. - 20 с.
47 www.durov.com/study/Lexico-140. doc
48 Пшуков Х.Х Полисемия и омонимия в кабардино-черкесском языке. автореф. дисс. .... канд. филол. наук. - Нальчик, 1975. - 24 с.
49 Ахметов Ә. Түркі тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер.- Алматы: Ғылым, 1995.- 216 б.
50 Семенас А.Л. Лексика китайского языка. - Москва: ИД «Муравей», 2000. – 320с.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
1 КӨПМАҒЫНАЛЫЛЫҚТЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ МЕН ЕРЕКШЕЛІГІ
1.1 Көпмағыналы ... тіл ... ... ... ... ... пен осы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Көпмағыналы сөздер мен омонимдердің байланысы мен ерекшелігі...
1.8 Сөздердің конверсиялық және синкретті жолмен жасалуы................
2 «ҚҰТТЫ ... БІР ... ... ... Бір ... ... ... қысқаша мәлімет………………………....
2.2 Көпмағыналылықтың психолингвистика тұрғысынан қаралуы..........
2.3 “Құтты біліктегі” көпмағыналы сөздердің дамуындағы ... ... ... ... ... көпмағыналылық және ол сөздердің қазіргі
мағыналық дамуы ………………………………………………………………….
2.5 Көпмағыналық және жаңа атау арасындағы байланыс (номинация теориясы
негізінде)
............................................................................
.....
ҚОРЫТЫНДЫ................................................................
.............................
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... XI ... ... ... ... осы ... әдеби айналымға енгізілгенімен, арнайы зерттеу нысаны болар сәті
сирек. “Құтты ... ... ... пен ... ... Саналы ұрпаққа
берері мол. Бірақ, сондай асыл қазыналарымызды зерттеп, ... ... ... ... ... ... ғылымының өте маңызды міндеті
болып табылады. Өйткені, тілді зеттеу сол ... ... ... бар мүмкіншілігін оятуға себеп болады. Қазақ тілінің көнеден ... ... ... ... ... ... ... ашуға
осы еңбектің септігі тиер. Тілдің қалтарысындағы көне сөздерді, олардың
қазіргі сөз ... ... ... анықтау арқылы тамыр
алар тарихымызбен сусындарымыз анық. Осы арқылы тілдік қорымыздағы сөздер
мағына жағынан ... ... ... ... ... Біздің зерттеу
жұмысымыздың да өзектілігі осыдан келіп туындайды.
Жалпытүркілік тектілден бастау алып, ... ... ... ... сан ... ... даму ... өтсе де
жалпытүркілік табиғатын сақтап келе жатқан қазіргі қазақ ... ... ... ... деңгейін анықтауға арқау болып отырған құнды
тілдік дерек – Жүсіп Баласағұнның ... ... ... ... халықтарының
ұлттық-мәдени болмысын, тарихи-әлеуметтiк сипатын танытуға ... ... ... ... ... ... ... рухани
үйлесiмдiлiк пен тарихи тұтастықты сақтауға жол ашады. Бұл ... ... ... тек ... тiлтану ғылымында ғана емес жалпы түркi
әлемi аясындағы өзектi ... ... ... ... ... ... көне түркі тілінің фонетикалық, лексика-грамматикалық құрылымын
дәлме-дәл қайталайтын бірде-бір тіл жоқ. Тіл ... даму ... ... бұл – ... лингвистикалық заңдылық. «Ескерткіш ... көп ... ... де ... бір жолы – ол түбі бір ... ... ... үңілу» (Ә. Қайдар). Ескерткіштер тілі мен
қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің ... ... ... жазбаларының тілдеріндегі бір буынды түбір – негіздердің ... ... ... ... семантикалық құрылымын тереңірек
тани түсуге жол ашады. Түркi тіл біліміндегі түбiртану өзiндiк тарихы бар,
жан-жақты ... сала ... ... ... семантикасын анықтауда
әлi даулы мәселелердiң болуы да ескерткiштер тiлiн ... ... ... жұмысының өзектiлiгiн танытады.
Соңғы жылдары тіл біліміндегі когнитивті бағыттың, тіл ... ... ... ... ... бастауына орай мазмұн мен
мағынаға ерекше мән ... ...... «Құтты білік» еңбегіндегі бір буынды
көпмағыналы сөздердің мағыналық дамуы.
Тақырыптың зерттелу деңгейі Мағынаға байланысты ғалымдарымыз Қ.Жұбанов,
С.Аманжолов, К. Аханов, А. ... Ғ. ... М. ... ... ... Ә. ... Ш. ... т.б. зерттеулері бар. 70
жылдардан бері қазақ тіл ... сөз ... ... біршама
зерттеулер жазылды. Атап айтсақ, Ә. Қайдар, Р. Сыздықова, З. ... Ә. ... Т. ... С. ... Б. ... М. ... Б.Әбілқасымов, Ш.Нұрғожина, А. Салқынбай,
Ғ.Сүлейменова, М. Таева, К. Дүйсенова, Б. ... Қ. ... Г. ... т.б. ... ... ... ... тіліндегі сөз мағынасының кеңеюі мен тарылуы»
(1963), Б. Хасановтың «Қазақ тілі сөздерінің метафоралы қолданылуы» ... Ш. ... ... қазақ тіліндегі сөздердің ауыспалы
мағынасы» (1968) деген диссертациялық ... ... Бұл ... ... ... талқыланады.
Ізденісімізге Б.Сағындықұлының тіл ... ... ... ... аспектідегі зерттеулеріндегі ... ... ... ... ... ... болды.
Бұлардан басқа да тікелей Ж. Баласағұнның «Құтты білік» еңбегіне
қатысты болмаса да, сол ... ... ... ... К. Әбенованың
«Қазақ тілі лексикасының XI-XII ғғ. жазба әдеби ескерткіштерге ... «XI-XII ғғ. ... ... ... сын есімдер»,
Б.Р.Құлжанованың «XI-XII ғасырлардағы түркі әдеби ескерткіштері ... ... ... ... пен ... ... ... материалдары
бойынша)», сондай-ақ Ғ. Резуанованың «Қазақ тіліндегі көп ... ... ... ... ... ... ... диссертациялары қаралды.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері Зерттеу жұмысымның негізгі мақсаты –
«Құтты ... ... ... ... ... даму ... ... тұрғыдан зерттеу, ғылыми негізде талдау жасау. ... ... ... ... ... ескерткіштегі лексикалық мағынаның өзгеру тенденцияларын
анықтау;
... ... ... ... ... анықтау;
– ескерткіштегі көпмағыналы сөздердің санын анықтау.
Осы айтылған ... жету үшін ... ... ашуды
міндет етіп қойдық:
- мағынаға, көпмағыналылыққа қатысты ... орта ... ... ... шолу ... ... ... сөздерді табу, мағыналарын анықтау;
- ескерткіштегі көпмағыналы сөздерді қазіргі қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... мен құрылымын, түрлерін
анықтау;
Зерттеудің ғылыми жаңалығы Бұл зерттеуімізде ХI ғасыр ... ... ... бен ... алар ... ... оның тілдік
ерекшелігін аштық. Бойына бір емес бірнеше мағына ... ... ... жеке-жеке тоқталдық. Ғылыми деректерге, сөздіктерге
сүйене отырып, пікірімізді дәлелдеуге, жүйелеуге ... ... ... ... ... даму жолдары туралы ғылыми тың ой-
пікірлер білдіруге талпындық.
– қазақ тілінде ... деп ... ... ... ... ... ... бар екендігі семасиологиялық ... ... ... емес, көпмағыналық негізінде мағыналық дамуға
жеткендігі көрсетілді;
– бір ... ... екі, үш, төрт ... сөздерге қарағанда
мағыналық жағынан көп өзгеретіндігі айқындала түсті.
Тюркологияда, қазақ тілінде бір буынды сөздердің көпмағыналылығын ... ... ... ... ... болды.
Зерттеудiң әдiс-тәсiлдерi Жұмыста зерттеудiң лингвистикалық әдiс-
тәсiлдерiнiң ... түрi ... ... ... – дәстүрлi
сипаттама әдiсi, тарихи-салыстырмалы, диахронды-синхрондық, тарихи-
семантикалық, ... ... ... ... және ... талдау әдiстерi.
Зерттеудің теориялық және практикалық маңызы.
- көпмағыналылықтың теориялық, әдістемелік және практикалық
мәселелері ... ... ... қарастырылды.
- ескерткіш тілі мен қазіргі қазақ тілінің ара ... ... ... ... теорияға салып, белгілі бір әдіспен зерттеудегі
негізгі ... ... ... ... ету. ... мен ... ... оқу орындарында жазба ескерткіштердің
лексикалық семантикасының тарихын оқытуда, түркi ... ... ... ... ... қазақ тiлiнiң тарихи лексикологиясы
пәндерi бойынша ғылыми курстардан ... ... ... ... ... ... мен ... семинарлар өткiзуге, көмекшi оқу құралдарын
дайындауда септiгiн тигiзедi. Сондай-ақ «Құтты біліктің» ... ... ... ... даму кезеңдерін оқытуда, қазақ ... ... ... ... ... ... түсінуде негіз бола
алады.
Диссертацияның әдістанымдық негiздерi ... ... ... шыққан «Қутадғу білік» (2005), К.Каримовтың
Юсуб Хос Хожиб ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар «Древнетюркский словарь», Э.В.Севортянның 4 томдық
«Этимологиялық сөздігі», 1974-1986 жылдар ... ... 10 ... ... ... ... этимологиялық сөздік, омонимдер сөздігі
т.б. сөздіктерді пайдаландық.
Еңбектің сыннан өтуі Зерттеудің ... мен ... ... ... баспасөз беттерінде жарияланды. Зерттеу негізгі
тұжырымдары 6 ... ... ... ... ... ... ... университетінің Қазақ тілі
кафедрасының мәжілісінде талқылаудан өтіп, қорғауға ұсынылды.
Диссертацияның құрылымы Зерттеу ... ... екі ... ... ... ... пайдаланылған әдебиеттер тізімі және
қосымша көрсетілген.
1 КӨПМАҒЫНАЛЫЛЫҚТЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ МЕН ЕРЕКШЕЛІГІ
1.1 1.2 Көп ... ... ... ... ... жазба ескерткіштерін зерттеген С.Е.Малов,
А.М.Щербак, ... ... ... ... ... Э.Р.Тенишев, Н.К.Дмитрев, К.М.Мұсаев, ... ... бар. Бұл ... ... ... ... ... қатысты мәселелерге арналған. (Малов С.Е.
Енисейская ... ... – М-Л, 1952; ... А.М. ... ... ... ... X-XIII вв. из Восточного Туркестана. – М-
Л,1961; Наджип Э.Н. Исследование по ... ... ... XI-XIV вв.- М,
1989; Насилов В.М. Язык тюркских памятников уйгурского письма X-XV вв. – М,
1974; Гаджиева Н.З. ... ... ... ... М,1975;
Дмитрев Н.К. Строй тюркских языков. – М, 1962; ... К.М. ... ... – М, 1984; ... Э.Н. Наджип ескерткіштер тілін зерттеудің «Детальное
сопоставление ... ... ... ... нам в ... мере
воссоздать историю снановления литературных ... их ... ... ... того, такое изучение облегчило бы нашу задачу по
составлению исторических и ... ... ... и ... ... ... задачу по созданию исторической лексикологии и
т.д.» [38, 18 б.] деп, ... ... ... ... көп ... екі ... сөздің құрамы (буыны);
2. сөздің қай топқа немесе грамматиканың қай класына жататынан ... ... ... ... деп айта ... ... ... «Полисемия
/многозначность/ возникает в силу необходимости звукового выражения новых
понятии при ... ... для ... ... ... языковой
традиции. В основе же развития ... ... ... значения или
одно из значении существующего ... на ... ... по ассосиативной
связи сходных с ним представлении. Поэтому неприложным условием развитие
полисемии является устоичивость ... ... ... в ... ... ... им понятия».
Бұдан ары түбір сөздің көпмағыналылығы тарихи дамыған құбылыс екенін
айта келіп: «Полисемию следует рассматривать как один из ... ... ... ... всего его ядро – корневые слова» - деп, кейінгі
еңбектерінде де ... ... [39, С.14] ... ... ... при всей ... связанной с
упомянутыми выше моментами, ... ... ... в ... ... ... ... того, как бы расщепленной в ... ... ... ... на ... более или менее
анологичные, как бы параллельно расположенные доли или слои, ... ... ... так ... более или менее далеко заходить и ... ... ... ... – деп, А.И. ... ... ... яғни негізгі мағына жеке-жеке бөліктерге бөлінеді және
олар біз ойлағаннан маңыздырақ екенін айтады. Сондай-ақ, ... ... ... ... [40, ... Османованың «Многозначность слова и явление омонимии в ... ... ... ... ... өзгерісіне талдау жасайды.
Көпмағыналылықтың пайда болу жолдарын көрсетеді. Сөздің контексте қолданылу
көпмағыналылықты тудырса, тек бір ғана ... ... ... шектеп,
бір мағынаның көрінуіне мүмкіндік береді.
Сөздің номинативті, бірінші лексикалық мағынасы тарихи тұрғыда танылады.
Бірақ, бұл ... ... қала ... Сөздің қоғам дамуында туындаған
мағыналары көпмағыналылыққа ... ... ... көпмағыналылығы
қолданғанда қиындық тудыруы мүмкін, бірақ әр сөз өз ... ... ... ... ... ... ... бір-бірімен байланысты. Мұнда
негізгі мағына мен одан туындаған сөздер ... ... ат ... ... алынады.
Полисемия тілде төмендегідей себептерден пайда болады.
1. Қоршаған ортаның ... мен ... адам ... мен ... беретін
мағынасының кеңеюінің негізінде сөз мағынасы кеңейеді. Тіл қаншама ... де, ... ... атау тану оңай ... ... «ай» сөзі ... ... мәннен «жылдағы 30 күн» мәнін алған, себебі әрбір отыз күнде
ай жаңарып ... | ... ... ай ... ... ... |
| | ... | |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... сәулесіндей (жарықтығы) |
| | ... ... ... өнім ... |
2. ... жиі және көп ... әсерінен. Мысалы, бас деген сөзіміз
күнделікті қолданыста жиі қолданылады, ... ... ... шегі ... 1. ... басы; 2. пияз немесе сарымсақ басы; 3. мақаланың басы;
4. ақыл (басы жақсы істейді); 5. жанұя басы; 6. ... 7. мал ... ... басы тағы ... мағыналары бар. Лезгин тілінде «бір ... ... кьил – ... ... мағынасы бар екен. Бұл ...... туса ... ... ... ... Адамдар айналасындағыларды аңмен, жануармен
салыстыру негізінде қу адам – түлкі; жуас – қой; ... адам – ... – аю; ... зиянды адамды – жылан; мазасыз – ешкі сияқты теңеулер
қолданады. Қазағымызға жақын жылқы мінез, қой ... қой көз, ат ... ... жиі еститініміз рас. Адам ой арқылы тек жанды затқа емес,
сонымен ... ... ... да ... табуда: тас жүрек, қара тастай түнеру
т. б. ... ... ... пен осы ... ... ... ... білік» бізге жеткен құнды еңбектердің бірі. Оның үш нұсқасы бар
екені білеміз.
Тарихта орта ғасыр ... ... орны бар. ... ... ... ... бастаған тұсына тура келеді. Осындай дін мен мәдениетті, тарих пен
тағылымды, ... мен ... ... пен ... сөз ... шығарма – дарынды Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» шығармасы.
Тұрандықтар «Құт білігі», Ирандықтар «Шахнама», Шығыста «Зейнату үмәра»,
Машынлықтар ... ... ... ... ... ... бұл еңбектің жер-
жерде белгілі болуы оның ... мен ... ... ... ... ... ... көреген, қоғамның қамқоршысы, ... ... ... ... көп ... көріп, сол көрген-білгенін елу
жастан асқанада осы ... ... ... беріп отыр. Түркі тілінде
жазылған мәні мен мағынасы зор, ... ... ... ... ... ... жазылған «Құтты білік»
шығармасында этика, әдептілік, қоғамдағы ... ... ... сөз болды. Ақын мемлекеттің мықтылығы қалың әскерге де,
қарулы күштердің көптігінде ... ... ... ... ... адамдықты сипаттайтын негізгі төрт қасиетті бөліп көрсетті; әділдік,
ақыл, бақыт, қанағат деп бөліп көрсетті.
«Құтты білік» дастаны ... ... он үш мың ... ... Дастанның
үш қолжазбасы бар. Бірі Наманганнан XII ғасырда, бірі Каирдан XIV ғасырда,
енді бірі Гераттан XV ... ... ... да айтарлықтай
айырмашылық жоқ.
Г.Вамбери 1870 жылы ... ... ... ... Оның ... түркі
тілдерімен салыстыра зерттейді.
«Құтты білік» еңбегін зерттеумен көп айналысқан В.В.Радлов еді. Ең алғаш
рет Вена нұсқасының транскрипциясын жасап, ... ... Осы ... ... тағы бір ... табылғандығы белгілі болады. В.Радлов
екі нұсқаны салыстырмақшы болып, сұрау салады. Нәтижесінде Каир ... ... ... жібереді. Екі нұсқа салыстырылып, 1900 ... ... ... ал 1910 жылы ... В.Радлов еңбегі ғылымда
елеусіз қалмады, әрқашанда жоғары бағаланды.
«Құтты ... ... үш ... да ... ... ... ... шығарылды. Ғалым Р.Арат 1942 жылғы Вена, 1943 жылғы Каир,
Наманган нұсқаларын қосып, ... ... ... ... ... ... көне түркі тілінен транскрипциясын қоса берді. «Жүсіп
Баласағұн өз ... сол ... ... ... ... ... ... өлкелер, уалаяттарды өзіне қаратқан ... ... ... түркі тайпаларының бәріне бірдей түсінікті ... ... ... ... – деп, ... өз ойын білдіреді. [95, 158 б.].
Бұл еңбектің тілі көне ... ... ... ... қарлұқ-қыпшақ
тілінде жазылды деп, әр түрлі көзқарастар болды. Ғ.Мұсабаев ... ... ... ... ... ... айтады. [96, 37 б.].
Э.Н.Наджип: «Фактически в этот период, главным ... в XIV в., ... ... ряда ... ... литературных языков. На
смешанный уйгуро-огузо-кипчакской основе в дальнейшем, одни раньше, другие
позже, сформировались современные ... ... ... ... ... и ... [ 97, с.39] деген сөзі де ... ... ... ... ... ... ... мен «Құтты білікте» қолданылған профессионал лексиканы
қарастырған С.Ибрагимов пен М.Асамуддинова 400-ден аса ... ... ... топтастырады: 1) тек қана XI ғ. пайдаланылған ... ... ғ. ... терминдер; 3) бізге жеткен терминдер. К.Мұсаев
терминдер арасында ... сөзі бар, ... ... ... ... ... ... жақындатады, шындығында қазақ тіліндегі етікшіге
ұқсас, мамандық атауын ... сөз ... ... ... ... «бөз-
мақтадан жасалған мата», «көн – тері», «бүр – ... ... ...
төменгі жақ» сияқты бізге толық мағынасын сақтап жеткен сөздер де жетерлік.
Ол турасында ... ... ... ... ... ... өрісі де,
өресі де кең. Күні бүгінге дейін қаймағы бұзылмаған «Ұлың – ... ... ... «Барар жерің Балқан тау, ол да біздің барған тау» деген мақал-
мәтелдер сонау ежелгі көк ... ... ... ... ... ... ... өлшемінің кеңдігін танытып келеді.» дегенді айтады.
Бұл пікіріміздің мәңгілік тасқа басылып қалған қасиетті ... ... мен ... ... ... мен ... «Құла шор» мен «Мойын
шор», «Талас» пен «Есік ескерткіштері» және қағаз бетіне ... ... ... ... ... білігі», М.Қашқаридің ... ... ... ... жазбалары. Осы көркем жәдігерліктерге
қарап, түркілердің жазба әдебиеттердің негізі VII-VIIIғ. қаланған деген
тұжырым жасауға ... ... ... қасиетті бұл мұралар тек түркі
жұртының емес, бүкіл адамзатқа ортақ мәдени ескерткіш және исі түркі ... ... ... ... ... ... табылады [98; 99].
Қазақ тіліне «Құтты біліктің» ... ... ... ... ... белгілі. 2004 жылы академик Ә.Құрышжановтың
аударуымен екінші аударма жасалды. Ә. ... ... ... ... анау-мынау сауаты бар кез-келген кісінің ә дегеннен ... ... кете ... ... емес. Ондай оқушы поэманың мәнерлі сөз ... ішкі ... ... ой ... үйлесе келіп түзілетін жарасымды
үдебарысына жету үшін барынша соған назар аударып, аса бір ... ... ... ... ... оқып үйренген кісіге бұл
еңбектің ... ... де рас. ... ... пен үлкен талап керек.
Сонымен бірге бұл ...... ... ... ... тек ... ... ғана емес, жоғары дәрежелі ғылыми еңбек» [100, 497 б.]
Ә. Құрышжанов аударған аударма тусарсында ... ... ... айтпағанда, Ю. Баласағұниды қазақша сөйлетуінің өзі оның
есімін ... ... ... ... мәдениеті мен әдебиетінің, тіл
ғылымының тарихына жазды» [101, 20 б.] дегенді айтады
К.Ә. Әбенова Ж.Баласағұнның «Қудадғу билиг» еңбегінде 176 ... ... ... бар ... айтады. Біз төменде сол көпмағыналы
сөздердің ... ... ... алып, оның сөздіктерде берілген мағыналары
мен «Құтты біліктегі» мағыналарын беріп, талдадық.
BAI «богатый» Қазiргi ... ... сын есiм ... ... ... «күйеу», «байлық», «баю» ұғымдарын бередi (ЭСТЯ II, 28, ... ... ... ... ... ... қатарына
жатқызады [130, 146 б.;134 б.].
А.Самойлович baj лексемасын bar «наличие» сөзiмен байланыстырады bar
«наличие, есть, ... КЧ. I, 9; КТк. 9; Тон. 14; Он. II, 2; Е. 20, ... oγlum bar üčün ... «Так как у меня было ... ... Е. 20 ... 124) ~ қаз., ... башқ., тат., қырғ., құм., қар. bar. Ескерткiштер
тiлiнде bar сөзi «байлық, мүлiк» ... де ... Ebin ... qop kelürti «үйiн-мүлкiн қалдырмай, көп әкелдi». КТү. 41 (Айд. I,
181). baj ~ bar ... ... ... ... ... ... ... жасырын синкретизмдер қатарында қарастыруға негiз
болады. Ортақ мазмұн *ba тұлғасында ... [136,70 ...... ... т.б. түбiр сөздерге сүйенiп, қазiргi
түркi тiлдерiндегi baγ, baw, ban лексемаларының өлi ... *ba ... с.63] деп ... ... ... ... ... әрқалай болғанымен, сөздің
негізгі мағынасы қатты өзгеріске ұшырамаған.
Көне түркі тілдеріндегі мағынасы:
1. Бай-богатый;
2. перен. богатый, мудрый. [c.79].
В.Радловтың «Опыт словаря тюркских ... ... кир. 1) ... бір бай кіші (каш.) богатый человек; бана ... бір гäдä да – мне все ... ... он или ... ... ... ... – бедный народ я сделал богатым; ул ақылға бай – он ... ... ... ... тюльпан.
2) (кир, каш) хозяин, муж. Байың қайда? Где твой муж.
3) «кир» герой, ... 1) ... 2) ... (осм, крм, ... ком, кир, каш.) 1) ... ... ... (каш) – не радуйся слишком своим богатством.
Байбіше (кир.) 1) старшая первая жена, 2) почетная ... ... ... ... обращаются к мужу [10, ІV, т. Ч 2, с., ... ]. ... Опыт ... ... ... Т. І-ІV, СПб; ... ... түсіндірме сөздігінде»:
Бай1 зат. 1. Иелігінде көп мал-мүлкі бар, ... тап ... ... ... сол бір-екі ай, Қыстың басы бірі ... ... ... ... ... жеп қоям деп, ... күзеуде отырар бай (Абай).
2. Сансыз, көп, мол. Қарағайдың қылқан жапырағы
С витамині мен каротинге бай шикізат ... ... ... ... Мен – ... мен ... байтақ елмін
(Ж. Молдағалиев). 4. Әл-ауқатты, табысты. Ол екі орта мектебі, үлкен ... бай ... ... ... тіл). Фразеологизмдер: бай баласы, байдың
құйыршығы, жері бай, сасық бай, тілге бай.
Бай 2 зат. Әйелдің некеленіп ... ... ері. ... ақ ... еді, ... ... ... сақтауды білмей, ортаға салып
айтып жүруші еді (Б.Майлин). ... ... ... ... ... байдай, байеке, бай-жарлы, бай-жуан, бай-кедей, бай-құлақ, байлы,
бай-манап, байлау, байсымақ, бай-төре, бай-шонжар, байшыл, байшылдық [6, ... 28-42 бб.]. ... ... ... ... ... ... 1-10 т.,
1974-1986.
«Қазақ тілінің сөздігінде»:
Бай І 1.Меншігінде қыруар мал-мүлкі бар ауқатты адам. 2. Өте көп, ... 3. ... ... ... ... ... ІІ. Әйелдің некеленген қосағы, күйеуі. Бұдан ... ... ... бай-бәйбіше, байжанды, бай-құлақ, бай-манап, бай-
мырза, байсымақ, байшыкеш, байсыздық сөздері келтірілген [8, 75-77 бб.].
Байлық 1. ... ... 2. Бір ... мол ... ... негізгі байлығы – мұнай (Асанбаев). Фразеологизмдер: байлығы
асты; байлығы тасыды [8, 77 б.]. ... ... ... ... ред. басқ. Т.
Жанұзақов. – Алматы: Дайк Пресс, 1999. –774 б.
«Қазақша-орысша сөздікте»:
Бай І ист. Бай, ... ... 2. 1) ... ... с ... ... ... хозяйство; 2) богатый, изобилующий чем-л. (біздің)
еліміз түрлі пайдалы кендерге бай – наша страна ... ... ... ... бай байға құяды, сай сайға құяды букв. Богач
льет богачу, овраг оврагу – ... к ... ... на ... набегает;
бай балпақ, жарлы жалтақ – богач в себе уверен, бедняк ... ... ... ... у ... трапеза общая, у бедняков печаль общая;
байдың асын байғұс қызғанады- добро богача ... ... ... малы
ардақты, кедейдің жаны ардақты – богач дорожит своим богатством, а бедняк –
здоровьем.
Бай ІІ. разг. Муж, супруг. ... ти (или шық-, кет-, ... ... ... шық- развестись с мужом.
Бай-бағлан собир. Богачи.
Байбатша уст. Барин, ... ... Бай и ... ист. ... ... к баю.
Бай-кедей собир. Богатые и бедные
Бай-құлақ ист. собир. Богачи и кулаки
Бай-манап уст. собир. богачи, феодальная верхушка
Бай-мырза уст. собир. Аристократы ... бай и ... І ... ... ... ... ІІ ... муженек.
Байсын - выдавать себя за богача.
Байсыра- неодобр. Стремиться выйти замуж.
Бай-төре уст. собир. Сильные мира ... ... ... ... ист. Байский прихвостень, приспешник богачей.
Байшылдық ист. Приверженность идеологии баев
Байшыгеш человек среднего достатка.
Байы- 1) разбогатеть, 2) обогащаться
Байытқыш хим. ... ... [9, с. ... түбірі бай сөзінен шыққан байлық сөзінің мағынасын беруді ... ... ... ... ... достояние. Ел байлығы
–народное достояние; қоғамдық байлық – общественное достояние; ...... ... ... ...... богатство;
байлығы асты – превзойти ... ... ... ...... ... Фразеологизмдер: байлық келерінде танысқан қыздай,
кетерінде қолға ұстаған мұздай- когда ... ... оно ... ... же уходит, то подобно льдинке, тающей в руке; байлық мұрат
емес, жоқтық ұят емес ... не ... ... не ... байлық не
дегізбейді, кедейлік не жегізбейді – что ... не ... ... и что не понуждает есть бедность; байлық атасы – еңбек, анасы –
жер ... ...... мать – ... ... Богатство (букв. богатство и состаяние) [9,
с.114.]. ... ... Ред. ... ... К.Ш. ... ... Дайк Пресс, 2001. – 1005 б.
«Қазақ әдеби тілі сөздігінде» бай, ... ... ... зат. 1. ... ... ... дәулетті әлеуметтік жік өкілі.
Жалпыхалықтық ұғымда бай-есепсіз төрт түлік жинаған мал иесі немесе ата-
бабадан ... ... ... Бай ... ... болдың, шешен болдың,
ел билеп топ бастаған көсем болдың ... ... ... ... ... ... ... топ.
Осыған орай, қазақтың іскер адамдары көрініп, жаңа байлар ... ... ... ... атақты (бетке ұстар) бай; бай бастас,
батыр қандас, би құрақтас; бай ... ... бай ... ... бола ма
екен? байдың құйыршығы; сасық бай; шіріген бай.
Бай 2 сын. 1. Көп, мол, ... ... ... ... ... ... өлең сөзімен дамытуға бай қиял, тапқырлық керек болды
(«Мәдениет және тұрмыс»).
2. Толыққан, ... ... ... ауыз әдебиетінің бір бай жері ... ... 3. ... тасыған, әл-ауқатты, табысты. Қолындағы
сары алтын жалпақ білезігі әйелдің бай ... ... жан ... ... 4. Кен, ауқымды, үлкен. Бай өлкем, армысың! Армысың қарлы
шың! Арайлы шығыстан атқан таңбысың? (М.Мақатаев). ... ... ... ... ... 3 зат. ... Әйелдің некеленіп қосылған күйеуі, ері. Не күн туды
басыңа, Күні-түні жай таппай, Сен ... ... Қыз өле ме бай ... ... ... асты; байлығы жүрді; байлығы ... ... ... ... бар ... ен ... ... байлық;
материалдық байлық; мәдени байлық; минералдық байлық; рухани байлық; сөз
байлығы; табиғат ... ... ... ... ... ... [7, 2т., 598-599 бб.]. Қазақ ... ... Он бес ... – Алматы: Арыс, 2006. – 1-3 Т.
Жоғарыдағы аталған ҚТТС-де байлық сөзі былайша түсіндіріледі:
Байлық зат. 1. ... ... мол ... ... қазына. Мынадай
байлықты қолыңа ұстата берген соң, ... оның ... ... ... Бір ... мол ... ... молшылық. Кен байлығы жерде, сөз
байлығы – елде (мақал). Фразеологизмдер: ... ... бар ... ... кен ... ... ... рухани байлық; сөз байлығы.
Туынды сөздер: байлық- дәулет, байлықсыз [6, 2 Т., 39 б.]. ... ... ... ... ... 1-10 т., ... толковый словарь руского языка» сөздігінде:
Богатый 1. Обладающий большим состоянием, очень ... ... 2) ... ... ... 3) Отличающийся
значительным и разнообразным содержанием.
Богатство 1) Изобилие материальных ... ... ... имущества и т.п.; ... ... 2) ... ... природные ресурсы; 3) Совокупность нравственных ... ... [11, с. 86]. С.А. ... ... ... ... языка. – СПб: Норинт, 2002. – 1535 с.
Шашубай ақынның «Баласы ... ... ... да малға кедей,
сөзге баймын» - деген өлең шумақтары «бай» сөзінің тек қана ... ... ... ... ішкі дүние, білімділік ... ... ... де осы мағына
Әділ ісі кең пейілге сай еді,
Сөзі таза, ... бай еді. 400 – деп ... Ішкі ... ... көп еді ... ... ашып тұр. ... қатар жоғарыдағы
мағыналарды аша түсетін
Халық байып, ел де ... ... мен ... ... ... суатқа. 439
Мені таңдап, үлес берді бай, құтты,
Азар жолдан көтермелеп айнытты. 379 – деген ... ... ... ... сөзінің мағыналары. Бірақ зертеушілер синкретті деп
тапқан «бай» түбірін біз ... ... ... ... бай, бар ... «ба» ... ... жасалған, ортақ бір архисемадан
жіктеледі. Бай ... ... ... – белгілі объектінің,
нәрсенің көптігі, молдығы. Осы өзексема арқылы бірнеше нақтылы ... ... ... ... ... ... әр түрлі
номинативтік белгілері бар сөздер жасалады: ... бай, ... бай, ... ... бай, жері бай, тілі бай т.б.
Бай сөзінің жеке ... ... ... ... ... байланысты. Нәрсенің, заттың бір адамда көп болуына
байланысты, ... сөзі ... «бай ... мағынасына жіктелген. Яғни
адъективация процесі арқылы сын есімге ауысқан. Осы мағынада ... ... ... «бай адам» тіркесіндегі «бай» сөзі конверсиялық сөзжасам
негізінде арнайы мағынаға ие болған.
Анықтауыштық ... ... сөз ... ... алмасып,
«иелігінде көп малы бар, үстем тап, феодал» мағынасын иеленген. «Бай-бай»
сөздеріндегі өзек, ортақ сема ...... не ... ... ... әр ... бай(лық), - жалпылық сема басым, заттың не құбылыстың
көптігі, молдығы. Бай – көп, мол ... ... ... ... ... ... әртүрлі болуына сәйкес сөздер жеке ... ... ... ... ... ... ұғынылады.
Генетика-семантикалық байланыс ортақ сема арқылы айқын көрінеді. «Бай»
тұлғасының «әйелдің некеленіп ... ері» ... ... екінші
мағынадан мотивация нәтижесінде жасалған үшінші ... ... ер» ... пайда болуы, бар болуы, ие болуы семасының бір
қырының жіктелуі. Мұндағы «бай» сөзіне ие ... бас ие болу ... ... ... тұр.
Демек:
1. Бай – бай болу, бар болу.
2. Бай – бай адам, феодал.
3. Бай - әйелдің күйеуі, ері [1, 207 ... ... ... еңбегіндегі көпмағыналылық және ол сөздердің қазіргі
мағыналық ... ... ... «өте ... ... ... «өте ... деп төрт
топқа бөледі. Бұлардың ішінде қазақ тілін «өте ... ... ... [122, с. ... ... Г.А.Абдурахманов жазба ескерткіштер негізінде өзбек тілінің
даму сатыларын, тарихын беске бөліп қарайды:
1. Өте көне түркі тілі.(IY ғ. дейін)
2. Көне түркі тілі ... Ескі ... тілі ... Ескі өзбек тілі. (XIY-XIXғғ.)
5. Жаңа өзбек тілі. (XIXғ. бастап )
«Құтты білік», «Түбі бір түркі тілі», «Тефсир», ... ... ... ... үшінші кезеңге жатқызып, әдеби
тілмен жазылған, ... әр ... ... топтардың тіл ерекшелігін
сақтаған дегенді айтады. Мысалы, «Құтты білік» қарлұқ тілі, «Оғыз-наме»
қыпшақ ... ... ... ... жақын екендігін тілге тиек
етеді [123. 34 б.].
Ғалым К.Мұсаев көне түркі жазба ескерткіштері мен ... ...... ... ... ... тілі [109, 75 б.] ... «орта ғасырлар жазба ескерткіштерінің тілі аралас тіл ... с. 37] ... ... бұл ... ... ... ... деуі де орынды деп
білемін. Ол ... ... ... ... жақын қарым-қатынаста
болды, ақын-жыраулар ел-елді аралап жүріп, ... ... ... ... әсер ... болуы тиіс.
«Құтты білік» тілінде кездесетін сөздер ... ... ... ... бір ... мағынасы кеңейген, екінші жағдайда
керісінше ... ... ... ауысқан. Мәселен, «балық» сөзі XI ғ. қала,
лай және балықтың өзін білдірген; ... сөзі тек қана ... ... ... – жылқы» сөзі төрт түлік атауы болған, кейін бір ғана малға
арнап айтылған [124, 35 б.].
Соңғы кезде ... ... көне ... ... ... тілі ... сол VIII ғасырдың өзінде архаикаланған жасанды тіл еді» деп ашып
айтқан Э.Р.Тенишев ... ... тілі ... ... ... ... ... отличающийся от народно-разговорного языка
караханидов – искусственный литературно-книжный язык ... ... ... ... ... к ... ... Древние памятники тюркского рунического письма по содержанию
являются эпитафиями, весьма ... ... ... но все же ... ... язык этих памятников, в ... ... ... и для VIII в. был в ... мере ... Очевидно, уже в
то далекое время сложилась известная традиция формирования ... ... ... ... ... ... – дейді автор сөзінің
қорытындысында, – это языки искусственно созданные. Они лишь ... ... ... на ... ... ... при изучении
истории современных литературных разговорных ... ... ими ... с ... ... привлекая в основном гипологический
материал»-дегенді ... [125, с. ... ... «XIV ғасырдағы түркі жазба ескерткіштерінің
салыстырмалы лексикасы» атты ... ... сол ... яғни ... ... ... «Хұсрау мен
Шырын», С.Сарайдың «Гүлстан бит ... ... ... ... ... ... ... сақталған сөздер және архаизмдер деп екіге
бөледі. Кей сөздердің мағыналық өзгеріске ұшірағанын ... ... ... ... ... ... ... тілінде
мағыналық өзгерістерге ұшыраған сөздер де кездеседі. Бірнеше ... ... ... бір ... ұмытылған болса, бір мағынасы
сақталған ... ... ... ауысып кеткен. Бір сөздердің мағынасы
тарылса, бір ... ... ... ... ... ... ... түсініксіз, көмескі сөздердің түп-төркінін ашу үшін де
маңызы зор» [126, 72 б.] деп, ескерткіштер тілін зерттеу көп ... ... ... ... ... сөздердің мағыналарының өзгеруін, кеңеюі мен
тарылуын, тарихи-салыстырмалы тұрғыда зерттеу арқылы аша ... Яғни ... ... ... қазіргі қазақ тілімен байланыстыра ... ... ... қол ... Атап ... ... тіліміздің тарихын, даму жолын аңғарамыз;
- сөздеріміздің мағынасын аша түсеміз;
- көркем тіліміз бар екеніне куә боламыз;
- семасиологиялық ортақ ... ... ... ... ... ... ... тарихын жете білу үшін фонетикалық сәйкестікпен бірге сөздердің
семантикалық жақтан ... даму ... да ... алу ... ... фонетикалық заңдар мен семантикалық заңдарды
ұштастыра білу – тіл ... оның даму ... ... ... [17,
332 б.]– деп, К.Аханов тегін айтпаса керек.
О.Н.Трубачев «...Исследование по исторической семантике ... в ... ... роль, и лишь история значения, реконстукция
древного значения слова учит нас считаться с эволюцией ... как ... а не как ... сем или ... ... деп, тарихи
семантика сөз мағынасының даму сатысын мағынасының белгілері емес, ... ... деп ... ... ... мағына мен форманың байланысы
салыстыру мен этимологияда күдік келтірмесе де, әркім әр ... ... ... да, ... бір ... туыс саналады» деген В.Махеканың
сөзін негізге алып, соны ... ... ... ... сайын,
форма да өзгеріп отырады [127, с. 7]. ... көне ... ... ... ... ... мағынасының толық анализін
жасай аламыз.
Қазақ жеріне ислам дінінің кеңінен етек жая бастаған тұсындағы алғашқы
шығармалардың бірі – Ж.Баласағұнның ... ... ... ... ... тіліне жеткен 862 сөздің бір ... ... 2 ... 140 сөз, 3 ... 32 сөз, 4 ... 6 сөз, ... 3 сөз, 6 ... 1 сөз, 7 мағыналысы 1 сөз, Қазіргі қазақ
тілінен бір ерекшелігі ... ... ... ... қытай тілінің
сөздерінің кездесуі. Араб, парсы тілінің элементтерінің жиілеп кездесуі, ... ... ... ... ... ... Араб ... енген төмендегідей сөздерді байқадық.
Ғам /қайғы, көңілсіздік/, дін, дуа /сыйыну/, ләм /араб әрпінің ... ... мал, нұр, тәж, хав ... һад ... соңы/, һаж /қажы/, хақ
/құдай сөзі/, хал /жағдай, мүмкіндік/, хүк ... хұқ/, хас, хат, ... шір ... шәк, шәр ... ... рав /құдай/, рай /беті/, ілм
/ғылым/, әһл /Мұһамедтің ... әмр ... іс/, із ... ... бүрч ... атауы/, ғадр /қадір/, дара /көбейту/, жәбр, жайр, ... ләвһ ... нәфс ... ... ... фазл /тең, лайық/, фарқ
/айырма/, фасл /кезең, ... фиск ... ... ... ... һарф /әріп/, хүкм /үкім/, хылм /ғылым/.
Дастандағы 678 бір мағыналы сөздің 141-нің мағынасы ... ... ... ... өзгерген 141 сөздің 20-сы араб сөзі, 24-і
парсы, 1 сөз соғды, 1 сөз санскрит ... ... ... бір ... ... ... анықтау барысында
олардың көпшілігі көпмағыналы екеніне көз ... Енді ... ... варианттарын көрсетейік:
ав – 130 рет 3 түрлі мағынада ... 1. ... 2. ... ... – 31 рет: а) сын ... 1. аз, көп емес; 2. сирек; 3. кішкентай;
ә) етістік 1. адасу; 2. қателесу;
ал – 163 рет: а) зат ... ... 2. ... ... сын ... 1. ал ... 2. алдау;
б) етістік: 1. алу, қабылдау; 2. бөлу; 3. таңдау; ... алу; 5. ... алу; 6. ... алу; 7. ... алу; 8. жеу ... – 312 рет: а) зат есім: 1. бас; 2. жауапкершілік; 3. ... ... ... басы; 5. бұлақтың басы; 6. биік, шың;
ә) етістік: 1. басу.
Көптеген ғалымдардың көпмағыналық туралы ... ... ... ... ... ... ... анықтап, олардың
мағыналық қасиеттерін қалай тануға болатынын байқайық.
«Құтты біліктегі» бір ... 176 ... ... ... ... көп ... – бір ... сөздерге тән құбылыс. Мысалы, ең көп
кездесетін «к» әрпінен басталатын бір буынды сөздерді ... ... кеч 1. ... 2. кеш; 3. ... өту; 4. ... ұсталу;
2. кед: 1.күшті, мықты; 2.өте; 3.негізді; 4.ерекше, таңдалған; ... ... кез: 1. ... ... қыдыру, кезу;
4. кей: 1. күшті, негізді; 2. ерекше; 3. ... кек: 1. ... кек, ... кел: 1. ... 2. ... ... 3. ... кенч: 1. сәби;
8. кең: 1. кең; 2. жомарт; 3. кең ... кел: 1. ... кер: 1. ... 2. ... 3. ... кес: 1. ... бөлу; 2. қысқарту, үзу;
12. кет. 1. кету, аттану; 2. өту; 3. жоғалу, өлу; 4. күшті, мықты,
13. кім: 1 кім? ... ... кін: 1. ... 2. ... ... 3. ... кір: 1. кір, ... 2. кіру; 3. бату, кіру; 4. байланысу; 5. бастау;
16. кіж: 1. бүркіт;
17. көч: 1. көш; 2 . ... ... көю: 1. күю, ... көк: 1. ... 2. ... 3. ... тірек; 4. тек; 5. көк, көгілдір; 6.
шөп;
20. көм: 1. көму, жасыру;
21. көн: 1. түзулену; 2. көну, ... 3. ... көп: 1. көп; 2. кең, ... 3. ... көр: 1. ... қарау; 2. бағыну; 3. сынау, ие болу; 4. ... ... ... 6. ... алу; ... көз: 1. көз; 2. көру; 3. ауысп. қарау; 4. күлімсіреу; 5. ... ... 6. ... ... 7. ... қою; 8. көз қағу; 9. көз құлақ, көзқұлақ
тұту; 10. көзге іліну; 11. көзге ұру; 12. ... кұ: 1. ... ... ... 2. ... ... күч: 1. күш; 2. ... 3. күш беру; 4. күш қылу; 5. күш тұт.
27. күз: 1. күз;
28. күл: 1. ... 2. ... күн: ... ... 3. күн ... ... күн ... 5.ел күн -
халық;
30. күң: 1. күң, ... күр; 1. ... ... күж: 1. ... үш және одан көп ... ... ... Ол тек бір
буынды сөздерге тән, кей жағдайда екі буынды сөздерден де ... ... ... ... ... онға дейін мағыналық қатар ... ... ... көпмағыналық мүлде болмайтынын айтуға болады. [128]
Сөз мағынасының құдіретін зерттеп жүрген, мақтаныш болар ғалымдарымыздың
бірі, академик Р.Сыздық апайымыз да сөздің ... бір емес ... ... былай деген: «Жалпы тiлдiк норма тұрғысынан алғанда,
сөздiң «лексикалық мағынасы» деген болады, ол — сол сөз ... ... ... мағына. Мысалы, күн деген сөздiң негiзгi лексикальқ
мағынасы (оны ғылым тiлiнде денотатив мағынасы деп ... ... ... беретiн планета» («Казак тiлiнiң түсiндiрме сөздiгi» 5-том, 311.). ... ... ... ... ... ... атуы мен күннiң батуы
аралығындағы уақыт, күндiз» және «24 сағатка тең ... ... жене ... тең уақыт, тәулiк» деген 2-3 мағыналарын да ... ... ... елде оны негiзгi лексикалық мағынадан өрбiген ... ... ... бе, ... ең ... ... ... тілінде өзге де тілдердегі сияқты ай, күн, жер, бас, көз, ... ... ... ... ... ... ... Олардың
бiреуi негiзгi лексикалық не жоғарыда көрсеткенiмiздей, негiзгiге жуық
мағына болады да, калғандары не ... не ... ... ... т.т. мағыналары болады. Айталық, күн сөзiн мезгiл, дәуiр, кез”
мәнiнде (бұл ... аман ... ... ... ... ... (бұрынғы
күнiм бе едi? дегендей), “ауа райы, табиғат құбылысы” ... күн ... ... мағыналарда қолданғанда, күн ... ... ... ... Ал күн ... ... ... күн сөзi “планета”
деген мағынасында қолданылып тұрған тәрiздi болғанмен, бұл тiркесте ол
мағына ... жоқ, ... күн ... ... айналғанда, күн көрiнбейтiн
кез туады, екiншiден, ... бұл ... тiптi күн ... ... емес,
қараңғы шақтың түсе бастаған, тәулiктiң бiр кезеңiнен ... ... ... осы ... күн ... ... “жiпсiз байланып тұр”,
тiркестiң әр компонентi (күн, ... ... - ... мағыналарынан
айырылып, тек бiр-бiрiне қосақталган түрiнде басқа бір мағына берiп ... ... ... ... дене ... ... ... ауыздан
шыққан сөздер жиынтығына да тіл деп атау берген. «Құтты білік» ... ... ... ... ... ... сөздің өзі де тіл
ретінде қолданылған. ... ... ... да ... көз жеткізуге
болады.
Табынар ем жұмсап күшті, білімді,
Келіп ажал, қиды, міне, тілімді. 1139
Сэңә тапнур эрди мэниң бу өзүм
Мунуқы ажал ... ... ... дана ... ... ... ... беземе тіл, сұрамаса!» 946
Билиглиг сөзи сэн эшит узнама
Айытмаса ашну сөзүң сөзләмә
Деді патша: «Бұлайша тіл ... ... ... аппағым!» 1066
Элиг айды Айтолды қодғыл бу сөз
Бу сөз сөзләмәгил айа көңли түз
Өкінумен өкпем бүгін тесілді,
Өлім келіп тіл мен үнім ... ... асғы бар бу ... бу ... ... ... бу сөз ... үн
Көріп отырғанымыздай сөз – тіл болып аударылған, яғни тілдің орнына
сөзді ... ...... ... ... тіл, ... ... алдырмай күзетті тым мықтасын,
Қолын, санын жау білмесін, ұқпасын. 2314
Сүсин кэд көдәзсә тил ычғынмаса
Сүси аз ... йағы ... аз ... йағы ... ап, ... ... ұрын «тіл»,
Содан сұрап, жаудың ойын бұрын біл! 2315
Қатығлану ашну ти алғу кэрәк
Бу тилдан йағы қылқы билгү кэрәк
«Тілден» ... бар ... ... ... да ... мойнын үзіп, басын жұл! 2316
Агар тыңласа өтрү этсә ишин
Йағы бойны йанчса кэтәрсә башын
Сонымен ... ... орта ... ... ... ... ... жайып,
көпмағыналылыққа ие болып сөзбен қатар қолданыста болған.
Кесте 5 – Тіл ... ... ... ... ... Дене ... ... ... ісін |Бу Айтолды олтурды ақру |
|мүше ... ... |
| ... төмен қарап, тілін |Көзин йэркә тикти бәкүтти |
| ... 942 ... ... ... ... дана ... ... аса |Билиглиг сөзи сэн эшит |
| ... ... ... тіл, ... |
| ... 946 ... ашну ... |
| | ... ... жау ... тіл ... ... ... тил қылур қысға |
|ретінде ... ... сэни |
| ... ... ойран басты. |Эсәнлик тиләсә қатығ ба |
| |950 |аны ... ... ... ... – болдым |Бу тил йасы айдың эшиттим |
|құралы ... |аны |
| ... айт: бар ма ... ... асғы ... айу бэр |
| ... 968 ... ... ...... тілді ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... еркі ... ... ... тил ... |
| |980 ... кэрәк |
|Тілі ... |Бұ ... ... ... ... элиг бу ... ... – сый, ...... ... ... әлгин тилин |
| ... 1021 ... |
| ... ... ... тіл ... айды Айтолды қодғыл |
| |қатпағын, |бу сөз |
| |Ей, ... ... |Бу сөз ... айа |
| ... 1066 ... түз |
| ... ... сөз оралды тіліңе, |Нэлүг тилда көрксүз йырур |
| ... ... ой ... діліңе. |бу сөзүң |
| |1068 ... ... ... – сэн |
| | ... |
| |Қол мен ... ұзын еді – ... тил узун ... эрди |
| ... ... |
| ... ... тарылтып тұр |Өлүм кэлди тутты ... |
| ... 1106 ... ош ... ... ... ... бүгін тесілді, |Нэкү асғы бар бу өкүнчүм |
| ... ... тіл мен үнім ... күн |
| |1118 ... ... ... бу сөз |
| | ... үн |
| ... ем ... ... |Сэңә тапнур эрди мэниң бу |
| ... ... |
| ... ажал, қиды, міне, ... ажал ... ... |
| ... 1139 ... ... құралы |Тіл, көңілмен ойлан Алла |Көңүл тил көни тут байатқа|
| ... ... |
| |Бұ күн ... ... істі ... ... ... |
| ... 1263 ... ... – көмек |Бәле түбін жақсылықпен |Бала күч ... сэн эдгү ... ... ... |
| |Ел ... ... ... мырық |Будунуғ сэвүндүргил әлгин |
| |қыл. 1353 ... ... ... ... ... ... сақта |Тилин арсық эл бол |
| ... ... өзүң |
| ... ... қой |Тоқушқа эвмнмәгү кэсгил |
| ... ... ... тіл ... ... ... ... |Тіл (мен) ... ... | ... ... | ... ... | ... ... | ... ... | ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... |
| | |қиу |
| | ... |
| | ... ... тіл – қара ... жауы болар,
Жейтұғын талай басты тауып алар» 952
Бұл ... ... ... құбылыс екендігіне тағы да көз
жеткіздік. Себебі, сөзде ... ... ... ... ... ... Тилиң бекта тутғыл, тишиң сынмасун
(Тiлiңдi тарт, тiсiң сынбасын).
134. Өкуш йаншаған тил ей алмас йағыф
Созiң бошлығ етмә йыға тут ... ... ... тiлдi ... жау деп ... ... ... тiлiңдi тый).
136. Йетар башқа бир кун бу тил башлығы
Тiлiңнiң жүгенсiздiгi бiр күнi басыңа жетедi.
137. Хирадльқ му ... тили бош ... ... ... ақылды деуге бола ма).
«Өзеурей берген өкiнер, тiлiн тыйған өкiнбес», «тiл мен ... ... ... ... ... ... ... өз тiлi - өзiне дұшпан» т.б. Бір
ғана тіл ... әр ... ... ... ... тыю әдептілік пен
білімділіктің шарты ... тіл ... ... көптеген мысалдар келтіру
арқылы адам баласының ой мазмұнын ішкі ... ... ... ... ... ... тек ... гүлденген, ақыл-ой қатынасы дамыған
елдер тілімен салыстыруға болатындай классикалық тіл болған емес пе ... ... ... өзін оқыған кезде, ондағы сөздерді еш ... ... ... де ... алуан-алуан түрлерін
кездестіруге болады [36, 57 б.].
АЙ:
1) AJ I.1 месяц, лупа (светило) jarutti azunqa kunug ham ajiy ... во ... ... и ... (QBH 21)
2 астр. Луна (планета) aj terk cigar Луна, ... ... (QBH ... II. месяц. (мера времени). tukal on sekiz ajda ajdim bu soz полных
восемнадцать месяцев излагал я эти слова (QBK ... ... ... ... |Шат ... ... өтті, ай|1758 Тирилди бу йаңлығ |
| ... ... күн ай |
| ... елді ... бай |Түзү эл қарасы түгәл болды |
| ... |бай. ... ... ... ... ... |383 ... шукры эмди нэкү-тэг |
| ... бұл, ... |
| ... ... ... егер ... болса өзүм йылын хам бу |
| |жыл. |ай ... | Ай ... ... кіреді,|729 Бу ай буржи Саратан бу эв |
| | ... |
| |Бір ... шыр ... |Эви ... хам өзи чэврүлүр |
| ... | ... ... |Бар ... ол ... ... |121 ... тиләк-тәг түзү |
| |қып, ... |
| |Күн мен айды ... ... ... ... күнүг хам айығ |
| |қып. | ... ... ... ай ... |731 ... ма өзүм көр аңар |
|- ай тұрған |деңгейде: ... ... ... ... ... ... |Ара ... илди ара йуқлады |
| |мен ... | ... ... ... ... елдің басшысы
Тыңда, дана не дер екен ел бегі
Ең ... ... ... 1062
Ей, ел басы, ел қорғаушы туыс ер,
Бейқам жүріп кейде кісі у ішер.
2. Халық
Мұндай бегі болған елдің құты бар,
Оның халқы бар ... ... ... ... ... сірә өртке ұқсар,
Оның халқын елді улайтын дерт қысар.2058
Ел қуанса әділ заңға жолығып,
Қуанса әскер күміс пұлға молығып. 2100
3. Мемлекет
Шарап ішкен ... малы ... ... ... ... елі жер ... 2063
Бек әділ бол, қорғамас өз жерін,
Обыр елдер талап жейді өздерін. 2101
«Құтты білікте» ел сөзі «ел бегі» ... ... ... «Өз ... басы ... да, ... тасы болайын», «Көш
басшысы жоқ ел оңбайды, Құралай ... киік ... ... көп ... ... бір ... аяқ, кісенсіз-ақ шалысты,
Көз қарайып, көрмей қалды алысты. 368
Ауысп.
Байқап тұрсам ... ... екем – таң қап ... өзім мен. ... Күнтоғды - әділ заңның құдды өзі,
Ал, Айтолды, қарап тұрсаң – құт көзі 349
Келді ақынның сөзін ... ... сөзі ... көз еді. ... ... ... ... жайтаңдай,
Не қыламын – жау боп шықты сайтандай. 6343
Ақыл –шырақ, көр ... – көз ... – жан, ... ... – сөз ... 1828
Мухаммад йалавач халайиқ бащы
Қамуғ барчаларқа ул-ул көз қашы (8. 50 бет)
Ел көсемі бұ Мұхаммед баста өзі,
Бар ... ол ... ... (5 ... ... – халойиқ боши,
Хамма (ва) барчага у куз-қошдир. (51б.) (өзб)
Әлиг көз ... көр ... ... ... этәр ... (17. ... сөзі тура жолға салғанда,
Іс бітеді екі бірдей жалғанда. (6 б)
Китоб ... қул (ва) ... ... (яъни йулга солади),
Иккала дунеда (кишининг) ишларини созлайди. (53б.) (өзб)
Барур-мэн ажундын эшит сэн өзүң
Өкүш ... ... ма ... ... (76. 58б.)
Бұ жалғаннан кетем, тыңда сөзімді,
Мол ғибрат алғын, ашып көзіңді. (10б.)
Мен дунедан утаман, сен узинг эшит,
Куп ... ... ... ... очгин. (59б.) (өзб)
Кесте 4- Еңбекте кездесетін көз сөзінің мағыналары
|Мағыналары ... ... ... |Ел ... бұ ... ... |Мухаммад йалавач халайиқ |
|Басшысы, |өзі, ... ... |Бар ... ол ... |Қамуғ барчаларқа ул-ул көз |
| ... 8 ... ... ...... көзі, шым |Өйүг чим осуғлуғ болур |
|бұлақ көзі |бұлақтай, ... |
| |Су ... ол ... жер ... сув ... адақ |
| ... 960 ... ... ... ... патша мұның тыңдап |Бу сөзләр эшитти сэвинди |
|көру мүшесі |сөзін, ... |
| ... қып, ... ... екі ... көккә тикти көтүрди |
| ... 1015 ... ... ... ... енді ... ... эрди ишим изилди толу |
|ғайып болу |толғаным, ... эрди ... ... |
| ... ұшты ... ... |
| ... 1057 | ... ... тоймай жидым, байлық |Ажун малы тэрди өзүм |
|Байлыққа ... да, ... ... ... қалып, кетіп барам |Қалыр нәң барыр-мә өзүм |
| ... 1105 ... ... ... үзіп, тұрды ойланып өз |Сөзүн кэсти анча сақынды |
|Көзден аққан |басын, ... ... ... көріп, төкті сонда көз |Ақытты көзүн йаш көр оғлан |
| ... 1143 ... ... |Көз ... өзің ... осы – |Сэн эрдиң мэңә көз йаруқы |
|Жалғызым |хал ... |
| ... ... қош, аман бол, ... сэниңдин эсән эдгү|
| |жақсы қал.1148 |қал ... ... ... бар ... ... |Йэмә йақшы аймыш бу түрк |
|көз жанарындай|қызық ой: ... ... ... нұры – ұлы ... қызы|Көрүр көз йаруқы оғул-қыз |
| ... 1149 |уқы ... ... біреу көзі – тоқ та, |Нэкү тэр эшитгилкөзи тоқ ... ...... ... ... |Өзі – ... ... ... |Туз ... ... ақы эр башы |
| ... 1177 | ... Жол ... ... дана айтатын сөз|Муңар мэңзәтү көрсә өглүг |
|көрсеткіш ... ... |
| ... сөзі көр ... көз |Бу ... сөзи ... ... |
| |болған. 1230 ... ... ... ... Ием, көзі |Эди эдгү ... бу өдкә тэги|
| |қарақты: ... арзу ... бу ... |
| ... ... ... |
| ... 1244 | ... ... ... ... көз ... ... жан үзүлди түнәрди |
|болды ... ... |
| ... шығып, қараңғы түн |Байат аты бирлә кэсилди тыны|
| ... 1498 | ... ... тоқ құл бек болады, тақ | ... ... – | ... жоқ ... ... құл ... | |
| ... 2580 | |
| |Еш ... көз ... | |
| ... | |
| ... оған ... ба- асы.| |
| |1967 | ... тию |Ем-дәрі жоқ кесел – сұқ көз | |
| ... | |
| ... ... ... емші | |
| ... 1968 | ... ... ... өзі біле ... өз ... |
| ... ... ... көзі | |
| |– сын 5536. | ... тілімізде де мақал-мәтелдер құрамында бұл сөздің көптеген ... ... ... ... ... – көңілі соқыр сұлу
Көзден кетсе, көңілден кетеді
Алладан сұрағанның екі бүйірі шығады,
Адамнан сұрағанның екі көзі ... ... ... ... де жас ... (ig) ... (ДТС, с.169) Ескерткiштер тiлiнде «ел» сөзiнiң «қол
(әскер)» мағынасы да кездеседi:
Ескерткіш тіліндегі қол сөзiнiң «дене ... ... ... тобы»
деген екі мағына да бір-бірінен туындап ... ... ... адамның қолы – адамзат іс-әрекетінің негізгі ... ... ... ... «әскер» мағынасы қалыптасқан. ... болу үшін ең ... ... ... ... ... ... керек
емес пе? Себебі, соғыста, күресте жауыңды жеңу үшін іс-әрекеттің ... ... ... ... асады.
Қазақ тiлiндегі «Екі елі ауызға төрт елі қақпақ» мәтеліндегі елі өлшем
бірлік ретінде қол ... ... болу ... ... ой ... енді ... біліктегі» «қол» сөзінің мағыналарын көрсетелік:
1. Дене мүшесі
Ол қолымнан қияметте ұстасын,
Көрсет жүзін – бұ ғажапқа ұстасың! 47
Тілім сөйлеп, ... ... ... мен тілім бір күн өлер, тынығар.6271
2. Әскер
Тәртібі бар аз жақсы ғой көп қолдан,
Көп қол болса ... көп ... ... аз эдгү өкүштә көрү
Тэлим түшти артақ өкүш сү билә)
Көп қол емес, аз қол ... ... қол ... – бес ... ... ... эр ... эр өдрүм кэрәк
Эр өдрүм булунса толум түм кэрәк.)
3. ауысп. Көмек
Сыйынайын, сенде үмітім – сол ... ... ... қол ... 28
Ескертікш тілі мен қазіргі тілдегі «қол «сөзінің ... ... сөз ... даму ... өзгеру барысын байқаймыз.
ҚОЛ І 1. Адамның бір нәрсені ұстайтын, жұмыс істейтін дене мүшесі. ... ... ... ... 3. Жұмыс күші, адам.
ІІ көне. Әскер, жасақ, жауынгер.
ІІІ Жөн, ыңғай, лайық. Бұл жұмыс саған қол емес.Қол көрді – ... ... ... ... [402-403 бб. ]
Сөз мағынасы өзгеріссіз ... ... Бұл ... де ... ... ... қатыс жүзеге асатын іс-әрекет «қол» атауын ала
берген. Соның бірі адам ... ... ... қаламмен жазылатын
қолтаңба. Бір қызығы, компьютермен жазылған жазуды «менің жазуым» деп ... ... ... дегенді қолданамыз. Сонда бұл жерде
міндетті процесс – адамның жұмыс, іс-әрекет істейтін қол қатысуы ... ... сөз ... аясы уәжделу негізінде кеңейіп, «көпшілік,
адам күші» мәніне ие болған. Яғни, «қол-қыл» сөздерінің архитұлғасы ... бір ... ... және мағыналық жағынан дами келе, бір
денотаттың не сигнификаттың әртүрлі сипатын айқындау ... ... ... ... ... Осы ... ... жаңа атау сөздерде –
ұстау, жасау, өндіру, істеу, қылу семалары сақталған. ... ... ... дамуы конверсия нәтижесі [1, 221 б.]
Түн.
1.ауысп. қараңғылық, білімсіздік
Ол қараңғы түнді айырып, жарып та,
Бұ халықты алып шықты ... ... ... ... ... көк ... да, жер, күн ... мезгіл, түн, ай – еркінде. 2
Көкке түмен жұлдыз безеп, күнде өріп,
Қара түнді ... ... күн ... ... ... қарап жүзін сауды,
Еңкейіп Үркер, түннің жартысы ауды. 6090
Ол ұзақ көзі көкте тұрды ... түн ... ... тарап. 6091
Күннің көзін қара бұлт торлады,
Бар әлемде қараңғылық орнады. 4780
Рум қызы бетін ... тұр ... әлем ... шаш ... 4781
Түнді қап-қара шашқа теңеп тұр, күннің өзін Рум қызы деп сипаттаған
Аспан киген қара көйлек ... ... ... – нұр себілді. 4861
Күлді көктің көтеріліп шын қызы,
Жарық болды дүненің шың, құзы. 4862
Бұл мысалда түнді қара ... ... өте ... шыққан, ал күнді
аспанның қызына теңеген.
Күн еңкейіп ұясына тайғанда,
Көмір түсін дүниеге жайғанда 4906
Бұл жерде ... ... ... деп ... еңкейіп, оның жүзі жабылды,
Тұман түсіп, әлем қара жамылды.4922
Келер істі қараңғы түн жасырды,
Жарық күн кеп ... ғой, жә, ... ... ... болған істер жасырын, яғни түн жасырушы, сыр ... күн ... ... ... ... ... ... ҚТТС 10 мағынасы бар, жазу керек
Жаман адам от қояды – ... жоқ ... ... ... ... ... өмір жоқ, өшті ... оты да,
Алыс қалды жігіттіктің аты да. 369
Жол көрсетті адасқан ем, ... ... ... ... ... ... – от ... есіңе тұт,
Жуысаң күйер отқа – келеді жұт. 640
Орта ғасыр ескерткіштеріндегі сын ... ... ... ... Г. Баялиева сын есімдердің көпмағыналығы туралы: ... ... сан ... ... көп ... ... келгенде
бір топ негізгі ... ... ... ... байқалады.
Қалғандарының бәрі ұйытқы болып отырған жиырма шақты ... ... ... ... ... сөз ... ... жай және күрделі
атаулар болып саналады. Сондықтан да бұл топтағы сын есімдер ... ... ... ... дегенмен сөз мағыналарының ... ... ... ... бұл топтағы кейбір сын есімдер ... ... Бұл ... ... ... ... шеңберінің кеңеюуімен байланысты болып келеді. Бірақ ... ... ... сын есімдерге тән қасиет емес. Мұндай құбылысқа ... ... сын ... ... ... ақ түс ... ... символы болса, қара түс керісінше әсер туғызады. Ал қоңыр түс
жаңға жайлы жуастықтың ... ... ... - деп [36, 44 б.], ... ... ... ескерткіштерде сын есімдерді қолдану реті бір болғанымен,
санының аздығын атап өтеді. Түркітанушы ғалымдардың ақ, қызыл, сары, қара
сын ... ... ... ... конверсия арқылы пайда
болған, кейін қимыл, қозғалыс әрекет мағыналары ұмытылып, олардың орнына
заттың сындық мәндері ... ... ... пікірін өз зерттеуіне тиек еткенін
айтады. Ақ, қара, сары, қызыл түс лексемаларның ... ... ... ... ... ... ... қабылдау беруінен көреміз
дегенді айтады.
«Құтты біліктегі» түр-түс атауларының ... AL I. ... ... ... ... butun cin turur hic ali joq uqus разум правдив и
прям, нет у него никакого ... (QBK ... II. 1) ... ... ... Jasil kok sariy al ayi ... надев зеленые, голубые, желтые и алые шелковые халата (OBK 166)
1. смутить, устыдить; 2. обрадовать [С. 31-32]
Ал ... Бұл сөз ... ... ... оранжевый, карий цвет
деп аударылған. Алайда «Қутадгу билигте» күлгiн сөзi ... ... деп ... пiкiр айту қиын. Мысалы, мына бәйiтке назар
аударайық:
6229 ... ал ... ... мәң ... ... ... саңа өз өңи
Нешеме күлгiнге боядың қызыл бетiңдi
Нешеме дүние бердi саған өз бетiн
Бұл бәйiтте ал сөзi тек ... ... ... қойылып тұр. Дегенмен, ал
сөзiнiң мағынасы қызылға қарағанда сарыға жақындау. Мұны ал сөзiнiң ... ... ... ... ... сөзi жүз ... бiрге келгенде де сары жүз (бет) ұқсас қыжалат болу
мағынасын бiлдiредi.
Сондай-ақ бұл сөз әр түрлi түс ... ... түс ... ... ... ... опты ... кәлди ашну иоқуз ал тұғы.
(Шуақ көтерiлдi, жерден ... ... ... одан ... ... түс) 4893 [36, 98 ... АТ I 1) имя; 2) ... звание; 3) название, наименование [С. 64]
1. Адамның есімі, ныспысы
Тұтам өмір таусылатын заман боп,
Ат қалдырар жақсы болып, жаман боп. ... ... өлер өзі – ат ... сөзі ... ... ... ат бар да, жаман ат бар, қарағым,
Сөгесің бе, ... ба ... ... ... ... ат үшін ел ... ... «Юсуб Хас-Хаджиб» деп атады. 63
Түпке жетер осы ат болып табылды,
Нәпсі есігі түгел берік жабылды. ... ... ... ...... боп ... «мылқау» деген ат алар. 171
Ел байыды – заң әділ боп ақталды,
Ізгі ... ... ат ... 288
AC I голодный: keca jatza tanta jana ac turur вечером ... ... ... ... голодным (QBH 103)
♦ ac bol быть жадным, алчущим: jemisi ayu ol anar bolma ac – ... ... не будь ... до них (QBH 129)
AC I
1. открывать, отворять: elig alti acti ogidi bitig ... ... ... и ... (QBH ... ... развеять, разогнать (тучи)
3. завоевать: gilic ursu acsu sana kant ulus ... ... ... ... ... (QBH 157)
4. разрешить (дело), решить: bajat ukmika god gamuy islarig / odi ... acar ... все дела на волю ... ... их ... и реши их
своевременно (QBH 138)
5. доверить, поверить что-либо: konultaki sirrim acar nem sana сердечную
свою тайну доверяю я тебе (QBH ... ... ... бе осы әлде ... ... ... қандай қәлдесің?» 5566
Ашты сонда Көсеміш те сөз сырын:
Кім екенін, тілегін не жасырын. 496
Керек пе: тек ... ... ... не ... ашып ... ... – білім мен ақыл-ойдың тілмашы,
Ердің жүзін ол ашады, ... ... ... ... ... «тоқ» сөзі де еңбекте тура
мағынасымен қатар ауыс палы мәндеде қолданылады.
TOQ
1 Тоқ
2 А.Тоғаю
Бойым оқтай түзу еді, ...... ... енді ... – қоңылтақ. 365
Депті біреу көзі – тоқ та, қолы ұзын,
Өзі – сақы, шүлен еткен нан-тұзын. 1177
(Нэкү тэр ... көзи тоқ ... ... идиси ақы эр башы)
BOL 1) случаться, происходить, совершаться, иметь место; 2) быть ... ... ... 3) ... делаться кем либо; 4) в
служ. значении (111)
bol «быть» (ДТД, 35) МЧ. I, 10; КТү. I; Е. 29; КЧ. 2; КТү. 11: ... joq bolmazun tijin ... ... жоқ болмасын дейiн» (Айд. I, 173) ... ноғ., құм., ... bol; тат., ... bul. ... II, 188).
Бар нәрсенің бәрі – соның жарлығы:
Ол «бол!» - деді, - бола қалды барлығы 3.
Надан адам – ... ... сүле ... ... кел ... үлес ал! ... пәк, ... ұяты молынан,
Істі жаман істемейді қолынан. 1972
«Бекпен жақын болуды сен тілесең, ... де дос ... біл, ей, сен! ... ... аман ... бәрі ... үшін «аз» деген бір дәрі же. 4538
Жұрт ақшаның құлы ... ... ... ... ... ... 1) ... наносить поражение; губить, уничтожить; 2) ... ... в ... ... портить (130)
қаз., ққалп. buz; башқ. boz; ноғ., құм., тат. buwz.
Адам кәні жақсыға жан ... ... бас ... ... ... заң – ... ең басты,
Ел бұзылып, ешбір ісің оңбас-ты. 5612
Айтты және созып сөздің желісін:
«Бұзылмасын бұл уәде, келісім! 4905
Қорқақ адам бұзар шеру шептерін,
Қол бұзылса, ... ... ... ... 2248
Қалың әскер басқармаса – бытырар,
Ондай әскер бұзылар да құтырар. 2266
Шеп бұзуға қайсарлықпан жетер ер,
Қайсар болса, қол рухын көтерер. 2292
BUT 1) ... ... ... ... 2) ... проходить ( о ране, болезни); 3) истощаться (о силе); 4) теряться
(о голосе); 5. перен. киіну, жаман киімін тастау;
2. ... ... ... не – ... өзін ... кейін,
Орғаным – «біткен ісім – осы» дейін. 6322
Жігіттік, жастық өмір өлді-жітті,
Мен шөктім, қарайды күн – бәрі бітті. 6300
«Сүйсе ... – міні де әсем ... орны ... ... ... – таза, сыртым – сұлу іспетті,
Бар тілегім орындалды – іс бітті. 661
CIQ 1) выходить, ... ... ... 2) ... 3) ... отказываться; 4) выступать, выделяться; 5) ... 5) ... ... ... ... ... ... шыққанды,
Өлім келіп, жер астына тыққан-ды! 5103
Үзді сөзін енді патша пақырың,
Бұл Өгдүлміш шығып кетті ақырын. 4827
Хош иісін аспан шашты «еті ... де ... ... ... көтеріп. 4788
Сен шығарсаң атағыңды әз қылып,
Аула көңлін саудагердің мәз қылып! 4333
Туысы бар – сый, құрметке ... ... ... ... ... ... айтыпты шыққан кісі Ыладан,
«Жазу ісі - өнер» - ... бұл адам ... ... ... ... дұрыс
3. Адал
Нағыз Айтты патша: «Сөзің шын, сезімтал-ды,
Сұрайтын тағы да бір сөзім қалды. 967
Бір жақсы бар, туа бітіп анадан,
Әділ ... ...... ... жан ... эдгү ... көр анадан туғуб
Йурыр ул көни чын көр эдгү болуб)
Шын сөзді кімдер естіп сазарады,
Кімге айтса, көңіл шіркін тазарады? ... ... ... сөз ... ... айғу мэңә ай ... бар болу, келу, пайда болу;
2 а. пайда болу (ниет, қызығушылық) 29 б.
Жүріп-тұрам: келермін де кетермін,
Мен ... ... ... өтермін. 732
QAM
1 дәрігер;
2 сиқыршы
Әкел емші, бақсы.., тағы сондайды, -
Өлетінге ешбір емің қонбайды. 1051
(Кэрәк тут отачы кэрәк эрсә ... ... асығ ... эм)
TUZ
І 1 тегіс (МҚ);
2 бірдей, біркелкі;
ІІ ет. ретке келтіру 602 б
Жақсы болса бектер менен ұлығы,
Соған ұқсар елдің әдет-қылығы. 872
(Бэги эдгү ... ... ... ... ... эдгү ... уз.
SOK
І ұрысу (ругать, бранить);
ІІ әскерді бөлу;
ІІІ тізе бүгу [510 б.]
«Кім мақтаулы? ... ... ер, - деп, - ... жан – ер, ... сөк ... ... ... қайу-ул киши өггүси
Ақы өггуси – ул саран сөкгүси)
Йыт ... ЖБ ... ... ... ... ... ... «қашу, безу, зыту» деген мағынасы бар, алғашқысы іс-әрекеттің
нәтижесі болса, кейінгісі – ... өзі. ... ... ... ... берілмегенмен, ондай мағына болған ... ой ... ... өз ... ақын өз ... сол өмір ... ... сөздік қорын түгелдей пайдалана алмасы анық қой. Бір сөздің ... ... бір ғана ... ... де ... ... қазақ тіліндегі кет сөзінің мағыналары:
1. Бір арадан қашықтау, алыстау, ... Мың ... жүз отыз ... ... колхоздан кеттім. (С.Омаров, Өмір). - Әй, Дос, мынауыңа қой ... ... кет ... бе? ... Сергелдең). 2. Есім сөздермен тіркесіп,
бір нәрсенің ... ... ... ... ... ... ... де кетті. (С.Омаров, Әңгім.). Жаз шығып, қар кеткен соң, Жылқыны елге
таман қайта айдайды. (Қозы ... ... ... ... көтеру,
өзіне сенімділігін арттыру қажет, сонда тұтығу кетеді. (Семья тәрбиесі). ... ... ... ... болып өткен жайды білдіреді. Жауымбай қотыр
аттың жүнін жұлып қарады. Күлімдеді: - Енді өлуден ... ... ... Сен ... ... емессің. Екеуміз туыс болудан кеткен адамбыз.
(Б.Тілігенов, Аққайнар). Кенжек шам ... ... ... ... кетуі
мүмкін. Сағатына қарап еді, оннан ... ... Көк ... ... ... көсемше түрімен тіркесіп келіп, қимыл-әрекеттің кенет,
бірден болғанын білдіреді. Жарқын кеше ... ... ... рұхсат алып
еді, бүгін ерте тұрып, қамданып, түс кезінде автобуспен ... ... ... ... ... ұшып ... бір ... рұқсат
өтінді де, қабырғадағы бір есікті ашып, бөлмесіне кіріп кетті (Ж.Тілеков,
От кешу). Нұрлан түсініксіз бірдеңені күңк етті де, ... ... ... ... арасына тізерлеп отыра кетті. (Ә.Тарази).
ot→otačï «лекарь» (ДТД, 77). ... ... ... ... ... қазақ тiлiнде «сынықшы» мәнiн беретiн оташы сөзінің түбiрi от ... ... ... ... ... «от» - ... екiншiлiк
номинация, бұл «от» - «шөп» мағынасы арқылы негiзделген. ... ... ... ... шөп. Яғни ... ... шөптен жасау мәнi арқылы
негiзделiп, ассоциациялық, аналогиялық ... ... жаңа ... ... ... ... деп ... [1.136 б.].
Әкел емші, бақсы.., тағы сондайды, -
Өлетінге ешбір емің қонбайды. 1051
(Кэрәк тут отачы кэрәк эрсә ... ... асығ ... ... кеп, көк ... ... ... жорамалдар жасады. 1043
(Отачы тэрилди тамур эмди көрдиләр
Ул иг ким нэ эрмиш айу ... ... ... ... ... ғ. ... семантикалық теория және семантикалық сипаттаумен қатар
психолингвистика ... ... ... ... с тем по мере ... семантической теории все острее становится вопрос о
психологической ... ... в ней ... ... ... как ... ... значения слова, поскольку
“абстрактная погоня за точностью оборачивается ... ... ... полной его неузнаваемости”» [131, с. 233].
Психолингвистика тұрғысынан сөз абстракты ... ... ... ... адамның сөйлеу қабілетінің бірлігі ретінде – оның жеке сөздік
қоры ретінде қабылданады.
Анкета бермес бұрын қазақ ... ... ... ... ... ... ішнен 20 сөзді алып, сауалнама құрастырдық.
Сауалнамаға бұдан да кең көлемде көпмағыналы ... ... ... еді, ... ... әр түрлі болғандықтан, барлық жасқа қиындық, ойлау
жүйесіне салмақ келмесін деп ... құру ... ... критерийлерді басшылыққа алдық: 1)
көпмағыналы сөз ... ... ... ... ... түсінікті болуы
керек; 2) берілген материал бәріне ортақ болуа ... тек осы ... ... ерекшелікке қатысты мәліметті ала аламыз және әр жастағы қабылдаудың
ерекшелігін анықтаймыз.
Бұл жұмыстың жаңалығы сол бір ... ... ... ... халыққа таныс екенін байқасақ, екінші ... ... ... ... ... ... Төменде сауалнама үлгісін көрсетіп отырмыз.
Аты-жөніңіз, жасыңыз, қызметіңіз :
__________________________________________________________________
Төмендегі берілген сөздердің мағыналарын жазыңыз, егер де ... ... ... түскен ретіне қарай жазып шығыңыз.
Үлгі: Құлақ 1. адамның құлағы; 2. мал, ... ... ... ... ... |
| |1 |2 |3 |4 |5 ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... ... ұлты қазақ, қазақ тілін жақсы білетін адамдар
тобынан құралған.
1) 10 жасқа дейінгі балалар;
2) 10-19 жастағылар;
3) 20 -29 жастағылар;
4) 30-40 ... және одан ... ... дамуының ерекшелігіне негізделген жас ерекшеліктік
кезеңдер болмағандықтан, жас ерекшеліктік ... ... ... ... қор ... ... кеңістігінің ең көп қозғалыстағы бөлігі
болғандықтан (фонетика мен грамматикаға ... ... өмір ... ... қолданыста болады. Сондықтан да тілді қоданушының жас
диапозоны ... ... да, біз ... ... ... анықтай аламыз.
Анкета жүргізу барысында төмендегідей жайларды анықтадық.
1. Қазақ ... ... ... жас балаларда сөздің тек қана бір ғана
мағынасын қабылдау байқалды.
Қазіргі ... ... ... бірі ... және ... ... ... бала тілі деп
ойлаймын. Яғни «сөйлеу қабілеті бар адам» деп айтсақ болады.
Шығыстың ғұламасы Әл-Фараби: «Жас ... ... ... ... айтып берейін»-деген екен
Сәбидің өз ана тілін меңгеруі, сәбидің сөйлеу қажеттілігінің ... ... ... ... Бұл жерде зерттеу түйіні мағына мәселесі,
сөздік ... ... сөз ... ... ... ... сөз
мағынасының қалыптасуы мен дамуы интеллектуалдық даму деңгейімен тығыз
байланысты, сондай-ақ даму ... де ... ... сөйлеу қабілетінің қалыптасу барысында көпмағыналы
сөздің пайда болуы негізінен зат ... ... ... ... ... тілі – бал» ... зерттеу барысында кішкене сәбилер тілінде
көпмағыналы сөздің қолданылуын зерттедік. Зерттеуге 3 және 4 ... ... ... ... ... ... тек тура, бір ғана мағынасы айтылады.
Мысалы, шалбарының балағы түсіп кеткен екен «мама шалбарымның жеңін қайырып
берші» деп ... ... өзім ... ... Сонда бала ойында кез-келген
киімнің төменгі жағы (кофтаның, көйлектің ... жең ... ... Біз
адамның тілінің дамуын баланың тілінің дамуымен салыстыруымызға болады.
Адамдар да ... ... ... ... ... ... бір ғана
атаумен атаған.
...Анасы ұлына «тілімді аласың ба, алмайсың ба?» деп, ұрысса, баласы
анасының аузына ... ... ... ... «мама аламын, аламын» деп
шырылдап жатыр ... Бұл анасының баласы ... ... ... ... көптеген сәбилер тілінде табылып жатады. Бала ... ... ... ... бе, ... бе?» ... сөз тура мәнінде
қабылданып отыр.
Зерттеу барысында бала тілі ... ... ... жасадық
1 Бала тілінде көпмағыналы сөз тек бір ғана ... сөз ... Бала ... ... ... ... ... іс-әрекетті
ұқсастыру кезінде көпмағыналы сөз туындайды.
3. Бала тіліндегі көпмағыналы сөз үлкендердің тілінен ... ... ... ... ... бала ... ... сөздің туындауына
баланың іс-әрекеті де (ойын барысында, сөйлеу кезінде, затты тану барысында
т.б.) себепші болады.
5. Көпмағыналы сөздерді жасауда бала ... ... ... қолданады.
Бала тілінде метафораның туындауына баланың ... ... ... себепші болады. Бала тілінде метафораны қолдауға
үйрететін үлкендер ... те ... ... бір ... затты
танытқанда бала білетін бір құбылыс немес ... ... ... танытамыз,
яғни образды алмастыруды көрсетеміз. Содан бала іс-әрекетінде бір затты бір
затпен алмастыру ... ... да дами ... өмірге келген сәттен бастап, құлағына ... ... ... құлыным, жаным, жарығым, жұлдызым» сияқты толып жатқан еркелету,
жақсы көру сезімдерімізді білдіретін метафораны қолданамыз. Бала өз ... ең ... тілі ... ... ... деген сөз арқылы тамақ, нан, сүт,
тоқаштар немесе т.б. ауызға салатын, жеуге болатын заттың ... ... ... ... ... деп ... кіші ... үлкендерді де
«мама», «папа» деп атауына куәміз, көріп те жүрміз.
Одан ... да ... ... ... ... ... деген сияқты
синекдохаларды да кездестіріп жатамыз. ... ... ... ... ... ... ... қызықтар
кездесті.
1. Тамаққа қатысты алмастырулар манты – ... ... ...... ... - ... тыңдаған ертегі, мультфильмдер негізінде жүзеге
асады: арыстан патшамын, жолбарыспын деп өздерін ... ... де, ... ... ... ... ... немесе жағымсыз
кейіпкерлерге ұқсатпайды. «Мен арыстан патшамын, ал сен қасқырсың,
сені жеңіп тастаймын, деген сияқты сөздерді естиміз бала ... ... ... ... ... теңеуден шығады.
2.4 Көпмағыналық және жаңа атау арасындағы байланыс (номинация теориясы
негізінде)
Соңғы 10 жыл полисемияға жаңа ... ... ... Әлемдік
лингвистика мен психолингвистикалық еңбектерде когнитивтік жүйелер, яғни
полисемияның концептуалдығы, ... атау ... ... Л.Ж.Жаналина, Б.Қасым, ... ... ... ... ... ... т.е. ... свойственна большинству обычных слов.
Это вполне естественно. Слова как названия могут легко переходить с ... на ... или на ... ... этой вещи или на ее ... ... о полисемии - это прежде всего вопрос о номинации, т.е. ... при ... ... ... о ... и ... ... или
его существенных признаков реализуется при ... ... - ... ... ... пайда болуы қазіргі лингвистикада
сөзжасам және номинация ... ... Бұл ... ... жері, бір жағынан олардың оқшаулануы болса, ... ... ... деривациямен байланысты сұрақтардың ... ... ... Номинация теориясы бойынша семантика-деривациялық
процесстердің нәтижесі ретінде көпмағыналы сөздің лексика-семантикалық
варианты, жаңа ... ... ... ... саналады. Кей жағдайда
семантикалық байланыс үзіліп, омонимдер пайда ... ... ... ... ... ретінде қарастырмаймыз, жай ... ... ... деп (деэтимологизация) қабылдаймыз.
1. При сложных взаимоотношениях первичных и вторичных ... ... ... ... ... языка внимание этимолога
прежде всего должно привлекать правильное установление исходной, ... ... ибо ... по ней и ... ... его ... ... иногда на практике номинативное значение слова ... ... план или ... ... вовсе, и ориентация в этом случае
не периферийное его значение может направить ... по ... ... ... ... этимолога в развитии семантики слов: от более
обобщенного значения к более конкретному, от ... к ... ... Распознавание механизма смыслового переноса слов. В этой извечной
проблеме столько же ясного и ... ... и ... и спорного.
[132, с. 16].
Сөздердің көпмағыналығы туралы айтқан кезде негіздеме теориясын негізге
аламыз. Көпмағыналы сөздің бойында осы ... ... ... ... көреміз.
1. Затқа атау беруде бұрыннан белгілі затқа ұқсастығына қарай атау
танамыз.
2. ... ... ... Мағына дәлме-дәл берілмейді.
4. Мағына бір заттың, не құбылыстың әр түрлі реңк, ... ... ... Мағыналар арасында міндетті түрде ортақ сема болады, яғни өзек сема
бір.
6. Сөзжасамдық қатар түзеді.
Көпмағыналы ... ... ... ... ... байланысы бар деген
сөздердің негізін табуға болады.
Әрбір тілдегі толық мағынаның атаулы функциясы бар, ... ... ... ... ... деген не десек, жауап алу оңай. Ал, ... ... не ... ... алу ... Себебі, атаулы сөз
объективті болса, диектикалық сөздердің мағыналарын түсіндіру ... ... ... ... ... ... значения, как и понятия, это ... рода ... ... ... ... об ... ... и
сторонах окружающей нас действительности. Значения слов, как и понятия
покоятся на специфической форме ... ...... ... В ... слов и понятий всегда лежит обобщение, т.е. отражение
того общего постоянного и ... что ... в ... и
бесконечной переменчивости явлений» - деп, сөз мағынасы мен ... ... ... пен ... бейнелеуінің көрінісі екенін айтады.
[59, с. ... ... ... көне ... ойшылдарынан да көруге болады.
Үнді философы Вачапсати: «Слово ... ... ... в себе ... рассеянные во времени и ... и ... ... к индивидумам как настоящего времени, так и прошедшего» - деп,
жазған еді. [133, с. 92]
Сөз ... ұғым ... ... пен ... ... мен ... ... қатысты екенін айтады. Шындығында, сөз ... ... ... мағынаны жинайды, бір шетінен әрбір жеке затқа
тікелей қатысты болса да, ... ... ... ... ... сөзі ... заттың жоғарғы жағы, бөлігі деген ұғым берсе де, әрбір затқа тікелей
қатысты. «Бас» дегеннен гөрі ... ... ... жеке бір ... ... Дж. ... төмендегідей ойды оқи аламыз. Сөзді қолдану мен оның
мағынасы идея мен ... ... ... ... атау бергенде,
адамның әр затқа жеке идеясы бар болып, оны есте ... ... ... ... ... затты ұстау мүмкін емес. Біз кездестіретін құс, жануар,
ағаш, өсімдіктердің бәрі де ақыл ... орын таба ... ... ... немесе қарғаға, әрбір жапырақ пен жердегі құмның әр
талына атау бермегенін түсінуіміз керектігін айтады. [134, С. 403-404]
Сөз мағынасы мен ... ... ... атау бермес бұрын санамызға
ұғым ... ... ... атау беру ... емес, бұл дегеніміз адам
ақылынан жоғары тұрғандай. Сондықтан да, тілде ұқсастығы бар ... ... ... ... атауды екіншісіне танамыз. Дж.Локк айтқандай,
әрбір құмға, тасқа атау бере ... ... ... ең ... ... ... қазіргі таңда «бұлақ көзі», «иненің көзі» деген мағыналары бар. Бұл
жерде сөзге атау ... ... ... ... ... ... орнына «иненің тесігі, ойығы, жіп өтетін жері» десек қалай ... ... ... ... ... Әрине, байқаған боларсыз, өз
атауы өзіне керемет ... ... тілі мен орыс ... көпмағыналық жүйесі үнемі бірімен-бірі
сәйкес келе бермейді, ... ... ... ... ... ... ... ыңғайланады. Орыс тілінен ... ... ... орыс ... ... ... кей мағыналарын беру
қиындау болып жатады. ... өзі ... ... ... ... ... ... факторларымен тығыз байланыста қарау
керек. Жоғарыдағы ... ... ... орыс ... ... ... деп
емес, «ушка игла» деп айтылады. Сонда бізде инеге көзді балап ... ... ... ... тұр. ... ... бәрі де ... өзіндік таным-түсінігіне
байланысты нәрсе.
Интернетте www.philol.msu.ru/~rlc2001/sec/lex_fraz.htm - 30k - [135]
сайтынан алынған негізін А.Кюльоли ... ... орыс және ... ... ... теориялық ұстанымдарын қысқаша тезис
түрінде бергенді жөн ... ... ... ... «ал» көпмағыналы
етістігін мысалға ала отырып, дәлелдеймін.
1. Мағына нақты ... ... ... бірліктері негізінде
қалыптасады. Мағына сөйлем барысында ... өзі ... ... алмайды.
Мысалы, ал етістігі тілді қолданушылар үшін ең ... ... ... ... алды» сияқты тура мағынамен беріледі. Бұл жерде ең алдымен міндетті
түрде қолдың әрекетіне қатысты ... ... ... ойға ... де осы ... ... ... келеді. Бірақ контекст өзгерсе,
қолға мүлде қатысы жоқ ... да ... ... «жау ... ... «ол
такси алды», «жүректі жаулап алды», «сақал, шашын алды» т.б.
Сонда «ал» ... ... ... ... ... қатысты ма? Жалпы
тілдік ... ... ... оның мағынасы болады деп
есептеуге бола ма? Әлде: берілген контексте берілген бірлік арқылы ... ... ... ... ... критерийлер қайсы?
Бұған Москва мектебінің көзқарасын көрелік: «қолға» семантикалық бірлігі
АЛУ сөзінің лексемаларының біріне кіреді. Әрбір мағыналық ... ... ... ... ... ... ... зерттелген бірліктің
мағынасына не кіретіндігін білу үшін, алдымен контекстті зерттеу керек. ... ... ... мағына берілген бірлікке еш қатысы контекстте болуы
мүмкін; контекстке қатысы жоқ ... ... ... аталған бірліктің
контексте берілуінің нәтижесі болуы мүмкін.
2-тарауға түйін
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Салқынбай А. Б. ... ... ... ... Монография. –
Алматы: Қазақ университеті. – 309 б.
2. ... І. ... ... ... ... ...... 1959. – С. 57.
3. Қордабаев Т. Сөз және оның ... // ... тілі мен ... - №1. - 3 ... ... М. Қазақ тілінің семантикасы. – А, 1991. – 216 ... ... О.С. ... ... ... ... - Москва:
УРСС, 2001. – 608 с.
6. Виноградов В.В. Основные типы лексических значений слова // Вопросы
языкознания 1953, № 5. — С. ... ... ... ... — М., 2003. — 375 ... ... В.А. ... Москва.,- 1957. - С.222.
9. www.classes.ru/grammar/24.leksikologiya_angliyskogo_yazyka/-34k
10. Садыкбеков Р. Проблемы многозначности слова в ... ... ... ... фил. наук – ... 1973.- С. 17.
11. www.examen.ru/defacto.html - 79k -
12. Потебня А.А. Из записок по русской грамматике.- М – Л.,- 1958.- ... - 198 ... ... А.А. ... значение. Принципы семиологического
описания лексики. – М.: Наука, 1986. - 239 с
14. Болғанбаев Ә. ... сөз және оның ... ... // ... және
ұйғыр тіл білімінің мәселелері.- Алматы, 1963. – 47 Б.
15. Аманжолов С. Көп ... және сөз ... ... ... //
Пионер, 1941. - № 4. Б. 22-23.
16. Сауранбаев Н.Т. Қазақ тілі білімінің проблемалары. - Алматы: Ғылым,
– 1982. - 349 ... ... К. Тіл ... ... - Алматы: Санат, 1993. – 97-98 Б.
18. Мұсабаев Ғ. ... ... ... ... ... ... ... А.Т. Структура односложных корней и основ в казахском языке
. – Алматы: Арыс, 2005. – 304 ... ... Б. ... ... тілі. Лексикология. Алматы: Қазақ
университеті, 2003.
21. әл-Фараби Әлеуметтік-этикалық трактаттар. Алматы: 1975. – Б. 41
22. Б.Гумбольдт В. ... ... по ... – Москва: Прогресс,
1984. – 397 с.
23. Виноградов В.В. Основные типы ... ... ... // Вопросы
языкознания. 1953. - №5. – С. 3-29 .
24. ... Ю.Д. ... ... – Москва: Наука, 1974. -366 с
25. Литвин
26. Амосова Н.Н. К вопросу о лексическом значении слова // ... ... № 2 – С. ... ... ... Л.М. Лексическая полисемия в когнитивном аспекте . автореф.
дисс. докт.... филол. наук.- Минск, 1997. – 33 ... ... - 140k ... ... ... ... ... тілі морфонологиясы мен лексикологиясы. – Алматы:
Қазақ ... 2006. – 270 ... ... З. ...... құбылыс // Бүгінгі түркітану және
оның даму бағыттары. Халықаралық ... ... ... ҚазМемҚызПИ баспаханасы, 2006. – 714 б.
33. Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты ... 1998. – 13 ... ... Г. ... ... ... ... Алматы: Ғылым, - 1998. - 32
35. Момынова Б. Газет лексикасы: Жүйесі мен құрылымы. – ... ... – 224 ... ... Г. XI-XII ғғ. ... ... тіліндегі сын есімдер
37. Алдашева А. ... ... және ...... ... 1998. – 213 б.
38. Наджип Э.Н. Тюркоязычный памятник XIV веке, «Гулистан» Сейфа Сараи и
его язык, Ч.I. – Алматы: ... 1975.- 217 ... ... А.И. ... ... и его ... // ... 1960. - № 5. - С. 113 - 116 ... ... Р.А. ... слова и явление омонимии в лезгинском
языке. автореферат дисс.... канд. филол. наук. Баку: АГУ. – 1962. -
20с.
41. Садықбеков Р. ... ... ... көп мағыналығы. филол. ғ...
канд. ... дисс. – Алматы, 1973.- 130 б.
42. Ғ.Қ.Резуанова, А.Қ.Резуанов ... тілі ... ... ...... 2006. – 107 ... ... И.М. Лингвистическая семантика: Учебник. Изд. 2-е – М.:
Едиториал УРСС, 2004. – 352 с. (Новый лингвистический учебник.)
44. Чернейко Л.О. ... ... ... ...... 319 ... ... Г.В. Объективная картина мира в ... и ... - С. ... ... А. ... в туркменском языке. автореферат ... ... - ... 1974. - 20 ... ... ... Пшуков Х.Х Полисемия и омонимия в ... ... ... .... ... ... ... - Нальчик, 1975. - 24 с.
49. Ахметов Ә. ... ... табу мен ... ... Ғылым,
1995.- 216 б.
50. Семенас А.Л. Лексика китайского ... - ... ИД ... ... 320с.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ж.Баласағұнның «Құтты білік» еңбегіндегі бір буынды көпмағыналы сөздер133 бет
Қазақ тіліндегі көнерген аталымдардың метафоралануы9 бет
Қазақ тіліндегі көпмағыналы фразеологизмдер табиғаты105 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
«Қазақ тіліндегі терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін лингвостатистикалық сөздер мен сөз тіркестері»29 бет
Абай лирикасындағы азаматтық сарын. Абайдың қара сөздері. Абай және Толстой9 бет
Абай ойларының қара сөздеріндегі өрнектері4 бет
Абай шығармаларындағы кірме сөздердің қолдану ерекшеліктері:37 бет
Абай қара сөздерінің сөйлем құрылымы28 бет
Абай Құнанбаев. Қаза сөздері9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь