Әдеби портрет ұғымының әдебиетте қолданылуы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 Әдеби портрет ұғымының әдебиетте қолданылуы

1.1 Әдеби портрет ұғымының теориялық мәні мен маңызы ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Қазақ әдебиеттану ғылымындағы әдеби портреттің зерттелуі ... ... ... ... .
1.3 Авторлық баяндау тұрғысынан әдеби портрет сипаты ... ... ... ... ... ... ... ..

2 Қазіргі қазақ әдебиетіндегі әдеби портреттер
2.1 Мұхтар Мағауин шығармаларындағы әдеби портреттер ... ... ... ... ... ...
2.2 Әкім Тарази туындыларындағы әдеби бейнелер көрінісі ... ... ... ... ... ...


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Тақырыптың өзектілігі: «Әдебиет - өмір айнасы, сын - әдебиеттің айнасы». Сын - әдебиеттің аса күрделі жанры. Ол әдебиетшіден қос бірдей талантты қатар талап етеді. Сыншы ең алдымен оқырман, бірақ ол өте кірпияз, эстет болу керек. Сонымен қатар, А.Байтұрсынов: «Бұған ғылым-білімнен гөрі, өнер-білім көбірек керек. Ұстаның мінін көбінесе ұсталар көреді. Сондай-ақ, дарынды сөздің мінін ақындық дарыған адам көбірек көрмек» - деп қаламгер сыншылардың аса қажеттілігін, өзіндік ерекшеліктерін дәл көрсеткен екен. Бұрын-соңды айтылған пікірлер сын мен сыншының қоғам өміріндегі орны мен маңызын жоғары бағалайды. В.Белинский «Сыншы дарыны – сирек дарын», – деп тұжырымдады.
Сын ғылымының анықтамасын сыншы-ғалым Қ.Ергөбек былай деп түйіндеген: «Сын жайлы сөз – парасат жайлы сөз. Өйткені ұлы ақын А.С.Пушкин: «Критика – наука открывать кросаты и недостатки в произведениях исскуства и литературы» - деген ғой. Сын – сұлулық жайлы ғылым. Сын – сөз өнері!».
Солай десек те, «Сын жанры – жалғыз қазақ әдебиетінде ғана емес, басқа әдебиеттерде де барынша аз зерттелген творчестволық сала. Әсіресе, оның теориясы, методологиялық негіздері жайындағы ой-пікірлерде нақтылықтан гөрі жалпылық басым». «... күні бүгінге дейін сын жанрының өз теориясы жан-жақты зерттеліп, эстетикалық канонға айнала қойған жоқ» - деп жазады профессор Т.Кәкішев.
ХХ ғасырдың орта тұсында көркем сынға «ұшқын атқан, жалын шашқан» Сағат Әшімбаев, Әбіш Кекілбаев, Асқар Сүлейменов, Рымғали Нұрғалиев, Төлеген Тоқбергенов тәрізді білімді, талантты жастар келген еді. Солардың ортасындағы сындағы тұстастарының ішіндегі бір сойы – Зейнолла Серікқалиұлы еді.
Бұл сыншылардың ерекшелігі сол, өздерінен бұрынғы көркем сынның ең озық үлгілерін, шеберлік-стильдік параметрлерін, тәжірбиелерін шығармашылық пен үйренумен қатар, мәселені қою, проблемаларды көлденең тарту, қаламгерлік мәдениет пен жауапкершілік тәрізді өзекті жәйттерді салыстыра саралауға ден қойды. Әсіресе, орыстың классикалық сынынан В.Г.Белинский, Добролюбов, Писаревтің, немістің классикалық сынынан Гегельдің, Лессингтің, Шилленттің т.б. ірі тұлғаларының өлмес мұраларынан қанып ішуге ұмтылған, соны өз топырағымызда, өз сынымызда өз қабілеттеріне қарай дәріптеген, оны үлгі ете білген оқырман қауымды мәдени тұрғыдан саралай білуге дағдыландырады.
З.Серікқалиұлы және оның маманданған әріптес сыншылары замана ағымының қоғамдық-эстетикалық лүпілін терең байқағыштығымен және соны, байсалды, сыншылық ойлау жүйелерімен, көздеген мақсаттарына байыпты, дәйекті әрі өткір, әрі тосын, әрі батыл сын айта білулерімен ерекшеленді.
Әдебиетіміздің сынына 1970 жылдары келіп, оны әдеби көркем сын деңгейіне көтеруге ұмтылған қайраткер сыншы халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері Сайлаубек Жұмабековтің әдеби сында алатын орны мол. Оның шығармашылық, зерттеушілік еңбектері жазушы енбегі, жазушы таланты, жазушы шеберлігі, жазушы портреті сынды мәселерге арналады. Зерттеулерінің негізгі нысаны – қазақ әдебиетінің көрнекті қайраткерлері, дара суреткерлері. Олардың арасында әдебиет алыптары М.Әуезов, Ғ.Мүсiрепов, Ғ.Мұстафиннiң көзiн көрiп, пiкiрлес болған Тахауи Ахтанов, Шерхан Мұртаза, Қалаубек Тұрсынқұлов туралы жазған"Сын пернесi" (1989), "Ғабит Мүсiрепов" (1989), "Жұлдызы нұрлы суреткер" (1993), "Жүрегi – мұң, жүрегi – нұр" (1989), "Қазығұрт перзентi" (1998), "Сын әуенi" (2001), "Шерхан Мұртаза. Жұлдызы нұрлы суреткер" (2002), "Тахауи Ахтанов. Талант тектоникасы. Роман-портрет" (2003), "Сын симфониясы" (2005), "Қалтай Мұхамеджан. Титан драматург. Шығармашылық портрет" (2007) және басқа еңбектерiнде “Талант тектоникасы”, “Жұлдызы нұрлы суреткер”, “Қазығұрт перзентi” атты сыни көркем шығармалары да бар. Бұлардың қай-қайсысы да қазақ әдебиетi мен мәдениетiне үлкен үлес қосқан сол қаламгерлердiң ғұмырнама-шығармашылық төл құжаттарын анықтайтын дүниелер десе де боларлық өзiнше бiр сырлы дүниелер. Оның шығармашылығы ХХ ғасыр және қазiргi қазақ әдебиетiнiң тұтас бiр понорамасын елестетеді. Сайлаубек Жұмабек сыншы сонымен бiрге жеке тұлғалардың шығармашылық және азаматтық бейне, болмыс-бiтiмдерiне олардың көзi тiрiсiнде жан-жақты зерттеп-зерделеп жазу арқылы салмақты да салиқалы пiкiр бiлдiрушi де. Әдебиет сынын шынайы әдеби көркем сын деңгейiне, одан әдебиеттану деңгейiне көтеруге ұмтылған, әдеби шығармадан, алдымен, шындық болмыстағы қоғамдық, әлеуметтiк мәнi бар құбылыстардың терең ашылуына назар аударған осындай қайраткер сыншының енбектері зерттеуге лайық дүниелер.
1. Серікқалиев З. «Ақ жол». Алматы 1990 ж.
2. Әшімбаев С. «Шындыққа сүйіспеншілік». Алматы 1993 ж.
3. Бердібаев Р. «Дәстүр тағлымы». Т. 1973 ж.
4. Омаров І. «Әдеби толғамдар». Алматы 1998 ж.
5. Бекбергенов М. «Азаттық үшін алысқандар». Алматы 1976 ж.
6. Кекілбаев Ә. «Он екі томдық шығармалар жинағы». «10 том». Алматы 1999 ж.
7. Бердібаев Р. «Бес томдық шығармалар жинағы». «3 том». «Қазығұрт» 2005 ж.
8. Нұрпейісов Ә. «Қан мен тер». Алматы 1970 ж.
9. Қадыр Мырза-әли. «Екі томдық шығармалар жинағы». І том. Алматы 2005 ж.
10. «Алматы ақшамы» газеті. Қаупынбайұлы Т.«Тағдыр толғауы». 1998 ж. 7-желтоқсан.
11. Серікқалиев З. «Тағдыр және біз». Алматы 1996 ж.
12. Серікқалиев З. «Жандауа». Елорда 2004 ж.
13. Әкімханов М. «Атамекен» газеті. «Зерделі сыншы». 1998 ж. 11-ақпан № 2
14. Кекілбаев Ә. «Жұлдыз». «Қара толқын». № 4 1963 ж.
15. Бердібаев Р. «Жұлдыз». «Қазіргі қазақ романдарындағы тартыс». 1962 ж.
16. Қоңыратбаев Ә. «Лениншіл жас». «Өлеңнің де обалы бар». 1977 ж.
17. Қабдолов З. «Жебе». Алматы 1977 ж.
18. Оспан С. «Егемен Қазақстан». «Бекзат болмыс сұңқарға бітеді» 23-маусым № 128, 2001 ж.
19. Сарбалаев Б. «Өткірдің жүзі». Алматы 1992 ж.
20. Ахмади Ж. «Дала мен қала». «Бала жүректі баба тектіміз еді» 23-сєуір № 16. 2004 ж.
21. Бөпежанова Ә. «Қазақ әдебиеті». «Дүние – имани ғана құбылыс». 3-наурыз №9 1998 ж.
22. Көшекбаев А. «Алтын Орда». «Жамбы жарғы – нұр» 31-қаңтар 6-ақпан №4 2003 ж.
23. Жұмабеков С.Е. «Сын әуені». Астана 2001ж.
24. Айымбетов М. «Егемен Қазақстан». «Парасат пен ізгілік». 9-ақпан № 25. 2005 ж.
25. Бердібаев Р. «Жұлдыз». «Қазіргі қазақ романдарындағы тартыс туралы» 3-қыркүйек. № 4 1962 ж.
26. Алпысбаев Қ. «Мұқағали өрнегі». Алматы 2001 ж.
27. Серікқалиев З. «Жалын». «Тазалық». №6. 1982 ж.
28. Кәрібаева Б. «Қазіргі қазақ лирикасының поэтикасы». Алматы 1998 ж.
29. Бердібаев Р. «Биік парыз». Алматы 1973 ж.
30. Серікқалиев З. «Қазақ елі». «Қалам мәдениеті». 10-наурыз, № 12. 1998 ж. 4 бет
31. Оспан С. «Түркістан». «Жаратылысы сарапшыл жан». 9-желтоқсан. 3 б. 1998 ж.
32. Серікқалиев З. «Қазақ әдебиеті». «Жүрекке түскен салмақ». 4-ақпан. №5, 12 бет. 1994 ж.
33. Серікқалиев З. «Парасат». «Өз бағымызды жөндеп суғарайық» № 12. 2004 ж. 4-5 бет.
34. Пірәлиева Г. «Ұлт тағылымы». «Қан мен тер» романындағы көркемдік қимыл көріністері» № 2. 2003 ж.
35. М.Хасенов. «Ұнамды образ және типтендіру». Алматы 1996 ж.
36. Нұрғалиев Р. «Әдебиет теориясы». Астана 2003 ж.
37. Ахмет З. «Өлең сөздің теориясы». Алматы 1973 ж.
38. Назарбаев Н. Ә. «Тарих толқынында». – Алматы, 1999. – 296 б.
39. Қирабаев С. «Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері». – Алматы, 1995. – 282 б.
40. Кәкішев Т. «Қазақ әдебиеті сынының тарихы». – Алматы, 1994. – 448 б.
41. Базарбаев М. «Замана тудырған әдебиет». – Алматы, 1997. – 504 б.
42. Бердібай Р. «Мұхтар шыңы». – Алматы, 1997. – 208 б.
43. Ысқақұлы Д. «Сын шын болсын». – Алматы, 1993. – 128 б.
44. Ысқақұлы Д. «Сын сонар». – Алматы, 1994. 238 б.
45. Ысқақұлы Д. «Сын өнері». – Алматы, 1996. – 240 б.
46. Ергөбек К. «Арыстар мен ағыстар». – Алматы, 2003. – 334 б.
47. Смағұлов Ж. «Қазақ әдебиеттану ғылымының тарихы». – Алматы, 1999. – 432 б.
48. Смағұлов Ж. «40-50 және 60-жылдардағы қазақ әдебиеті». – Алматы, 1989. – 55 б.
49. Сыздықов К. М. Әуезов еңбектеріндегі әдебиеттану мәселелері: Филол.ғыл. д-ры автореф. – Алматы, 1997. – 51 б.
50. Сыздықова Р. «М. Қаратаевтың әдеби сын-шығармалары және қазақ әдеби сынының проблемалары»: Филол. ғыл. канд. автореф. – Алматы, 1980. – 25 б.
51. Зайкенова Р. «Проблемы казахского литературоведения в трудах Жумагалиева К.Д».: Автореф. Канд. филол. Наук. – Алматы, 1989. – 25 с.
52. Тайманова С.С. «Мұқанов - әдебиет зерттеушісі»: Филол. ғыл. канд. автореф. – Алматы, 1995. - 128 б.
53. Төртқарина С. «Г. Мусрепов – как литературный критик»: Автореф. канд. филол. каук. – Алматы, 1988. – 25 с.
54. Жұмағұлов С., «Е. Ысмайылов – сыншы»: Филол. ғыл. канд. автореф. – Алматы, 1999. – 125 б.
55. Ахметов К. «А.Нұрқатовтың әдеби-сын, ғылыми-зерттеу еңбектері»: Филол. ғыл. канд. автореф. - Астана, 2001. – 23 б.
56. Тәжібаева Ш., «Ахметов З. Как теоретик и исследователь казахской литературы»: Автореф. канд. филол. наук. - Астана, 1997. – 51 с.
57. Әбілхамитқызы Р. «Ғ. Мұстафиннің әдеби-сыншылдық көзқарасы»: Филол. Ғыл. канд. дис. – Астана, 2003. – 120 б.
58. Такиров С. «ХХ ғасырдың 40-50-жылдарындағы қазақ әдеби сыны»: Филол. Ғыл. канд. автореф. – Астана, 2004. – 134 б.
59. Байтұрсынов А. «Әдебиет танытқыш». – Алматы: Ақжол. – 1991. – 464 б.
60. Әуезов М. «Қазіргі роман және оның геройы» / Шығармалары: 20 т. – Алматы, 1985. – 19 т. – 496 б.
61. Мұқанов С. Өсу жолдарымыз. – Алматы, 1960. – 698 б.
62. Мүсірепов Ғ. Суреткер парызы. – Алматы, 1970. – 443 б.
63. Мұстафин Ғ. Жұлдызы өлең-жырдың сөнбейтұғын / Бес томдық шығармалар жинағы. – Алматы, 1984. – 5 т. – 400 б.
64. Қаратаев М. Туған әдебиет туралы ойлар. – Алматы, 1958. – 443 б.
65. Ысмайылов Е. Әдебиет жайлы ойлар. – Алматы, 1968. – 320 б.
66. Нұртазин Т. Жазушы және өмір. – Алматы, 1960. – 371 б.
67. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. – Алматы, 1958. – 342 б.
68. Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының тілі. – Алматы, 1960. – 2 т. – 336 б.
69. Кенжебаев Б. Болған, бастан өткен оқиғалар // Ақиқат. – 1992. - №9. – 235 б.
70. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы, 1976. – 340 б.
71. Ахметов З. Білімдіден шыққан сөз // Егемен Қазақстан. – 1970. – 12 наурыз.
72. Қирабаев С. Шығармалар: Екі томдық. – Алматы, 1992. - 1 т. – 544 б.
73. Бердібай Р. Халық мұрасының қамқоры // Алматы ақшамы. – Алматы, 1990. – 4 сентябрь.
74. Нұрқатов А. Қазақ совет әдебиетінде большевиктік сын кеңінен өрістетілсін // Әдебиет және искусство. – 1951. - №6. – 35 б.
75. Сахариев Б. Абай шәкірттері кімдер // Лениншіл жас. – 1951. –
15 август.
76. Ғабдуллин Н. Ғабит Мүсірепов – драматург. – Алматы: Жазушы, 1984. – 232 б.
77. Нұрғали Р. Сырлы сөз. – Алматы, 2000. – 400 б.
78. Әшімбаев С. Сын мұраты. – Алматы, 1979. – 235 б.
79. Мәшһүр-Жүсіпов Қ. Қазақ лирикасындағы стиль және бейнелілік. – Павлодар: Университет баспасы, 1999. – 384 б.
80. Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім. – Алматы, 1991, - 208 б.
81. Майтанов Б. Қазақ романы және психиологиялық талдау. – Алматы, 1996. – 336 б.
82. Қалижан У. Имандылық киесі // Парасат. – 1998. - №10. – 21-23 бб.
83. Хамзин М. Қазіргі қазақ романы. – Қарағанды, 2001. – 205 б.
84. Жұртбай Т. Бетпе-бет // Абай. – 2000. - №1. – 38 б.
85. Шәріп А. Қазақ поэзиясы және ұлттық идея. – Алматы, - 2000. – 336 б.
86. Белинский В.Г. Шығармалары. – Алматы, 1987. – 350 б.
87. Ергөбек Қ.С. Арыстар мен ағыстар. ІV том – Алматы, 2003 Қазығұрт баспасы 228-229 б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
....................................3
1 Әдеби портрет ұғымының әдебиетте қолданылуы
1.1 Әдеби портрет ұғымының ... мәні мен ... ... ... ... әдеби портреттің ... ... ... ... ... ... Қазіргі қазақ әдебиетіндегі әдеби портреттер
2.1 Мұхтар ... ... ... ... Әкім ... ... ... бейнелер көрінісі
.......................
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
.....................
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... - өмір ... сын - ... Сын - әдебиеттің аса күрделі жанры. Ол әдебиетшіден қос ... ... ... ... ... ең ... ... бірақ ол өте кірпияз,
эстет болу керек. Сонымен қатар, А.Байтұрсынов: «Бұған ғылым-білімнен гөрі,
өнер-білім көбірек керек. Ұстаның ... ... ... ... ... ... ... ақындық дарыған адам көбірек көрмек» - деп қаламгер
сыншылардың аса қажеттілігін, өзіндік ерекшеліктерін дәл ... ... ... ... сын мен сыншының қоғам өміріндегі орны мен
маңызын жоғары ... ... ... дарыны – сирек дарын», – деп
тұжырымдады.
Сын ғылымының анықтамасын сыншы-ғалым Қ.Ергөбек былай деп ... ... сөз – ... ... сөз. ... ұлы ақын ... «Критика –
наука открывать кросаты и недостатки в произведениях ... ... - ... ғой. Сын – сұлулық жайлы ғылым. Сын – сөз өнері!».
Солай десек те, «Сын жанры – жалғыз қазақ әдебиетінде ғана емес, ... де ... аз ... ... сала. Әсіресе, оның
теориясы, методологиялық негіздері жайындағы ой-пікірлерде нақтылықтан гөрі
жалпылық ... «... күні ... ... сын ... өз ... жан-жақты
зерттеліп, эстетикалық канонға айнала қойған жоқ» - деп ... ... ... орта ... ... сынға «ұшқын атқан, жалын шашқан» Сағат
Әшімбаев, Әбіш Кекілбаев, Асқар Сүлейменов, Рымғали Нұрғалиев, ... ... ... талантты жастар келген еді. ... ... ... ... бір сойы – ... ... ... ерекшелігі сол, өздерінен бұрынғы көркем сынның ең озық
үлгілерін, шеберлік-стильдік параметрлерін, тәжірбиелерін шығармашылық ... ... ... қою, проблемаларды көлденең тарту, ... пен ... ... өзекті жәйттерді салыстыра саралауға ден
қойды. Әсіресе, орыстың ... ... ... ... ... ... ... Гегельдің, Лессингтің, Шилленттің
т.б. ірі тұлғаларының өлмес мұраларынан ... ... ... соны өз
топырағымызда, өз сынымызда өз қабілеттеріне қарай дәріптеген, оны үлгі ете
білген оқырман қауымды мәдени тұрғыдан саралай ... ... және оның ... ... ... ... ... лүпілін терең байқағыштығымен және ... ... ... ... ... ... ... дәйекті әрі
өткір, әрі тосын, әрі батыл сын айта білулерімен ерекшеленді.
Әдебиетіміздің сынына 1970 жылдары ... оны ... ... сын
деңгейіне көтеруге ұмтылған қайраткер сыншы халықаралық «Алаш» әдеби
сыйлығының иегері ... ... ... ... ... орны мол. ... зерттеушілік еңбектері жазушы енбегі, жазушы таланты, жазушы
шеберлігі, жазушы портреті ... ... ... ... ...... ... көрнекті қайраткерлері, дара суреткерлері.
Олардың арасында әдебиет алыптары ... ... ... ... пiкiрлес болған Тахауи ... ... ... ... ... ... ... (1989), "Ғабит Мүсiрепов" (1989),
"Жұлдызы нұрлы суреткер" (1993), "Жүрегi – мұң, ... – нұр" ... ... (1998), "Сын ... (2001), "Шерхан Мұртаза. Жұлдызы
нұрлы суреткер" (2002), "Тахауи Ахтанов. ... ... ... "Сын ... (2005), ... ... Титан драматург.
Шығармашылық портрет" (2007) және басқа еңбектерiнде ... ... ... ... “Қазығұрт перзентi” атты сыни көркем шығармалары
да бар. Бұлардың қай-қайсысы да ... ... мен ... ... ... сол ... ғұмырнама-шығармашылық төл құжаттарын анықтайтын
дүниелер десе де боларлық өзiнше бiр сырлы дүниелер. Оның шығармашылығы ХХ
ғасыр және ... ... ... ... бiр ... ... Жұмабек сыншы сонымен бiрге жеке тұлғалардың шығармашылық ... ... ... ... көзi ... ... жазу арқылы салмақты да салиқалы пiкiр ... ... ... ... әдеби көркем сын деңгейiне, одан әдебиеттану деңгейiне
көтеруге ұмтылған, әдеби ... ... ... болмыстағы қоғамдық,
әлеуметтiк мәнi бар құбылыстардың ... ... ... ... ... ... енбектері зерттеуге лайық дүниелер.
Жұмыстың зерттелу деңгейі: З.Серікқалиұлының ... ... ... Ш.Мұртаза, М.Қаратаев, К.Мұхамеджанов, З.Қабдолов,
М.Әкімханов, М.Айымбетов, Ж.Самырат, С.Жұмабеков т.б. әр ... ... ... мен ... ... ... ... тұрғыда
зерттелінбеген.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеті: Қазақ әдебиеті сын тарихында
елеулі кезеңдердің бірі 1970-1980 ... ... бұл тұс ... ... ... ... ... сынының да ең бір
биіктеген тұстары болды.
Бұл жылдардағы сыншылық құрам: Социалистік Еңбек Ері Ғабит ... ... ... ақын ... Тәжібаев, жазушылар: Тәкен
Әлімқұлов, Сейтжан Омаров, Мұзафар Әлімбаев, Дүкенбай Досжанов, докторлар:
Серік Қирабаев, Рахманқұл Бердібаев, Хасен Әдібаев, ... ... ... ... ... сын ... ... шолу, проблемалық мақала,
талдау, интервью, диалог, дөңгелек үстел, ... ... ... ... ... ... қазақ әдеби сынының авторлық құрамы
және сол тұстағы жекелеген сыншылардың қай-қайсысының болсын сыни ... ... ... ... ... таным ерекшелігін қарастырып
талдау қазақ әдебиеті сын тарихында сұранып тұрған ... ... ... ... ... туындаған өзекті тақырып.
З.Серікқалиұлы қазақ әдебиеті сынының дамып, көркеюіне үлкен үлес ... ... ... өркендеп, кемелдену кезінде сыншылар қатарынан
орын алған қаламы қайратты сыншының сыни ойларын бір ізге түсіру ... ... оған сай ... ... ... ... ... сынның даму тенденцияларын айқындау;
– Сыншының көркемдік – эстетикалық пікірін жүйелеу;
– Қазақ прозасының дамуына қосқан сыншы пікірін сараптау;
... ... ... шығармашылығындағы өмір шындығы мен
лирикалық қаҺарманның ара қатынасын ... ... ... қазақ әдебиеттану ғылымының үлкен бір саласы
– сын ... ... ... ... жетпісінші–сексенінші жылдардағы дамуы,
тенденциялары талданады.
Сыншылық-зерттеушілік ой ... ... орны бар ... тұлғалардың
еңбектерін бағалауда сол кездегі әдеби процестің бет-бағдарын сол тұстағы
уақыт талабы мен көркемдік талап ... және жеке ... ... ойға ... ... болады.
Қазақ әдебиетіне «жылымық» кезеңде келіп қосылған З.Серікқалиұлы сынды
сыншылардың сын саласындағы табиғи, ерекше дара болмысы қарастырылады.
Жазушының еңбегi, ... ... ... шеберлiгi туралы
әдебиеттанушы да, сыншы да аз айтып ... жоқ. ... ... бұл
мәселелер туралы айтылған, жазылған ойлардан айтылмаған, жазылмаған,
шешiлген мәселелерден шешiлмеген, шешiмiн күтiп ... ... ... Оның ... біз курстық жұмысымызда зерттеу нысаны етіп алып ... ... ... ... әдеби көркем сындары жайында азын-
аулақ мақалалар жазылғанмен кең көлемде ... ... ... ... ... жаңалығы Сайлаубек Жұмабековтың әдеби портреттерін
теориялық және поэтикалық тұрғыдан зерделеу сынында ... орын ... ... жанр көркем ғылыми мынадай түйіндерге жинақтауға болады:
Зерттеу жұмысының мақсаты мен тапсырмалары. Зерттеу ... ... ... ... ... ... әдеби көркем
сындарының бүгінгі сынан ... ... ... ... ... сынының стильдік-жанрлық ерекшеліктерін таныту;
– әдебиет алыптарының әдеби портретін жасаудағы шеберлігін
таныту.
... ... ... ... ... ... ... тұлғалар болмысын танытуда қолданған амал-
тәсілдерді теориялық тұрғыдан талдап беру.
Жұмыстың құрылымы: Жұмыс ... екі ... ... ... ... ... тарау. 1970-1980 жылдардағы қазақ әдеби сынының даму тенденциялары
Әдеби-көркем сын адамзат өміріне, оның руханият саласындағы тыныс-
тіршілігіне тікелей ... ... аса ... Осы ... алғанда,
жетпісінші-сексенінші жылдардағы қазақ әдеби сыны төмендегі мақсат-
міндеттерді атқаруға тырысқанын байқауға қиын ... ... сын ... өзгерістерге, оң сипаттарға жедел
түрде үн қосып отырды.
Екіншіден, қазақ даласындағы ұлт-азаттық күресі, ... ... ... ... ауқатты адамдарды тәркілеу, халық жауларын
жазалау, ұлы Отан соғысы, бүлінген халық шаруашылығын қалпына келтіру, ... ... ... ... ... аса ауқымды науқандық шаралардан қоғам
аз болса да тыныс ... еді; ... ... ... да, сол бір
аласапыранға толы тарихымызда да бөлінбеген, назар аз аударылған жайттарға
айрықша ... ... ... ... ... сол ... науқандарды көрмеген, әдебиетке, әдеби сынға
«жылымық» тұсында келген жаңа леп, тың әдеби сынның аз да ... ... ... жүре ... ... ... ықпал
жасады.
Әрине, алпысыншы-сексенінші жылдардың әдеби сынындағы осынау ірілі-
ұсақты оң құбылыстар ғажайыптан пайда бола қалған жоқ. ... ... ... ... ... ... ... өркендеу, тарихи сахнаға
шығу, әлем әдебиетінің қатарына ... ... сөз ... ... үш ... шығармаймыз. ...Себеп-салдарсыз, өзінің тууына өгейсінетін
әдебиет болған емес. Сондықтан ең ... арна – ... ... өз ... ... жетілуіне, қарыштай өсуіне жанама екі арнаның – Шығыс
пен Батыс әдебиеттері мен мәдениеттерінің жасаған әсер-ықпалдарын ... ... ... [3, 66]. ... ... ... процесс пен әдеби сынға араласқан екпінді топ ... ... ... ... пен серпілістің жемісі еді.
Олар әлемдік әдебиетті жетік ... оның озық ... ... ... Егер ... ... ... дәуіріндегі тарихын сын
тезінен өткізер болсақ, алпысыншы жылдар әдебиетінің алар орны ... еш дау ... ... ... ғылымының белсенді саласына айналды. Оның жанрлары
дамып, өркендеді. Жалпы, дәл сол ... ... ... стильдік,
жанрлық ізденістер көкжиекті көздеді.
Барлық жанрлар бойынша сүбелі туындылардың дүниеге көптеп келуі де дәл
сол кезеңнен басталды. Бұл кезеңдегі ... ... әлем ... сияқты
адам атты феноменді зерттеуге ерекше ден қойды. Оның өмірінің мән-маңызына,
мазмұнына үңілді. Адамгершілік, философиялық, этикалық проблемалар негізгі
тақырыпта ... ... ... айнасы, оның бірден-бір әділқазысы – сын. Егер ұлттық
ғылыми-зерттеушілік, ... ... білу ... туса,
әдеби процестің қаншалықты дамып, өркендеп келе ... ... ... ... алу қажеттігін білу бірінші кезекке шықса, ең алдымен,
сын саласына көңіл бөлу керек.
ХХ ... ... ... ең бір ... ... ... ... рас болса, сол кезеңді, бәрінен бұрын, әдеби
сынның дәреже-деңгейімен ... ... ... ... сын процесінің авторлық құрамы сынның
әлеуметтік-эстетикалық сипаты, жанрлық түрленуі, сынның қоғамдық ... ... ішкі ... ... ой ... белгілі бір қалам
иелерінің тәжірибесіне сүйене отырып зерттеу ... ... ... қазақ әдебиеті сынының белгілі сыншысы Зейнолла Серікқалиұлының
әдеби сын ... ... ... сол ... әдеби сынның өрісі туралы
пайымдаулар жасауға негіз берері анық.
Жалпы, ХХ ғасырдың яғни біз ... ... ... сын ... өрістеп, дамыды десек, қате айтпағанымыз. Сынның ... ... ... сын мақалалар, сын рецензиялар, сыни
сипаттағы шолу мақалалар мерзімді баспасөз бетінде ... ... ... ... Олай ... ... әдебиеті сынының ең бір биіктеген ... ... ... ... жетік білгірі, сол кездегі әдеби
сынның ... ... ... әлемін тану қазақ әдебиеті
сынының 1970-1980 ... ... ... ... ... ... сыншылдық бет-бейнесін, болмысын зерттеу бұл ... даму ... ... өсу ... сонымен бірге бұл
қазақ әдебиетінің 1970-1980 жылдардағы әдеби процесі жөнінде сол тұстағы
сыншылдық ой туралы, сынның даму ... ... ой ... ... жаңа ... ... Р.Нұрғалиев, С.Әшімбаев,
Т.Тоқбергенов, Б.Майтанов, Ж.Дәдебаев, Т.Жұртбаев, Б.Сарбалаев, Қ.Ергөбек,
Т.Мамасейітов 1970-1980 ... ... бел ... тек сынды ғана өнер
етіп маманданған сыншылар ретінде танылды.
Әдеби қауымда ... осы жаңа леп, жаңа ... ... ... ... ... ... сыншылар ретінде қазақ әдебиеті сын тарихында
әсіресе, ... ... ... ... ... ... атап өткен сыншылардың да қазақ әдебиеті сынының 70-80
жылдарындағы өрісінде ... ... ... ... ... т.б. ... қолтаңбасы, талдау ерекшелігінің орны
айрықша. Өсе келе бұл жаңаша типтегі сыншылардың ғылыми ... бет ... ... ... сол ... бұл ... ... талдау жасау үлкен
ауқымды мәселе ... ... ... түсу ... ... сыншылық шығармашылығына кеңірек тоқталуды ... ... ... сын және ... ... ... ... ... ... ерекше түстеп жатқанымыздың себебі
мынада: бұл жылдар айрықша өнімді және жемісті жылдар ... ... аға ... дәстүрін жалғастырып, ғылыми теориялық
жағынан білікті, өзіндік сыншылық стильдері бар талантты сыншылар легі
қазақ әдеби ... жаңа ... ... ... мол, рухани ізденістер аясы кең, ... ... бұл ... ... ... жалғасындай болып, сыни
ой-кеңістігіне сүңги бойлап, сын атты ... ... ... ордаларына
айналдырды. Олар сын жанрындағы белсенді қызметтерінде ... ... ... 1970-1980 жылдар аралығында өзіндік
мінез, қолтаңбаларын анық ... ... сын ... жариялап, қазақ
әдеби сынын көркемдік жағынан ... ... Атап ... ... «Сын
мұраты» (1974), «Талантқа тағзым» (1982), «Парасатқа құштарлық» (1985),
З.Серікқалиұлы «Жылдар ... (1971), ... ... (1976), ... ... (1974), «Үш ... (1977), «Қос ... (1981), Р.Нұрғалиев
«Күре тамыр» (1973), Қ.Ергөбек «Жан жылуы» (1981), Б.Майтанов «Көркемдік
нәрі» (1983).
1970-1980 ... ... ... ... диапазоны кеңейе түсті десек,
дәлірек айтқанда эстетикалық, философиялық, көркем талдауларға сүйенген сол
еңбектер көркемдік талдаудың жаңаша биік ... ... оны ... ... та ... ... даму тарихында 1970-1980 жылдардың алар ... Осы ... ... ... ... өсу, ... ... кезеңдермен салыстырғанда ерекше көзге түседі.
Әдебиет бар жерде ... ... бар. ... ғылымында
әдебиет тарихы, әдебиет сыны және әдебиет теориясы жатады. ... ... ... ... қарағанда жетпісінші-сексенінші жылдары сын
саласының ерекше дамығандығы көзге ... ... ... сыны ... жарық көрген дүниені тап-таза сыни
еңбек деп қабылдауға және болмайды. Жалпы, әдебиеттану ғылымы ... ... ... ... Сондықтан әдебиет тектерінде, В.Г.
Белинский айтқандай, бір-бірінің элементтері ... ... ... ... де ... ... сын деуге болмайды. Алайда, әдебиет
тарихына арналған еңбек болсын, ... ... ... ... ... ... болсын, барлығында да сыншылдық ойдың араласып
жүргенін және жоққа шығара алмаймыз.
Әдеби сынның ... ... ... ... ... ... белгілі. Сын болу үшін оның обьектісі көркем әдебиеттің болуы
шарт. Олай болса, 1970-1980 жылдары қазақ ... сыни ... ... ... ... ... болды. Жетпісінші-сексенінші
жылдар аумағында ... ... ... ... ... ... Байқап отырсақ, бірнеше жайтты түйіп-түйіп айтуға болатын
сияқты.
Біріншіден, әдеби өмірде үлкен серпіліс байқалды. Әр ... өз ... ... өзекті мәселеге қалам тартуға талпынды. Рас, бүгінгі күн
биігінен алып қарағанда, барлық дүниелерді обьективті әрі аса зәру ... отыр дей қиын ... ... ... ... ... ... екпін бар екенін байқау қиын емес.
Екіншіден, әдеби сын сол әдеби өмірдің айнасы бола алды, себебі кез
келген сыни ... ... ... ... іспетті қызмет атқарады.
Үшіншіден, сыншы мен жазушы арасындағы әдеби тұрғыдан пікір таластыру
күшейе түсті. Қаламгер қолынан шыққан дүние – оның ... ... ... Ал сол ... сын ... кім ... көреді? Әдебиет
әлеміндегі пікірталас осыдан бастау алады.
Төртіншіден, әдеби сын нақты өмірге, сол ... ... ... ... ... яғни сын ... ... шынықтыра түсті.
1959 жылы Ұлттық Ғылым академиясы Тіл және әдебиет ... ... ... ... ... мәселелеріне
арналған ғылыми-теориялық конференция әдеби сын мен ... ... ... ... ... ... болғанымен де, билік
басында отырған коммунистік партия әдебиет пен өнердің социалистік реализм
бағытында дамуын ұдайы қадағалап ... ... ... совет әдебиетіндегі «жат элементтермен» күресу,
яғни ... ... ... ... ... аяусыз күрес жүргізу, қаламгерлерді жаңа заманға сай ... ... ... ... ... ... ... конференцияларында әдебиет пен
өнердің түрлі ұлттық, мазмұны социалистік болуын талап еткен ... ... ... ... ... ... ... маркстік-
лениндік методологияның социалистік реализм теориясын тереңдете ... ... ... ... ғылыми-практикалық шаралар жиі
өткізіліп тұрды. Сондай жиындардың бірін КСРО Ғылым академиясының ... әлем ... ... ... онда ұлт әдебиеттерінің
өзара байланысы мен бір-біріне әсері мәселесі қаралды.
Конференция ұлт ... ... ... ... ... ... элементтердің тамырына тезірек балта шабады деген
шешімге келді.
Осы кездегі баспасөз бетінде компартияның әдебиет ... ... ... ... ... ... ... тұрды. Е.Ғабдіровтің
«Әдебиеттің партиялығы жөніндегі лениндік принцип», «Әдебиеттің ... ... ... ... Т.Кәкішевтің «Партияның сара
жолымен», «Ленин. Өмір. Әдебиет», А.Нұрқатовтың «Ленин ... ... ... ... ... және ... ... кейбір
мәселелері», Е.Ысмайловтың «Қазақ совет әдебиетіндегі революция ... ... ... сын ... ... «Ленин және
әдебиет ғылымы», т.б. мақалаларында қазақ әдебиетінің, оның сыны ... даму ... ... ... ... отырды.
Компартия көркем әдебиеттің алдына коммунизм құрылысшыларының «жарқын
бейнесін» жасауды негізгі міндет етіп қойды. Әлеуметтік сипаты басым ... ... ... ... ... ... бүгінгі өмірде болып жатқан
ұлы өзгерістер әдеби шығармаларда көрінбейді, замандас бейнесін жасай алмай
келеді деген сияқты айптаулар негізгі саяси өзек ... Сол ... ... ... мазмұны мен бағытын компартия айқындап отырды.
Әрине, мұндай жағдай ақын-жазушылардың наразылығын туғызбай қоймады.
Әдебиетті компартияның идеяларын насихаттайтын идеологиялық құрал емес, ... деп ... ... ... ... да көрініп қалып жатты.
Саяси биліктің көркем әдебиетті де, оның өзіндік ... ... ... ... жүргізудің тәсілдері мен басқаруын сынаған
Б.Соқпақбаевтың «Жазушылар ... неге ... ... атты ... ... көрді. Фельетон тақырыбынан кейін «Бір дөй қызметкердің Қазақстан
Жазушылар ... ... ... сөйленбеген сөзі» деген анықтама
берілген. ... ... ... ... ... қызметкердің
жазушылар жиынында қаламгерлерге жаңа өмірді қалай жазу керектігін
көрсетіп, ... ... ... келемеж болады. Баяндамашы
жазушылардың жұмысын құрылысшылардың үй ... ... ... ұжым ... ... да тез бітіреді. Ал, жазушылар да неге осылай
істемеске?! Көркем шығармалар ұзақ жазылады. Бір ... ... ... ... ... ... ... отыз роман неге жазбасқа?» - ... ... бас ... ... ... ... яғни ... артта қалып келеді деп, Американы ашқандай
болады.
«Жылына жүздеген, мыңдаған тұрғын үйлер, мектептер салынады. Қазақстан
магниткасын салып жатырмыз. Өскемен ... ... ... ... осы ... толып жатқан алып құрылыстарымыз бар. Солар жөнінде
жазылған романдар, повестер, қиссалар, очерктер қайда, жолдастар? ... ... ... ... Жоқ. Жоқ ... ... жазушылардың
Алматыдан ұзап ешқайда барғылары ... ... ... ... бес жылдап, он жылдап, тіпті ол аз болса, жиырма жылдап
жазады» деп ... ... ... қыз» деген өлең жазыпты. «Бірақ, жолдастар,
колхозда тек сиыр ғана өсіріле ме! ... ... ... ... ... Мал тақырыбына жаздың екен, бәрін қамтып жаз. Жылқышы қыз, сиыршы
қыз деп ... ... ... артық, кем санаудың не қажеті бар?
Олардың бәрі де – еңбек ... ... ... алалап қараушылық,
меніңше, дұрыс емес». Бұл – «дөй қызметкердің» ... нені ... ... ... Баяндамашының сыншылық «биік өресі» мына
жолдарынан анық көрінеді: «Кстати, жолдастар, ... мен бір ... ... деген роман жазыпты деп естідім. Өзен ... ... ... ... де ... Жазу ... Өзеннің пайдасы зор. Ол бізге энергия
береді, балық береді, жерімізді ... ... ... бір ... нәрсені қайталап жаза берудің не қажеті бар? Баяғыда Шолохов өзен
тақырыбына «Тихий Дон» деп, мықтап тұрып төрт кітап жазбады ма? ... ... ... Бұл ... ... ... хабары жоқ адамдардың әдебиетке
қалай басшылық жасап ... сиқы ... ... ... соң ... ... беру керек. Ол
«жолдас жазушылар, ... де ... ... ... ... ... деп ... «Дөй қызметкер» әдебиетті дамытудың мынадай
жолдарын көреді: ... ... ... біз ... Олай болса, жазушыларды бригада, звено етіп біріктіру керек.
Айталық, романшылар бригадасы, ... ... ... бригадасы,
рассказшылар бригадасы деген секілді. Бір бригаданы, айталық, романшылар
бригадасын Ақаң ... ... ... ... ... ... Жабысқақов жолдас басқарсын. Жазушы болмаса да, ол осындағы
жауапты қызметтегі ... ... ... ... Ары қарай шығарма жазуда
бригадалық тәсілді ұсынады. «Айталық, романшылар бригадасында он адам ... ... ... ... жайында роман жазу керек ... ... ... ... ет тағамдары бөлімін екінші біреу, арақ-шарапты
үшінші ... ... ... жастау біреу махаббатпен шұғылданса. Жағымды
геройды бригадирдің өзі ... ... Тағы ... жағымсыз геройды алса,
өстіп-өстіп әркім өзіне тиісті ... ... ... бәрі ... ... ... ... Соңынан бригадир, айталық, ақаң барлық қолжазбаны жиып
алып, қарап өтіп, артық-кемін ... ... қай ... ... ... тіркеп, қол қойып, баспаға жөнелтсе». Ақын-жазушылар осындай
тәсілмен жұмыс істесе, ... ... ... ... ... де өз шешімін табатындығына баяндамашы сенімді: ... ... ... бір де бір жазушы арақ ішіп, бос сандалып ... ... ... ... ... ... халтурщик жазушылар да
бар деп, коллективтің ішінде оларға да жұмыс табылар еді. ... ... дер ... ... ... социализм тұсындағы көркем әдебиетке партиялық басшылық
жасаудың әкімшілік тәсілдерін барынша сынға ... ... ... ... мүлдем хабары жоқ,исі мұрнына бармайтын ... ... де ... бір ... ... ... жасаудың салдарынан қаншалықты кедергілер келтіріп отырғандығы ... ... ... ... жылдың алғашқы жарымында саяси қуғын ... ... ... ХХ ... кейін қалыптаса бастаған қолайлы
жағдайды барынша пайдаланып ... ... ... әдебиетінің көкейкесті
мәселелерін көтерген мақалаларымен баспасөз бетінде жиі көрінді. Осы
кездегі ... ... ... сыншылармен бірге қазақ ... ... ... ... Ғ.Мұстафин сияқты жазушылар
белсенділік танытты. Әдебиет майданында саяси ... ... ... өз
қарқынынан тайған жоқ. Ол бір ғана 1960 жылы ... ... орыс ... ... ... жуық мақала жариялап, әлеуметтік сынның ... ... ... ... мен ... «Жыл келгендей жаңалық
сеземіз», «О традиционном и новаторском», т.б.мақалаларында әдеби дамудың
өзекті өңірлеріне ... бара ... «Жыл ... жаңалық сеземізде» сол
кездегі әдеби өмірдегі кейінгі толқынға сипаттама береді.
Мақалаға М.Әуезовтің университетте өткен поэзия ... ... ... ... Жиынға Ә.Тәжібаев, С.Мәуленов, М.Әлімбаев, Қ.Шаңғытбаев,
Б.Кенжебаев, Т.Нұртазин қатысқан. Жас ақындар Т.Молдағалиев, Ә.Дүйсенбиев,
Ш.Смаханұлы, сондай-ақ студенттер өлең ... ... ... ... ... Осы ... ... М.Әуезов жастар поэзиясы туралы толғана
тұрып сөз ... ... сол ... жас ... ... ... Қ.Мырзалиевтің өлең өлкесіндегі алғашқы
аяқ алыстарына сүйсініп, оларға қысқаша сипаттамалар берді. ... ... ... ... ... білімді, көп ізденуді қажет ететіндігін
ескертті. Әсіресе, өлеңнің сөз өнері ... тағы да бір еске ... тіл ... ... аударды. Жас ақындардың ... ... келе ... «біздің әдебиетке мәдениетті
ақындар, оқыған ақындар келе бастағандығына» қуанды.
Алқалы ... ұлы ... жас ... ... зиянын тигізер
бірнеше жат қылықтардан сақтандырды. «Жастар, осы бастан бірнеше ... ... Ең ... жақсы жаздым екен деп асқақтамау керек, тумай
тұрып толдым, ... ... ... ... қашу ... ... ... жаздым, танылмады деп қорықпаңдар, танылмаған Шекспир мен ... көп бола ... деп ... Олар ... ... ... толыспаған Толстойлар танылмай жүре берсін... ... ... деп ... ... ... орын тауып
беріледі. Сондықтан, әдебиет үшін реклама керек ... Бұл ... ... туғызады. Ал, жеке ... ... ... белгісі, ол – пендешілік» – деп ... ... көре ... ... ... ең бір ... құбылыстардың
атын атап, түсін түстеп берді. Қазақ поэзиясының соңғы толқын ... ... ... аяқ ... ... үміт ... әдебиет ақсақалы
«әдебиетке сұлу мінез әкелуші, үлкен мәдениетті, қасиетті әкелуші, ... ... ... бар ... ... ... ақ батасын берді.
М.Әуезов сөз өнерінің, оның ішінде ... ... ... жастардың назарын аударды: «Образ болмай, ойдың да ... Жұрт ... ... ойды сіз де айтасыз. Жұрт айтпаған ойды айту ... бір ... ... соны ... түрде айта білудің өзі –
қасиет. Біздің поэзияда да ... ой, мол ... жете ... ... ... ... әдебиеттің басты мәселесі терең ойды көркем бейнелеп бере
білу, яғни ... ... ... ... мәселесін көтерді.
Көркем ойды көркем түрде жеткізе білу – сөз ... ... ... осы ... ... айтылмай қалған ой жоқ. Мәселе сол айтылған,
немесе айтылмаған ойды заманға лайықты формада, жаңаша бейнелеп айта ... ... да ... ... ... ... ... көркемдік-түрлік
ізденістер жасау ешуақытта күн тәртібінен түскен емес. Көптің ... ... ойды ... келістіріп айта білген жазушы ғана – шын жазушы.
Әдеби шығармашылықта шеберлік – басты мәселе. Сондықтан да ... ... ... ... күн тәртібінен түскен емес. Алпысыншы
жылдары да осы проблема төңірегінде бірсыпыра құнарлы ойлар айтылды.
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... өнер ... басты назарын осы шеберлік
мәселелеріне аударды. Ол ... ... ... жақсы немесе
жаман болуы суреткердің не айтқанына, қалай айтқанына және қаншалықты шын
жүректен айтқанына байланысты» деген ... еске сала ... ... атап
айтқанда, драматург шеберлігі дегеніміз бос ұғым ... ... ... ... ... көкейкесті
моральдық-этикалық мәселелерін адамның рухани қасиеттерінің барша байлық
қазынасы ... ... ... ... көз ... ... дүние
болып тұра қалатын бүгінгі адамның сомдай құйылған тұтас, соны характері
түгелдей осы шеберлік деген ... ... - ... ... ... тіл мәселесіне айрықша көңіл
бөлді. Сол кездегі кейбір қаламгерлерде тіл ... ... емле ... ... ... ... сынаған «Әдебиет
тілі жайында» мақаласын жариялады.
Ақындар С.Қасимановтың, Е.Кенебаевтың, Ғ.Қайырбековтің өлеңдерінен
мысалдар келтіріп, сын ... ... «Тіл – аса ... ... Тілді ешкімге түрпілетпеуіміз керек» - деп, тіл сауаттылығын
сақтауға оқырманды үндейді.
Ғ.Мүсірепов «Сөз сөзге ... да ... ... ... ... ... ... жарығын түсіріп тұратын сөздерден құралған
сөйлем айтайын ... ... ... дәл ... Бұл ... ... бір ... – әр сөздің ой мен сезімге бірдей дөп тиіп ... ... ... ... Біріне-бірі көлеңкесін түсіріп тұратын сөздер өз
мағынасын дәл ... екі оқты ... ... ... сөз – ... ... легі де ... қой-сиыры аралас шұбаған
көш те емес, теңіз толқыны да емес, жайнап тұрған бақша да ... ... ... ой-сезімді дәлірек те, толығырақ та бере алатын тіл байлығы.
Бұл байлықты қалай ... ... ... ... үшін үлкен
қиянат», - деп сөз өнерінің ерекше қасиетін, суреткердің ... ең ... ... асыл ... тіл ... ... істегенде аса абай болу
қажеттігін ескертеді.
Алпысыншы ... ... ... ... ой ... әдеби даму қай бағытта, көркемдік ізденістер қандай тұрғыда
болуы керек деген пікіралысуларға ... ... тіл ... ... ... ... ... мәне
мен маңызына арналған М.Балақаев пен Е.Жанпейісовтің «көркем ... ... ... ... ... таза да бай болсын»,
Т.Қожакеевтің «Көркем тіл – сезім нәрі», М.Әлімбаевтың «Өрнекті сөз – ... ... ... «Сөз шұрайы, тіл құнары керек-ақ»,
А.Нағыметовтың «Тіл құдіреті және образ ... ... ... ... І.Омаровтың «Ана тіліміз жөнінде» т.б. ... ... ... осы ... ... ... «Өлеңнің де обалы бар» атты проблемалық мақалаларын ... ... үшін ... ... ... ... пікір алысудың жандана
түсуіне ықпал етті.
«Бірқатар ... ... ... қана емес, өлең
формасы мен жанрының ыдырауы да ... – деп ... ... өз ойларын
көптеген мысалдармен дәйектеді.
Ә.Қоңыратбаевтың бұл пікіріне Ж.Тайшөгелов «Өлеңге ең ... ... ... ... ... белгілі жай. Форма сол мазмұнда ойды ... ... ... өз ойын ... ... «әдебиеттегі түр де өмір бойы кең балақ шалбармен
қалмайды. Заманына сай ол да ... ... ... ... ... түр ... ... кеңірек ойласатын уақыт жетті» - деп, осы
мәселе төңірегінде пікір ... ... Ал ... өзі ... ... жыр үлгісінен басқа өміршең түр жоқ деген пікірлер естіліп қалады. Бұл
сөз әрі рас, әрі ... - деп ... ... ... Ө. Нұрғалиевтің, Ш.Мұхамеджановтың өлеңдеріндегі түрлік
ізденістерді әңгіме етіп, «біз қазақ ... ... ... ... ... өлеңдерінен), жаңа түрлерден қашпай,
соныға талпынғанымыз дұрыс. Жастарға қайтсең де он бір буын мен ... ... ... ... деп ақыл айта көрмейік. Сілтесін. Мейлі, алпыс
буын болсын бір жолда (әрине, бұл прозаизмге жол беру ... ұғым ... ойын ... – деп, ... ... түрлік жақтарын жетілдіре
беруге шақырды. ... ... ... ой ... түрді керексінеді».
Ал енді «Бір кезде тек елжіреуік лирика жазу мода болатын. Ол ... ... ... тұру ... Жұтқанда тамақтан қалай өтіп кеткені
білінбеуі тиіс. Осындай пікірлер дәл қазір лирикаға келе ме? Жоқ. ... ... ... ... нелер ұлы оқиғалар болып жатар. Олар
қазақтың қара өлеңіне сыймайды. Оларды жаңаша жырлау қажет. Сол жаңа ... ... ... ... қатты білініп келеді. Заман мазмұны, заман ауқымы
осыны талап етеді» деп ... ... өзі де өлең ... ... ... жасады; онысының сәтті де, сәтсіз де шыққан жақтары
болмай қалған жоқ.
Ж.Қыдыровтың бұл ... ... ... әрқилы пікірлер туғызды.
М.Қаратаев «Жаңалық па, жаңа былық па?» атты арнайы мақала жазып, Ж.Қыдыров
ұсынған негізгі ойларды түгелге жуық ... ... ... саяси тұрғыдан
келіп, «...өнердің нағыз озат ... ... ... қол ... дегенді желеу еткен буржуазияшыл суреткерлер мен ... ... ... ... ... ... шатпақтар тудыруда.
Көркемөнердің көрінеу жауы – абстракцизм мен ... ... ... совет суреткерлерінің творчествосына да тигенін», осы сарындас
шығармалардың қазақ әдебиетінде де көріне ... ... ... қағады.
Әсіресе, Ж.Қыдыровтың поэзиядағы жаңалықты оның түрінен, онда да бұрыннан
бар буын сандарын өзгертуден ... ... ... алады.
«Қазақ поэзиясының бұрын-соңды қалыптасқан өлең түрлерін кең балақ
шалбарға, жалпайған аяқ ... ... ... отқа салғалы» отырған «жаңашыл
теоретиктің» іс жүзінде ... ... ... ... «тар балақ»,
«сүйір тұмсық» өлеңін оқып көрейік» деп, Жүсіптің «Шуақтап жүрмін» өлеңін
«Бұл не? ... па? Иә, ... ... жаңалық? Өлең бұзар жаңалық. ... ... ... жоқ, не ... ... ... жоқ, ешқандай тәртіп,
интонациялық бүтіндік жоқ, шым-шытырық ... мен ... ... ... ... «гәп он бір ... ... тозуында емес,
ақынның талантында. Талантты ақынның қолына түскен он бір буын жанып,
жайнап сала ... ... да ... жаңалық мазмұнды жырлауға жарайды,
дарынсыздың қолына түссе – ... ... ... онда ол ... да ... ... қазақ поэзиясы түрге бай; «бүгінгі өлеңдік ... ... – бар ... әлі жете ... болу керек».
М.Қаратаев «Бұл айтқаннан поэзияда жаңалық іздеудің қажеті жоқ деген
пікір тумайды. Жаңалықты іздеу ... ... оны ... ... ... табуға тырыспау керек. Жаңалық бұрынғы бар дәстүрлерді меңгеру мен
игеруден туады, сол жақсы дәстүрлердің заңды, ... ... ... ... ... көп дәуірлер бойында жасалған үлгілерді ... яки ... ... белінен басып барып, жаңалық табам деу бос әуре» -
деген негізгі тұжырымын айтады. ... осы ... сол ... ... ақындардың өлеңдерінде (әсіресе О.Сәрсенбаевтың «1961 жыл» поэмасында)
кездесетін түр ... ... ... ... ... жас ... ... ізденістерге шақырады.
С.Қирабаев та осы мәселе бойынша М.Қаратаевтың пікірлерін қуаттаған.
«Дәстүр мен ... ... ... тақырыбынан-ақ көрініп тұрғандай,
мәселеге осы тұрғыдан ... ... та ... ... ... ойларына қарсы; жоққа шығарды. Бұл мәселедегі «басты ... ... тек өлең ... ... деп түсінуінде», «Шынында,
жаңашылдық түрден емес, мазмұннан ... ... ... поэзиясындағы
жаңашыл ізденістерге Абайдан бастап шолу ... ... кей ... ... ... ... де тізіп өткен. Бұл ретте О.
Сәрсенбаевтың, Д.Әбілевтің, ... ... ... өлеңдері сын тезіне алынған.
Сыншының осы мәселеге қатысты негізгі ойы ... мен ... ... ... ... ... ... дамытуда жатыр
дегенге саяды: «Ең бастысы – жаңалық поэзия ... ... ... ... ... ... «Шын жаңашылдық әдебиет
дәстүрлеріне негізделеді, соны ... ... ... ... және ... ... оның мазмұны тудырады»; «Ендеше ... болу ... ... ... дәрежесінде болу үшін сол бай ... ... ... оқып меңгерейік».
Поэзиядағы жаңашылдықты оның түрінен іздеген ... ... ... сөз» осы ... ... ... өршіте түсті. Шешен
тілмен көсіле жазылған көлемді мақала әдеби жұртшылықты ... ой ... ... ... қамтып жазған А.Сүлейменов «әдебиет дәуір, уақыт
көшінің тек соңында жүре алмайды, оның орны алдында, ол – керуенбасы, ол ... ... ... ол – ... дей келіп, «Бүгінгі әдебиет
заман адамының интеллектуалдық өмірі ... сол ... ... жаңа бір түрлік элементтерді ... Оны біз ... ... ... қояды. Автор түр мәселесінің ішіндегі бастысы деп
«баяндау стилін» арнайы сөз етеді. Онда да ... ... ... ... ... «ол» ... атынан баяндау) мәселесіне, яғни
«жазушы қалай жазу ... ... ... бе, ... жақпен бе, әлде
екеуімен де ме?» деген тұрғыдан ... ... осы ... ... ... ... тауып келе жатқандығын шола келіп, ... ... ... ... Т.Ахтановты жақсы
жақтарынан атайды. Ал осы тұрғыдан Ғ.Мұстафиннің шығармашылығын жоғары
бағалайды. «Сонымен бірге бізде ... ... ... жоқ... эпигондар
да жетіп жатыр. Жазуында творчестволық тыныс жоқ, терең бойлар тамыры ... ... ... ... ... ... ... тарихи адамдардың
фамилиясынан, жалаң, хроникалық мәліметтерден көресің»; «осы ретте ... деп ... ... ... ... ... ... өзін біздің
біраз жазушылар ұйпалақтатып, берекетін ап, мұрнын самайына шығарып
жібергені ... ... ... де түйелі адамның ырғағындай ... ... ... ... екі мастың елбіреген ... ... ... жатады. Геройдың жатқанын, тұрғанын, тіпті сүрінгенін де
баяндап мезі қылады. Баяндау үстінде сөйлем ырғағы да өзгермейді, ... ... ... ... ... ... «Қазақ прозасы бірінші ... ... ... жүр», «біздің прозаға осы ... ... не ... ... ...... ... «олға» «мен» керек,
оқиғаға сыр керек, сәуірдің жылы жаңбыры, селеудің сыбыры, шілдедегі дала
түнінің ... ... Түн ... ... ... ... ... жусап
қалады ғой, сонда адамның үлбіреген көксұр жусанға бауырын төсеп ... ... ... ... ... ... оқушысын осылай аунатуы аз боп
жүр». А.Сүлейменов сол кездегі әдеби ... ... ... де дөп ... ... ... көбінде идеялық болады, сонсоң ... ... шоқ ... ... өте ... бар».
Сыншы шығарманың тақырып актуальдылығын, идеялылығын ... ... ... ... жағына онша мән бермеушілікке қарсы. ... ең ... ... ... формалық жағынан бағалануы керек.
Ал ол түр жаңа заманда қалай болмақ? А.Сүлейменов оқырмандарын осы мәселе
төңірегінде ... ... ... бұл ... әдеби жұртшылық арасында әр түрлі
пікір туғызды. Біреулер әдеби түр, шеберлік жайлы мәселенің қойылуын ... енді бір ... жас ... бүкіл қазақ прозасынан төрт-бес-ақ
жазушыны көріп, басқаларын елемеуінен ішін тартты. ... ... ... атты ... А.Сүлейменовтің пікірлерін түгелімен жоққа
шығарды. С.Мұқанов: «Бұл мақалада көтерілген ... ... ... ... мәні де ... өз ... ... алдына тартуды мақұл көрдік», «мақаланы бір емес, бірнеше рет
оқығанда да автордың не айтқалы отырғанын ұғу менің ... аса ... ... дей ... мақалада мәселенің осылайша өзін дұрыс санамайды.
«Өйткені, шығармада автордың, я ... ... ... айту ... ... ... боп көрген емес, ол тек жазушылық әдіс қана». Автордың
дәлелдеуінше, «Түр әрбір материалдық тектің ... ... ... ... оның ішінде көркем әдебиеттің тегі – мазмұны. ... ... ... түрі (проза, поэзия, драматургия, оның бөлшектері)
бар».
С.Мұқанов көркем шығарманың бірінші («мен»), екінші («сен»),
үшінші ... ... ... ... көрмейді. Ол әдеби туындыны
осылайша жіктеп ... ... ... ... ... ... мен
«ол» екі адам емес. Олар бір-ақ адам: «мен» - автор, «ол» - осы ... Түр ... ... көркем шығарманың бірінші, екінші, үшінші
жақпен баяндалуымен ... ... өзін ... ... ... ... әдебиетке, қоғамға қатысты айтылған
ойларының барлығына дерлік ... ... жаны – ... ... ... әдебиеттің мазмұны мен түрін тұтас алып ... ... ... ... ... ... ... Түр шығарманың сыртқы көрінісі ғана.
Оның жанды және дәнді ... ... ... ... заман тілегіне,
партия тілегіне жауап бере алу, алмауы да мазмұнға байланысты. Мазмұнсыз
түр – ... түр. ... жаны ... ... ... түйінделген.
Қ.Ысқақов А.Сүлейменовтің мақаласына орай көлемді мақала жазып,
онымен ой жарыстырады. «Еліктеу ме, жоқ мұқтаждық па?» деп ... ... ... ... ... ... көркем әдебиеттегі түр жайында
болғанын құптағанмен, А.Сүлейменовтің «оны» мен «ол» тұрғысынан ғана сөз
етуіне қосыла бермейді: ... ... бұл екі ... да ... ... ... ... жазушының бірінші жақпен, үшінші жақпен немесе екеуімен де
жазуында ғана ма ... ... ол ... ... ... ... ... де келіспейді: «Керісінше, осы бізде кейіпкер атынан сөйлеу
көбейіп кетті, авторлық ... ... ... ... ... ... жүр ... Мысалға Б.Майлиннің, Ғ.Мүсіреповтің бірінші жақтан
жазылған шығармаларын келтіріп, «біздің ... ... ... ... ... ... ... келуге бола ма? Болады» дейді. Қ.Ысқақов
«Асқар, біздегі ... түр ... ... да, әдебиетіміздің осы
ағыл-тегіл боп жатқан байлығына келгенде көзіңді тарс жұмасың» - ... ... ... соңғы кездердегі игілікті істердің,
онда да бірінші жақтан жазылған ... ... ... ... саяхат», С.Жүнісовтің «Әжем мен емші және ... ... ... «Сөз жоқ, ... іздері»
туындыларын атаған. Автордың ойынша, мәселе қай ... ... ... «Форманың қай түрі болмасын, тілдің шешуші міндет атқаратыны
хақ... Демек, тілдің тілін табу ... Ол үшін өнер ... ... ... ой ... ... тек «мен»-де, «ол»-да емес, түптеп
келгенде шеберлікте» дегенге сайған.
Осы мәселеге орай З.Серікқалиұлы «Ойлы досқа ... сөз» атты ... ... Автор мәселенің қойылымын құптағанымен де А.Сүлейменов пен
Қ.Ысқақовтың көп пікірлеріне ... ... ... ... барған. «Ал
әңгіме негізінен стиль, дәуір таңбасы, ерекшелік қасиеттер, ... ... ... ... ... ... тән форма, түр
бөлектігі, заманға, дәуірге тән тәсілдік ... ... ... ... ... ... қалай, қазақ прозасының бұл мәселеге
қатысын қалай түсінеміз, кімде қандай үлгілер бар, нені ... неге ... ... - ... осы ... жүру ... болса, шын мәнінде
олай болмай, көркем шығарма бірінші, екінші, ... ... ... ... ... ... ұзап шыға алмаған. З.Серікқалиұлы ... өз ... ... үшін ... ... ... ұзақ-сонар
мысалдар келтіргенін де жөн көре бермейді. Олардың ... қай ... ... ... Қай ... ... да, ... де – ұлы,
Бальзак та – ұлы, Толстой да – ұлы, ... те – ... ... бұл ... ... ... жақпен, жалпы «мен»-мен, өз атынан ... ... ... гәп ең алдымен, шығарма негізінде ... ... әр ... өз ... орай қандай түр таба
білгендігінде болса керек. Кімнің қай ... қай ... қай ... роль ... тұр, қалай ойнайды – міне, мәселенің бар сыры осында
болуға тиіс.
З.Серікқалиұлы «Жалғыз «мен»-мен мүдделі ... шығу ... ... да, ... да ... аясы тарыла береді. Жалғыз «ол» да
жеткіліксіз. Герой мен автор арасындағы байланыс үзіліп қап отырады»; ... өзі ... ... бару ... төңірегінде бір адамның көзімен
емес, жүз адамның көзімен қарау үшін. Бүкіл ... ... ... іс-
әрекет, қарым-қатынасы арқылы қажетті жерінде ... өзі ... ... өзі ... публицист ретінде тікелей араласып, оған ... ... кең ... ... ... ... ... болды» деген
сияқты пікірлерін «Баяндау формасы баяғы бір ... ... ... ғасырлар бойы «мен» мен «ол» түрленіп, ... жаңа ... ... ... ... заманның өзгеруіне байланысты тіл де
байып, тазарып, жаңарып отыратыны сияқты, жалпы баяндау тәсілі де ... ... жаңа ... ... ... ... ... жаңа
қырлары ашылады» деген жолдармен түйіндейді.
Ә.Кекілбаев қазақ поэзиясындағы дәстүр мен ... ... ... мен ... атты ... «Біз ... туралы сөз
қозғасақ, қазақ өлеңінің байырғы түрлері тозғандық көрсетті деп жатқан
жоқпыз... Біздің ...... ... құрту емес, көркемдік
арсеналымызды байыту. Өлең алқабы, өнер алқабы кең... ... - ... ... та қазақ поэзиясындағы он бір буын ескірді дегенге
қарсы. Ол тағы бірде осы ... ... ... ... ... ... Ж.Қыдыров өлеңдегі түр жаңашылдығы туралы аса ... ... ... ... ... өлеңдегі түр мен жаңашылдықты модадағы
өзгерістермен салыстырып қате ... ... ... ... ... ... шақырған өлеңінде барлық қырсық он бір буында,
оның бел омыртқасын ... ... деп ... ... Жаңа түр ... ... ... шалудың қажеті жоқ».
Р.Бердібаевтың «Жұлдыз» журналындағы ... ... ... да осы түр ... ... ... алынды. Әсіресе,
А.Сүлейменов пен Қ.Ысқақовтың ой-пікірлерінің кейбір жақтары қатаң сыналды.
Қ. Құттыбаев шеберліктің әдеби сынға да ... ... ... ... ... керек екенін басты мәселе етіп қояр шақ жеткен сияқты. Бізде
сынның көркемдігі, эстетикалық әсері әлі төмен... Сыншыға тек сыншы, ... ... ... һәм әдебиеттің досы деп қарау қажет».
Поэзиядағы жаңашылдық, өлеңдегі түр ... ... ... әдеби сынының теориялық жағынан жетіле түскендігі
байқалады.
Әдеби ... ... ... ... мен жаңашылдық проблемалары ғылыми
тұрғыдан негізделіп, дұрыс түсіндіріле бастады. Бұрынғы ... ... ... ... жаңа ... ... жырлаймыз деп, қайткен күнде де
жаңашылдықты ту етіп ... ... өлең ... ... ... ... жас ... жаңаша жазамын деп, түр қуып кетушіліктен
сақтандырды.
Қазақ әдебиетіндегі түр ... ... ... А.Сүлейменов,
Қ.Ысқақов, З.Серікқалиұлы, Ә.Кекілбаев сынды болашағынан үлкен ... ... мен ... ... ... ... аға буын ... қатысуының өзі пікір алысудың қаншалықты
маңызды болғандығын байқатса керек.
Филология ғылымдарының ... ... ... «Сын ... ... ... Оның дүниеге келуіне өсіп-өркендеуіне
негізінен үш творчестволық арна әсер ... - дей ... үш ... «қай ... ... сын ... тарихына көз салған уақытта
ең алдымен, өздерінің бар қуаттарын, ақыл-ойын, эстетикалық талап-талғамы
мен ... ... ... ... ... - деп ... ... кезеңдік мәселелерін өзінің және қаламдас құрбы-құрдастарының
күнделікті тәжірибесіне сабақтастыра отырып, сарапқа ... ... ... үшінші «әдебиетшіл қауым» - деп сынның авторлық ... арна ... бар қуат ... ... ... талап-
талғамы мен білігін сарқа жұмсайтын» ... ... аға ... ... ... ... ... Ш.Елеукенов,
Х.Әдібаев, Т.Кәкішев, орта буын өкілдері С.Сеитов, Н.Ғабдуллин, ... ... ... ... жаңа лек ... ... Р.Нұрғалиев, Б.Майтанов, ... ... ... ... ... Т.Сыдықов,
Т.Жұртбаев, т.б. маманданған сыншылар.
Екінші арна ... ... ... ... ... Қ.Бекхожин, С.Шаймерденов, Қ.Мұхамеджанов,
Т.Ахтанов, Ғ.Қайырбеков, М.Әлімбаев, ... ... ... ... ... әдеби сынды өрістетуге жаппай зерттеуші де,
көркем шығармашылық өкілдері де, ... ... да ... ... ... ... ... сынының табыстарын сөз еткенде оны
сол кезеңдегі одақтық ... ... ... ... ... ... ... одан әрі өркендету мақсатында өз тұсында үлкен мәнге ие болған
КОКП Орталық Комитетінің 1972 жылы қаңтардың 25 күні ... ... ... ... ... азды-көпті дамуына қозғау салды. Тарихи қаулы
шыққаннан кейін ... ... де, ... да ... талдау мен
әлеуметтік, философиялық, эстетикалық саралу үлгілерін терең ... сол ... ... ... де ... ... анықтауда қаламгерлердің шығармашылығын
жаңаша тануға күш салып, осы салаларда белгілі бір табыстарға жетті.
Бұл қаулы ... ... ... міндеттерін жауынгерлік бағдарлама
іспеттес белгілеп берді. Әдеби көпшілікке мәлім бұл қаулы ... ... ... ... баса ... ... ... уақытта
сынның беделін күшейтіп, оның белсенділігін көтеру ... және ... ... ... ... берді.
Сол кезеңнің идеологиялық саясатына қарай бұл ... ... ... таптық, партиялық және халықтық сипаты жөніндегі ілімдер басшылыққа
алынып, партиялық бағыт-бағдар берілді.
Партия әдебиет пен ... ... ... ... ... өз
уысынан шығарып алмауға ұмтылды. Бұл қаулымен қатар 70-80 жылдар ... ... ... ... «Идеологиялық жұмысты одан әрі
жақсарту туралы» да ... ... ... Әдеби сынға деген талап арта
түсіп, әдеби-сыни шығармаларға сол тұстағы ең ірі сыйлықтар берілді.
Аға ... ... ... ... (1973), ... ... ... революциялық поэзиясы» атты трилогиясы (1988) ... ... ... ... ... ... ... сыйлығын
алды.
СОКП Орталық Комитетінің қаулысын орындау бағытында бүкіл Одақтық
деңгейде де республикада көптеген іс-шаралар ... ... Аға және ... сыншылардан М.Қаратаев «Әдебиет және эстетика» (1970), «Революция
рухымен» (1979), «Ізденіс іздері» (1984), ... ... ... «Ғасырлар толғауы» (1977), «Заман сазы» (1985), З.Қабдолов ... ... (1988), ... ... және дәуір талабы» (1976),
«Шындық және ... (1983), ... ... (1988), ... парасаты» (1977), Н.Ғабдуллин «Уақыт сыры» (1981), Қ.Нұрмаханов
«Дәстүрлі достық» (1973), т.б. сын кітаптарын жариялап қазақ ... ... ... ... биіктете түсті.
Осылардың ішінде айтар ойымен де, жазылу түрімен де ... мен ... ... ... ... ... формасы қызық.
Көркем туынды сияқты іштей тарауларға («сөздерге») ... ... ... ... сын ... ... ... танытады. Мақала «Алғы
сөз, яки ақырғы сөздің басымен» басталған. «Бірінші сөзде» ... ... ... ... ... С.Мәуленовтің, «Төртінші
сөзде» С.Сейітовтің ақындық шығармашылықтары сөз болып, «Сөз ... ... ... ... «Бесінші сөзде» шеберлік ... ... ... «Ақырғы сөз, яки алғы сөздің соңында» негізгі
ойларын тұжырымдайды: ... бойы ... ... ... ... ... жойып жібере алмайды. Оның ... түр ... ... ... ... ... ... қылу, сайып келгенде мазмұнды
мансұқ қылу» Қайырбековте түрін тауып, Ж.Набиуллиннің ... ... ... ... (1968), ... «Ақ ... (1968),
Қ.Бұғыбаеваның «Ақ сүт» (1968), С.Кенжеахметовтың «Кәрі шеңгел» (1967),
Қ.Баянбаевтың «Адамға хат» (1966), ... ... үні» ... «Жол ... (1968), А.Нысаналиннің «Көктем кешікпейді» (1968)
т.б. жыр жинақтары ... ... ... айта білген.
«Жұлдыз» журналы «Ақындар: ақындық туралы» айдарымен ... ... ... ... 1965, №3), ... ... ұштайды» («Жұлдыз», 1965, №3) мақалаларын берді. Ғафу өз ... ... ... баспасөз бетінде білдірген
пікірлеріне орай өрбітсе, Бекен ақындық өнердің өзіндік ... ... ... ... ... ... ... өзекті
проблемаларын бірігіп талқылау мақсатымен Қазақстан Жазушылар одағы дүркін-
дүркін ... ... ... ... ... ... шешім
табуына мұрындық болып отырды. Соның бірі Жазушылар ... ... ... мен ... ... ... еді. М.Қаратаев
негізгі баяндама жасаған бұл жиын қызу пікірталастарға ұласып, көп адам
шығып сөйледі. «Қазақ ... ... ... кейіннен осы пікір
алысудың материалдарын бір бет қып берді.
Көркемдік ізденістер ... ... ... ... да ... ... прозасындағы жаңалықтарды, оның ... ... ... ... ... жазған материалдар баспасөз бетінде ұдайы көрініп
тұрды. ... ... ... ... ... ... ... көркем
шығармалар жайлы рецензияларды жиі беріп тұрды. Көркем прозаның ... ... ... ... ... мақалалар да уақыт құрғатпай
шығып тұрды. Мұндай материалдарда қазақ прозасының көкейкесті ... ... ... ... ... тыс қалмай, пікір алысу
нысанына айналып жатты.
Жазушы Қ.Ысқақов «Сырлассақ қайтеді» деп, ... ... ... ... ... ... Тағы бір жас прозашы Жайсаңбек
Молдағалиев «Жарайды, ... деп, ... ... орай ... Жас ... сол кездегі қазақ прозасын шола отырып, өз ойларын
шеберлік ... ... ... кемшіліктер осы жазушылық шеберлік
жағынан жетіспей ... деп ... ... шеберліктің
жетіспей жатқандығынан ба, өзімізге өзіміз қатаң талап қоя алмаймыз ба,
көргеніміздің аздығы ма, әлде ой ... ма, жоқ, ... ... өзі ... па, ... көңіліміздегі айтқымыз келген
философиямызға лайық оқиғалар ... оның ... ... құрай қоюға,
штрих тауып беруге ыңғайымызы жоқ, ... [96], - деп ... ... ... ... ... ... шеберлік әдеби сынның күн тәртібінен түспеген өзекті
тақырыпқа айналды. Б.Наурызбаевтың «Өнер ... ... ... ... Х.Әдібаевтың «Шеберлік тұғырына үңілгенде» («Қазақ әдебиеті»,
1966, 15.12.), Ф.Оразаевтың «Шеберлік және ... ... ... 14.09.), ... ... ой, ... тіл» ... 1969, №
1), З.Серікқалиұлының «Қалам мәдениеті» («Қазақ ... 1970, ... ... нәрі – ... ... әдебиеті», 1970, 20.11.),
Қ.Ысқақовтың «Тек образ хақында» («Қазақ әдебиеті», 1970, ... ... ... ... ... 1971, 08.01.),
С.Жиенбаевтың «Әр сөздің салмағы бар, дәмі бар» («Қазақ әдебиеті», 1971,
22.01.), ... ... - өмір ... ... ... 19.02.), ... «Тақырып және жауапкершілік» («Қазақ
әдебиеті», 1971, 26.02.), Т.Есімжановтың «Биік мұрат» ... ... т.б. ... ... ... ... қыр-сырлары
кеңінен әңгімеленді. «Қазақ әдебиеті» газеті ... ... ... ... ... материалдарды жиі беріп тұрды.
Осы айдармен берілген Ғ.Мүсіреповтің «Асқындырып алмайық, достар!»
атты ... ... ... ... зәрулігімен де, мәселенің
турасынан қойылып, кемшін ... ашық ... де ... ... ... ... сол кездегі қазақ поэзиясы мен прозасында орын ... ... ... ... ... батыл сынға алынды. ... ... ... ... ... ... ... тұшымайды: ой,
сезімі таяз, көркемдігі алабажақ, ойландырмайтын, сендіре алмайтын,
қызықтырмайтын, әшейін ыза ... ... ... етек алып барады». Осы
ойына дәлел ретінде мысалдар келтіріп, олардағы тіл селкеуліктерін нақтылы
көрсетеді. Мысалы, ... ... ... ... ... артына салып әрлі-берлі жүрді»; «ол түрегеп жүрген қалпы тағы да ойға
шомды» ... ... асты ... тіркестерді сәтсіз санайды.
Осындай ретпен А.Нысаналиннің «Бойтұмар» әңгімесі мен С.Талжановтың «Барақ
батыр» ... да ... ... ... ... кемшіліктердің әдебиетте өріс алып бара жатқанынан
мазасызданады. «Қай ... ... да өз ... өзі ие бола ... Олай ... ... алар кез алыс емес ... - деп дабыл
қағады.
Қазақ әдеби сынының ... ... ... ... ... яғни ... ... көркем көрініс табу мәселелері болды.
Бұл ретте замандас бейнесінің, атап айтқанда, ... ... мен ... ... ... ... ... алдына аса маңызды идеологиялық тапсырма ретінде қойылды.
С.Қирабаевтың «Уақыт және қаламгер» ... ... ... ... ... ... 1966.11.03.), З.Серікқалиевтің
«Жастар прозасын бағдарлағанда» ... ... т.б. ... ... ... зәру мәселелері әр түрлі жақтарынан талқыланып
жатты.
Қазіргі заман тақырыбымен бірге көркем әдебиеттің мәселесі – ... ... да ... ойлар айтылды. Қаламгерлер, сыншылар сөз өнерінің
ең бастысы шеберлікте жатқандығына назар аударып, ... ... ... ... ... де ... ... қазақ прозасының
мәселелері жайлы пікір алысулардың бет-бағдары Х.Есенжановтың «Көркем
әдебиетіміздегі замандастар ... ... ... ... ойлардан анық байқалады. Романшы Хамза «Көркем тұлға жасау үшін ең
қажетті материалдың бірі – ... ... деп ... ... жасауда тұлғаның жоғарыда аталған элементтерімен қатар
тақырып таңдай білудің де зор маңызы бар. ... ... ... тіл, т.б. шын ... ... тұлға жасаудағы көркемдегіш құралдар
болып табылады. Көркем әдебиетке, оның басты кейіпкерлерін сомдауға ... ... ... Т.Ахтановтың «Махаббат мұңы» повесін, З.Шашкиннің
«Теміртау» ... ... ... ... ... ... ... қазіргі заманда көркемдік тұрғыдан
игеру мәселесі бойынша ой ... Ол ... ... ... қалып
жүрген романды оның кейіпкерлерінен бөлек қараушылыққа ... ... оның ... ... тұрады. Өмір роман арқылы, оның
кейіпкерлері арқылы ғана бейнеленеді. Ә.Жәмішевтің ... және ... ... ... 1965, 10.09.), Б. ... ... Характер»
(«Жұлдыз», 1965, №6), З.Серікқалиұлының «Тарихи роман табиғаты» («Қазақ
әдебиеті», 1969, 25.10.) т.б. ... ... ... осы ... ... ... мен кемшіліктері, алда шешімін күтіп ... ... ... ... ... ... ... заманда көркемдік тұрғыдан игеру
мәселесі бойынша ой бөліскен. Ол кейбір мақалаларда кездесіп қалып ... оның ... ... ... ... ... шығарма оның
образдарын сомдаудан тұрады. Өмір роман арқылы, оның кейіпкерлері ... ... ... Өмір ... арқылы, оның кейіпкерлері арқылы
ғана бейнеленеді.
М. Әуезов қазіргі ... ... ... айта келіп, өзінің
Қазақстанның бір облысының бүгінгі өміріне арналған көлемді шығарма жазып
жатқандығы, онда ... ... ... проблемалары, сол мәселелерді шешу
жолындағы біздің замандастарымыздың жасампаз еңбегі суреттелгендігі жайлы
хабардар етеді. М. Әуезовтің бұл айтып ... ... ... ... ... романы болатын.
Жазушы қайтыс болған соң, бітпеген күйінде жарық көрген «Өскен ... да ... ... бой ... ... ... аяқталмаған
күйінің өзінде де әдебиетімізге қосылған үлес деп ... ... ... осы ... ... рецензиясында «Қорыта айтқанда, ұлы
жазушының ... бұл ... да ... ... ... ... ... әдебиетіміздің қорына қосылған асыл үлес болмақ» – деп,
идеологиялық жағына жоғары мән ... Ал, 1962 ... ... ... М. ... «Кеткен жыл мен келген жыл» мақаласында бұдан өзгешелеу
пікір білдірді. «Өскен өркеннің» тек ... ғана ... ... ... ... салынбаған, іші-тысты сылақ, өңдеу жұмысы
жүргізілмеген, ... ... ... ... ... ... тиіс ... сықылды бұл шығарманың бізге қаңқасы ғана жетіп отыр». ... ... ... ... ... ... еске ... «Доктор Дархановы» да шыға салысымен әдеби сынның назарын
өзіне ... ... ... көркемдік қасиеттері жайлы ... ... ... ... ... ... жазылған шығарма
болғандықтан да Қазақстан Жазушылар одағында осы роман туралы талқылау
ұйымдастырылды. ... Ғ. ... ... ... ... С. ... ... туралы Х. Бекхожин, Ә. Тәжібаев, Х. ... ... Е. ... Б. ... А. ... Қ. ... С.
Субханбердин пікір білдірген. Негізгі баяндамашы да, шығып сөйлеушілер де
негізінен шығарманы қатты сынға алған. ... ... ... ... ... көрініс таппауы «Даудың басы Дайрабайдың көк сиырына»
айналды. «Осы романда ... ... ... ... бар ма? ... ... ... те осылай толғанар еді» деген сипаттағы сындар
негізгі кемшілік болып тағылды. «Доктор Дарқановты» талқылауда ... ... ... ... (1971, 20.08.) «Бір ... екі ... С. Бақбергеновтің «Адам және көлеңке» романы туралы С. Мұқановтың
«Замандас. Қаһарман. Шеберлік» және Ғ. Қабышевтің «Көркем шындық және ... ... ... ... С. ... ... жақсы жақтарын
көбірек көрсе, Ғ. Қабышев кемшін тұстарын айтыңқырапты.
Ә. Нұрпейісовтің «Қан мен тер» ... ... ... ... ... А. Сүлейменовтің «Елең-алаңдағы дүбір» («Қазақ әдебиеті», 1962,
23.02.), Ә. ... ... ... ... ... З. ... «Образ логикасы» («Жұлдыз», 1965, №9), ... пен ... Ә. ... ... ... 1970, №12),
Х. Әдібаевтың «Қан мен тер» хақында («Қазақ әдебиеті», 1972, 21.04.). ... Х. ... «Ақ ... да ... ... Сүлейменовтің «Х. Есенжанов және оның соңғы ... ... №1), Ж. ... «Ақ ... ... ... аяқталды?» («Жұлдыз»,
1965, №11), М. Мағауиннің «Ақ ... ... ... ... ... 06.05.), З. Серікқалиевтің «Тар кездегі тағдыр» («Жұлдыз», 1968, №1),
т.б. мақалаларында трилогияның көркемдік қырлары егжей-тегжейлі талқыланды.
Алпысыншы ... ... сын ... өмір тақырыбын ... де ... ... ... ... да көріне
бастады. Олардың ішінде ... ... ... тарихи-революциялық
тақырыпқа жазылғандары жақсы бағалана бастады. Қаламгерлеріміз біртіндеп
тарихқа тереңдей ... 1969 жылы ... ... І. ... ... ... ... халқының тарихына терең бойлап, болмысын шынайы
бейнелеген осы тақырыпқа «тауды бұзып, тасты жарып» ... тура жол ... ... ... ... ... ... әдеби сын салқын қабақпен қарсы
алды. Солай бола тұра «Қаһарды» жақсы бағалаған М. ... ... ... ... 1969, №9) мақаласы жарық көрді. Социалистік
реализм тұрғысынан бағаланып, қалыптасып кеткен кейбір ... өзі ... ... ... ... ... ... әдебиетінің негізін салушы С.
Сейфуллиннің «Тар жол, тайғақ кешу» романы социалистік ... ... ... революциялар дәуіріндегі қазақ ... ... ... ... осы туынды жайлы Б. Кенжебаев пен Ш. Елеукеновтің ... ... ... ... шығып, бұрынғы пікірлерге күмән келтірді.
Екі автор «...біздіңше, «Тар жол, тайғақ кешу» ... да ... жай ... да
емес, Қазақстанда совет өкіметін орнату жолындағы күрес туралы жазылған
очерк кітабы деген дұрыс. «Тар жол, ... ... - ... ... циклі»
деген тұжырым жасаған. Мақала пікіралысу ретінде жазылған.
Әдеби басылымдарда қазақ повесінің мәселелері де қозғалып
жатты. Бұл ... ... ... ... ... беру ... ізденістерге баруы назар аударады. Мысалы, осы газеттің 1964 ... ... ... «Он ... ... ... айдарымен
С.Омаровтың «Алтын алқап», Ә.Әлімжановтың «Көгілдір таулар»,
С.Шәймерденовтің «Мезгіл», Т. ... ... ... Ш. ... ... ... «Гауһар». Қ. Құттыбаевтың «Сыр көктемі»,
Қ.Ысқақовтың «Қоңыр күз еді» повестері жайлы ... ... ... ... ... ... сыни көзқарас басым.
Осы газеттің келесі жылғы 5 ... ... «Сөз он ... ... ... ... тақырыппен он жазушының өздеріне
айтылған сындарға ... ... ... ... ... ... ... де басты
мәселелерге келгенде сыншыларымен пікір таластыруға дейін барған. Ә.
Нағыметовтің “Он ... ... ... ... он ... ... №5) атты ... шолуында соңғы он жылдың көлеміндегі ... ... ... жақсылықтар мен кемшін түсіп жатқан тұстары,
даму проблемалары жан-жақты сараланды.
Әңгіме жанрының ... ... ... ... ... ... жайын сөз еткенде» («Жұлдыз», 1960, №8) проблемалық
мақаласы жарияланды. Ол шағын ... ... ... ... сөз
қозғап, осы мәселе жайында пікір алысуға шақырды. Осыған орай М. ... да ... ... ... 1960, №12), Б. ... ... ... ерекшеліктері. «Жұлдыз», 1960, №12), Ә. ... да ... ... ... 1960, №12) пікір білдірді. Т.
Нұртазиннің «Жақсы әңгіме – ... ... сын» ... 1961, ... ... «Әңгіме туралы пікірлер жөнінде» («Жұлдыз», 1961, №4), ... ... ... ... ... ... әдебиеті», 1963,
09.05.), Б.Наурызбаевтың «Көркем әңгіменің қазіргі жайы» («Жұлдыз», 1965,
№8), З. Жұмағалиевтің ... өмір үшін ... ... ... ... Р. ... ... әңгімедегі келісті бейнелер» («Жұлдыз», 1966,
№12), Ф. ... ... ... ойласақ» («Қазақ әдебиеті», 1969,
16.08.), С. Досановтың «Әңгіме жайлы ... сөз» ... ... 1970,
13.03.), Б. Майтановтың «Әңгіме және уақыт тынысы» («Қазақ әдебиеті»,
1970, 09.10.) т.б. ... ... ... ... мәселелері егжей-
тегжейлі талқыланды.
Ә. Тәжібаевтың «Драматург және өмір» («Қазақ әдебиеті», 1960,
29.04.), ... ... жайы ... ... сөз» («Жұлдыз», 1971,
№4), Қ. Ғұмаровтың «Шебеллік, тағы да шеберлік жайында» («Жұлдыз», 1960,
№8), Р. ... «Б. ... - ... ... 1961, №12), ... ... туралы бірер сөз» («Қазақ әдебиеті», 1969,
02.08.), С.Ордалиевтің ... ... ... №8), ... ... даму бағдары» («Жұлдыз», 1971, №11), ... ... ... ... ... ... сөз болды. Драматургия мәселелері Қазақстан Жазушылар одағының
пленумдарында екі рет (28, 29. 04. 1960; 10.02. 1971) ... ... ... ... Ә. Тәжібаев жасады.
Осы жылдардың әдеби сынында әдеби байланыстар, әдеби аударма ... ... Бұл ... ... ... мен орыс халқының ... ... ... ... ... күшейе түскен еді. Әсіресе, мәдени, әдеби
саладағы ... ... ... ... Орыс ... ... ... жуық қазақ тіліне аударыла бастады. Осыларды тәржімалау
барысында әдеби аударманың алдында үлкен міндеттер ... ... ... ... ... мәселелерін шешуге арналған
ондаған мақалалар жарық көрді. М. ... ... ... пен ... зерттеудің кейбір мәселелері» («Жұлдыз», 1960, №5), І. Тілеулиннің
«Ажарсыз аудармалар» («Қазақ әдебиеті», 1960, 25.03.), Қ. ... ... ... ... ... 1960, №7), «Қазақ тақырыбы украин
әдебиетінде» («Жұлдыз», 1960, №10), «Аударма – асыл ... ... №7), А. ... ... аударма» («Жұлдыз», 1960, №9), ... ... ... 1961, №6), «Қазақ прозасындағы Горький дәстүрі»
(«Қазақ әдебиеті», 1964, 07.08.), Ғ. ... ... ... ... («Қазақ әдебиеті», 1961, 27.01.), З. ... ... ... («Қазақ әдебиеті», 1961, 03.02.), С. ... ... ... ... 1961, №1), ... ... Гоголь
әсері» («Жұлдыз», 1962, №7), «Аударма шырғалаңдары» ... ... 04.03.), І. ... ... ... ... 1961, №2),
Х. Садықовтың «Ойландырар ... ... 1961, №12), ... ... әдебиеті», 1962, 02.03.), С. ... ... ... ... («Жұлдыз», 1962, №4), «Демьян Бедный және
қазақ ... ... 1963, №5), Х. ... пен Б. Хасановтың
«Поэтикалық ... ... ... («Жұлдыз», 1963, №10), Қ.
Қанафиева-Керееваның «Аударма - әдебиет достығының үлкен арнасы» («Жұлдыз»,
1965, №8), Е. Ғабдіровтің ... ... және ... ... ... 1965, №12), ... ... сипат пен интернационализм рухы»
(«Жұлдыз», 1966, №12), Р. Бердібаевтың «Аудармашылық – үлкен өнер» («Қазақ
әдебиеті», 1966, 28.01.), С. ... ... ... ... ... З. ... ... қызының алғашқы аудармасы» («Жұлдыз», 1967,
№12), М. Қаратаевтың «Интернационалдық пен ... ... ... 1968, №8), ... ... 1962, 12.01.), С. ... тақырыбы – «Лошадиная фамилия» («Қазақ әдебиеті», 1969, 13.12.)
т.б. ... ... ... ... тәжірибелік мәселелері
кеңінен талқыланды; орыс әдебиетінен қазақшаға тәржімалаудың қыр-сырлары,
жетістіктері мен кемшін тұстары сөз болды. ... жай ... ... ... озық ... ... ... екендігіне де назар аударылып,
тәржіма жасағанда түпнұсқадан айнымау қатаң талап етілді.
Билік құрып тұрған ... ... ... ... ... екі бағытты басшылыққа алып отырды. Бұл қисын бойынша коммунизм
құрылысы ... ... ... дами ... ... ... да арта түседі; яғни, біртұтас совет халқы пайда ... ... түрі ... мазмұны социалистік мәдениет қалыптасып, қанат жаяды;
ұлттық мәдениеттер бірте-бірте ... оның ... ... ... ... майданында да көркемдік дамудың осы бағытта жүруіне қыруар
күш жұмсалды. Шынайы халықтың шындықты суреттеген шығармалардан гөрі ... ... ... ... ... ... бейнелеген
туындылар көбірек насихатталды. Өнердің ұлттық сипатына мән берілмеді.
М. Қаратаевтың «Интернационалдық пен ... ... ... 1968, №8), Е. ... «Әдебиеттегі ұлттық сипат пен
интернационализм рухы» («Жұлдыз», 1966, №12) сияқты мақалаларда ... даму жолы ... яғни ... екендігі марксизм-
ленинизм ілімі тұрғысынан негізделді. Мысалы, Е. Ғабдіров социализм жайында
ұлттық әдебиеттің барынша дами түсетіндігін, «ұлт ... бар ... ... даму – ... ... диалектикалық жолы»,
екендігін айта келіп, «революциялық күрес ... ... ... ... ... ... характер жалпы интернационалдық
сипат алатынын» қаламгерлердің қаперіне салады. Түсінікті тілмен ... ... ... ... ұлттық әдебиеттердің ұлттық сипаты
кеміп, ... ... ... ... ... ... меңзеп отыр.
Аудармаға қатысты материалдардың бірсыпырасы ... ... ... арналған. А. Нұрқатов П. Кузнецовтың «Мұратына ... ... 1960, №9), А. ... Шекспирдің «Отелло», («Жұлдыз»,
1964, №4), З. Тұрарбеков А.С. Пушкиннің ... ... ... ... ... ... пікір білдірді. І. ... ... 1960 жылы ... ... ... ... ... қиянат” санады. Жинаққа енген мысалдардың ішінде М. Оразаевтың
аударғандары қатты сынға алынған: «оның аудармаларының ... ... ... ... ... сын ... («Жұлдыз», 1961,
№2). Аудармадағы негізгі кемшілікте: «Аудармашы көп жағдайда автордың
айтқалы ... ... ... ... қазақшаламай тастап кетеді,
немесе, мысалдың басындағы моралін аяғына апарып, аяғындағы моралін ... ... ... ... «кейбір қиынсынған шумақтарды аудармай-ақ
кете береді. Олардың орнына өз ... ... ... ... ... ... мысалдарын М. Оразаев қазақ ... өңін ... ... ... 1961, ... «Әңгіме тақырыбы – «Лошадиная фамилия» атты мақаласы
Әбдірашит Ахметовке хат түрінде жазылған. Автор «Кімді ... ... «Кім ... ... ... ... ісінде алдымен
осы сауалдарға жауап беріп, шешіп алу керек дейді. Ол орыс тілінде шыққан
кітап ... ... деп ... ... ... «Халқымыздың рухани талабына сай
шығармалар» ғана қазақшалануы жөн.
С.Шәймерденов көтерген аса маңызды мәселе – ... ... ... ... ... деп, ... аударма жасауды қате принцип
санайды. ... ... ... бар ... ... осы ... жатыр. Ә. Ахметовтің «Лошадиная фамилияны» «жылқы есімдес» ... ... ... ұғымында «есім» тек адамға ғана тән... «Жылқы
тектес фамилия» десе, мағына жағынан түпнұсқаға ... ... ... ... Аударма ісінде Абайды үлгі тұтады. И.А. Крыловтың мысалдарын
аударғанда неге «стрекозаны» ... ... ... деп ... былай
түсіндіреді: «Абай инелікті не ... ... деп ... Әлде, бұл
Крыловқа жасалған қиянат па? Жоқ, әсте олай емес. Өйткені, «стрекоза» орыс
ұғымында жеңілтектіктің, ұшып-қонба ұшқалақ мінездің ... Сол ... қыс ... ... «қызықпен жүріп жазды алуы» әбден нанымды.
Ал, қазақ ұғымындағы инеліктің жөні ... ... - ол ... құр ... бой, ... ... «Инеліктей қатып,
семіпте» шенеу, мінеуден гөрі ... ... емес пе? Сол ... Абай ... деп аударса, Крыловтың тұспал, мысалмен айтып
отырған уытты сықағы қазақ оқушысына ... ... ... еді. ... шын ... міне осы ... ... шығады. Аударма өнерін бүгінгі
«өзіммін дейтін ... шала ... қолы ... биікке көтеріп
кеткен Абай осылай әртіннен ойлап, «Стрекозаны» ... деп, ... жәй ... емес, «Шырылдауық шегіртке» (Сверчок) деп алған.
Шырылдауық шегірткенің «ыршып жүріп ән салуы да, ... қуып ... ... ... алуы да» ... орынды. Ұлы Абай мысалгер өлеңінің
стилі мен рухын, көркем мазмұнын қазақ оқушысына осылай ... мен ... ... ...... ... ... Сын жоқ жерде
тоқырау болады. Әдебиетте де ... Р. ... ... жанр» («Қазақ
әдебиеті», 1969, 07.06.), А. Нағыметовтің «Сын ... сөз» ... 1969, 07.06.), Ғ. ... ... сын ... сырласайық»
(«Қазақ әдебиеті», 1970, 15.05.), З. ... «Сын ... – тел ... ... 1971, 30.07.), Ә.Сәрсенбаевтың «Сын – тәрбие мектебі»
(«Қазақ ... 1971, 06.08.), Т. ... «Сын - ... ... ... 1971, 03.09.), т.б. мақалалары жарияланды. Әдеби ... М. ... ... ... көркемдік процестің қара
қазанын қыздыра түсті; ... ... ... ... ... шешуде белсенділік танытты.
Сыншылармен бірге ақын-жаузшылар да әдеби сынға жиі араласып, әдеби
өмірде болып жатқан елеулі ... ... ... да не ... ... А. Шамкенов «Сын жазушының жігерін құм қылмай, ойын ... ... ... ... ... ... ... өріне қарай
сүйреуі тиіс» деп жазды. Ө. Қанахин «...Әдебиет сынында пікір айтудан гөрі
үкім айту басым... Сын ... бәрі ... ... болғандықтан,
оқушы пікірімен санасу деген бізде жоқтың қасы» деп, ащы шындықтың ... ... ... ... ... ... бірнеше пікіралысулар
болып өтті. «Жұлдыз» журналы ... З. ... ... ... ... ой бөлісуге шақырды. З.Серікқалиев сол ... ... ... ... жүрген М. Қаратаевтың, Р. Бердібаевтың,
Б. Сахариевтің, т.б. кейбір пікірлерімен ... ... ... ... ... ... қай бағытта бара жатыр, қандай
бағытта болуы керек еді – бұл жөнінде пікір ... ... деп, ... ... Жазушылар Одағының VI құрылтайы қарсаңында әдеби сын
жандана түсті. ... ... ... сыни ... жиі ... оны өркендетудің жолдары жайлы да кеңінен ақылдасты. ... ... №4) ... жиынына орай «Сыншылар сырласады» айдарымен бір ... ... ... ... Т. Кәкішев («Әдеби өркендеу және сын»),
Р. Тоқтаров («Жас прозаиктер хақында»), Б. Құндақбаев («Пьеса, ... Т. ... ... ... ... ... Ж. ... пен талғам керек»), Х. Сүйіншәлиев («Ардагерлер образы ... Т. ... ... қамқорлық – сынға қамқорлық») сын ... ... Бір ... ... ... ... ... сынға көңілі
толмай, сын жоқ деп жатса, Т. Нұртазин «Сын бар, ... жаға ... ... Сын қазір сыпайы, мәдениетті. Ол бұрынғыдай жұла ... ... ... ... ... сын – ... сын» деп, әдеби сынның
тұрпайылықтан гөрі ғылыми сипат алып келе ... ... ... ... VI ... М. Қаратаев әдеби
сынның ... ... ... ... ... ... әдеби сын
тұралап қалды деушілердің пікірімен ... ... ... ... ... қазақ әдебиетінің елеулі табыстарына сынның да ... бар ... ... ... ... ... ... сипат, ғылымның эстетикалық ... ... ... Көптеген әдебиетшілердің әдебиеттің сыны мен
ғылымында ... ... етіп келе ... ... ... ... - тарау. З.Серікқалиұлының әдеби-эстетикалық көзқарастары
ІІ.1. Зейнолла Серікқалиұлы және көркем прозадағы сын
Алпысыншы жылдар мен ... ... ... әдеби көркем
сынымызда маман сыншылардың бірі де бірегейі – ... ... ... ... ... ретінде ұсынған «Ойлар, толғаныстар»
/1967/ кітабымен әдеби ... елең ... ... этикалық қуатының
молдығымен таным тереңдігімен дербес дараланды. Таяуда ғана ... ... ... ... ... ... ... үлгермей кеткен Қазақстан
Жазушылар Одағының халықаралық ... ... ... ... ... ... ... ой-пікірлерімен биік көркемдік
өлшемдермен әдеби сын ... ... ... ... ... сазы» /1971/, «Ақыл таразысы» /1976/, «Ақ жол»
/1990/, «Дүниетану даналығы» /1994/, «Тағдыр және біз» /1996/, «Сын ... /1997/ ... ... ... З.Серікқалиұлы бұл еңбектерінде
әдеби көркем сынның мәдениетін көтеріп, ... ... ... ... іңкәрлік ілімінің ... ... ... ... ... мол ... ... З.Серікқалиұлы әлемдік
классиканы, орыстың классикалық сынын терең игерумен әдеби сын ... ... ... танымдағы еңбектерімен өзінің болмыс бітімін танытты.
З.Серікқалиұлы бұл тұста байсалды ойлау жүйелерімен қоғамдық рухани
әлемде еркін ой, ізденістермен ерекшеленді. Өз ... ... ... ... ... сыншылық ой-пікір сүбелілігімен,
жазылу мәдениетімен ерекше көріне білді.
З.Серікқалиұлының сыншылық бейнесі жайлы ... ... ... сын мақаланың өзін публицистиканың шектеулі шектеулі шеңберінен
шығарып, баллеристикаға етене ... ... сөз, ... ... ұмтылады. Мұның өзі сыншы ... ... ... айтқанымыздай ешкімге ұқсамайтын дербес жазу ... - ... да, сөзі де ... ... сыншы әдеби сын жанрына жекелік сипат
дарытуға ұмтылды. Индивидуальды бастауды жоғары ... ... ... ... ... тыс ... яғни әдебиеттің ... ... ... ... ... шықты.
Кез келген туындыға обьективті тек көркемдік өлшемдер тұрғысынан ғана
баға бере білген сыншы «Тарихи шындық бұрмаланбасын», «Құнды сөз ... - ... ... ... ... мен көркем әдеби туындылардың
ара қатынасы ... ... ой ... білді. Сөйтіп, сынның әділдігін,
принциптілігін, күрескерлік рухын көтерді.
З.Серікқалиұлы – әдебиеттің барша мәселесіне, ... ... ... қалам сілтеген, қарымы кең сыншы. Әдебиеттің барлық жанры қатар
өркендеген кезде, ... ... ... ұдайы қадағалап, уақытылы
пікір айтып, қазылық жасау орасан міндет екені мәлім.
Қазақ әдебиетінің өзіндік ерекшеліктерін ... мен ... ... ... Ол әдебиетіміздің дамуына үлес қосқан, елеулі
ізденістер байқатқан ақын, жазушы, сыншы атаулының қай-қайсысы туралы ... ... ... пікір қосып кеткен сыншы.
З.Серікқалиұлы қаламынан туған сын мақалалар мен зерттеулер ішінен
бірнеше тақырыпты бөлек атап ... ... ... ... ... ... қажырлы еңбек еткен Х.Есенжановтың «Ақ Жайық», Ә.Нұрпейісовтің «Қан
мен тер», ... ... ... ... ... ... күш
қосқан Т.Әлімқұловтың «Ақбоз ат», А.Тоқмағамбетовтың «Әке мен бала»,
З.Шашкиннің «Теміртау», Ғ.Слановтың ... ... ... ... ... мен ... көркемдік поэтикасы туралы жан-жақты пікір
айтып, ғылыми терең қорытындылар жасады.
Мәселен, Х.Есенжановтың «Ақ ... ... ... ... «Ақ ... ... ... шешімімен, композициялық
кемшіліктерімен сабақтас біраз жайларды ... ... ... ... адамдар қатынасын, күрес-тартыстардың дамуын қадағаласаңыз,
ойланар мәселе жеткілікті» – ... Ал, ... ... жөнінде:
Х.Есенжанов қаламынан туған кейіпкерлер портретінің бояуы да әр қилы.
Бірде жазушы оқушының ... ... ... тура ... Бұл –
қаһарманның бет әлпеті, дене бітімі, сыртқы келбеті. Енді бірде оқиғаның
өрбу ... ... ... ... көңіл-күйі, жан сарай
құбылысы, қимыл-қозғалысымен сабақтас көз алдыңа кескін-келбетін ... ... ... сөзі диалогпен, көркемдік ... ... әр қилы ... ... ... ... характерлерді мінездеу – жалпы ел, заман жағдайын мінездеуге
ұласқан. Қуанышты, қасіретті жеткізу үшін ... ел ... ... астастыра отырып, ежелгі әдеби дәстүрлер ... ... ... аяқ ... жыны бетіне теуіп, құтырынып шыға келетін қара
құйынды суреттей отырып, ақ казактардың тұтқиыл ... ... ... ... ... ... [І, 94], сарша тамызда бұрқ етіп тұтанған ... ... ... ... ... [ІІІ, 189] – ... сәтті суреттері.
Х.Есенжановтың тілі – бай, бояулы. Осы еңбегіміздің ұзын-ырғасында біз
шығармадан қаншама үзінді ... ... бәрі ... лексиконының тілдік
қорының тамаша мүмкіндіктерін, бейнелеу мәдениетін әр қырынан жан-жақты
танытып тұр. Сөйлемдерінің синтаксистік ...... мен ... ... көркем тіркестер – тропа, афоризмдердің талай үлгілері
көз алдымызға келеді. «Ақ Жайық» туындыларының тілі дегеніміз сол.
Шығарманың ... ... ... мына ... де назар
аударыңыз: «Көше бойының іркілген қызғылт-сарғылт суы шалпылдап ат бауырына
соғады да, тіктеп тиген тұяқтар ... ... көк ... ... ... [І, 117], ... құс сары садақтың қозы жауырын оғындай ... [ІІ, 301] ... ... ... жүйрік сыншының жоғарыда келтірілген ... ... ... ... ... ... ... қазақ
әдебиетінің тарихы үшін құнды пікірлер.
Диссертация жұмысымызда аталған туындылардың сыни ... ... ... болмағандықтан, бір романға білдірілген пікірлердің ғылыми-
теориялық мањызын айқындау ... ... биік ... мен ... келеді.
Қазіргі қазақ прозасының ішіндегі ... ... ... ... ерекше назар аударатын көлемді көркем шығарманың бірі ... ... «Қан мен тер» ... ... ... ... ... деген үш бөлімге негізделген. Романның басты арқауы
қазақ даласының рухани оянып, әлеуметтік саяси ... ... ... ... ... ... ... келуі тарихи дамудың заңдылығы екені
сөз болған. Осы жайттардың барлығы Арал маңындағы балықшы ауылдың ... ... осы ... ... ауыр да аянышты күйлерін, олардың
тұрмыс талқысы, әлеуметтік әділетсіздік зіл салмағы ... ... ... үшін күреске көшу процесін көрсетуге ниеттенген [3, 34].
Көркем туынды ... ... ... ... «Биік парыз»
еңбегінде: «Атақты «Қан мен тер» ... ... ... ... ... әңгіме болған. Шығарма арқылы автор өмір шындығын
шынайлықпен ... ... ... ... ... ... талаптанған» – деп атап көрсетеді [29, 28].
Ал қазіргі қазақ тарихи романдарын ... ... ... мен тер» ... ... да, ... мол, жарқырап көрініп, жабырқау
тартып жатқан да үлкен тірлік бар. ... ... ... ... ... сонау Балтық жағалауынан революция дүмпуі қалай жеткенін, ... ... ... бір ... мақсат тұтқан жазушының қалам
тартқан ... ... ... – дейді. [1, 27].
Біз шығарманы оқи отырып, өткен тарихты көз ... ... ... ... және ... ... ... және қазақ сахарасы.
Бұл – ... ... ... Бұл ... қазақ прозасының ең басты,
әрі ең өзекті тақырыбы болып табылады. «Қан мен тер» – ... ... ... осы бір – екі ... ... мәселесі де, көтерген
дәуірі де ... ... ... бас ... бой ... ... де сол екеуі – қан мен тер. Демек, автордың көп кітапта күрделі
еңбегін тап осылай ... ... ... ... ... шығарманы Әбіш
Кекілбаев орынды айтқан.
Ендігі кезекте роман туралы Зейнолла ... ... зер ... мен тер» ... ... прозасында теңдесі жоқ оқшау туынды. Қызығу
былай тұрсын «Абай жолынан» кейінгі ... ... ... мөлдір, таза
толқындар туғызған, дәлірек айтқанда мұнша шыншыл, ... ...... [17, ... мұншалық сыни тұрғыда бейнеленгендігіне қарағанда сыншы
қаламгерлердің берген бағалары бір-бірінен кемдігін көре ... ... ... ... ... мәселелерді Мақаш Бекбергенов өзінің
«Азаттық үшін алысқандар» ... ... ... ... ... ... ... 1916 жылғы халық қасіреті, окопқа жіберілген
қазақ азаматтарының ауыр ... мен ... ... ... тап ... мен
жоқтық жүдеткен ашындырып айқасқа шығарған кедей қауым арасындағы алғашқы
нұсқа тартыстардың бертін келе Арал ... ... да ... ... өтуі ... ... ... тепкілескен екі тап өкілдерінің
қилы қақтығыс – характерлері мен ... – бәрі – бәрі де ... ... заманалар биігінен, бүгінгі заман тұрғысынан көрінген
[5,157] – деген біршама көріністерді атап ... ... ... осы тақырыптық мәселелерді Сағат
Әшімбаев та айта ... ...... ... ... ... ... қазақ
даласының әлеуметтік өмір шындығын көз алдымызға елестете ... ... ... өз ... заман шындығын характер шындығымен қабыстыра
суреттеуде мақсат тұтқан мәселесі: адам мен уақыт, адам мен ... ... ... Әр адам өз кейіп, өз тағдырымен көрінеді. Ондағы көрсетілген
өмір – екі пенденің, яғни ... мен ... ... екі ... қақтығыстар.
Көлемді шығарма да үлкен тірлікті арқалауға тиіс, кітаптан-кітапқа
желідей тартысып, бастан аяқ ... келе ... ... – Еламан.
Байсалды, орнықты, парасатты осы бір ... ... ... ... кегі бар. Өзі – ... жар, қамқор күйеу, мейірбан әке.
Сонымен қатар ... ... ... ... ауылына мейірбан. Әбіш
Кекілбаев айтады: Еламан ар иесі, намыс ... кісі ... ... ... ... ... ... – азабын айтып шағынуды да білмейді –
дейді. (6, 80(. ... ... ... бар. ... ... ...... зор демеу, ол ғажайып кереметтер істей ... ... ... ... ... ... да ... азаматтық намыс. Еламан қалаға
айдалып бара жатқанда қонған үйінің адамының сауалына: ... ... ... емес еді, ... ... деп тұнжыра жауап берді. (І , 69(.
Еламанның қылығы – күрес теориясы ... ... ... психологиясы жағынан моральдік жағынан үлкен рухани
ерлік. Әбіш ... осы ... ... ... ... кетеді.
Оттеланың азаматтық теңсіздікке қарсы қимылы – революциялық күрес теориясы
тұрғысынан атымен сын көтермейтін ... ... ... ыза, ... ұлы ерлік, өнер) болғанымен, азамат моралі үшін – теңдесі жоқ ... өнер ... үшін ... ... құбылыс – дегенді айтады.
Қаламгер, сыншы Зейнолла: «Еламан оқушыға бір – ұнайды, бір ұнамайды
– дейді. Себебі, жаратылысынан таза ... ... ... ... ... ... ... бірде ерше еңсесін биік ұстаса, бірде
жол таба алмай жабығып, ... ... ... ... ... ... көбірек берілуі де осыдан. Көп нәрсеге әлі де көзі ... ... жаны ... да ұзақ ... ... бір тас түйін»
– дейді. (1, 21(.
Романның бірінші кітабы ... ... ... ... ... ... ... атты мақаласында, авторға; «іс-әрекетімен
едәуір айқындалып ... ... ... ... ... ... шапшаң
айдаттырып жібергенмен роман ұтпаған» дейді. (25, 23.(. Бұлай ... ... ... оны ... ... құшағынан теңіздегі сеңнен әзер
құтылып тұрған Еламаннан Федоровтың ... ... ... ... ау
құралдарын сұрауы. Сонда Еламан ызалы үнмен: «сен … ... ... ... ... деп ақырып қалғандағы сүйменмен оны қара құстан құлаштап
қойып жіберуі еді. Осы бір ашулы күй ... соны бір ... алып ... еді. Бұл ... Әбіш ... «Сонда Еламанның бұл қылығы
жасандылық па? Кейіпкер әрекеті оның тұлғасына, ол ... ... ... ... болуы тиіс. Егер қаһарман қылығы оның
мінезіне басындағы жағдай мен ... өмір ... ... ғана ... болар еді» – дей келе кейіпкердің белгілі ... баға ... ... ... мен ... шындығының қаншалықты
қабыса алғандылығымен бағалау керек» – деп айтады.
Революциялық жолға дап–дайын күйінде ...... ... Еламанның қылығы бұл жерде жасандылық емес, оның характерін
ашу үшін өмір ... ... ... ... ... талдай келгенде оқушы да Еламанның іс-әрекетіне қарсы емес,
оның тек жөнді – ... көп ... ... ... ... ... автор көбінесе баяндайды, ұзақ уақыт термелеп дайындайды
– деген пікірмен жауап береді. Еламанды халыққа жақын ететін қасиеті – оның
еңбекқорлығы, ... ... ... Еламан басындағы хәлді роман авторының оны тек ... ... ... де ... ... ... туса ...
дейді. Мақаш Бекбергенов жазушы кейіпкерінің ішкі жан дүниесінің аласапыран
күйін көрсету арқылы ғана ... ... ... ... ... басқа шығармаларда жиі кездесіп жүретін ұқсас ситуациялар мен
шешімдерге бой тартқысы ... және ... ... «Қан мен ... ... бұл қажеттілікті түйеді де, екінші кітаптың соңында
Еламанды Шалқарға қайта әкетеді. (5, 162.(.
Еламанның ... ... ... өсіп ... ... ... ... толғаныстардың, шегіністердің обьективті себептері
бірсыпыра ретте табиғилық таппағаны туралы Х.Әдібаев былай дейді: «Талай
түнектерден ... ... ... жаңа бір ... ... ... кейде өсу орнына өше түскендей. Мысалы: етік киген аяғы ... ... ... кеп, ... ... ұзын болы ... тұра қалған қыр қазағынан Еламанды табу қиын» дейді. (9, 3(.
З. Серікқалиұлы: Еламанға ойлап алып ... ... ... ... да шорт ... ... Оның тіршілігі – ... ... ... ... ... ... ұйымдастыра алмауынан – деген баға
береді авторға.
Роман қаһармандарының бірі, қомақты қызықты тұлға – ... Ол ... ер ... ... нақ өзі. ... ... Әбіш пен ... пікірі бір жерден шығады. Бай ауылдың шуылдақ иттерінен
айылын жимай, айбатпен келген Кәленнің бойында бір ... бар ... ... ... ... алдымда бөгер ешкім жоқ, еркін жанмын» деп ойлайды.
Түптеп келгенде, «Қаратаудың қамшы ... ала ... да ... ... Әу ... Қаратаудың елемегіне намыстанып балықшы ауылына келеді.
Осы ... ... ... ... намысы әлі ояна қоймаған. Ол бай
қармағына өкпелеп балықшылар ауылына ... ... ... «Бай әлі
маған жалынады, қадірімді арттырамын» деген жолдардан көруге болады. Ендігі
ретте қорлыққа, зорлыққа ... күрт ... ... Осы ... Әбіш Кекілбаев ІІІ томында «Кәленнің бұл қылығына ... ... бар» деп, ... ... айта ... ... ... газетіне жарияланған мақаласында; «Шығарманың «қан»
деп басталатын атын ... ... ... майдансыз, бейбіт уақыттың
өзінде он шақты адамды өлтіріп жасанды жолмен қан ... ... ... Бұл ... ... ... Он ... кісіні бірінші кітаптан көре
аламадық. Екі-ақ адам еді; бірі – ... ...... ... да бір мәні ... ... ... сыншы мұны жасандылық деп айып тағады.
Және де Қаратаудың өлімінің қай жері ... ... ... ... сол көзсіз Кәлен – тұрғыластары майданға алынып, ... зәр ... ... ... ... өзін талай арандатқан, кеше өзін
сабап, бүгін қатын-баласына қорлық ... ... ... ... ... соңына түскен Қаратаудың алқымына ұмтылса оның иесі
жамандық» деп Әбіш ... ... алып ... Ал ... ... ... қорлыққа шыдамдылығы жетпеген Кәлен атажауға осылай
шүйліккен. Ол енді ... ... ... Жазушы бұған оны сонау бірінші
кітапта-ақ әзірлей бастаған еді. ... ... ... жаңа ... жас кеңес өкіметінің қайратты бір қызметкері болған сыңайлы.
Жазушы осыны ... ... ... да, ... ... өмірін созбаламайды. Автордың мақсаты – қазақ еңбекшілерінің
революцияға ... ... ... ... ... ол бұл ойынан мықты
жазушының ендігі бір мақсаты – ... қол ... ... ... тиген
үстем таптың күйреуін көрсету еді - деп жеткізеді.
Теңіз жағасына жалғыз үй көшіп келіп, ақтардың аңысын аңду ... ... оның ... ... :
- Жәй ... ... Ой, ... – деп Кәлен қырындап, рахаттанып ... ... ... ... кезі бола ма, басына бүлік тілеп жүреді ғой. Ағаң қазір де бір
қауырт ... ... ... Сенің досың бар емес пе?
– Дос
– Я, әлгі Көкжөтел кемтар ше?
– Петр Дьяков ... Ия, сол, кеше ... мені ... ... әй, тамыр – деді, жігіттеріңді ал
да ақтардың алдына түс деді.
– «Жарайды түсейін» – ... Әзір ... ырза боп ... ме деймін,
арқамнан қағып-қағып қойды. Ақ әскердің жолында ... ... ... ... бер. Жол ... кездескен құдықтарды көміп тастаңдар
деді. Бұл әмірің бе? – деп сұрап ... ... с… ... ит екен, жоқ,
өтінішім, - деді. Е, онда өтінішіңді ...... ... атқа ... ... үй ... ұзатып салды. Таралғыдан ұстап
қатарласып келе ... ол ... ақ ... алды ... бұл ... ... ... арасынан Тәңірбергенді көргенін айтқанда Кәлен ат
басын оқыс тартып тоқтай қалды.
– Ол не ғып жүр ... ... елі, суы бар ... ... ... ... Ә,солай де…?
– Солай
– Ендеше, бәлем, тұра тұр! – деді ... ... ... тақымына
басып, жуан дойыр қамшыны қолына қысып ұстады. Осыдан кейін ол өзіне-өзі
ант еткендей күбірлеп «Бұл ... ... бір ... су ... атым ... – деді. Тақым астында тықыршып тұрған атты тебініп
қап шаба ... ...... ... ... болады. Кәлен мен
Еламан диалогынан Кәленнің ерекше тұлға екендігін аңғарамыз. Шығарманың
композициялық құрылымындағы ... ... ... ... ... ... үш ... айтады: біріншіден, шығармада
суреттелетін оқиғалардың ... ... тым ... ... ... ... ... пен характердің дамуына залал
келтіретін нәрсе. Кейіпкерлердің қашанда болсын ... ... ... да, ... де ... ... ... Мөңкені
автор сахнаға қанша шығарса да, ол не істесе де санасында ілгерілеу
сезілмейді.
Екіншіден, ... ... мен ... ... ... ... автордың жете мән бермейтіні байқалады. Романда Еламанның кейбір іс-
әрекеттеріне нанымдылық жетіспейді. Бұған мысал ретінде: Майданнан Шалқар
шонжарына ... ... ... ... Еламан ойламған жерден түн ішінде
Ақбаланың үйіне түседі. Бұл жазушының оларды қалай да ... ... ... ... еді. Ендігі мысал; Еламанның балық аулауға рұқсат
етілмейтін жерге балықшыларды бастап ... ... ... тұсы ... ... өжеттілігін, намыстылығын бұрыннан білетінбіз. Оның
батыл шешімге бара алмайтынын да талай рет ... Енді ... ... өмір ... ... ... көп ... көз жеткізіп, орыс
жазушыларынан кеңес естіп келгенде тапқан ауылы – тікелей ағаттық бастау
болса, бұл ... оны ... ... өз ... ... ... күш қалмағанын көре тұра оларды арандатуға Еламан бармасқа тиіс. Ал
сонша айқын қауыпқа қарсы қажетсіз ерлік – ... ... ... ... – автордың қоғам өмірінен көбінше қайғы-қасірет, мұң мен
зар, жауыздық пен ... ... ... көп ... ... ... өмірінде зорлық-зомбылық, надандық, бейшаралық көріністері аз
болмағаны белгілі. Оларды санап, іздей берсек «Қан мен тердегіден» әлденеше
есе ... ... ... ... ... ... байланысты
З.Серікқалиұлы «Мюлгаузендер тобымен қару-жарақ қоймасына ... ... ... ... ... ... келе ... ойда-жоқта Ақбала
үйінен пана табатын тұсы алғаш бір үлкен дүрбелеңнің бастауы сияқты көрінуі
мүмкін. Бірақ ... өзі ... ... ... ғана ... ... ... жағдайды, ел, өмір, мезгіл шындығын аңғарту үшін алынған
жекелеген эпизодтық ... ... ... ... оның жан құбылысын
автор кесек-кесек шымыр оқиғалар жүйесімен ұластыра алмады» – дейді. ... екі ... ... ... ... ... ... деп өтірік жалтаруын, судыр Ахметтің ораза кезінде баласына
жарамазан айттырып, дүние сұратқанын суреттеу. ... ... ... үшін әр ... ... жағымсыз қылықтарды толғаусыз тізу ... емес – деп сыни ... атап ... ... З. ... ... Революцияның халықтық сипаты туралы
Еламанға айтатын Селивановтың ақыл сөзі деклорацияға айналып кеткен. «Сен
арқылы осы ... ... ... ... деп жүр ... ... тым бадырайып тұр. Сонымен қатар оқудан жаңа оралған Жасағанбергеннің
теңіз шуына құлағын тігіп ... «бұл ... ... емес, халық бөжігі» деп
бірден дүңк еткізіп қойып қалуы да ... ... ... ... дап-дайын
бір қамқоршы шыққанына таңырқай қарайсыз. Осы бір жасанды диологты ... ... ... үйлену жайлы ағайындастар арасында айтылған ... ... ғана ... ... (1, 40(.
Ә.Кекілбаев сын пікірінде: «Қан мен терде» ескі ... ... ... көп емес пе, ... жағы көбірек қамтылған ба, ескі
ауылды халық болған соң, оның ... жағы да ... па, осы ... жағы ... ... емес пе сияқты күдік-күмәнді көп ... ... ... ...... бір адамдардың тағдыр-талайы
емес, белгілі бір тарихи кезендегі халық тағдыры. ... да бұл ... ... ... ... ... мол картинасы бар Нұрпейісов
халықтың езілген бөлігінің ... ... ... бөлекше
ықыласпен суреттелген.
Жазушының характер мүсіндеудегі шеберлігіне сүйсіне ... оның ... ... ... ... ... жүрекпен зерттеуде екенін байқаймыз.
Автор өмір, құбылыстар юмордан да, сатирадан, лиризмнен де тұратынын ... ... орны ... ...... шебер,
юморист, жел көргенін жібермей білетін уытты сатирик, аса ... ... ... ... ... ... ... есінен қалмайтын Ақбаланың
«Қарақатынның екі лағына су ... ... жан ... Сүйеу шалдың
қызының Тәңірбергенге қашып кеткенін ... ... ... ... бұл кітапта мол. Автор әсіресе кейіпкерлердің жан-
дүниесіндегі драматизмді дәл береді. Майданнан қайтқан ... ... ... ... ... деген керейге күйеуге шыққан Ақбаланы
көреді. Бір-біріне қарсы келіп қалған екі ... ... ... ... ... ... ... шындығын аңғартады. Екеуі де бір-
біріне ләм-мәм тіл қатпайды. Соның өзінде бірінің халін бірі айтпай ... ... ... екі адамның бетіндегі әрбір майда құбылысты қалт
жібермей нәзік жеткізген суртекердің психолог ... ... ... дәл ... суреткерлігіне қайран қаласың. Зейнолла
Серікқалиұлы бұл мәселеге: Көк дүкеннің қалтарысында ... ... оның ... ... ең бір ... ... ... көріп, елжірей езілген жанның көкірегіне ғана қона ... бір ... ... ... ... қимайтын қадірлі өмірдің қор
болғанына, өзінен кетсе де, өзгерген бақыт таба ... ... ... ... ... ... созылып жатқан екі үлкен желі бар. Оның бірі –
өздерінің ерлігі мен ... ... ... ... ... мен ... ... екіншісі – байлығы мен барлығына сеніп, қарапайым халықты қан ... бен ... ... Осы екі желі үш ... өн ... ... дамып, кейде кескілескен күрес үстінде көрініп отырады.
Тәңірберген тартқан желі ... ... құру ... ... желі ... дамып, өсу үстінде көрінеді. Еламан бастаған
еңбекші тап желісі орыс промтариатының ... өз ... Ұлы ... революциясының жеңісін қамтамасыз етеді. Жазушының айтпақ
болған ойы да, алға ... ... да осы ... Оны ... ... шығады. Енді осы істің орындалу ... ... Ол ... ... ... ... ... романтикалық бағытта жасалған образдардың бірі Кәлен
бейнесі. Оны жазушы үнемі іс-әрекет, ... ... ... ... ... де бір жерде топтап, толық етіп көрсете салмай, әр жерде
бөліп-бөліп, бірте-бірте өсіріп ... ... ... ... ... ... кітаптың алғашқы беттерінде ат үстінде келе жатқанда кездеседі.
«Шидем күпілі, сеңсең тымақты, ... қара кісі ат ... ... ... ... ... де, ... сәл тежеді», – дейді [І, 29.]. Одан
әрі жол ... ... ... ... ат ... ... қарай бұрған кезде
жаңа бейтаныс кісінің портреті бұрынғыдан бетер үлкейіп көрінеді. Өзі аса
ірі, екі тізесі аттың екі ... ... ... ұзын жеңінен қамшы
ұстаған қолы көрінбейді. Сол дене ерге құйып тастағандай. Ол күн бата ... ... ық ... ... ... отырған бай ауылдың шетіне кірді» – деп
береді. [1, 30].
Бұл жазушының қашан аты-жөнін білгенше асық болып ... ... ... тайдай қызылқапталы мен шұнақ құлақ, күж қара төбетін ... ... ... ... көргенде бұрынғыдан бетер түседі. Жазушы оның
атының Кәлен екенін де өзі айтпай, Алдаберген сопының ... ... ... ... ... әйелінің жанындағы тері тулаққа тізе
бүккен кезде, отырған Кәлен портреті бұрынғыдан бетер ... ... ... «Аяғында бітеу бас етік. үстінде шидем күпі. Бұл ... ... ... ... ... елтірі қара тымақтың құлағын шарт байлап
алған. Тымақтың Жалбыр жүнінен ... ... қара беті ... қана
көрінеді. Бауырсақ шайнаған әзірде қалың тымақ астында шықшыт ... ... ... бір ... ... ... қауырт қимылды
танытқандай. Алдаберген оның осы ... ... ... [І, ... болысты буындырып өлтіргені үшін жер ауып кетеді. Сибирьге жер
ауып кеткен Кәлен екінші кітапта мүлдем көрінбейді де, ... ... ... ... айдаудан қашып келе жатқанда көрінеді. Жазушы бұл
кезде де Кәленнің кісіні таң қалдырарлық ірі тұлғасы мен ... ... ... ... ... ... береді. «Ротмистр Рошаль есік еңкейіп
кіріп келе ... ірі, ... ... ... ... ... емес,
жұрттың бәрі алдарындағы ішіп отырған астарын қоя сап мына түр-түсі бөлек
кісінің ... зор ... ... ... шашы ... бет-аузын сақал, мұрт
басып кеткен. Үстіндегі киімдері де бір түрлі. Қай киімі де өзіне лайықтап
тікпей ... ... ... алып ... Бұндағы шалбардың
шолтиған балағы сіңірлі жуан сирағының тұсарлығын жабуға жарамай, бура сан
балтырдың бұлшық ... ... ... бұлт-бұлт ойнайды. «О, ғажап! Мынау
нағыз гладиатор ғой; – деп ойлап, Рошаль зор денелі ... ... ... – дейді.
«… Өзіне қадалған көздерді сезсе де, ... ... қара ... ... жоқ. Ол тек аласа үйдің төбесінен жасқанып, басын баурына ... ... Өз ... ... ол ... орындықтарды оңды-солды
ысырып, оңашалау бір жерге отырды да, шал ... ... ... ... ... неден болса да қайтпайтын, не болса да қолынан келетін өр
мінезді ер ... ... нақ ... ... ... үнемі Қызыл Армияға көмектесіп отырады.
Қызылдардың ... ... ... ... Тәңірбергеннің адам білмес
шатқалға жасырып ... 500 ... ... ... Арал ... ... теңізден жоғалып бара жатқан ақтар әскерінің ... ... ... көшіріп, құдықтарды көміп, оларды ассыз, сусыз қалдырады. Сөйтіп,
ақтар әскерінің азып-тозып, әлсіреп ... ... ... ... ... ... де ... қалдырып, ассыз, сусыз айдалада қаңғыртып кетеді.
Мұның бәрі романдағы кесек қимылды Кәлен образының романтикалық ... ... ... бола ... Роман стиліндегі бірінші ерекшелік осы
болмақ.
Романдағы тек отбасы мен ошақ қасының ғана амандығын ойлап, әріге ... ... ... ... Дос бейнесінің де өзіндік ерекшелігі бар.
Кәлен мен Рай қала шығып ... алып ... Дос өз ... алғашқы ұшқынын көрсетеді. Оны жазушы Кәлен мен Дос арасындағы
диалог арқылы көрсетеді.
– «Енді, міне, бір ... ... ... – деді ... Айналаң аузын ашып аш отырғанда, ... ... ас іше ... ... бе ... Е несі бар. Әркім тапқанын ішеді де. Халықтың бас-аяғын түгендеу
қай пенденің қолынан келген. ... ... ... бір ... ... ... әкетті» – деп береді. [І, 139]. Одан әрі ... ... ... ... дағдарып отырады да:
– Әй, Кәлен, – деді бір кезде, – осы сен ... ... ... қап ... бір үйге алты ай азық болса да, ... ... ... аузынан табасың. Көпті жарылқай алмайсың.
Қален жалт етіп, Досқа түсі бұзыла қарады. Ол ақылың өзіңе. Бір ... ... ... ... жүріп жұмыс істесем де тамақ тауып берем.
Дос ләм-мим деп тіл ... ... да, ... ... [І, ... мінезіндегі осы ұсақтық оқиға өрбіген сайын одан әрі ... ... ... ... кезінде Кәлен Тәңірбергеннің жылқысын айдап келіп,
балықшы жігіттерге ат етіп үлестіріп бергенде Дос өз мінезіндегі осалдықты
тағы да ... ... ... ... ... ... ... сұрауы болар, пәлесіне қалармын деп ойлайды. «Қару болмағасын ... ... Құр қол ... ... – деп сырттай тұрып, мысқылдап күледі
де:
Тәңірберген Дос ... ... құла ... құнын кешкенде үп-үлкен
басымен егіліп келіп, Тәңірбергеннің қолын қысады: «Әй, Дос! Ат ... ... ... не, уа, азамат құнын арқалағандар да отыр ... ... [ІІ, 52]. ... ... қуып ... Төлеуді қарындасы
Айғаншаны Тәңірбергенге алып бермекші ... ... ... ... ... ... Дос бастаған балықшылардың бір тобы бұрынғы ... ... ... ... ... жағына шығады. Дос айдаудан
келген Еламанды да салқын қабылдап, қырыс қабақ ... ... ... да жарамай Тәңірбергенмен жолығу үшін шығып ... ... ... ... ... қасына барып ау салғанда оларға мылтық кезеп,
барлық құралдарын тартып алады.
Еламан ел ... ... ... ... ... жинай келгенде Дос
бастаған азғантай топ сырттай өтіп, үн-түнсіз кетіп қалады.
Әрине, Дос Еламан мен ... ... ашық ... ... Оған оның
өмір тәжірибесі де жетпейді. Бірақ ол ... ... екен деп ... ... ... тобы ... да ... кетпейді. Олармен
қосылып ашық күреске де шықпайды. Осы ... ... ... ... ... ... қазақ кедейінің шын сыры мен ішкі
психологиясын көркемдікпен ашып ... ... ... мен ... ... да осы бір алмағайып, аласапыран кезеңде кімді қаштырып білмей
әуре-сарсаңға түсіп, өз ... мен ошақ ... ғана ... ... бейтарап
отырып қалған Дос бейнесін толықтыра түседі. ... ... ... ... ... сол кезеңдегі жалпы жағдайды аңғарта білуі –
роман стилінің екінші ерекшелігі болмақ.
Романдағы әйелдер ... де ... ... Үш ... оқып ... ... де ... адамгершілігі мол, бүкіл ел анасы болған Дос ... мен ... ... ... бір ... зар болып көзі
жасқа толған Апиза мен сүйгеніне ... ... ... ... ... алданып әркімнің қолжаулығы болған Ақбала мен ... мен ... ... аяғы мен аузы ... ... өсек сөзге келгенде
алдына жан салмайтын Қарақатын мен оның қызы Балкүмісті, Төлеу сияқты төмен
еркекке қор ... ... ... ... өткізген Кенжекей сияқты
әйелдерді көруге болады. Әсіресе, осылардың ішінде ... ... ...... мен Айғанша бейнелері.
Бұл екеуі бір-біріне қарама-қарсы образдар. Бірі - ... ... аз ... өмір ... ... тағдырдан таяқ жесе, екіншісі - ... ... ... ... демі ... арын ... ... елі мен
жерін жермен-жексен еткен жендеттерге берілмей ... қаза ... ... ... образын жасаудағы әйел сезімінің дірілін
жетістіріп бере білу үшін ... ... ... ... Ол ... Ақбала өмірінің үш кезеңін алып мысалға келтірсек те жеткілікті.
Оның біріншісі аяғы ауыр Ақбаланың ауа ... ... ... ... ашық ... шығып кеткендегі жан күйзелісі арқылы беріледі.
Мұнда Ақбала күйеуінің ... мен ... ... ... ... ... шыққаннан кейін Ақбаланың қасіреті ұлғая түседі. «…
Керек десе, балықтан шаршап ... ... ... ... теріс қарап
жататын болады. Бір рет тіпті әйелінің жылап отырғанын да ... ... ... ... ... қап, неге ... ... Ақбала көз
жасын тыйып ала қойып, ләм-мим деп тіл қатпай тұрып жүре береді» [І, 8 ... әйел ... ... ... ... ... ... ғана
тыныштық сияқты. Осы тыныштық ұзаққа бармайды. Үйіне Тәңірберген ... өз ... осы ... ... аңғартып алады. Ақбаланың «…
ырза болғаны соншалық, бір рет, ... ... ... ... жігіттің
қолынан кесені алып жатып, оған көзін ... ... ... ... қолы да ... ... асылған қалпы іркіліп тұр. Оны өзі де
әбестеу сезді. Және күйеуінің шытына қалған ... ... ма, ... ... – деп береді [І, 13].
Ақбала өмірінің екінші кезеңінде оқушы бұдан да ауыр, бұдан ... ... ... ... ... Мұнда Ақбала ақырғы күшін жиып өзін
ашындырған қарсы ... ... «Жас бала ... бара ... ... ... талпынып жылай бастап еді, бәйбіше:
– Ой, көрдемше ит – деп жерден көтеріп алып жатып, баланың бүйіріне ... ... Бала шар ... ... ... қалған Ақбала жалт қарады.
Баласына тағының тырнағы тигендей, жын ұрғандай ... ... ... ... ... жұлып алды.
– Мына сайқал қайтеді, әй – деп бәйбіше есін жинап, ... ... оны дәл ... түйіп жіберді.
– Баламнан аулақ!
– О, сорлы! ….
– Өзің сорлы. Өлмей бермеймін.
– Бала ма саған!? Әй, қатындар неғып ... ... ... алыңдар!
– Жақындамаңдар! – деді Ақбала айқайлап. Жаулығы ... ... ... шашы ... ... ... екі көзі ... шыға аларып кеткен.
Қанша қатын жабылса да әл бермеді. Бір қолымен тас қып ... ... ... алып ... ... алысып жүр» [ІІ, 92].
Ақбала өмірінің үшінші кезеңінде ол ... ... ... көрінеді.
Өмір талқысын көп көріп бәріне де бейжай қарайтын сияқты. Сонда да намыс
оты сөнбеген. Кісі ... ... өзін ... ... ... Өткен
өмірі бетіне шіркеу болып, өз сезімімен өзі іштей арпалысып, Еламанға ... ... ... ... характерін тереңірек аша түсу үшін ... ... үш ... ... ... баяндап отырады. Балықшылар
ашық теңізге шығып бара жатқандағы ... ... ... ... ... ... үшін ... аяғының ауырлығы мен дауылдың күшейе түсуін
қабаттастыра ... ... ... ... Тәңірбергеннің қуып
жібергендегі әйел басындағы көңіл-күйді Ақбаланың өз басындағы қасіретімен
қатар оның ... ... ... ... ... береді. Оның
үстіне Ақбаланың күндесі де бұрынғыдан бетер ... ... ... ... тұрып, қолынан баласын тартып алып қалады. ... көше ... ... ... ... қысылуы мен сүмелек сарының аш
балаларын көріп күйзелулері де ... ... ... ... ... ... ... қатар баяндай отырып оқушы кейіпкер
сезімінің кісі білмес тұңғиық ... ... ... ертіп апарушылықта
роман стилінің тағы бір ерекшелігі екені даусыз.
Жалпы суреттеліп отырған ... мен ... ... ... қолайлы
жолдарының бірі – кейіпкердің ішкі монологы. Кейіпкер өзінің ішкі монологы
арқылы басқа кісіге көп айта ... ... ... ... ... ... өзі іштей сыбырласып, сырласып отырып, өз ... ... өмір ... ... ... деген көзқарасын білдіреді.
Кейде өзінің істеген ісіне есеп жасап, содан бір қорытынды ... ... ... ... ... ... ... да айтып қояды. Осы
тәсілді Ә.Нұрпейісов романында шеберлікпен пайдалана ... ... ... ... ашып береді.
Барлығы 9 бөлім, 143 тараудан тұратын үш кітаптың ішіндегі оқиғалардың
көпшілігі дерлік осы тәсілмен баяндалып отырады. Алғашқы ... ... ... ... ... мен ішкі ... ... кітапта
бірте-бірте молайып, үшінші кітапта тіпті көбейіп кетеді. Осы арқылы жазушы
өмір ... көп ... ойлы ... ... ... аша ... елім мен жерім деп ... ... ... келген қарт
генерал Рошаль мен түстік армиясының бастығы генерал Беловтың оған ... ... ішкі ... өз ... риза ... торығу
сарыны басым жатады.
Қарт генерал Рошаль туған жерінің топырағын басқанға қатты қуанады.
Поезд тоқтаған кезде ... ... ... көз салады, «онан еңкейіп
аяғы астындағы жерге қарайды. Мына ... ... ... ... ... кетеді» [ІІІ, 148].
Осы қарт генерал сияқты генерал Белов та өз ... ... ... ... ол да ... шығарып ештеңе айтпай, іштей ойланады.
Патша үкіметінің ақылшысы болған Распутин сияқты Колчакты да билеп
отырған «үйрек бас» ... ... ... ... ... ... ... – ай!» – деді Белов қынжылып, – осындайлар билеген соң
біз қалай ел болайық?
Біздің ... ... ... ... ... ... ... Колчак пен оның армиясының жайын қарт генералдар Рошаль ... ішкі ... ... ... ... бере ... ... шегінгелі Тәңірберген де қатты ойлана бастайды.
«Бұрын өзінің қандай болғанын жақсы біледі. ... бай, ... ... ... ... да ... орындалып жатпайтын. Сол кездерде
де жолына кесе тұрған жаулары да болған-ды. Бірақ ... ... ... ... ... ... да осы ... ақыл-есі ашық күндей сайрап тұратын» [ІІІ,
301].
«… Тентек Шадырдың баласына Еламанды ... не ... ... ... сен - ... [ІІІ, 304] – деп Тәңірберген өз ісінің
оңалмасын ... ... ... Осылайша жазушы қаусап күйреген ескі
Россияның жайын екі ... ... қоса ... ... ... ішкі ... арқылы шеберлікпен бере біледі.
Осылайша кейбір характерлер сырын тереңірек аша түсу үшін ... ... ... та «Қан мен тер» ... ... бірі ... саналады.
Роман тілінде қазақ өмірінде жиі кездесетін «Бақ адасса батпаққа
қонады» [І, 37.]; «Жауды ... ... ... [І, 66.]; ... ерге ... [І, 133.]; ... үйдің құдайы бар» [І, 176.]; «Ұйықтаған – ұйқы
алады, ұйықтамаған – ... ... [ІІ, 126.] ... ... мақал-мәтелдер
бар.
Сыншы З.Серікқалиұлы: «Романның тілі жатық. Сөйлемдері қысқа. Әсіресе
жазушының кейбір ой ... беру үшін өз ... ... [І, ... [І, 35], ... [І, 36.], ... [І, 48.], ... [І,
69], даласуандықтан [І, 110.], әлмендірек [І, 116.], ... [І, ... [І, 204.], ... [ІІ, 14.], ... [ІІ, 64.], ... [ІІ,
75.], өрлікке [ІІ, 197.], селіккен [ІІ, 239.], бұйдарықсыз [ІІІ, 35.],
манакөнек [ІІІ, 74.], ... [ІІІ, 153.], ... [ІІІ, ... [ІІІ, 250.], ... [ІІІ, 309.], ... [ІІІ, 322.]
деген сияқты тағы басқа тың сөздер тауып ... да ... [12, 224.] - ... ... келгенде, образ жасаудағы романтикалық сарын,
кейіпкерлер ... аша түсу үшін ... ... баяндаушылықтың
бәрі де «Қан мен тер» ... ... тән ... ... болып
табылады.
ІІ. 2. З.Серікқалиұлы – поэзия сыншысы
Елімізде жеке адамға табынушылықты сынаумен ... ... пен ... салынған тұсаудан босау қазақ ... ... ... өмір ... ... ... ойды шалқыта еркін
жырлауына жол ашты.
Бұрын саясатқа құрылған науқандық өлеңдердің үгіттік сипатына көбірек
көңіл бөлінсе, енді жалпы ... ... ... оның ... ... ... ... мен табиғатпен сырластығын жырлауға
мүмкіндік туды. Осындай тұста әдебиетке келген жас ... ... ... ... ... ... ... лириканы жаңа сапаға көтерді.
Олардың ішінде Ғ.Қайырбеков, І.Мамбетов, Т.Молдағалиев, ... ... ... ... ... ... Ә.Абайділданов, т.б. бар. Бұлардың шығармашылығы
шындықтың бетіне жалтақсыз қарап, ойын бүкпесіз ашық ... ... ... жазу ... байытумен, бір-біріне ұқсамайтын ... ... ... ... ... ... ... З.Серікқалиұлы проза жанрында пікір
айтуымен ... ... ... да ... ... ... ... мен мәдениетінің өсіп-өркендеуіне, ақындар поэзиясындағы асқақ
рухты танытуда айтқан З.Серікқалиұлының ғылыми-эстетикалық мақалалары, ой-
тұжырымдары Мұқағали ... Сағи ... ... Нәжімеденов, Сабыржан
Асанов, Тұманбай Молдағалиев, Қадыр ... ... ... айтылған сүбелі ойлар болды. Ғалымның «Тағдыр және ... «Ақ жол» ... сын ... ... ... ... ... талдау жасаумен бірге, әдеби-эстетикалық
ой айтады.
Сыншы З.Серікқалиұлы «Сұлулық салтанаты туралы: Көркемдік тұрғысынан
дүние сырын игеру – ... ... әр ... әр ... ... талдау, саралау жолымен жай ойлана үңілу ғана емес, ол – ең
алдымен күллі әдемілік ... ... ... бар ... беріліп жан-
жақты тану рухани ... ... ... ... ... ... ... бойы адам баласы, ақыл-ой, парасат осы ... ... ... ... толғанып келген. Бұл тақырыпқа байланысты
қазіргі заман эстетикасында да ... ... ... ... ... ... шешу – ... қазынасының бір жұмбақ тынысын, құпиясын ашу
деген сөз» ... ... ... ... сүйем, сұлулыққа бас ием» дейді. Әлем
жаратылысының ... ... ... мүмкіндіктері жайында Абай да
ойланады: «Әуелі көзді көрсін деп беріпті, егер көз жоқ болса, ... ... ... ... ләззат алар едік» - дейді жиырма
жетінші қара сөзінде. Ал З.Серікқалиұлының пікірінше ... ... ... туындысының аса маңызды сапалық қасиеттерінің бірі, қос мазмұнды, екі
ұдай ақпарат береді: нақты ... ... және адам ... ... ... көңіл күйі…» [35, 154].
Академик, халық жазушысы Зейнолла Қабдолов өзінің 1977 жылы – «Жазушы»
баспасынан шыққан «Жебе» атты еңбегінде ... ... ... ... ... ... – ол алдымен әдеби өмірдің құбылыстарын
аңдап барып ... ... ... ... ... ... ... бағыт ұстанады. Сынды көбіне бір ғана жазушының сәтті
шыққан жеке шығармасы төңірегінде ... ... көп ... ... ... барлығына ортақ іргелі сипаттарды жинақтауға, күрделі
мінездерді мүсіндеуге мән ... ... мұны ... ... талап –
тілектерінен өрбіте отырып, тақырып жаңалығы өнерпаздық ... ... ... ... ... ... ... көркемдік шырайымен
сабақтастырады» (17, 128( деп ... ... ... ... ... аталған ақындарымыздың өзіндік эстетикалық мектебі бар
екенін айта отырып, шығармашының биігінде биік парасат – ... ... ... ... ... ... ... туралы: «Әр алуан
өмір құбылысына ... ... ... ... ... жай құралы емес, бұл
– халқымыздың өткен, ежелгі тынысы мен бүгінгі ... ... ... ... ғұмыр жолын терең, жүйелі жырлаған ақынның біртұтас,
бірегей ой - толғамы» деп, кей ... ... ... ... ... ... ... пен ездіктің, қуаныш пен қиянаттың куәсі.
Көптеу болып жанғанынан ... жасы – ... ... ...... сыншы көне заманның көңілсіз кескін - келбеті ақын
қаламына тіреліп отыр. ... ... бәрі де ... ... ен ... босап келе жатқан көштің бұл сапарда іздегені – ... ... еді. ... ... бір ... ... ізі қалған. Қаралы көш
«күлкісі өлген домбырадай» тынысынан тыйылып, ағайындар еңсесін ауыр батпан
зіл басқан көріністермен ... ... (1, 122( ... ... атты ... ... дидары» – Қадыр ақындығының жаңа белесі, тың
өрісі. Бұл ... яки ... ... жүздеген өлеңінің айрықша көркемдік
құны мен идеялық қажетін бір сөзбен айтсақ, үндестік яки ... ... еді» ... (17, 175(.
«Дала дидары» атты Қадырдың жинағының композициялық құрылысы ... Бұл ... ... кітаптың төрт бөлімі халқымыздың өмір
жолын бейнелейтін төрт ... ... бір – ... ... ... ... шегіністің орналасу ерекшелігінде де автор жеке ... ... ... ... ... жүйе ... жырларды тура мағынасында түсініп
қана қоймай, кейде оның ішкі әлеміне үңіліп, қоғамдық шындықпен ... ... ... тура ... ... де ... «Көне заман
көріністері» бірінші бөлімінің беташары, ен даланы ... ... ... ... ... ... дейді.
Осы пікірдің жалғасы ретінде ... ... ... ... ... «Бата», «Ауыл түні» – осылардың әр қайсысы
көне ауылдың әр алуан шындығы әр қырыннан көрініп кеп біртұтас бейне – ... ... ... ... бір ... осы ... күлкісі мен қуанышы
болса, енді бір ... - ... мен көз ... бір өлеңі - әні мен ... енді бір ... мен ... бір өлең күші мен ... ... енді
бір өлең әлсіздігі мен күйкілігі... секілді өзара өріліп тұтасып, кете
барады. Жоқ, кете ... ақын өзі ... ... шындық құбылыстардан
қызық-қызық ойлар, философиялық байыптаулар, парасатты түйін-тұжырымдар
қорытып отырады» - дейді. Бұдан З.Қабдолов пен ... ... ... ... ... ... жырынан мысал ала отырып:
Жып-жылы күрең қан жұтқан
Жайқалып жатсын боз көде.
Қайтсең де тартып ап ... де ... ... жанкүйерлердің қолпаштауы «Көкпар» жырында мейлінше айқын. Сыншы
ақынның «Күрес», «Барымта» ... ... ... да: ... ... ... басталып, бақастық пен бақталастыққа тіреледі» - дейді. Алғаш ... ... ... ... ... ар-намыс жетегі кейін жауласу салтына
айналып кеткен. ... көп ... атып ... ... жоқ қара күш ... ... ... сынасқан күрес көрінісімен жалғас «болат
тұяқ аты даланың белін үзіп жатќандай» барымта сойылы түн ... ... таяқ ... шыға ... «Өзге адамның малы үшін өз жанын сыйлайтын
әлдебір сорлының құлы да тәңір ... ... ... ... ... өлең ... өмір ... сәйкес келетін Қадырдың
поэзиялық танымын көрсетеді. (1, ... ... ... ... ... ... ... болсақ.
З.Қабдолов: Егер «Дала дидарында»:
«Мына бассыз, мына қолсыз жоқ ... да, ... да жоқ ... ... ... ... Менің күнім өтеді тек жұмыспен,
Шыныққан жоқ тарамыс қол арыздан.
Шыныққан ол құтылам деп ... ... ... ... ... санама!» - деп жырласа, «Домбырада»
әшейін сөз емес, қолма-қол істелген іс екендігіне көз ... деп, ... ... ... ... өлең жасау, оның жаңа қырларын ашу, шаршамау,
кең тыныспен, қылаң жүріспен келе жату, өзінің ... ... ... да ... ... жаңа ... асу т.б. ... сазы міне
осындай» - деп береді. (17, 179(.
З.Серікқалиұлы да мысал ала отырып:
Біз екеуміз үндемелік, ... бір ... ... ... ... тұла ... ... боз басың,
Біз екеуміз үндемелік, домбыра бір боздасын.
Осы жолдарды тек іштей тынып, үнсіз отырып қана ... ... ... ... ол саған сырын ашып түк айтқан жоқ. Бірақ осында бәрі ... ... ... не ... жүрсе – сол бар өзіңнен - өзіңді
салыстыратын толғанған ... ... ... күй бар. Бұл күй – тек ... күйі емес, кітаптағы бүкіл жырлардан құралған күй. «Домбыра»
жинағының ... ... ... одан әр пенденің әртүрлі әуезіне елтіп:
Құнсыз сезім білдірмесін, ... ... ... ... ... домбыра бір шалқысын дейді.
Міне, домбыра бір ғана пернесінен оянған әдемі ... ... ... ... ... (1, ... табиғаты туралы қалам тартқан ... ... ... ... ауыл ... ... өлеңдерінде бүгінгі өмір ағысын шынайы сезініп,
көріп барып жазудан гөрі» солай болу керек–ау ... ... ... ... ... ... не, ... жақсылығы да, жағымсыз жақтары да
баршылық. Сағат:
Бозбалалар ... ... ... ... бел алса ұрын ... ... шумаққа күдікпен қарайды. «Ұрын» барудың не ... көп ... біле ... де шындық. Ал ауылдық ... ... ... ... сияқты» - дейді сыншы. Бұған З.Серікқалиұлы ... ... ... ... сөздер де жаңа мағына алады. Бұл – дәлелді
керек етпейтін ақиқат, демек, ... бір ескі ... ескі ... оны ... ... – соны әдебиетшіге тән қажет емес. Қадыр бұл
жерде «ұрын» сөзін құбылтып, ... өз ... ... отыр. Ол «ұрынды»
қазіргі кездесу, дидарласу, орысша «свидание» ... ...... пікірмен бейнелеп береді.
Сағат Әшімбаев тағы да Қадыр ... ... ... ақыл ... кетеді. Поэзияның міндеті дидактикадан, мақалдап ... ... ... басқа болу керек» [2, 132] - ... Осы ... ... ... ... мына ... ... ағайын, кетіскеннен?
Кеуде кеуіп,
Көздің бір еті іскендер?!
Ақыл айтып ... ... ... ... ... жоқ ... – деген жолдардан: «бұл
келтірілген шумақтарда ақыл айту, мақалдап сөйлеу, дидактика – бәрі де ... ... ... түсі, ұяты бар беттің түсі» – қыран басып қанбалақ қияға
бір, батқан күндей қызарып ұяға кір, ...... ... – құштар емес
мерген жоқ, жырға үйрет, үйретпе – нүкте қойып көргем жоқ» деген ... ... ... ... мақал – мәтелдік мағынасы бай, аяқ-қолы
балғадай жұп-жұмыр жыр ... мен ... ... ... ... ... – Қадыр поэзиясының табиғатын ашатын
үлгілер – ... ... ... ... көрсетеді. (1, 139(.
Қадыр өлеңдеріндегі драматизм табиғаты өзінше – дейді Бақыт Кәрібаева
«Қазіргі қазақ ... ... атты ... ... ... ... дес бермейтін З.Серікқалиұлының сыншылдығын осы бір
жерден тануымызѓа ... ... ... ... ... Серікқалиұлы қазақ
сыншылары ұрпағының көшбасшысы. Ол алдыңғы ағаларымен, ... ... тіл ... ... ... қызмет істеп келе жатқан,
қоғамдық – көркемдік ой-пікірге үлкен үлес қосты. Пікірі ... ойы ... ... ... ... ... ... аңдып отыратын мінезі,
ойын жалтармай айтатын тұрақтылығы ұнайды. Сыншының ... ... ... ... – абзал сыншы деген емес пе. Зейнолланың алғыр ойлылығымен,
нақты ... оның ... ... ... ... (21, ... Жанат Ахмади «Бала жүректі баба тілекті» деген мақалада Зейнолла
туралы: «Қазақ әдебиетінің табысы қанша ... ... ... биігі сонша. Ол әдебиет мәселесінде қисықтың тезін табатын, ... ... ... Тек ... үшін ... қуат ауқымы кең тұлға»
дейді. (21, 22(.
Сыншы Серікқалиұлы ... ... орын ... М.Мақатаевтың поэзиялық
шығармашылығын: «Ақынның қай жырын оқысаңыз да, сіз ... ... ... ... Ол ... да ішкі ... терең түкпірінен шымырлата
сүзіп, шара толы ойнақы, отты өлең ... ... ... Онда ... жазу ... ... тақпақтап айту машығын Мұқаң жырларынан
кездестіру қиын. «Өлеңшінің бәрі бірдей ақын ... ... ... біз ... ... ... Ал, ... ақын еді. Және қандай ақын!» деп
Мұқағали шеберлігін тап басып ... ... ... ... ... ақынның «Отаным саған айтам» лирикалық толғауына тоқталып ...... ... ... қиын– қыстау кезеңдерде «қара суды да қаймақ
қып» аппақ ... мен ... ... пір ... ... ... ... от ұшырған найзағаймен, түйдектеп толқын атқан долы теңізбен
парапар ақындық құдіреттің өз ... ұлы ... ... ... ... ақ-
адал сыры боп шыққан. Бұл монологтағы қат-қабат сезім желісін ... ... ... ... ... ... ... ұрлаған»
өжеттігі, өрлігі, арын алтынмен өлшейтін, мансапқор, мәзсіз ... ... күле ... ... ... биік мұнара оқушысын
тіпті бей-жай қалдыра алмайды» деп ерекшелігін ... келе мына ... ... алдыңда,
Өртендім бе әлде жандым ба?
Бас ұрып көзсіз тағдырға,
Барымды бермей қалдым ба?
Сәуле құй менің жаныма,
Жанбаған жалын бар ... ... бар ... ғана ... ... тумас ән.
Кешіргін, Отан, кеше гөр,
Еркелеп кейде туласам!
Өзегім шіріп өлер ем
Өзіңнен егер ... (12, ... ... ... ... ... атты еңбегінде: «Мұқағалидың
қай өлеңін алыңыз, оның өн бойында нағыз өнер туындысына тән бос ... Ой ... ... ... ... қимылдар сол кеңістіктегі өлең
иесі мен өлең киесінің қиюласуы, қауышуы – өнер ... Өлең ... ... ... өнер ... ... нысанасы» деп ақын шеберлігін айтады да:
Ашынам, қайта басылам,
Басылам дағы тасынам.
Адамдықтарын алтынмен,
Өлшегендерге ашынам!
Мысал келтіріп ... мен үміт ... адам рухы ... ... ... ... жақсылық атаулыны арқалап келеді. Адастырмас ... ... ... ұлы ... – «Отан – Анаң» – дейді ақын. Ашына толғап, аялап
барып басылар ... ... ... еркелеп барып таластар ғажайып
симфонизм түрінде жазылған осынау шығарма қазақ ... Отан ...... ... ... ең ... бірі деген қағидамен
өлең өлшемін бағалайды. (26, 15 (.
Сыншы: Мұқағали толғауы бір дем, бір тыныспен, от ... алау ... ... ... ... ... өзі ... демей қозғап,
жыр табиғатына өзара үндес әдемі бір әуен ...... ... ... ақын ... ... мәні - онда ... азаматтық өрім ойларының өміршеңдігінде, ... ... ... жан ... ... ... та ... келіп, келмейді
жылап кеткім», «Айығып, келем», «Сырқат сыры», «Емханада», «Жаз едім ... қош ... ... ... қуат ... ... ...
дейді. Ал Қ.Алпысбаев болса «Емханада» атты өлеңінен:
Не істемекпін?
Жаным-ай, саған шипа істемек кім?!
Жаралғанда бүтін ем, үш бөлікпін.
Жүрегім – ... ......... ... істемекпін? ….
деп осы сияқты өлең жолдарындағы ақынның жай – күйіндегі ... ... ... емес өзін ... ... ... секілді» –
дейді.
Қазақ ақындарының ежелден бергі дәстүрлі ... өзі ... ... ата мұра сияқты М.Мақатаев қаламымен тағы бір заңды
жалғасын ... Ақын өзі ... Абай ... қуат ... ... жыр ... Абай болып бір кісіге табынып, Абай болып әлдекімнен
түңіле ... ... ... ... ... ... ... керек»
дейді сыншы. [12, 77].
Тамаша лирик М.Мақатаевтың қара өлең ұйқасын таңдауы тегін емес ... ... ... те ақ ... қиындығын орынды байқаған: «Ерікті
өлең сапалы, келісті шығу үшін әр сөз, сөз ... ... ... ... ... ... ... әр сөйлем, қысқа сөйлемшелер
ширақ, жинақы, оралымды ... ... Ал, ... жәй ғана қара сөзге
айналдырып алмай, сөз ырғағын ширақ етіп келтіре ... ... әр ... ... ... оқуға сай қасиет дарыту – бұл ... ... ... ... [37, ... ... оның ішінде, қазақ лирикасының эстетикалық аренасы
кеңейгендігі талас тудырмайтын шындық.
Қашанда әдебиеттің бетін айқындап, ... ... үн ... оның
қоғамдық қажетін өтейтін де жеке озған дарын, өнер саңлақтары екенін тегін
айтып ... ... Олай ... ... де жанр ... мен ... екшегенде солардың творчествосына сүйенуіміз заңды.
Жоғарыда аттары аталған бүгінгі талантты ... ... ... бар ... айта отырып, бұдан олар жеке-жеке тұйық көл
деген ұғым ... ... ... олар ... ... ... қуат ала, тізе қоса ... өрледі, поэзиямызды дамытты. Олардың
бір-біріне ықпалы ... ... ... қарайғы қазақ лирикасына
М.Мақатаев әсері ... ... ... [37, ... ...... ... тұлға: «біздің бүгінгі игілігіміз ғана
емес, маржан жырлары - болашақ ұрпақтардың да ... ... ... деп бағалайды. (12, 77-78(.
Зейнолла Серікқалиұлының 1997 жылы «Жазушы» баспасынан «Сын ... ... ... ... көрді. Аталған кітапқа алғы сөз жазған Зейнолла
Қабдоловтың «Зейнолла Серікқалиұлы әдеби сынға алпысыншы ... ... ... ... тек ... ... ... ажарымен келді, өзінше
бір нұсқалы таным ... ... ... әр сыршыл талдау ... леп, таза ... ... ... анық ... ... ой ... нәрсені көңілге түюге болады. Зейнолланың әдебиет тегі сыншылық рөлін
осындай еңбектерінен бағалап тануымызға болады. (25, ... ... ... ... ... ... ... аударатын
болсақ: «Ә.Кекілбаев, А.Сүлейменов, Қ.Ысқақ, М.Мағауин, С.Мұратбеков,
О.Сәрсенбаев, С.Жиенбаев, ... Әли, ... ... ... С.Оспановтардың тобына өзіндік беті, ой-өрнегі
ерекше танымал болған суреткердің бірегейі осы Зейнолла Серікқалиұлы ... ... шет ... де ... ... әлем ... классиктерінің де
біздің отанымызда шығармалары етек алған кезі болатын. Осы ұрпақтың бәрі де
ұлттық қазынамыздың бар ... ... ... отырып, Батыс, Шығыс
әдебиетінің де үздік үлгілерінен дәріс алған ұрпақ. Өз ... ... ... келгенімізде бұл ұрпақты мен интеллектуалдық
жағынан ой-парасаты биік деңгейде деп санаймын. Басқасын былай қойғанда ... ... ... Серікқалиұлы шығармашылығынан да айқын аңғарамын»
– дейді. Яғни Зейнолла шығармашылығын біз қалам ... ... жөн ... ... біле аламыз. (18, 3(.
Поэзия жанрына қатысты ... ... ... ... пен ... сазы ... кезекте тұруы, әрине заңды. Тек бұл сарындар
жалаң берілмей, оның астарында толғанып, байсалды ой туғызарлық ... ... ... ғой. Ал ... ... жаңа ... ... жас
ақындардың өлеңдері, көбіне ойға жұтаң, ... ... Сөз ... ... ... да сөз ете беруге болады. Оқушы жұртшылығының
біразы әлі де жылы ... ... ... ... ... ... ой ... көрелікші» деп қазақ поэзиясының талантты
есімдерінің бірі жас ақын Сағи ... ... ... ... ... дейтін өлеңіне тоқталып кетеді.
Алаулап алтын таң атты,
Аймалап сүйіп ... ... ... шырқап барады.
Өлең осылай кете береді. Ал ... ... ... алып ... ... ... жоқ ... жатқан шумақтар – ақ. Автор
ниетін ... қиын ... Осы ... ... көппен бірге оның да кішкене
бауыры ... бара ... ... бір сәті деймін мұны. Мақтағанда бір
айтарымыз осы. Жырда онан ... ... ... ... ... ой ... жыр ... жыр сазына ғана көңіл бөліп, тек дыбыстар
үндестігіне ... бұл ... ... ... өмірдің үлкен
табалдырығын аттағалы келе ... ... ... ... ... терең сыр шертіп бере алмайды. Сол жас адамның жаңа сапарына
қуана, мол ... ... ... ...... кейіпкердің де
жеткілікті ой-сезімі, талғамы жоқ мұнда. ... ... ... ... ... мектеп алаңы», «Ән салған бұлбұлдар» мен ... ... ... ... бәрі ... қиналмай, ырғақ, ұйқас жүйесіне
қарай алына ... ... ... рухы ... ... тек қана ... білу ... бағындырылғандыќтан, «жарқылдап жүрген балғынға
жапырақтар қолын бұлғайды» ... ... ... да ... көз алдында
ақындық нақты суретке айнала алмай, жай елес ... ... деп ... ... ... ... жан-жақты толғауын көрсетеді.(1, 89(.
1982 жылы «Жалын» журналының № 6 санында сыншы: «Жеңіл-желпі көңіл-
күйі ой қазанында қорытылмай, тақырып ақын ... ... ... ... ... ... тоқ бояма шығармалар, келеңсіздікке айналады.
Бұларда ақынның бір ғана махаббаты жүреді. Ал жалғыз-ақ махаббатпен ... ... ғой» деп ... көзі түскен құбылысқа орынды –
орынсыз тамашалай беруге тым үйір болатын ... ... өмір ... ... ... күрес-қақтығысымен осынау арзан дыр-думанның буында
елеусіз қалып қоятындығын айтады.
З.Серікқалиұлы Ізтай Мәмбетовтың поэзиясына еніп:
Дүниеге ез келіп те, ер ... ... ... ... тербеліп.
Аңғарылар айырмасы ақыры,
Кетерінде қасиетті жерге еніп.
«Ақынның мына ... ... ... жол ... ... үлкен өмірлік
тәжірибе ретінде де қош аламыз. Адам баласы өмірге бір ғана ... ... ... ... ... ... ... бар мырзалығымен, ешқандай
артық - емсіз ортақ мархабатын сыйлайды да адамзат ұрпағына тән ... ең асыл ... ... ... ... ... бойына. Бірақ
тірлік қарым-қатынастарының шым-шытырығы (бойынша) соншама, қатар ... ... бәрі де ер жете ... сайын өмір талқысында әртүрлі
шыңдалады, сондықтан да, олардың ... кету жолы да әр ... ... ... ... адам ... ... үшін қолдан келгенінің
бәрін аямай беріп кетеді» деп талқыға сала отырып сыншы: мына ақын ... ... жол ... ... әсер етуі – онда адамзат ұрпағына тән
осындай ортақ ... ... ... ... ... ... тек ақын ... емес,
жақсы мен жаманды, ащы мен тәттіні өз басынан ... өз ... ... ... әр алуан құбылыстар сабақтастығын, қайшы –
заңдылығын түсінетін адам қаламынан ғана туа алады.
Қаншама талант, қаншама ... ақын бола ... ... ... шындықты жете ұғынып үлгермеген жас жүрек ... ... ... ... ... ... ... жырдың құндылығы – автордың
ақындығы мен өмірлік тәжірибесінің берік ұштастығында деп ... ... ... ... ... сөз ... ... оңай танылуы
арқылы бағалаудың екі жағдайы ... ... ... да, жақсы
шығарма мен жаман шығарманың бірден ... ... ... ... роль ... ... ... бағалау қиын дейді сыншы, еш қызықпайсыз,
түңілмейсің де сырттай алып ... онда ... бәрі де ... бәрі
де өз орнында. Олақ ұйқасты да, тіл шұбарылған да ... жыр ...... ... ... ...... белгілері сап түзеп тізіліп
тұр. Тек бір нәрсе жетіспейді. Тұшынып оқыр ... ... ... еш ... ... пікірімен қанағаттандырылмаған өлең жүйесін
осылай бейнелейді.
Ал Бақыт Кәрібаева – «Қазіргі қазақ ... ... ... ... көктеммен
Жан гүлдер бүршік жаратын
Жазықта, жасыл бөктерде
Ал қызыл от боп жанатын… деген өлеңін ... ... ... ... тілі де, ойы да ... Сағи ... оқу ... жаңа арнайы тың тіркестер іздеуден гөрі
өзгеше бір лирикалық күй кешуге мәжбүр боламыз. Ақын өзінің сол ... ... ... да шынайы болмысын өлеңнің қалыпты формасын бұзбай-ақ,
өзгеше түр іздемей-ақ жеткізе ... Сағи ... ... ... ... ... табылады деп көрсетеді. (29, 72(.
Сыншы қаламгер поэзияның мәнері туралы: өлеңде ой көмескі ... ... ... ұрмай, әрірек, тереңірек жыр астарында жатып та
оқушыға құбылыстың құпия сырларын түсінуге жол ашып бере алса ғана ... ... ... ... ... Ал егер жырда ой табиғи
талаппен тумай, жаманшылық жоқ жерден ... ... ... ... бұлдыр пікір әуеніне айналып кетсе, ондайда шығарма бәрібір, құр
елеспен айтысқандай нәтижесіз, автор еркінен тыс, қайшылықты ... ... ... ... ... ... бірі ... Молдағалиевтің
«Кештер–ай зуылдаған» өлеңіне сыншы: «Мұнда ... ... ... еске ... бірге ойнап бірге сырғанақ тепкен, алысып-жұлысып,
бұрымынан тартып, тең өскен ... бір ... көз ... ... ... ... көк мұзға құлатып ерсілеу ойнайтынын ойлап мұңаяды.
Жылдар өте береді, олар ... Ақын енді ... ... ... деп ... ... ... жалбарына бастайды» деп мына шумақтарды мысалға алады.
Кешірші ақсары қыз,
Кешірші соның бәрін ... ... ... ... ... жылатам деп,
Ойлаған жоқ едім мен.
Одан әрі сыншы: «Сәбидің кіршіксіз көз жасын ... бір ... ... ... Ол ... ... жасы ... Бұрымынан тартып
ойнаған бақытты балалық шақтың ... ... ... ... көз ... ... ... із-түссіз жоғалып кететін, қайта ... ... сол ... ... ... сондай ерке бұлаң өскен шақты
сүйсінте еске түсіретін қуаныштың жасы. Ондай жасты ... ... ... кек ... ... ... сақтамайды. Ақын осы өлеңде
артық сыпайылық жасап алған. Бұлтсыз ашық аспанға көз жасын, ... ... ... ... ... адамгершілікті таптаған, жаны сыздап өш
олардай бұл жерде үлкен ... жоқ. Ал, ... ... ... несі. Егер сөз тіпті алғашқы махаббат ... ... ... ... не жөні бар» – ... (1, 100.(
Академик Мұхамеджан Қаратаев «Аңдап, қарасақ Серікқалиұлының әдеби сын
саласында болсын, ғылыми теориялық эстетикалық көркем ... ... ... аз ... Біраз мәселе бітірген еңбек саласының аз –
көбіне емес, сапасында, маңызында. ... – өз ... ... ... ... ... (38, 5 (-деп көрсетеді.
Ал Әнуар ... ... ... ... ... ... адам тану ... деген ол ғылымға арқау болған адам жанын, оның
көкірегінде көміліп жатқан небір құпияны ... ... ... ... ... сыншының қолынан келе бермейді. Оған да таным да талап та ... ... ... ... сынға сатылап жетілгендердің бірі зерделі
сыншы – Зейнолла» деп атап береді. (13, 7 (.
Зерделі ... ... ... Асқар Сүлейменов «Алқаракөк» (10, 5 ( деп
атаған.
Жоғарыда біз сөз ... ... ... ... ... ... ... «бірге өсіп, біте қайнасқан адамда лирикалық ... келе ... ... ... бола ... ... буымен одан көпке
дейін бір-бірін ұға алмай жүретіні рас – ... де ... ... ... ... айтуын «ақынның өзінің тапқырлығы, ... ... ... ...... Ал ... пікірге келіспеген сыншы Зейнолла:
Шамкенов ешқандай негізсіз мақтап ала ... ... айту ... өлең ... да бұрмалап жіберген – дейді. (1, 114(.
Ал мәселенің байыбына келсек, – дейді З.Серікқалиұлы: «Кез-келген рас
нәрсенің бәрі бірдей жасампаз жыр бола ... аян. Жыр ... ... ... өзі де, ... ... сөзімен айтқанда, тек шикізат
қана. Осы шикізаттан ... ... ... ... ... ... ... Біздің қазақ ақындарының шығармаларында, міне осы өтірік
емес рас құбылыстар шеберлік тезінен ... сол ... ... ... кездер жиі кездеседі – ақ» (12, 56(.
Аманжол Шамкеновтың Сағидың өлеңі туралы: «Өмірдің ... ... ... келе жатқан бүлдіршін жайлы оқушыны толқытып
тебірентер терең сыр шертіп бере ... Сол жас ... жаңа ... мол ... ... ... жүректің – лирикалық кейіпкердің де
жеткілікті ой-сезімі, талғамы жоқ мұнда» дегенде, бұл жолдармен біз ... ... ... ... қойған биік талабына аз да болса үн қостық
па деп ойлаған ек. Өлеңдегі ойлылықтың өзі де осындай қасиетімен ...... ... Бұл ... ол әр ... ... қорытылып
берілетін ақындық түйін мен шығарманың бүкіл өн бойында астасып, оның ... ... ... ... ... ... ... жататын өзекті ойды
ажырата алмаған. Шамкеновше айтқанда, ... шын ... ... ... ... ... шығарманың аяғында оның ... ... ... бір ой ... тиіс дегенбіз бе? Онда өлең ойлылығы ... ... ... тек ... болуы үшін арнайы бүкіл бір мақала жазған боп
шығамыз ғой. Ал ... ... ... ... ... айтылмағаны аян.
Қисынымен беріліп отырған бір шындықты көз көре бұлдыратып, олай емес,
былай ... ... сол ... қайта айнытпай баяндап беру мен әдебиет
өспейтінін ескерген жөн – дейді де: ... мына ... де ... ... ... да түрі ... Әр өлеңнің Серікқалиұлы талап
еткендей ой іздеудің қисыны келе бермес дейміз. Алдымен, өлеңнің табиғатын,
мәнін ұққан жөн» деп ... да ... ... ... да өлең ... ... ... – дейді.
«Жұлдыз» журналының 1963 жылғы төртінші санында ақын Әбіш Кекілбаевтың
«Қара талқан» деген өлеңі жарияланды. ... ... бір ащы ... Әншейінде менсінбей қарайтын бала көңіл соғыстың қиын-қыстау
кезінде ақ тоқаш, ақ ... зар ... қара ... ... ... соғыс дастарханды басып ап,
Мына бізді зарықтырды жылатты
Қара талқан төрт жыл сонда асырап,
Қара талқан төрт жыл сонда жұбатты! деп ... ... ауыр ... ... адам не ... ... кезінде Ленинград
блокадасын өз басынан кешірген Вера Инбер «Почти три года» ... қара ... да қол ... ... ... туралы
қайғырып тұрып жазған ендігі бір шумағы:
Мол дастархан ... ... ... ақтан үркіп дүрлікті.
Қара нарша қабырғасы қайыспай,
Қара талқан арқалады тірлікті – деп бітеді.
Ал енді осы өлең ... ... ... бір ... тірегі болған қара нар бүгінгі күннің асқақ ... ... ... ... – қиын-қыстау шақта жүрек жалғаған қара
талқан ... Ақын қара ... енді күле ... ... ... ... – қара талқанға біз жетіскеннен қол артқан жоқ едік. Қара нарға ... ... ... ... қара ... қол арту да ... ... Бірақ
бұл уақытша ғана шегініс еді. Жауды жеңу, елімізді басқыншылардан азат ету
жолында бізге мұндай талай қиындықты ... ... тура ... ... ... сиқы ... соғысқа қарсылық та осындай қиын-қыстау ... ... ... Міне, өлеңнен шығатын идея, мораль осы – дейді.
Ал «Әр сөздің сұрауы бар» дейтін мақаласымен Әбділдә Тәжібаев: ... ... алға ... келе ... әлі басты қара нар» дейді. Сонда
біздің фашизмді жеңіп шыққанымыз ... ... ... ... ... ... ... соғыстан соң қолы жеткен таң-тамаша табыстары қайда
болмақшы – дейді. (39, ... ... ... ... ... Тәжібаев айтып
отырғандай – бізді алға сүйреп келе жатқан әлі баяғы қара нар» ... ... ... төрт жыл ... ... ... төрт жыл сонда жұбатты.
деп айдай ашық жазылып отыр емес пе – дейді сыншы. Және де «Ал ... қол ... ... бєрін тізіп шығудың осы қандай қажеті
бар екенін ұғу қиын. Бұл ... ... ... мұны ... ақынның
түсінбеуі таңқаларлық деп басып көрсетеді.
Ә.Тәжібаевтың өзінің «Аралдар» жинағында мынадай бір жолдар бар:
Соғады толқын шың, жарды,
Шертеді көңілім мұңлы ... ... көл еді ... соның жоқ енді – дейді сыншы: Осынау тәп-тәуір көңіл-
күйін» ақын өзі қадалып ... ... ... өлшемімен бұрмалап сынап,
біздің бүгінгі бақытты заманымызда мұңайып, қайғырып, жұртта паласыз,
жападан-жалғыз ... бұл кім деп ... қоя ... ... ма еді? – ... жас» газетінің бетінде филология ғылымының кандидаты
Әуелбек Қоңыратбаевтың «өлеңнің де обалы бар» дейтін ... ... ... ... ... ... автор «Қазақ әдебиеті» ... ... ... ... сырлары», «Көңілім» дейтін
өлеңдерінің аяғындаѓы екі ... ой үшін ғана ... ... деп бағалайды да, «жадағай табиғат суреті», «жалаң интим сезім»,
«адам образы жоқ» деп ... ... ... ... ... ... майыстырды талды иіп,
Жасыл бұта бір – бірінен сәл биік.
Бөбектері секілді бұл көктемнің,
Көктем, көктем тал ... ... ... – ақынның «Табиғат сырларына» кіретін екі өлеңнің біріншісі. Бұған
сыншы: қаңсып қалған ... қан ... тал ... ... ... таңдау үшін бал жинап, өзі үшін емес, өзгелер үшін еңбек
ететін, өзі ... ... ... ... міндетсінбей тартатын
жомарт ара – міне кіп-кішкентай жырда қаншама сыр жатыр.
Ал «Табиғат ... ... ... өлеңінде» кешқұрым көк ... ... ... дір етіп ... ... ... – тау қойнауының
бір көрінісін берген. Күн батса да жайдан жай батпай Алатаудың ылғи тек ... күн ... ... үшін батады. Қатпар-қатпар тау шоқылар тастай
қатқан тапжылмайтын сұсты, мылқау дүние ... О да ... ... ... күн ... да ... ... жұмсақ алақанын да сезеді…
Ақынның бейнелеу жүйесіндегі ... ... көне ... ... қай ... сөз ... десек те біз бәрібір сайып
келгенде мұндай өлеңдерден әзірше бас ... ... ... ... адал
образы жоқ деп бірден түңіле қарауының қисыны келе ... ... жыр ... ...... тірлік ала –
құлалық жөнінде де ... ... Өз ... дәлелдеу үшін әділет
принципіне жатпайтын қолайсыз ... ... де бас ... бір ... ... әрі ұқтырып, әрі ұғып
Ұқтырудың ұғудың да бәрі – үміт
деген екі ... ... да ... ... өз ... қосып буын санын өсіріп,
бұрмалап сынайды:
Келеді өмір әрі ұқтырып, әрі ... ... да бәрі – үміт ... 15 ... ... өлеңдік қасиеті қайсы – деп жазады. Ә.Қоңыратбаевтың пікірімен
салыстырып көрейік. «Жас ақынды қайткенде бір мұқатып, тауын қайтару ... ... ... де ... адамның бұл қылығын қалай түсінуге болады?»
- дейді сыншы Серікқалиұлы.
Әуелбек ... ... ... ... ... екі ... – қала тақырыбы мен ауыл тақырыбы. Мұны былай түсіндірген: ... қала ... ... айналысады. Бұл да қажетті тақырып,
техниканың коммунизмге қызмет ... ... ... айту ... ... ... қазір бір үлкен тақырып ауылда. Ауыл ... ... ауыл ... ... үстірттік бізде бар. Бейімбеттен соң ... ... ... кем. Бұл ... ... ... ... ойынша – дейді сыншы Серікқалиұлы жадағай поэзия, сөзуарлық
ауыл тақырыбын елемеуден, қала ... ... ... ... ... автор бұл ұшқары пікірін одан әрі ... ... ... ... тарының қауызындай бір-біріне жанр, тақырып, тік
өлшеу жағынан тым ұқсас. Соның нәтижесінде ... ... ... арналған» – дейді.
Осы жолдарда бір логикалық қисын бар ма? – дейді сыншы З.Серікқалиұлы.
Өлеңдері бір-біріне ... ... сол ... ... ғана ... ... Ал түсініп көріңіз. Бұдан кейін тағы да ... ... ... ... ... ... ұғымды, танымал емес деп
жастар поэзиясына кінә тағылған.
Жаттығу мен дағды емес, ұлы шығарма мен ... ... ғана ... ... тәжірибеден туған талант бір-біріне қалай ұқсамайтын
сияқты, жалпы оқушының ой-өрісі, поэзия ... ... ... да ... бірі кейін. Егер сен көркемөнер құдіретімен бір ... ... ең ... өзің ... ... жоғары білімді адам болуға
тиіссің.
Поэзияның қадірін түсіріп – ... ... ... ... Жыр ... ... ... сүйіп, талмай оќып ізденіп,
сырын ұғатын оқушының неғұрлым сауатты тобының талғамына сєйкес ... биік ... ... ... ... деп те, ауыл ... деп те
жіктеу ендігі жерде ешқашан үлкен профессионал әдебиет үшін сапа ... ... ... бола ...... (1, 226(.
Сын да - өнер. Ендеше баспасөз беті мен жазушылар одағының ... ... ... ... ... күні ... ... бәріне білімді парасатты, мәдениетті болуѓа кеңес беретін,
көмегі де, ... де ... ...... осы ... ... сіз де ... білімді парасатты, мәдениетті, сауатты соның
үлгісін жазуға тырысыңыз, сөзге емес, іске көшіңіз деп іш ... ... ... ... екі дүниеде бірдей пайдалы үш нәрсе бар: біріншісі – игілікті
іс пен әзиз мінезділік, ... – ұят, ... ... Адам сол ... ... ... ... екен даланың данагөйі Жүсіп Баласағұн. Көрнекті
ғалым, әдебиетші, эстет-сыншы Зейнолла ... осы үш ... ... асыл ... ... ... танылған З.Серікқалиұлының «Өткірдің жүзі» ... ... ... ... ... ... ... мәніне ерекше ден қойған, қарапайым пайымнан күрделі адами
түсінуге дейінгі аралыќта болмыстың, ... ... ... анық қалыпсыз таныған және өзіндік бірегей көркем интеллектуалдық
талғаммен таныған сыншы. Туған төл өнерімізде үш ... бар. ... - ... Серікқалиұлы. Егер мен аты Зейнолла, фамилиясы сыншы дер
едім» [19,216] ... ... ... – сүйіспеншілік. Сыншы сұлу сөйлей, сұлу
жазады. Бүкіл жан дүниесін қуаныш күйінішін, жайып салып, ақтарылып ... ... ... ... тану, түсіну қабілеті дарын, білім
парасаты ... ... ... сыпайы, сүйсінерліктей сегіз қырлы бір
сырлылықтың өзі осы болса керек.
Бұл – сыншы бақыты.
Бұл – сонымен ... ... ...... пікір таласы, өнер таразысы.
Бұл – ілгері толқын сыншылардың кері ... ... ... ... ... бас ... айналуы, ержетуі.
Ал екінші ерекшелігі – сындарлық. Өзінен сұрасаңыз «сынның сындарлы
болуы үшін күресіп келемін» ... Біз ... ... мен ... «Жылдар сазы» атты еңбегінен көреміз. Онда білім, парасат, ... үш ... ... ... ерекшелігі – сұлулық. Өзінен сұрасаңыз: «сын да ... сын ...... дейді. Оның сұлулық ақыл таразысынан
білеміз. Бұл белесі – жаңа биік ... ... ... ... анық ... соны сапа ...... (19, 216(.
Ал, Жанат Ахмади болса, «Зейнолла ... есім біз ... ... ... ... алып ... ... Мұстафиндер тәрізді
бірегей абыздарымыздың көзіндей бір бәйтерек тұлға» - дейді.(20, 22(.
Т. Кәкішұлы және ақтаңдақтар портреті
Қазақ әдебиеті тарихында әр ... ... ... ... мен сол ... ... ... әдебиетіне тигізген зиянды әсері өте
көп. Есімдеріне тыйым салынған ... ... ... ... ... ... Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев,
С.Садуақасов, т.б. алдымен аталады. ХХ ғасыр басында ... ... ... ... белсене араласқан жан-жақты
дарын иелерінің бар жазығы “Алаш” деп халық ... ... ... рухтың
өркендеуі жолында, халқының болашағы үшін ... ... ... жақпағандықтан, олар 30-жылдардың “қызыл ... ... ... ... ... ... санасынан еркінен тыс ...... ... ... тарихындағы өзекті өртейтін “қара дақ”,
деген әдебиетші Н.Нұрпейісов ... осы ... дәл ... ... ... ... “ХХ ... бірінші жартысындағы әдебиет
қиянаттан арылып, тұлғалы есімдермен ... ... жаңа ... ... ... ... ... қайталамай, неғұрлым жаңа материалдарды,
фактілерді қамти түсу керек. Зерттеу барысында, ... сол ... ... қоғамдық жағдай тудырған жайттар мен фактылар ... ... Төл ... бірнеше жүзден асатын “ақтаңдақ” азаматтар
ретінде орнығып алған қаламгерлердің есімдері мен ... ... ... қазынасының үлкен бөлігін құрайтын қазақ халқының игілігіне
айналғанына, жиырма жылдай ... ... 1989 ... қаулыдан кейін
әдебиетшілер қазақ әдебиеті мен ... ... ... беттерін
толтыруға ұмтылып, қазақ әдебиетінің тарихын қайта ... ... ... ... ... ... бірі болып әдебиет тарихын
зерделеуші Т.Кәкішұлы да бірнеше еңбек жазып, алаш әдебиетінің араға ... ... ... ... ... ізденістерінде ХХ ғасыр басында әр ... ... ... ... ... әр қырынан талданып, сөз
болады. Дегенмен, ... ... ... ... ... ... Ж.Аймауытов, М.Кәшімов, К.Төгісов,
т.б. қаламгерлердің әрқайсысына арналған жеке ғылыми монография ... ... жоқ. ... ... оны ... тұтпаған да. Ғалымның
ақтаңдақтарға қатысты ... ХХ ... басы ... әлде ... ... ... ... келгенде айғақталмаған
жағдайлар, сол айғақталмағандықтың арқасында кезінде әдеби ... ... жеке ... ... ... ... осы ... жалпы шындығы сияқты күрделі де күрмеуі мол жағдайлар
қамтылады. Мұндайда ... ... ... ... мүмкін емес.
Әдебиетші А.Егеубаев Т.Кәкішұлының ... ... ... ... қолданысы туралы былай дейді: “Ғалымның небір ... ... ... деректерін тебіренбей оқу мүмкін емес. Архив
қазыналарын ғылымдағы зерттеу поэтикасына ұластыру ... осы. Бұл өз ... ... бар ... ... ... ... дәстүр
заңдылығы” [7,40].
Ақтаңдақтар ақиқаты дегенде, ең алдымен сол ХХ ғасыр басындағы қазақ
зиялыларының өмірі мен ... ... мен ... ... ашу, ... бір ғасырға жуық уақыт аса мерзім өткен кезде
олардың шығармашылықтарын ғылыми көркемдік даму заңдылықтарына сай ... ... ... ... ... емес,
тұтас дәуір үнімен сабақтастыра қарастырылуы шарт. Сондықтан, Т.Кәкішұлы ХХ
ғасырдың ... ... ... ... туралы рухани
тұтастықты, жалғастықты, арналастық пен айырмашылықты, ... ... ... ... ... жете ... пікір білдірген жөн деп есептейді.
Оның зерттеулерінде алашшыл әдебиет өкілдері әдеби өмір арнасында көрініс
тауып, сол ... ... ... ... ... ... ... үстінде алына қарастырылады. Бұл, әсіресе, Мағжанның
қоғамдық еңбегі мен шығармашылығына ... ... ... ... ... әділдік пен шындыққа жақ көзқарасы оның осы кезең қазақ
әдебиеті тарихының қалыптасып, дамуына қомақты үлес ... көп ... Орыс ... ... ... ... ... талаптар мен жіберілген өрескел қателіктердің бірнеше дәуір
мұраларына тигізген зияны көп болғанын айтады: “В ... ... ... ... мировой культуры была произведена на ... ... ... ... и выработаны критерии, определяющие, что
надлежит наследовать, а что необходимо предать анафеме и ... ... ... ... ... тем или иным литературным традициям или
их отрицание вышли за рамки “внутренней жизни” ... и ... ... [100,242]. ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті бір
ғасырда тоғысқан екі дәуірдің мәдени, ... ... әр ... ... оң, сол ... ... ... күрделі мәселелер мен
кедергілерге кездесті. ... ... ... ... ... ... ... әрі ғылыми негізде, құжаттарды ой тезінен
өткізіп барып қарастыру арқылы біраз мәселелердің сыры ... ... ... ғана ... қол ... тарих беттерін айқындауға мүмкіндік
бар.
Әр ұлттың кішкентай болсын, мейлі, үлкен ... ... ... бере ... ... ... көрсете алудың өзі өнердің бір түрі,
деп есептейді қытай ғұламалары. Сондай гауһарларға ... ... ең ... ... ... ... ... бірнеше
ұрпақ санасынан өшірілгенін анықтау ... ... ... сілтеушілік
болмау үшін: “Әсілінде тарихты енді жөндеп, яғни бұрмалап, жақсартып жаза
алмаспыз. Қалай өмір сүрсек, ... ... ... ... ... жоқ. …Дұрыс болсын, бұрыс болсын оны болмады деп айта ... ... ... ... ... ... ... өз орнына келтіру,
оларға өз бағасын беру, өйткені, шындық бұрмаланып келген, оны ... ... ... ... танымын жасау қажет” [78,23]. Ғалым Т.
Кәкішұлының ... де осы ... ... Оның: “Қоғамдық-әлеуметтік
санадағы осы қайшылық (Алаш ... – З.А.) ... ... ... оған не ... ... ... интеллектуалды күшіне оның
қандай қатынасы бар және осы жалған түсінік-тұжырымнан арылудың жолы ... ... ... ... ... ... ... тиіспіз. Өйткені
тарихтағы ақтаңдақтарды дәл осы кезеңде анықтап алмасақ, 60-70 жыл бойы
оңды-солды бопсалай ... ... ... ... ... ... ең
өзекті мәселелерінің бірі осы”,-деп ... ... ... ... ... ең ... ... бірі екеніне назар аударуы бекер
емес. Оның: “Әдебиеттану ғылымына келгеннен бергі қырық жыл ішінде ... ... көз ... өткізіп, көп ретте қисайта
баяндалғандығын ... оған ашық ... ... ... бармай, оқушы түсінер-
түсінбестей бұқақтата жазған кезім бар. Білімсіз қырағы ... ... ... жүр дегендерін де естігенмін. Әдебиет
пен мәдениет мәселесін зерттеген соң сол елдің ... ... ... ... ... ... ... сөз етесің. Көптеген
қоғамдық-әлеуметтік ой-пікірлерді солардың ... ... ... ... мол ... ... ... қинала
қорытқандарымды, тебірене тұжырымдағанымды, дауылдардағы шындықты айтып
шығуды, ... ... ... тағдыр-талайындағы қасіретті ашып беруді
өзімнің парызым санаймын”,-дегені, ендігі жерде ақтаңдақтар ақиқатын бар
мүмкіндігінше, айтуды ... ... әсер ... [15,31]. ... ... ... ... Т.Кәкішұлының ақтаңдақтар ақиқатын
айтқан ғалым екендігі айқындалған.
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдарда ғалым бұрынғы жазғандарын сана
сүзгісінен ... ... ... қыспағынан мәжбүрмен, айтылған, я болмаса,
айтылмай қалған шындықтардың ... ... ... ... ... ... жаралар” (1992), “Ескірмейді естелік” (1994), “Кер заманның
кереғар ойлары” (1995), “Мағжан–Сәкен” (1999), ... (2000), ... (2000), ... (2004) ...... жазып, ғылыми
көрініс таппаған мәселелерді жарыққа шығарып, жария етуге ұмтылғандықтан
туындаған еңбектер.
Осы еңбектерге жеке-жеке тоқталғанда, ең ... ... ... ... ... ... ... мен берген
сұхбаттары топтастырылған “Санадағы жаралар” (1992) ... атау ... ... ... ... және “Ар мен жан тірегі” деген екі
тараудан тұратын бұл ... ... ... ... ... пен ... ... әдебиет тарихындағы сол күнге дейін белгісіз болып
келген мәліметтер құрайды. Алғашқы ... ... осы ... ... айналу себептерін тарамдауға арналса, екіншісі
ақтаңдақтардың қазақ әдебиеті тарихында ... ... ол ... өз ... қаншалықты дәрежеде зиян тигізгенін ... ...... ... ... Сондықтан, одан басқа осы еңбекке енген
бірнеше мақала қазақ халқының жалпы жағдайы мен ұлт ... ... ... ... ... айқындап, талдауға арналған.
“Қияс қисындар қияметі”, “Қазақ зиялыларының тағдыр-талайы”, “Алашты
аумағымен ... ... ... ... ... “Әр ... ... өз орны бар” деген мақалаларының аттары оның
әдебиет тарихы көшінің түзу жолмен жүруге тілектес азамат екенін танытады.
Кер заманда ... ... ... ... ... ... ... өкілдерінің ақтаңдақтарға айналу себептерін ... ХХ ... ... ... ... ... әсер ... іздеп, соларды анықтау керектігі туралы мәселелер көтеріп,
бұларға жауапты тарихи ... мен сол ... ... ... ... ... мақалалардан іздеп табады.
Т.Кәкішұлының пікірінше, жалпы ... ... ... ... ... ... ... негіз саясатқа барып тірелсе,
кейінгілері субьективті пікірлердің жайылуынан ... ... ... ... ... ... зияны тиген қаулылардың қызметін
атқарар, 1932 жылы 10 қаңтарда БК(б)П ... ... ... ... насихат бөлімі мен Қазақстан Марксизм-ленинизм институтының “Сталин
жолдастың хатына байланысты ... ... ... ... туралы” түсіндірме хаты жарияланды. Бұл “Большевизм ... ... ... ... Сталин хатының негізінде жасалды. Хатта
С.Сейфуллин, Ғ.Тоғжановтардың шығармалары сыналып, зиянды жағына баса назар
аударылды.
Т.Кәкішұлы алдымен Сталиннің хатына ... ... ... ... ... жала жабатын мақалалар жарияланып, С. Брайнин
мен Ш.Шафиро “Очерки по истории Алаш-Орды” (1932) деген кітап ... ... ... ... айтады. Кітап авторларының өз заманында ойға
қонымды пікірлердің ешбірін ескермей, қисынсыз пікір білдіргендерін айта
келе әдебиетші алаш ... ... “…в годы ... ... ... 1916 года она ... этап ... пресмыкательства перед
царизмом и в 1917 году она ... ... ... ... жасаған қорытындысының өрескелдігіне дәлел келтіріп, сол
жылдардың өзінде-ақ, жарық көрген тарихи фактілерді атап көрсетеді ... ... ... ... пікірлердің терістігін дәлелдей келе,
Т.Кәкішұлы: ... ... ... ... ... ... мен ... қазақ интелегенциясы дегенге ешбір айырма ... ... пен ... ... ... Осындай ожарлыққа ешкім қарсы шыға алмады.
1937 жылы Қазақстан Компартиясының І съезінде бұл ой ... ... ... жазылды. Сонымен, әуелінде, әшейінгі ғылыми ... ... ... ... келе ... қағидаға айналып, ресми сипат
алды”,-деген ғылыми тұжырым жасайды [15,6]. Бұдан ғалымның қазақ әдебиетіне
ғана емес, сонымен қатар ... ... ... ... ... таза ... ... білдіру керектігін жете түсінгендігін, әрі қиянатқа қашан да ... ... ... ... ар ... сақтау мүмкін еместігін, әрі
ең бастысы ғылыми қателіктердің апарар жолы – тарихтың ... ... ... ... ... емес, еркіндік керек” атты мақаласында ғалым
Д.Ысқақұлы ... ... ... ... ... “…ұлттық әдебиетті
дамытуға …тежеу салды. ... ... ... ... ... ... берді. Бүкіл қазақ әдебиеті “ұлтшылдықпен” айыпталып,
қазақ қаламгерлерінің төбесінде ... ... ... ... ... ... С. Брайнин мен Ш. Шафироның бұл еңбегін Т.Кәкішұлы да,
Д.Ысқақов та сол кездегі қазақ қайраткерлерінің ... ... және ... Алаш ... ... деп ... ... болу себептерінің
алғашқысы ретінде таниды. Жалпы 1930–1960 жылдар аралығында өкімет басында
отырғандардың қабылдаған бірнеше ... ... ... ... ... деп ... ... сол үшін зәбір көрсетіп, айдауға
жіберіп, атып тастағандығы мәлім. Тіпті, одан ... ... да ... жаңғырығы жетіп тұрды.
Осындай әр жылдарда қабылданған зиянды қаулылар ... ... сол ... баспасөзде бірнеше топ мақалаларын жариялатып,
қазақ әдебиетінің ақтаңдақ беттерінің ... ... ... бұрмалануына әкелді. Т.Кәкішұлының пікірінше, түсіндірме хаттан
кейін жарық көрген әлгіндегі кітап себептің алғашқысы ... ... ... болуының екінші себебі–баспасөздегі мақалалар, олардың
жазылу салдарлары. Ғалымның мына ... ... ... ұлы ... ... ... ... болып кеткен
интеллигенциясы өзінің тарихтағы ролін ішмерез психологияға душар болғандар
шенқұмарлық пен ... ... ... де ... жетті” [15,11].
Үшіншіден, ғалым өткен ғасыр басындағы жағдайлардың барлығы 1929, 1937
жылдардың ... ... ... ... ... ... жиналып, теориялық негізге айнала бастады,- деп есептейді.
Төртінші себеп: ... ... ... ... ... жеке адамға табыну кезінде қалыптасып қалған қағидалар
қырсығын тигізді. Соның ... ... ... деп ... ... ... кигізу бір болса, екіншіден буржуазиялық
оқымыстылардың патша заманында әдейі таратқан ... ... ... ... ... өзінде 8,1 процент сауаты болған ел ең надан,
қараңғы, мәдениетсіз болып шыға ... [15,12]. ... тек алаш ... ... жалпы қазақ халқына қатысты екенін ескерсек, онда ... ... ... пікірлердің негізділігі қайран қалдырады.
Т.Кәкішұлы ізденістерінің қазақ әдебиетінің тарихын, оның ішінде ... басы кезі ... ... мәні мен ... ... ... ... келесі сөзіне қосылмасқа болмайды: “Мұны “ақтаңдақ”,
“қаратаңдақ”, әйтпесе “бозтаңдақ” дейміз бе, жоқ па, әйтеуір совет заманына
дейінгі және ... ... ... ... тағдыр-талайы арнайы
зерттеу көрмегендігі былай тұрсын, маңынан ... ... ... ... ... ... ... шығармашылығы жөнінде
пікір айтқан ғалымдардың өздері де үстем үкімет қаһарына ... ... ... еңбектері ақтаңдақтарға қатысты айтылған ойлары үшін жаппай
қараланды. Дәл осындай 1947 жылғы қаулыны Т.Кәкішұлы: ... ... ... ... сол ... ... идеологиялық майданындағы бір
қиянпұрыстың басы ... ... мен ... ... ... ... даурыға айғайлап өршіте түсті”,-деп біледі. Ол “Е.Исмайылов
не үшін сотталды?” деген ... ... ... ... ... Әмина Мәметова, Бейсембай Кенжебаев, Әуелбек Қоңыратбаев, Темірғали
Нұртазин, тағы басқалар аталып, қазақ әдебиеттану ... ең ... ... ... ... ... де ... сол кездегі қазақ
әдебиетінің тарихын зерделеген ғалымдардың ... ... ... ... ... ... тарамдаған [15,231].
Екі ғасыр тоғысқан кездің, одан кейінгі ... де ... ... ... қаламгерлеріміз турасында, әрі сол ... ... ... келгенде ХХІ ғасыр, яки қазіргі кезең
биіктігінен емес, сол ... ... ... ... ой айтып, содан
кейін ғана қорытынды жасаған абзал ... ... ... ... мәдени тарихымыздағы болған осындай залалды құбылыстардың болуына ... ... ... ... ... ... ... ұмтылады. Осы ретте ол ... ... ... ... мен дәуірлеріне... қайраткерлеріне...
бүгінгі күннің түсінігі танымынан таңба бастық, ақ пен ... ... ... ... ... ескермедік. Әрбір құбылысқа таптық
тұрғыдан ... ... ... ... азаттық”
мақаласында ғалым отаршыл саясатты “достық”, “интернационализм” деп
ұққандығымызды және ... бәрі ... тілі ... ... алар ... нық баса ... [105]. ... оның әдебиет тарихын зерттеуде
қарастырар заман әдеби мұраларын өз ... ... ... ... ... ... тұр.
Қазіргі таңда Қазақстан партия ұйымының барлық қаулы-қарарлары өзінің
күштерінен айырылған. Өйткені, осы ... ... ... алаш ардагерлеріне айып тағылғандығы, олардың шығармашылығының шын
мәнінде көркем ... ... ... ... дүниелерінің мәні ... ... ... қорытындылар қабылданды. Дегенмен, қоғамдағы
өзгерістер нәтижесінде ұлттық құндылықтар, оның ... ... ... ... ... жазықсыз жалаға ұшыраған мұраларды ұлттық ... ... ... ісі де ... оңға бұрыла салған жоқ. Шындықты ... ... ... ... ... ... ... жарты ғасыр
мерзімінен аса уақыт айналған, ... ... ... ... ... қазір де болып жатқан жайлар бар. Мысалы,
кезінде шындықты айтамыз деп шарқ ұрса да, ... ... ... ... ... ... Е.Ысмайылов, С.Мұқанов т.б.с.с. әдебиетшілердің
кеңес үкіметі кезінде жарық ... ... ... ... ... оқулықтар мен оқу құралдарының авторларына кінә тағылғандығын ... ... ... ... ... ХХ ... ... оған жалғаса туындаған қазақ кеңес әдебиетінің ... келе ... осал ... десек те болады. Сондай еңбектердің
бірі – ... “ХХ ... ... ... ... Мұны ... осы ... ақын-жазушыларын қарастырған ең алғашқы еңбек деп танимыз.
Бірақ осы еңбектің ауқымында ... бар. ... ... ... М.Дулатов, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, О.Қарашевтар туралы
баспасөзде өз дәуірінде жарияланған мақала, ... ... ... ... талпыныстары да, 1932 жылы жарық көрген С.Мұқановтың
еңбегін аталған қаламгерлерді танудағы ... ... ... ... ... абзал. Аталған қаламгерлердің “ұлтшылдығын” танытуға
арналып жазылса да бұл еңбек – “ХХ ғасырдағы қазақ ... оқу ... ... түрде баяндалған сүбелі зерттеу. Өйткені, ... ... ХХ ... ... ... ... ... портреттері
шығармшылық аясында алғаш рет жүйелі түрде баяндалған. Одан кейінгі ... ... ... 80-жылдарға дейін бұдан басқа, алашшылдарға
қатысты еңбектер жоққа жақын. ... ... ... ... ХХ
ғасыр басындағы қазақ әдебиеті турасында жарық көрген еңбектердің түгелге
жуығы заман ... ... ... ... қарайлап жазылған.
Бірақ, 40-жылдардағы Е.Ысмайылов пен 1958 жылғы Б.Кенжебаевтың ғылыми
еңбектерінің осы кезең ... ... ... ... шығаруға
болмайды. Десек те, бұларда қазіргі ақтаңдақ әдебиетінің өкілдері ... Тек ... ... жыл ... ... шығармалары
жинастырылып, олар туралы зерттеулер де жарық ... ... ... бұл
кітап жайлы біраз ... ... ... осы ... ХХ ... ... ... зерттеудің негізін салған, соқпағын
айғақтаған және жоғарыда ... ... ... қоя ... ... ... ... 1989 жылы “Әдебиет және өнер мәселелері бойынша 30-40-шы
жылдар кезеңімен 50 жылдар басында қабылданған қаулыларды зерттеу жөніндегі
Қазақстан ... ... ... ... ... ... әдебиет пен тарихтағы ақтаңдақ беттердің пайда болуының ең
басты салдарларын айқындап айта бастаған, ойын ... ... ... бірі ... ... соң ... ... кейін оның “Ақыл-
парасатқа азаттық” мақаласы жарық көрді [105].
Т.Кәкішұлының ғылыми зерттеулерін осы кезең ... ... ... ... ... қасиеті бар. Ол – ғалымның
не нәрседе де біртұтастықты көре ... және тек ... ... ... ... дәл тиер ... да логикалық санаға қонымды тұжырым
жасауы. Ол ХХ ғасыр басы мен қазақ кеңес әдебиетінің ... ... ... ... мақтаудан, немесе жаппай жамандаудан аулақ.
Болғанды болған, жалғанды жалған деп айта отырып, ғылыми дәлелдер ... ... ой ... ... ... ... мәнін ұқтыратын ой
тудыруға талпынады. Көбінесе ол ойы жүзеге асып отыратындығының себебі ... әр ... ... ... ... болу ... Сондықтан ақтаңдақтар ақиқатын айтқанда ғалым ең алдымен
кез келген құбылыстың мәнін ... ... ... ... ... соң ... ... туралы пікір білдіргенді жөн санайды. Мысалы, “Қияс қисындар
қияметі” атты мақаласында ол негізінен “алаш” азаматтарына ... ... бар, ... бар, ... ... айналғанын талдап,
таратып айтқан.
Т.Кәкішұлының “Санадағы жаралар” еңбегіндегі әр ... ... оның ... одан ... түйінін тарата айтсақ, ғалымның айтар
ойлары нақтыланбақ. “Қияс қисындар ... ... ... ... азаматтық, мәдени, әдеби тарихымыздың ... ... ... ... ашып айтуға мұрша бермеген, саяси-әдеби айып-ярлыкқа жол
берген, зорлық-зомбылық жасатқан, бұлтартпайтын ... ... ... ... мен ... дәйектемелері арқылы тарамдайды [15,4-
24].
“Қазақ зиялыларының тағдыр-талайы” деген көлемді зерттеу-мақаласында
ғалым ХХ ... басы ... ... жеке ... ... ... себептеріне, қазақ интеллигенциясының ... ... ... дәйектеп алып, оның қазақ халқына тигізген
әсерлерін, бұған қатысты азаматтардың осы ... ... ... Бұл ғылыми мақала әдебиетшінің ХХ ғасыр басындағы қаламгерлерге
қатысты пікірлерін білдірсе, ... ... ... ... ... ... ... ішінде партиясы, оның ... алаш ... ... ұйымы, Алаш автономиясы, ... ... ... ... бойлайды [15,58-83].
“Қазақ интеллигенциясы хақында” дегенде ғалым қазақтың жалпы тарихына
барлау жасап, ... ... ... интеллигенцияның қандайлық
дәрежеде болғандығын ... ... ... ғасырларда
қазақтардың арасында рухани мәдениеттің ... ... ... ... Т.Кәкішұлы нақты сан деректерін келтіреді. Сауаттылық
жайын сөз қыла отырып, хандық дәуір тұсындағы билер институтының өзі ... ... ... ... ... болғандығын дәлелдесе, ХІХ
ғасырдан нәр алған ХХ ... басы ... ... ... ... ... ... санамалап айтуға тұрарлық 250-300-дей азамат
барын айта ... ... ... ... ... ... ... бір халықтың ақыл-парасатына, әлеуметтік санасына тығыз
байланысты, сондықтан осы ... ... ... ... ... ... биік адамгершілік өресін, мөлдір моральдық
бейнесін толық ... күш ... ... ой ... осы ... жаралар” кітабындағы ХХ ғасыр басындағы
ақтаңдақтардың аттарын атап, ... ... ... ... ... ... “Әр дарынның тарихта өз орны бар” деп ... ... Ең ... ... ұлтшылдық әдебиет деп айдар тағу үш ... ... ... таптық көзқарас негізінде марксизм-ленинизм
ілімін ... ... орыс ... мен ... ... ... ... “басқа ұлттар мен халықтарды орыстандыру саясатын …өршіту” және
“ұлтшыл” алашордамен күресті күшейту арқылы қазақ халқының ... мен ... ... ... ... ... ... құлдық пиғылды жарамсақтыққа айналдырдық” [15,171].
Сонымен қатар, Т.Кәкішұлы ... ... ... ... ... ... ... К.Жанатаев, Ғ. Қарашев, Б. Күлеев,
Ғ.Ғалымжанов, К.Тоғысов, ... ... ... ... ... ... М. Қалтаев сияқты қаламгерлерді атап: “Әрине
бұларды жіктеу, жіліктеу қажет, өйткені, ... ... да, ... ... да ... бір ... ... Әр дарын өз үлесіне қарай
әдебиет тарихынан орын алып, кейінгі ұрпақпен ... ... Ал ... ... М.Дулатов, М.Кәшімов,
С.Торайғыров, С.Дөнентаев, ... ...... ... ... ... ... ақталысымен жарық көрген мақалалары мен 1990,
1991 жылдары екі дүркін шыққан ... ... ... ... кеңейте түсті. Бірақ ол ... ... ... ... ... ХХ ... ... ХІХ ғасыр тарихынан үлкен
орын алатын шығармалар ретінде ... [64]. Ал ... ... 1931 ... ғұмыр кешкен, Абай мектебінің ... ...... ... ... ... біршама шығарма жазса да, оның қазақ әдебиетінің
дамуына ... ... ... ХХ ... ... әдебиет өкілі ретінде тану
керек деп ... ... оны ХХ ... ... ... ... ... санасақ, жазылар тарихтың алғашқы бетінен ... ... ... ... ... Әрі ... ... шығармалары
халқымен алашшыл әдебиетпен қосарлана оралғандығын да ... ... “Әр ... тарихта өз орны бар” мақаласындағы
Ш.Құдайбердиевке қатысты ойлары осындай.
М.Әуезов ХХ ... ... ... ... ... ретінде таныған,
біртуар азамат А.Байтұрсыновтың ... мен ... оның ... ... ... орны ... ... білдіру қаламгердің өзі өмір
сүрген кезден басталған. Ол туралы М. Бекметов, М. Дулатов, ... ... ... А. ... С. ... ... М.Сильченко, кейін
С.Құдаш, А. Крымский, А. Кононов, Т. Виннер, т. б. зиялылар мақалалар жазды
[76,149-150]. Соңғы 15 жыл ... ... ... ... ... ... Т.Қожакеев, А.Мектепов, С.Кәкішев,
Р.Нұрғалиев, Қ.Мұхамедханов, Ш.Елеукенов, Ж.Ысмағұлов, Ө.Әбдіманов, ... ... тіл ... ... сияқты зиялы қауым мақалалары мен
зерттеулері болашақта да толымды ғылыми ... ... ... ... .
Т.Кәкішұлының талданып отырған “Әр дарынның тарихта өз орны ... ... тиек ... қаламгер – А.Байтұрсынов. Ә ... ... ... ... ... ... ... азаттық алудың бірден-бір жолы оқу мен білім алып, оны ... жете ... оны ... ... ... айналдыруға мұрындық”
болғандығын баса айтады [15,201]. ... ... ... ... ... ... пікірге келуіне негіз болды.
А.Байтұрсыновтың “Әдебиет танытқышына” тоқталып, ... ... ... қазақ әдебиетінің барлық ұғым-түсінігіне сай келетінін айтып,
зерттеуші: “Мұндай ... ... ... ... де, ... кейін де қайталанған
жоқ. Ол – әдебиет теориясы мен ... ... ... ... ... ... ағаларымыздың эстетикалық сауатын ашуға мұрындық
болған жүйелі ... ... ... мен ... өзі күні ... біздің ғылыми арсеналымыздан орын алатын құнды қағидалар мен атаулар.
Көркемдік әлеміндегі сөз өнерінің ... ... ...... әдебиеттану ғылымының негізін қалаған өміршең қондырғы-
фундамент”,-деген қорытындыға келеді [15,210-211].
Тілші Р.Сыздықова Ахметті қазақ тілінің дамуына орасан үлес ... ... ... ... негізін қалаған деп біледі [107]. Т.Кәкішұлы
болса А.Байтұрсыновты қазақ әдебиеттану ғылымының негізін қалаған ... ... Ол ... ... ... ... ... отырып,
тарихи құжаттарды пайдалана отырып, пайымдаулар жасайды.
Жалпы, қазақ қаламгерлерінің ХХ ғасыр басында әр түрлі ғылым салаларына
қалам тартып, ... ... ... ... ... де ... ... талабынан туындағаны анық. Ал осы салалардың барлығына араласу үшін
қаламгерге сол салалардан хабардар болу ... ... да ... ... ... өткен ғасыр басында-ақ қоғам өмірінде қазақ ұлтының
мүддесі үшін күресіп, заман ағымына ілесіп, ... ... ... ... ... ... ... көрсете алатын
дәрежеде. Сондықтан, ХХ ғасыр басында қазақ қаламгерлерінің рухани ұстазы,
ақын, әдебиетші, тілші, ... ... ... әр ... ... ... мәселелерде пікір білдірігендігінен Т.Кәкішұлы терең білімді
азамат ретінде танитындығына мына ... ... ... да бір ... ... ... ... өр талабы оған энциклопедиялық біліммен қаруланып,
заманның көкейтесті мәселелерін терең толғайтын ... ... ... алмаймыз” [15,209].
Қазақ баспасөзі мен қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ... жете ұғынған Т.Кәкішұлы Ахмет пен “Қазақ” ... ... айту ... және оны ... тарамдап айту үлкен міндет
екендігіне баса ... ... ... ... ... ... ... қана қоймай, соның ең бірінші публицисі болуы, жалпы қазақ
публицистикасын (көсемсөздік) өрелі биікке көтеру ... ерен ... ... ... ... ... мен ... Байтұрсыновтың “кіндігі
бір”, оны зерттеп, жарқыратып көрсету тарихшылар мен журналистерге абыройлы
міндет” [15,209-210]. Осы жерде айта кетерлік мәселе–өзінің “Қазақ ... ... ... (1994) ... ... ... ... айтып, тұщымды тұжырымдар жасады [91]. ХХ ғасыр басындағы ... оның ... ... ... ... емле, әліппе туралы
ой қозғап, пікір білдірген-ді. “Қазақ әдебиеті сынының тарихы” еңбегінде
ғалым осы ... ... ... ... ... А.Байтұрсыновтың қазақ
әліппесі турасында, оның кирилицаға ... ... ... бірнеше
дәлел келтірілген. Оқу ісінде А.Байтұрсынов: “…реформаторлықтан асып,
революционер-демократ ... әр кез ... ... ... ... оның қоғамдық қызметінің бағыт-бағдарын ... ... бір ... ... ... ... қазақтарды тезірек
сауаттандыру мақсатымен ұлттық жазу тәртібін енгізгені ... ұлы ... ең ... алфавит (төте жазу–З.А.) ретінде мойындалып, күні бүгінге
дейін өмір сүріп келеді”,-деп ашығын, ақиқатын анық танып айтқан [91,78].
А.Байтұрсыновтың ... ... ... ... ... орасан зор.
Ө.Әбдіманов 1993 жылы жарық көрген “Қазақ газеті” атты ... ... ХХ ... ... ... ... бірі ... тани
отырып, ол басылымның ұйытқысы Ахметті: “Ол ағартушылықты, ... ... ... бостандыққа қол жеткізудің негізі деп түсінді”,-деген
қорытынды жасайды ... Ал ... ... ... ... Ахмет
Байтұрсыновтың өзі басқарып отырған “Қазақ” газетінің ... ... ... ... ... нақты практикалық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... қалаған
төңкерісшілдікті аңғартады”,-деп ағартушы идеясының негізгі мақсаты ... ... ... ... ... мысалмен бекітіп отыруға тырысатын ғалым Т.Кәкішұлы
қаламгерлердің шығармаларына тоқталып қана қоймай, олар турасында ... ... ... өзге ... ... ... табан
тіреп, заман талабына сай айтылғандарға өз көзқарасын ... ... ... ... ойын ... мақсатымен келесі “Дүниетаным
иірімдері” [15,213-230] мақаласында С.Мұқановтың “ХХ ... ... ... ... отырып, әлгіндегі А.Байтұрсыновқа байланысты ойын
тағы бір рет нығыздай түседі. Соның арқасында ... да ... ... еңбегін бағалап өтеді. Сәбиттің 1932 жылғы еңбегіндегі
алашшылдардың кеңінен ... ... ... деп тани ... ... позицияда жазған осы еңбегінде ... ... ... ... ... ... ... аудармасқа болмайды. Бүкіл
идеологиялық аппарат тұлан тұтып жатқанда С.Мұқановтың “қазақ ... ... ... ... ... ... алғашқы адам – Ахмет.
Ахметтің бұл ... ... ... ... емес. Бұны пролетариат та
бағалайды” деуі әшейінгі айтыла салған сөз емес, ең негізгі ... ... ... ғалымның әдебиет тарихына келгенде қисынды тұжырымдар
жасай алатындығын танытады [15,223].
2000 жылы Т.Кәкішұлы А.Байтұрсыновтың бұрын-соңды ғылыми ортаға таныс
емес ... ... ... ... ... ... ... Ғалым бұл мақаланы шығарып отырғандағы мақсатын: “…мұндай мұраларды
жариялау бізге керек… Өйкені, кешегісіз бүгін жоқ, ... ... ... ... ... ... де, ... осы”,-деп
көрсетіп өтеді. Бұл мақалаға Т.Кәкішұлы ғалымға тән қасиетпен бұл мақалаға
мынандай баға ... ... ... ... ... үркітіп, айғай-шу шығарған, “ұлтшылдықтың манифесі”
[109]. Бұл да, ақтаңдақтарға ... ... ... ... ... жинауда алашшылдарға қатысты ой білдіріп жүрген
ғалым еңбегінің бір көрінісі болып табылады.
Ғалым Д.А.Жамбылов ... ... ... ... қазақ
мәдениетінің дамуына үлес қосқандығын, ғылым мен ... ... ... ... халқын оларды үйренуге шақырғанын айта келе: “Бұл
жолда қазақ ... ... ... үлкен үміт артты”,-дейді
[110,168]. Т.Кәкішұлы болса, М.Дулатовты ... ісін ... ... ... оның ... ерекшелігіне назар аударады: “Ахметтен
тараған азатшыл поэзияны айрықша жәдігерлікпен насихаттап...Совет заманында
Міржақып өмір сүріп, ... ... ... ... ... ... ... публицистік еңбекке ден қойғаны бола тұрса ... ... ... ... (1909) ... анық ... ... Бұнда
Т.Кәкішұлының жай ғана пайымдап қоймай әр құбылыс пен дарынды, әрі ... ... ... іске ... анықтап, қоғам өмірімен араластырып ой
айту машығы айғақталып тұр.
Оның М.Дулатовтың “Оян, қазақ” шығармасын жалпы қазақ әдебиетіндегі ... ... бірі ... танитындығын мына пікірден де тануға болады:
“Азамат” (1912) ... ... ойын ... “Қазақ” газетіндегі
публицицстикасында азатшылдық идеясын елшілдік идеологиясына айналдыруға
ерен еңбек сіңген Міржақып ... ... ... ХХ ... басындағы
әдебиетте жатқанын көрсетеді. Қазақ романының тұңғышы ... ... ... қазақ прозасына әкелген әсер-ықпалы да осы ... ... ... ... ... өміріне,
шығармашылығына қатысты, ойларын барынша айтып жүрген ... ХХ ... ... ... ... ... әсерінің зор
екендігін ескере отырып, оның: “...тәни ғұмырына рухани ... ... өнер ... ... ... қарай тарихтан ойып орын беру
шарт”,-деген қорытындыға келеді [15,202]
Жалпы, Т.Кәкішұлының “Санадағы ... ... ... ... ... әдебиеті тарихында өзіндік қолтаңбаларын қалдырған қаламгерлердің
мұралары мен атқарған қызметтерінің дұрыс талданып, айнадай таза ... ... ... ... жетуге тиіс деген мүддеден туындаған
ойларының негі. “Ағайынға аз сөз” деген ғалымның тілегімен аяқталған кітап
талай қызықты ... мен ... ... ... Бұл ... ... ... мен келешегі туралы толғандырады [15,262].
Әдебиетші Т. Кәкішұлы ғылыми еңбектерін дерек көздерін молынан пайдалана
отырып жазады. Сондықтан ... оның ... ... ... ... ... тән. Мұны ғалымның 1994 жылы жарық ... ... ... ... қиын емес [28]. ... естеліктерді
әдебиетші Қ.Мәдібай екі түрге бөледі: “…ілгерідегінің ... ... ... ... естеліктер және 1950-80 жылдар аралығында
замандас, қызметтес, шығармашылық араластығы болған азаматтар мен ... ... бір үзік сыр ... ... ... ... С. Сейфуллин туралы жазылған ... мен ... ... ... ... сипат дарытып, осы қаламгерлер жөнінде сөз
болмаған мәліметтерді оқырман алдына тартады. Ал ... М. ... ... әдебиетші–жазушы М.Әуезов, Ғ.Мұстафин, М.Ғабдуллин, өзінің
ұстазы ... ... ... ... ... ... ... мемуарлық нышан дарытып тұр. Өйткені, олардың мазмұн
желілерінде автордың өз ... ... ... мен сол ... ... ... өріледі. Мұнда автор жайлы да, өзгелер жайлы да әдебиет
тарихымен бірге өрілген сыр ... ... ... ... ... Оған келесі тарауда арнайы тоқталмақпыз.
Өзі тапқан дерегін баспасөз арқылы оқырманға жеткізуге ... ... ... амал-тәсілдің бәрін игергендігі,
публицистика жанрына оның ... ... ... ... оның ... да, ... туындыларынан көрініп тұрады. Әдебиетші-қаламгерге ең керек лайықты жазу
стилін меңгеріп, жатық баяндау тәсілін ... ... ... пен ... ... ойлау мен тез арада дәл
қорытындылай алумен ұштастырады. Сол арқылы өз айтар ойын ... ... Оны ... осы ... анық танытып берді. Жалпы осы кітап
туралы ойын Қ.Мәдібай: ... биік ... ... ... ... ... ... субъективтік пікір аясында
қалмай, қоғамдық, рухани арналарға ... ... ... ... [7,602]. Бұл ... негізді де айғақты ойлар екенін ескере
отырып, зерттеу жұмысымыздың негізгі тақырыбы ХХ ... ... ... турасында болғандықтан, бұдан әрі таратып ... ... ... ХХ ... ... ақтаңдақтарын анықтап, олардың сыни
пікірлерін тарата баяндаған еңбегі – “Кер заманның кереғар ойлары” зерттеуі
(1995). ... ... ... ... ... әдебиеті турасында жасаған тың
талдауларына қоса алдындағы “Санадағы жаралар” еңбегіндегідей әр жерлерде
жарық ... ... де ... ... ... ... “Дарындар –
сын додасында”, “Өркендеу өзегі – көркемдік әдіс”, “Көркемдік ... ... ... ... ... мен ... сын”, “Тұсаулы ой ... ... ... Т. ... ... ... көпшілігі ХХ ғасыр
басындағы қазақ әдебиетінде сын жанрының дамығандығын дәлелдеуге ... ... ... кезең әдебиетінің тарихына қатысты ойлары негізгі желі
болып табылады [14]. Егер де ... ... мен ... сыны ... ... ... екенін ескерсек, онда мұндағы ғалым ізденістерінен-
ақ біраз мәлімет алуға болады. Негізі, кітаптың ауқымды ... алып ... ... оның 1994 ... ... әдебиеті сынының тарихы”
монографиясына ... ... ... бұндағы талдаулар бұрынғыларға
қарағанда молайып, толыса түскен.
Ақтаңдақтарға қатысты терминдерге келгенде ... ... ... ... ... әдебиеті, біресе “алашшылдар” деген ұғымдар
айналымда жүр. Қысқасы, қай атау қолайлы, сол қолданылады. Ол сөздің ... оның ... ... ... ... ... етіп ... атауға
болады, деген сұрақтарға көбіне назар аударылмайды. ... ... ... ... ... пікірлер де сан алуан болып келеді. Осы ... ... ... ... қолданысына назар аударып,
олардың пайдалану аясын бағамдайды. ... ... ... ... ... ... түсінік-танымды белгілейтін атаулар жайында шартты
түрде болсын бір тиянаққа келуіміз керек”,-деген ой ... ... ... ... “алаш” әдебиетінің мән-мазмұнын ашу үшін Т.Кәкішұлы ең
алдымен ол ... ... ... ... ... ... оларды
“алашшылдар” деп атаған жөн деп санайды: “Себебі “алаш” атауы азаттық алды,
бұрынғыдай қиыс-қыңырлықты, ... ... ... ... ... ... жанына жағымды, құлағына ұнамды естілетін күйге
жетті. Сондықтан ... ... ... ... қосымшалардан арылуға
“алашшыл” деген термин мүмкіндік ... Бұл ... ... ... ... бары ... ондайсыз өтпелі дәуірдің шындығын әңгімелеу мүмкін
емес” [14,5-6]. Осы ой ... ХХ ... басы ... ... ... олардың шығармашылығын зерттеместен бұрын жалпысына бірдей ортақ
атау керектігін жете ... ... ... Бұдан өзге де қазақ
әдебиетіндегі терминдердің біршамасы заман өзгерістеріне байланысты қазіргі
таңда әркелкі қолданыста пайдаланылады. Ол ... ... ... ... ... ... ... мән-мағына дарытқымыз келсе, оны
ойдың ағынына ... ... ... ... терминдерін, синонимдерін
молайту үшін А.Байтұрсыновтың ... ... көп ... ... қолдану жағын да естен шығармаған абзал” [14,6].
Қазақ ұлты үшін – ақтаңдақ ... ... ... айтуға тыйым
салынған “Алаш” ұйымына қатысты ұлт зиялылары және олар жөнінде болған
жағдайлар, ... ... ... мен өзге де жекелеген осы ... ... ... ... ХХ ... ... ... сол кездегі қоғамында әр түрлі салаларында қызмет ... ... ... ... ... үшін ... ісімен күрескен тұлғаларға
кімдерді жатқызамыз дегенде, ең алдымен ... ... ... ... ... ... М.Жұмабаев,
Х.Досмұхамедов, С.Садуқасов, Қ.Кемеңгеровтер еске түседі. Өйткені, ... ...... жаңа бір ... ... мол
қазына, байлық. Және осылардың мұралары кезінде ең алғашқы болып “зиянды”
есептелініп, “ұлтшыл” әдебиет санатында ... ... аты ... ХХ ... басында өмір сүріп, сол кездегі қоғамдағы өмірге ... ... ... ... жоқ деген ұғым, сірә, тумау ... ... ... аты аталған С.Торайғыров, Ш.Бөкеев, Ғ.Қарашев,
М.Ж.Көпеевтерге қоса, ХХ ғасыр басындағы қаламгерлерге сонау ... ... ... ... ... С.Көбеевтер де осы
кезең әдебиетінің көрнекті өкілдері болып табылады. Ал олардың еңбектерін
тек қана ... ... ... ... ... іздеуден
кезінде алдына жан салмаған зерттеулерді ... ... ... ... реңк бере қарастыру ... ... ... әсерімен жазылған
еңбектердің көбісінде осы ... ... ... ... талдаулар, санаға жат, ойға қонымсыз қорытындылар
басым. Жалпы өткен ғасыр басындағы қазақ әдебиеті ... ... ... ... де ... ... анағұрлым қазақ халқының көп дарын
иелерін туғызғаны тарихтан белгілі. Бірді-екілі туынды жазғандарын қосқанда
ұзын саны ... ... ... ... ... ... елу шақты
дарын иесінің есімдері аталған [45]. Бұлардың ... 1917 ... ... ... ... қосылғандықтан, қазақ кеңес әдебиетіне енгізілді.
Бірақ, ... ... ХХ ... ... ... ... бар. ... дәстүр сабақтастығы, жалғастығы сияқты мәселелерді, әрі дәуірге бөлу,
кезең-кезеңге қарап қарастырудың белгілі дәрежеде ... ... ... ... тұқжырым жасау керек. Өйткені, араларын тек тарихи құбылыс қана
бөлген ... ... ... өзара қарым-қатынасы
болғандығы ескерілуі шарт. Оған қоса, 1917 ... ... ... ... ... кейін шығарамшылықпен айналысуын әсте қойған емес.
Тек тарихи оқиғалар, өмірдегі құбылыстар олардың ... мен ... ... Ал ол ... ... болғанын анықтаудың өзі бір үлкен
әңгімеге жол салады.
Өткен ғасыр ... ... ... мол ... әңгіме болған
тақырыптардың бірі – қазақ қыздарының, ... ... ... ... ... әйел ... ... көзқарастар. Осы тақырыпты жеріне
жеткізіп жазған ХХ ғасыр басы қаламгерлерінің ішінде Ж.Аймауытов екендігі
дау ... ... Оның ХХ ... ... әйел ... ... ашуға арнап жазылған шығармаларының ішіндегі ең көлемдісі де,
көркемдісі де – ... Бұны ... ... ... ... ... ... қазақ романының үлгісі” ретінде бағалаған ғалым
Д.Ысқақұлы ...... ... ... ... ... ... [111, 62,70]. Ж.Аймауытовтың әдеби мұрасы мен қызметін Б.Кенжебаев,
М. Қаратаев, З. Ақышев, М.Қозыбаев, Қ.Жарықбаев, Т.Қожакеев, К.Керейқұлов,
Қ.Мұхамедханов, ... ... ... ... ... Р.Сағынбекұлы, Д.Қамзабекұлы, т.б. сияқты ғалымдар
талдаған. Бұлардың жүсіпбектануда жасаған ізденістері мен ... орны ... ... ... ... ... (1925) ... мақаласын талдағандағы тұщымды ойлары мен көзқарастары
ерекшелендіреді. Ол “Кер заманның ... ... ... бұл ... ерекшеліктерін ашып берді. Ғалым ... ... ... мұратын көрсетіп, оның сол кезең әдебиетіндегі орнын
айқындап көрсетіп береді: ... ... ... бой ... ... ... әр ... саяси астар іздеумен әуре ... ... ... ... Міне ... әлеуметтік-эстетикалық
атмосфераны жарып шыққан, шұғыласын ... нұр ... ... мақаласы көп шындықтың бетін ашты, көркемдік түсініктің аулы
қай ... ... оны ... ... қалай түсіндіріп берудің жолын
көрсетті” [14,27]. Осы ... ... ... ... ... бойлап барады.
Әсіресе, М.Жұмабаевқа қатысты ақиқатты айқындауға ұмтылады. ... ... ... ... талдап емес, ... ... ... ... атты (1926) ... ... ... жетеді. Ғ.Тоғжановтың ... ... гөрі ... ... ... ... ... қаламгерлердің пікірлеріне барлау жасап, екі зерттеудің өзіндік
ерекшеліктерін, әсіресе, М.Жұмабаев шығармашылығына деген ... ... оның ... ... келген, оның өлеңдеріне
қисынсыз пікірлерін білдіргендер көп болса да, ... ... ... жылы ... ... ... талдаулар жасаған
қаламгерлердің болғандығын айта келе Т.Кәкішұлы: ... ... ... өлеңдерін аса құптап, бұлдап ұшпаққа шығаратын
Мағжаншылар да бар: іске ... ... ... ... ... ... ... қысқасы, Мағжанның қасы да, досы да” болғандығын тарих растайды.
Сондықтан таразының басын тең ... енді ... ... ... ... керек”,-
деген тарихи қисынды қорытындыға келеді [14,29]. ХХ ... ... ... мен ... ... ... бәрі-дерлік сол кездегі
саясаттың ауанына қарайлағандығы өтірік емес. Сондықтан, ғалым сол кездегі
жазылған ... ... да ... ... ... ... ... қаласақ та, олардың саяси ылаңнан шет қала
алмағандығына ... Ал ... осы ... ... ... көтергенін айта келе, оның: “…қоғамдық сананың бұл саласын да ... ... таза ... тұрғыдан болмағанымен бірқыдыру терең қазады.
Онсыз мүмкін де емес еді, өйткені, екі ... ... ... ... ойды
дүрліктіріп жатқан ақын туралы тоқтамды пікір айту үшін анық ... ... ... ... Сондықтан Мағжан дүниетанымы
өзінің ... ... ... ... тармақтайды [14,30].
Бұл сөздердің құндылығы күмәнсіз. Өйткені, ... бұл ... ... сын ... ... де, ... біраз мән- жайды аңғартып,
эстетикалық талғампаздықпен өз өресін де көрсете алды. ... осы ... ... мен ... ... ... ... көрсету арқылы
Т.Кәкішұлының өзінің де ... ... ... ... те мұндағы
мәліметтердің барлығы дерлік тарихпен ұштастыра ... ... ... ... ... ... ... Ж.Аймауытов ойларынан үзінді келтіріп, М.Жұмабаев
өлеңдерін талдау арқылы екі дарынның ... ... ... ... ... отыратынын байқаған ғалым осы ретте 1924 жылы 16
мамырда Жүсіпбектің ... ... ... ... ... ... ... осы мақалада айтқан пікірді нақтылайтындығына назар аударады.
Көлемі жеті-сегіз бетке созылған ... ... Т. ... сол ... ... ... мол сыншы екендігін танытады.
Дегенмен, оның сыншы екендігін танытса да, әдебиет ... осы ... ... еш кемсітпей өз ... ... ... ... оның ... биік, өресі жоғары сыншы болғандығын айшықтауға
бағытталған ... ... ... ... ... ... ... жағдаяттарға тоқталу арқылы әдебиет тарихын жіті тексеріп барып, ой
айту қасиеті анық ... ... ХХ ... ... қаламгерлерге, оның
ішінде әсіресе, алашшылдарға қарсы қабылданған қаулылар мен ... ... ... ... ... ... сыншылдық көзқарастарын
айқындауға бағытталғанымен, әдебиеттегі алатын ... ... ... да мүмкіндік туғызған.
Ғалым Т.Кәкішұлы “Санадағы жаралар” ... ... ... ... ... ... “Жүсіпбек Аймауытовтың “Мағжанның
ақындығы” атты қазақ сынындағы классикалық мақаласының лейтмотиві ... ... ... өнерпаздық ізденістің сырын түйіндеу”
[15,207]. Жалпы Ж.Аймауытов ... ... көп ... айта ... Т.Кәкішұлы оның “Қартқожа” романына аса көп ... ... ... ... ... ... пен М.Әуезовтер
туралы пікір білдіріп жүргендіктен Ж.Аймауытов та алаш ... ... ... ... ... оны өзге сол ... қарағанда: “Ал шындығына келгенде классикалық реализмді өз
творчествосында жарқырата пайдаланып, ... ... ... пен ... ... ... ... сақтап өткен дарын –
Жүсіпбек”,-деп, оны өзгелерден ерекшелендіретін қасиетін байқатады [14,71].
ХХ ғасыр басындағы қаламгерлердің ... ... мен ... ... ... ... ... Т.Кәкішұлы осы кезең әдебиетінің тарихы
мен қаламгерлеріне қатысты біршама анықтық енгізіп, нақты айта алды.
Ә. Тәжібаев ... ... және ... кітабында Жүсіпбек талдаған Мағжан
шығармашылығын мансұқ етсе де [112], 1989 ... ... ... ... алғы сөзінде “Тоқсанның жырын тоқсанның өз ұлы жырлайды”
деген Ғ.Тоғжановтың тапсыруымен жауап мақала жазғанын – ... де, ... ... ... да ... ... ... күнәсі
екенін мойындай отырып, ақынның “Батыр Баян” поэмасын “сөз үндестігі мен
музыка үндестігінен туған жыр – ... деп ... ... ... ғылыми еңбектерінде А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Ж.Аймауытов,
т.б. шығармашылықтарына қатысты пікірлер айтқанда аз-кем тоқтала отырып, өз
көзқарасын білдіруге асықса, осылардың арасында ең көп ой ... ... ... жіті ... ... М.Жұмабаевқа қатысты пайымдауларын
өзгелерден мәнді өресі мен өрнегі ерекшелендіреді.
Оның М.Дүйсеновпен бірлесіп жазған “Ұлы ... ... ... ... ... көрініс тапқан [89]. Онда қазақ кеңес
әдебиетінің алғашқы кезеңі талданғанына қоса, ХХ ... ... ... ... ... арасынан М.Жұмабаевтың шығармаларынан
мысал ала отырып, саралау сол ... ... ... ... ... алаш ... ... авторлардың жылы ілтипат білдіріп
отыруға тырысқандығы байқалады. Әрі ақтаңдақтарды сынап, ... ең ... баса ... ... гөрі ... ... ... сараптау басым.
Баспасөздің дамығанын айта келе, авторлар Мағжан Жұмабаев шығармаларының
“кертартпа ағым, декаденттікпен ... ... ... ... ... ... [89,50]. Оның 1920-25 ... “Батыр Баян”,
“Қорқыт”, “Ертек”, “Жүсіпхан” поэмалары басылғанын айта ... ... т.б. сол ... ... Мағжандай “кертартпа” ақын
шығармаларының әсер еткені жайлы пікірлер ара-тұра кездеседі [89,52].
Т.Кәкішұлы “Дәуір дидары” еңбегінде: “Бүкіл ... ... ... ... ... ... үшін, олардың өмірін көркем сөз
айнасына түсіру үшін қазақ ... ... ... ... ... ... ... жүргізуге, зиянды пікірсымақтарын әшкерелеуге тиісті
болды, сөйтіп, ... ... ... ... ... көшті”,-деген қорытынды жасайды [96,56]. Қазақ әдебиетіндегі
өтпелі ... ... ... айтқан бұл ойы алдындағы Мағжанның еңбектерін
таза зиянды деп есептеп, ... тым ... ... ... ... зиянды деп есептелгендігінің себептерін сараламай-ақ қою керек
деген тұжырымдарға қарағанда анағұрлым ғылыми ... ... ... ... ол Мағжан шығармаларына қарсы күрес жүргізуге тырысқан
қаламгерлердің ондай әрекетке ... ... ... талаптанған.
Жалпы, М.Жұмабаев шығармашылығының Абайдан кейінгі жерде, өзі ... ... де ... көркем дүниелерінің жазылуына, ақын-
жазушыларының таным-түсініктеріне әсер еткенін байқап, оны талдап, ... келе 1988 ... ... Ал одан жеті-сегіз жыл бұрын, мейлі,
“декадент”, күйзелген ақын деп ... да, ... ... ... ... ... отырып пікір білдіру, бір емес,
бірнеше жерде есімін атап, ... ... ... ... мен
М.Дүйсеновтердің заман қыспағына ... ... ... ... ... ... керек. Өйткені бұндай әсерлердің болғаны
туралы: “Қазақ ... ... ... әр ... ... тілек-
мақсатына байланысты болса, екінші жағынан, творчестволық ізденулердің де
әр ... ... әр ... ... ... оқушыға жеткенін
байқаймыз”,-деген шығармашылық ықпалдарға ... ... ... ... еңбегіне авторлардың М.Жұмабаев шығармашылығына деген көзқарастарын
мына пікірден де тануға болады: ... ... ... ішкі ... ... уақиғаларды табиғат ... ... ... ... ... бола тұрса да, адамгершілік
мұратты мүлде теріс идеялық ... ... [89,52]. ... ... ... ... тұрғыдан әділ бағасын берген.
Сонымен, “Ұлы Октябрь шуағы” еңбегінде ... ... ... ... ... алашшылдарға қатысты біраз қисынды әңгіме
болғандығы байқалады. Бұл сонысымен де өзгелерге қарағанда ерекшеленеді.
Т.Кәкішұлы мен ... ... ... ... зерттеу-
мақалада сонау 1967 жылғы әдебиет тарихында: “…орыс ... ... ... ... ... ... ... оқулықтар жасауда, әдеби
тілдің нормаларын қалыптастыруда”,-бұл зиялылылардың септігі көп тигенін де
атап көрсетеді [90,49]. Осы арада ... ... ... ... тапқан пікірлерге де тоқталып өтеді. Оған қоса, М.Жұмабаев поэзиясының
идеялық ықпалы жастар арасында аз болмағанын айта ... ... ... ... келтіре отырып, оның (М.Жұмабаевтың – ... ... ... ... заман ағымына қарсы тойтарыс бере алмай, шығармаларын тәрк
еткен, ендігі жерде туындыларымен табысып, қастерлеп жатқан ... ... М. ... Б. ... ... Ж.Бектұров сияқты әдебиетші,
жазушы, ақындардың мақалалары мен кезінде ... ... ... ...... танып біліп, танытудағы құнды деректер десек,
Ә.Тәжібаев, С. ... А. ... ... Р.Бердібаев, Д.
Досжанов, С. Дәуітов, М. ... Е. ... ... ... Д. ... Д. ... М.Әлімбаев сияқты жазушы, ақын,
сыншы, ғалым, әдебиетші, жалпы филолог ... 1990 ... ... ... ... ... мақалалары, зерттеу еңбектері, айтқан
лебіз, ғылыми ізденістері мен қорғалған диссертациялар ... ... ... ... екі ... ... талдау
арқылы олардың жетістіктері мен ерекшеліктерін көрсету біршама салыстырмалы
түрде зерделенген. Шетел, орыс әдебиеттануында осындай ... ... ... ... ... өзінше дамып келеді.
Бірақ бұнда бір ұлттың қаламгерлері емес, әр ... ұлт ... бір ... жырлап, бір жанрда қалам ұштаған еңбектері
қарастырылады. ... ... әдіс ... ... қалай,
қандайлық көркемдік дәрежеде жырлағандығы сараланады. Ал бір ... ... ... ... екі ... ... шығармашылықтағы, өмірдегі
пенделік, адами, ақындық ерекшеліктері ... ... ... ... Бұл
туралы Т.Кәкішұлы былай дейді: “Қоғамдық өмірдің өзінде жеке пенденің іс-
әрекеті, ... ... ... ие ... ... талай дәлелдесе де
марксизм-ленинизм ғылымы өзінің қуатты үгіт-насихатымен ... ... ... ... көбіне екінші кезекке ығыстырып, яғни субъективтік
пиғылды объективтік себептің жоралғысына айналдырып келді. Осы ... ... ... ... арылдық дей алмаймын. Ал ... ... ... жеке ... ... ... шешуші қасиетке
ие болып жататынын көзбен көріп, жан-тәнімізбен сезіп-біліп келе жатырмыз.
Жеке, ... ... ... болмайды, сондықтан оның сырын аңғару
үшін болар-болмас құбылыстың өзіне мән берген абзал” [114,17]. Сондай ... ... ... соны із ... ... деп – ең алдымен
Т.Кәкішұлының ...... ... зерттеуін атаған абзал.
“Қазіргі қазақ ... ... ... деген мақаласында
М.Базарбаев: “Сәкен мен Мағжан тағдырына көңіл аударалық. Бір ұядан ... екі ... ... өсіп ... ... да, сол ... трагедиялық
нүктеге келіп қиылыспай ма? Жұмсартып айтқанда, біреуі әдебиеттің ... солы ... ... ... емес пе? Ал ... де жазықсыз
жазаланғанын біле тұрып, олардың сонда айырмашылығы неде, ... ... ... ... Біреуі ақталып, екіншісі қара ... қала ... ... ... жай деп ... ... ... да, шығармашылығы
да бір алтын теңгенің екі жағындай бірін-бірі толықтыратын ... емес ... ... де алып ... екенін бұқара халық білді. Бірақ жетекшілер,
көсемсымақтар тек тап мүддесінен, тап саясаты ... ... да, ... ... қойып келді. Адалы мен арамы аралас, қарбалас заманда
күн кешкенбіз. ... ... ... бәріне хал-қалдерінше жауап
күтіп келгені әбден орынды ... ... ... сана ... жүрекжарды ойға шідері босаған тұста ... ... ... ... ... құба-құп. Оның бұл еңбегі С.Сейфуллин мен
М.Жұмабаевты танып, білудегі құнды ... ... ... ... ... да ... тілі шұрайлы болуы
керек екенін айта келе ... С. ... оған ... ... ... ... мән ... оқырманды ой теңізінде
жүздіретін, таңдай қақтыратын, өзінше ойлап - сезіну қасиеттерін ... ... ... ... азық сыйлайтын, дүние құбылыстарын ... ... ... туынды” – эссе болып табылады. ... ... ... ... ... жазатын автор – “интеллектуалдық
байлығын, аңғарымпаздығын, жарқын, тапқыр ойлылығын, өмір саяхатындағы
көрген-білгенін, сезінген-түйгенін ... ... ... ... Бұл ... алып ... Т. ... “Мағжан–Сәкен” (1999)
ғылыми еңбегі – осы шарттылықтарға сай ... [115]. ... ол ... ... ... ... мен ... ұсыныстар білдіре білгендігімен
ерекшеленеді. М.Жұмабавтай ... ... мен ... ... ... ... мен көркем туындылары бірнеше рет жарық көрген. Олар
әдебиетіміздің сыршыл ақын ... ... ... ... ... мен түр-сипатына қарай
топтастырғандығымен шоғыры биік ... ... ... ... ... өміріне қатысты, қоғамдық қызметі мен дүниетанымына
қатысты деректер әлі күнге ... ... ... ... ... ... Т.Кәкішұлының аты аталған “Мағжан – Сәкен” ғылыми-эссесі 2001
жылы “Сайыс” атымен қайта жарық көреді [114]. Бұл да аты ... ... ... екі дара өзіндік ... ... ... өнер ... ... тұяқ серіппесі туралы сыр шертеді.
Мағжан Жұмабайұлы мен Сәкен Сейфуллин – ХХ ғасыр басының ... ... ... ... ... ... ... Сәкенге қатысты
деректерді жинап, сұрыптау ... ... ... Жұмабаевқа қатысты
деректерге кездесіп отырған. Жалпы, қазақ әдебиетінде айтылатын, жазылатын,
талданатынның бәрі айтылып, жазылып, талданып бітті ... сөз ... ... ... Бұл ... әлі де ... сөз ... аз емес
екенін тағы бір дәлелдеп берді.
Қаламгер Т.Кәкішұлының “Мағжан – Сәкен” ғылыми эссесі мен “Сайыс” атты
кітаптарын ... ... ... Екі ... да ... ... ... ойы бірдей-дерлік болғанымен, әрқайсысының желісі мен өзінше ... ... ... ... ... ... ... бар.
Бірі – “Сайыстың” баяндалуының “жеделдетілуі” де [114,4], екіншісі –
кітаптың ішіндегі ... ... ... ... ... жеке-жеке тақырыпшаларға бөлінуі. Бұл жағынан қарағанда екінші
жарық көрген эсседегі мазмұндық көрсеткішке қарап отырып-ақ, ... ... ... ала ... ... ... шолып өткендегі көзге көрінетін,
кітаптардың көлемдеріне қатысты ерекшеліктер болса, одан ... ... де ... ... ... ... ... “Өнер бәсекесі, немесе
Мағжан мен Сәкен” атты бөлімі бүкіл ... ... ... ... да, ... жылы ... Қазақстан” газетінде 25 мамырда жарық көрген мақаласы
“Эпилог орнына” берілген [115]. Бұл ... ... ...... ... сияқты үштікке созылған қым-қиғаш линиялары арқылы шешімі қиын көп
мәселелердің жауабын ... ... ... Сәкен мен Мағжанға қарағанда
автор Сәбитке көбірек орын берген. Өйткені ... ... ... 100 жыл ... орай ... ... Ал, ... бұл эпилогтағы
мәліметтер, жалпы бүкіл мақала кітап көлеміне ... еніп ... ... ... ... ... ... “Мағжан – Сәбит”,
“Мағжан – Сәкен”, “Қанды да ... отыз ... т.б. оған ... ... ... ақынның бір-бірімен өнерде бітімге келе ... ... ... мен
Сәкенге қатысты айтылып, жазылып жүрген пікірлердің ішінде өзара келісуден
гөрі, қарама-қайшылығы асып жығылатын ... ... [115]. ... ғалымдардың, жалпы қазақ оқығандарының осындай қайшылықты
пікірлерін сейілту үшін, ... ... болу ... ... неден туындағанын көрсетуге ұмтылады. Осы мақсатпен екі ... тек ... ... ... ... ... ... Бұған қоса,
эсседен Мағжанға қатысты белгісіз болып ... ... ... ... ... бұл ... екі қаламгердің өзіндік келбеттерін бәз
қалпында ... ... ... ... айтылып жүрген бірнеше түйіндерді
шешуге, бірталай жағдайлардың ... ашып ... ... Сол себептен
алдында ғылыми эссесін жазбастан бұрын Т.Кәкішұлы өз алдына мақсат белгілеп
алады. Бұл ғылым жасар нақты ... тән ... Ол – екі ақын ... ... [114,8], ... сүйене отырып, көкейдегі сауалдарға қал-
қадерінше жауап іздеу екенін кітабының басында айтып өтеді. Және ... ... ... ... ... алдағы мұратын: “Әрине, менің
міндетім қазақ тарихында өздерінің айбынды да ... орны бар екі ... ... ... ... қазу ... мүмкін қадірінше шындық
деңгейіне сиятын мінез машықтарын көрсете отырып, өнерпаздық сырларын ашу,
әлеуметтік іске ... ... ... ... ... қатысты деректерді жинап, сұрыптау үстінде
Т.Кәкішұлының сол дәуірдің қаламгерлерінің өміріне ... ... ... ... ... бұл ... өмір сүрген дәуірі бір,
сондықтан олар замандас, дос, қызметтес болған жандар. Бұған ... ... ... да ... олар – ... ... публицистика, тіл, тағы
сол сияқты, жалпы, мәдениетке қатысты ... ... ... ... жиі ... айтылатын себебінің ең үлкені – тағдыр екі
ақынды ... қуып ... ... бір оқу ордасында ... ... оқып ... кезден бастау алған өнерпаздық жолындағы
текетірестері, әдебиет майданындағы ... ... екі ... із қалдырмай кеткен жоқ. Осы екі үлкен дарынның араларындағы
кереғар дүниетанымдардың ... ... ... ... ... болған. Бұл туралы ... ... ... 1968 ... ... сұңқар” мен 1972 жылғы “Сәкен
Сейфуллин” еңбектерінде айтылған. Жалпы, Т.Кәкішұлының Сәкенге де, ... ... ... бойы ... теперішінен айта алмаған көңілінде жүрген
ойлары осы ... ... ... ... ... ... ... жазылған сөздің дәлдігі үшін
деректерді пайдаланған. Олардың бір дені сол ... ... ... ... “Қызыл Қазақстан” сияқты баспасөздегі мақала, рецензия,
хабарламалардан алынған. Т.Кәкішұлы ақын өміріне байланысты кейбір белгісіз
болған ... ... ... оның тек ... еңбектеріне талдау
жүргізгеннен гөрі, қоғамдық қызметін мейлінше ашуға ұмтылған. Сосын, екі
ақынның ғана ... ... ... ... ... сол ... ғұмыр
кешкен, осы екі ақынмен қызметтес болған бірталай ... ... ... ... ... ... көрсетіп отырады. Осы мақсатпен қаламгер
өзінің сөзін сол ... ... ... жарық көрген мақалалар,
рецензия, хабарламаларға шолу ... ... ... ... ... бір дені – ... өзінің ғылыми
жолсапарларында жиналған ... ... ... ... жөніндегі кейінгі жылдары жарық көрген естеліктер болып
табылады. Бұлардың барлығын бірінен соң ... ... ... ... ... ... ... ойлары мен жасаған қорытындыларын әдеби тілмен
беріп отыру машығынан ғалым бұл жолы да еш ... ... ... ... да, жаман да қасиеттерінің өнерлі тұлғада
қаншалықты дәрежеде көрініс ... ... ... ... ... ... бұл ... әдебиет сонысымен де құнды. Ал, ол құжаттар мен
басқа да деректердің бір – ... ... ... ... ... ... алу қабілетінің жемісі деп ... ... ... ... пен ғылыми ой-пікірлер бір-бірімен жымын білдірмей
қиюластырылған.
Не нәрседе болмасын ... ... ... ... адам ... ... өмірдің орнатылған заңдылығымен ғұмыр кешеді, алдымен туу, ... ... ... ... кез. ... де сол ... ... осындай реттілік тән. Әсіресе, Т.Кәкішұлы өзінің ғылыми еңбектерін
жазғанда осындай бір эволюциялық даму жүйесін пайдаланады. Сол ... ... – ата тек ... ... ... ... ... терең
ұғынған ғалымның ұлттық ... бет ... ... ... ... ең алдымен жеті аталарын атап, өскен орталарынан мәлімет
беріп, тәрбие алған ошақтарын атап көрсеткені ... ... ... ... жеті ... қазбалай атағандағы ғалымның мақсаты ... ... бір ... ... ... білдіру болса керек. Сондықтан,
генетикалық туысқандық жақындастығының бір болуы (әрине жақын ағайын емес –
З.А.) екі ... ... ... ... Қайта олардың шығу
төркіндерінің бір ... ... ... ... ... ... ... орталары олардың дүниетанымдарының өздерінше
әр қилы болып қалыптасуына өз үлесін қосқаны анық.
Т.Кәкішұлы екі ... да ... ... ... ... әсер ... ... тек деректермен нақтылайды. Ол факторлар –
өскен, тәрбие ... ... ... ... ... сол кездегі араласқан
қауымының мүдделері. ... ... ... ... ХХ ... ... “баррикаданың” екі жақ шебінде болғандығын түсіндіреді. “Баррикада”
дейтін себебіміз, ХХ ғасыр басы кезінде болған ... ... ... ... екі ... ... ағым ... деп есептеген
тарихшылар. Сол себепті аталмыш кезең қаламгерлерін ... ... ... ... Ал ол ... кеңесшілдер, яғни тап мүддесін
қорғаған азаматтар және алашшылдар, жалпы ... ... ... ... ... ... ... жандар болғандығы аян. Осының салдарынан
Қазан төңкерісінен ... ... екі ... ағым ... ... ... мен қайшылықтар, әсіресе, осы екі топтың пікірлерін
білдіріп ... ... ... мен “Қазақ” газетінде жарық көрген
мақалалардан ... ... ... мен Мағжан көзқарасын сынға саларлық
үлкен оқиға – ... ... ... жайы, яғни, “Қазақ” газеті мен
“Айқап” журналының арақатынасы”,-деп, ... ... осы екі ... тигізген әсерлері келешекте зерттеуді қажет ететін мәселе ... ... ... ... кеңес үкіметі жағына шыққандығы, М.Жұмабаевтың
алаш қатарында ... осы ... ... ... ... ... ... алаш қайраткерлеріне қарайлай берді, олардың ісін бірде
ұнатты, бірде қолдамады, іштей сынап отырған сәті де аз емес. Оны біз ... жаңа ... ... ... ... ... хатқа түскен шығармасы – “Тар жол, тайғақ кешу” атты ... ... ... ... ... төңкерісшілдігін
айтқанда [114,226]. Осыдан кейін бұл шығармасында С.Сейфуллин М.Жұмабаевты
алты рет ... ... ... ... ... арасындағы “ең
түйткіл жұмбақты шешейік”, деп ақындардың бір-біріне деген көзқарастарының
өзгеруіне себеп ... ... ... ... [114,320].
Кез келген дарынның көркем дүниелері оның ... ішкі ... ... әдеби туындыларының көркемдік деңгейі жоғары
екені, әрі ол ... ... ... үлгілері болып табылатыны
даусыз. Дегенмен, ... ... ... ... автор олардың
көркемдік деңгейін емес, берер мағынасы мен нысанын көрсетуге ұмтылған. Екі
ақынның бір-біріне “астарлай дәлдеп” тигізе ... ... ... мінезді тануға мүмкіндік беретін жерлері аз емес екенін аңғартады
автор. Ол ... ... ... ... ... ... ақыны” [114,22-23] атты өлеңдерінен мысал алып, оған қоса,
екі ақынның жазған мақалаларынан да үзінді келтіреді. ... ... ... ... ... ... ... психологиясы мен мінез-
құлқы әсер етуі табиғи заңдылық. Сондықтан, Сәкен мен Мағжанның да ... мен ... ... ... ... мен ... ... мен түйсіктері, саяси ұстанымдары мен өмірге деген
көзқарастары сөзсіз әсер ... ... екі ... шығармаларынан мысал
алғандағы автордың мақсаты олардың жан-дүниелік сипатын көрсетуге ұмтылу
екені анық.
“Историк не ... быть ... ... ... ... ... ... ему более краски или белости и, во всем наблюдая
пропорцию, скрывает его безобразие. Писателю истории ... ... и ... ... что он ... ... может, ежели будет иметь
сии две ... ...... и ... Богопочтение”,-деп
жазған кезінде Н.Н.Мотонис тарихи дүниелерді жазып, оқиғаларды саралайтын
қаламгерге ... ... ... ... ... ... ... өмір деңгейінен шығармашылыққа деген өмірдегі оқиғалардың
болған әсерлерінің жақсысы мен жаманы, жөнді, жосықсызы ... ... ... әбестік болар. Әлгіндей, Мотонис айтқан қасиеттер
Т.Кәкішұлының бойында да бар екендігіне осы ... оқу ... ... ... ... ол ... мен ... қалдырған мұраларына
қоса, қоғамдағы атқарған қызметтерін көрсеткенде барды бар, болғанды болған
деп көрсету арқылы әр дарынның өзіндік орны бар ... ... ... ... ... жеткізеді. Осы орайда ғалымның бұл эсселері ... ... мен ... ... ... бірі жете ... ... елі үшін бірі жасап үлгермегенін екіншісі ... ... ... айта ... ... ... ... кітабындағы [114,17-23] Гүлшаһра Баймұратқызы Досымбекова-
Юсуповаға қатысты берілген мәліметтер алдыңғы жылдары Т.Кәкішұлының ... ... ... ... атты ... ... ... “Тамаша адамдар өмірі” сериясымен жарық көрген еңбектеріндегі екі
қаламгерге қатысты сол ... ... ... ... сюжет пен
деректерді де осы эссесіне енгізген. Айырмашылығы ... тек ... қана ... ол ... тарамдап терең ой аңғартып ... ... ... ... ... бар ... ... алған
қаламгер Т.Кәкішұлы осы еңбегі арқылы өзінің жазу стилі мен ... ... ... әрі тек шындыққа қызмет жасайтынын тағы ... ... ... ... ... ... ... жұртқа
таныстырудың бір жолы”,-деп біледі [78,225]. Ал Т.Кәкішұлының талданып
отырған ... ... ... екі ... бірге қарастыра
отырып, заман шындығын айшықтап жеткізген ең мазмұнды да ... ... ... ... қарасақ, монографиялық мәнге ие еңбектер болып
табылатындығы шүбәсіз.
Эсседегі Сәкен – Мағжан, Мағжан – Сәкен, заман – ... ...... ... ... ... кейде қиюласа жүргізілген өмір
“линиялары” (тағдырлар) ақындардың тұлғаларын ашып көрсететін, ... сеп ... ... Бұл ... ... эссе ... ... алдына
қойған мақсатын толығымен орындай ... ... сол ... ... қамтылған бұл эсседе екі ақынның әдеби шығармашылығы әр қырынан
әңгімеленеді. Оған қоса екі ... ... ... ... ... ... әсер еткені туралы, екеуінің арасы жан-жақты баяндалады.
Сондықтан, екі еңбек те, әсіресе, “Мағжан–Сәкен” еңбегі ... ... ... жазылған тек қана эссе деп емес, екі дарын қарым-қатынасын,
ерекше тұлғалардың психологиялық жан-күйзелістерін, ... ... ... ... деп те атауға тұрарлық.
Қазақ әдебиеттануында қазақ қаламгерлерін осылайша шығармалары мен
атқарған ... ... ... мен оның ... ... салыстырмалы түрде қарастыру әлі балаң. Осындай екі
қаламгер өмірі мен ... ... ... ... ... ... алғашқы еңбек – Т.Кәкішұлының осы “Мағжан–Сәкені” ғана.
Ғылыми ... ... ... жазылған бұл эссенің ... ... ... қазақ әдебиеттану ғылымының алға басып,
өркендеуіне қосқан да, ... да ... зор. ... ... дарынның
пенделік ішкі сезімдері мен бойына сіңірген тәлім-тәрбиесі ... әсер ... ... ... да ... ... ... айту қазақи табиғатымызға жат болып келеді. Екі дарынды ақынның
араларындағы ... ашып ... ... Т.Кәкішұлы қазақ
әдебиетінде соны із, жаңашыл бағыт ашты.
ХХ ғасыр бас кезінде өмір ... ... ... ... ... көзқараспен қарастыру қолға алынуда. Дегенмен, дәл осындай
екі ... ... ... ... көрсетіп, заманымен
бірлікте қарастырған еңбектер жоқ. Жекелеген ... ... ... ... ... ... саны бірнеше ондықтан асса
да, Т.Кәкішұлының бұл зерттеулері – обьективті өмір шындығынан ... үнін ... ... ... алып ... соны ... ... Сондықтан, бұларды тек қана әдеби деп қана емес, ... ... да ... деп ... болады. Өйткені, мұндағы
қорытындылар мен ... ... ... ... үлгі ... ... пайымдалған. Жалпы қазақ әдебиетінде бәрі жазылып, айтылып бітті
дегендер қателеседі. Т.Кәкішұлының осы ... әлі де ... ... ой көп ... тағы бір ... берді. Сондықтан Сәкенді және
Мағжанды тану туралы сөз болғанда осындай ... ... ... ... ерекшеліктер сияқты мәселелер келесі жерде ... ... ... ... ... ... ... жекелеп
талдамаса да, әр кезде білдірген пікірлерінің ... ... мен ... қоғамдық қызметтері туралы тың ой айта алды. Ол
қазақ әдебиетіндегі ақтаңдақ ... ... болу ... ашып, біраз
ақиқатқа көз жеткізді. Бастапқы ғылыми еңбектерінде-ақ алашшылдар ... өз ... ... оның “Санадағы жаралар”, “Ескірмейді
естелік”, “Кер заманның кереғар ойлары”, “Мағжан–Сәкен”, “Сайыс”, “Толғам”
деген еңбектерінде ақтаңдақтар ақиқаты ... ... ... мол, ... мәселелер түйіні шешілмеген 20-30-жылдар әдебиетіндегі
алашшылдар туралы ... ой ... ... ой-өріс ерлігіне
жатқызуға болады. Осы кездегі әдеби ... мен ... ... ... ... ... ... ізденімпаздығының және
логикалық ойлау қабілеттілігінің арқасында жүзеге асқан. Ғалымның негізгі
нысанасы – ... ... ірі ... және ... атқарған
жұмыстары, жазған көркем дүниелерін жекелеп емес, ... ... ... ... олардың ақтаңдаққа айналу себептерін анықтау,
әдеби, мәдени мұраларын талдау арқылы ғылыми негізде ... ... ... ... ... пікір білдіру. Талданған зерттеулер
Т.Кәкішұлының ол мақсатына ... куә бола ... ... ... та, ... та ... ... оның еңбектерін саз сөзділік ... ... ... ... ... ... заманда ғалымның дерегі бойынша әр
салада қызмет жасаған жүз бес ... ... ... ... ... ... [15,15]. Осы ... ғалым “Алаш” адамдарының қатарында
болғаны да, ... да ... ... ... алашшылдардың
шылауында кете барғанын түсіну қиындығын айтады: “Қазақ интеллигенциясының
бір бөлігі 1917 жылғы революция ... ... ... жағына ешбір
қобалжымай, ойланбай шығып, еңбекші жұртшылықтың тілегін тілеп, жыртысын
жыртқаны, сол үшін азап-бейнет, күрестің ... мен ... ... Әліби
Жангелдин, Амангелді Иманов, Әділбек Майкотов, Абдолла Асылбеков, Абылқайыр
Досов, Сәкен Сейфуллин, Тұрар ... ... ... Алма ... ... ... Әйтиев, Бақытжан Қаратаев, Тоқаш Бокин, Ораз
Жандосов, Жанайдар ... ... ... Угар Жәнібеков, Нұрғали
Құлжанов, Бәймен Алманов, Шәймерден Әлжанов, Көлбай Төгісов, Ысқақ ... ... ... ... ... ... кете барғанын түсіну қиын” [15,13]. Ұлттық идеологияға
берілгендердің ... ... ... анық ... ... үкіметіне сеніп
сол жолда жанын қиған С.Сейфуллиндердің жалаға ұшырауын түсіну тіпті қиын.
Ол себептерді әр ... ... ... ... ... ... әдебиеті сынының тарихына көз жүгіртсек, әр кезеңнің ... ... ... ... ... ... жылдардағы әдеби
сынның жетістігі мен кемшілігі жайында ой ... ... ... ... ... ... ... сынның өрістеуін, 1940-1960 жылдары
нормативті-идеологиялық сынның ... ... ... ... ... сыны да ... ... белгілі бір деңгейде өз заманының уақыт
талабына сай жауап бере отырып, ең басты жетістігі философиялық-эстетикалық
талдауларымен ... біз ... ... ... ... ... ... мынадай ерекшеліктерін атап өтеміз:
- Одақ көлемінде әдеби сынның жаңа серпінмен өрістеуіне сол тұстағы
мемлекеттік және партиялық ... сай 1972 ... 25 ... Орталық Комитетінің «Әдеби көркем сын туралы» қаулысының
шығуына орай жалпы әдебиетшілердің – ... ... ... кәсіби сыншылардың топтаса, бірлесе отырып, әдеби сынды
өрістетуге ат салысуы;
- М.Қаратаев, Р.Бердібаев, ... ... ... ... ... ... легі жаңа толқынмен дәстүрлі жалғастығын
тауып, З.Серікқалиұлы, Р.Нұрғалиев, Б.Майтанов, ... ... т.б. ... ... ... Бұл жаңа леп өкілдері сынды философиямен, эстетикамен
ұштастыра білді;
- 1970-1980 жылдардағы қазақ әдеби сынындағы жақсы үрдістің ... ... ... сөз ... ... Бұл ... сынына келушілердің басты ерекшеліктерінің бірі олар
маманданған ... ... ... ... ... әдеби сынды «Сын өнер» деп танушылық ... ... ал ... ... ... стилі болу керек
десек, маманданған сыншылардың жеке талдау стильдері ... ... ... ... ... жылдары келген ұрпақтың бірі ... ... ... дүниетанымына лайық әдемі ... ... ... ... ... ойлы ... жазған сыншы-ғалым қаламгердің
бірі - Зейнолла Серікқалиұлы болатын.
Айтар ойының тереңдігімен, талдау нысанасының ... ... ... ... ... ... аударып алатын зерделі сыншы
көркемөнер әлемінде осы жылдарда танылды.
Өз қатарынан дараланған ... ... ең ... ... ... сын саласында, сөз өнерінің тұңғиығын танып, сұлулық пен
суреткерліктің ғаламат ... ... ... ...... З.Серікқалиұлы әдебиеттің бірнеше жанрында еңбек етіп,
оқырман қауымды үлкен тебіреністерге жетелеген тұлға.
Күрделі жанр – ... ... ... ... ... ... терең бойлап, әлем әдебиетінен сусындаған білім ... ... ... профессионалдық шеберлік өрістерінің
беделі биік. Шығарманы талдау табиғаты, ой-өрбіту шеберлігінің оралымдылығы
мен азаматқа тән ... ... ... ... ... ... сөз ... көрнекті қайртакері Әбдіжәміл Нұрпейісовтің «Қан
мен тер» романы туралы «Қан мен тер ... бара ... деп ... ... ... ... адал талдап тың толғамдар тастаған.
Оқырманды сергек ойларға, ол қаламгерді ... ... ... ... отын ... осы бір үрдіс Зейнолланың әдебиеттегі өзіндік
орны мен қолтаңбасы десек болады.
Сонымен қатар әдебиет сыншысы Р.Тоқтаровтың ... ... ... «Жер ... Ө.Қанахиннің «Құдірет» деген
романдары ... ... ... ... ... ... жан дүниесінің терең сырларын, соны алуға жәрдемдесетін
кілтін іздейді.
Өзінің өрелі ой-пікірімен нақты ... ... да ... ... ... ... Тұманбайдың, Сағидың Қадырдың, Мұқағалидің
жаңаша түлеткен поэзия жаңалықтарын ... ... ... ... ... эстетикалық талғамына мән беріп, ... ... ... ой ... ұсынады. Сыншының шығармашылық бесігін осы
тұрғыдан тани алсақ болады.
Сыншының ... ... ... сыни кітаптары жарық көрді.
Солардың бәрі де әдеби процесімізге жасалған байсалды анализ. Қай ... ... ... оның ... ... ... отырып,
зерттей отырып, әркімнің биігіне қарай, бойына шақтап тұтас әдеби тұлға
жасады.
Оның әр ... ... ... толғаныстарынан» бастап, ... ... және ... ... ... ... ... ағаның қаламынан туған сыни талғамдардың өзегі адам мен ... ... ... келіп туындайтын шымыр өрілген көркем
шындықты түпқазық етеді.
Таяздыққа – толымды тереңдікті, бір ... ...... үндескен байыптылықты, көлгірсіп, көлкушілікке – табанды да,
тегеурінді туралықты қарсы ... ... ... ... шындық
рухын» іздейді.
Интеллектуалдық сынға тән парасаттың биік өрісімен мемлекеттік толғам,
түйін, сыршыл ... ... ... ... ... ... сыны өзінің тұрлаулы жолын айқындаған шыншыл ... ... ... ... З. «Ақ жол». Алматы 1990 ж.
2. Әшімбаев С. «Шындыққа сүйіспеншілік». Алматы 1993 ... ... Р. ... ... Т. 1973 ж.
4. Омаров І. «Әдеби толғамдар». Алматы 1998 ж.
5. ... М. ... үшін ... ... 1976 ... Кекілбаев Ә. «Он екі томдық шығармалар жинағы». «10 том». ... ... ... Р. «Бес ... ... жинағы». «3 том». «Қазығұрт» 2005 ж.
8. Нұрпейісов Ә. «Қан мен тер». Алматы 1970 ж.
9. Қадыр Мырза-әли. «Екі томдық шығармалар жинағы». І том. ... 2005 ... ... ... газеті. Қаупынбайұлы Т.«Тағдыр толғауы». 1998 ж. ... ... З. ... және ... ... 1996 ... Серікқалиев З. «Жандауа». Елорда 2004 ж.
13. Әкімханов М. «Атамекен» газеті. «Зерделі сыншы». 1998 ж. ...... ... Ә. ... ... ... № 4 1963 ж.
15. Бердібаев Р. «Жұлдыз». «Қазіргі қазақ ... ... 1962 ... ... Ә. «Лениншіл жас». «Өлеңнің де обалы бар». 1977 ж.
17. Қабдолов З. «Жебе». Алматы 1977 ... ... С. ... Қазақстан». «Бекзат болмыс ... ... ... № 128, 2001 ... Сарбалаев Б. «Өткірдің жүзі». Алматы 1992 ж.
20. Ахмади Ж. «Дала мен қала». «Бала жүректі баба ... еді» ... ... 2004 ... Бөпежанова Ә. «Қазақ әдебиеті». «Дүние – имани ғана құбылыс». ... 1998 ... ... А. «Алтын Орда». «Жамбы жарғы – нұр» 31-қаңтар 6-ақпан №4
2003 ... ... С.Е. «Сын ... ... ... Айымбетов М. «Егемен Қазақстан». «Парасат пен ізгілік». 9-ақпан № 25.
2005 ж.
25. Бердібаев Р. ... ... ... ... тартыс туралы» 3-
қыркүйек. № 4 1962 ж.
26. ... Қ. ... ... ... 2001 ... Серікқалиев З. «Жалын». «Тазалық». №6. 1982 ж.
28. Кәрібаева Б. «Қазіргі ... ... ... ... 1998 ... ... Р. «Биік парыз». Алматы 1973 ж.
30. Серікқалиев З. ... ... ... ... ... № 12. ... 4 бет
31. Оспан С. «Түркістан». «Жаратылысы сарапшыл ... ... 3 ... ... Серікқалиев З. «Қазақ әдебиеті». «Жүрекке түскен салмақ». 4-ақпан. №5,
12 бет. 1994 ... ... З. ... «Өз ... ... ... № 12. ... 4-5 бет.
34. Пірәлиева Г. «Ұлт тағылымы». «Қан мен тер» романындағы көркемдік ... № 2. 2003 ... ... ... ... және ... ... 1996 ж.
36. Нұрғалиев Р. «Әдебиет теориясы». Астана 2003 ж.
37. Ахмет З. «Өлең сөздің теориясы». Алматы 1973 ж.
38. ... Н. Ә. ... ...... 1999. – 296 б.
39. Қирабаев С. «Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері». – ... 1995. – ... ... Т. ... ... ... ... – Алматы, 1994. – 448 б.
41. Базарбаев М. «Замана тудырған әдебиет». – ... 1997. – 504 ... ... Р. ... ...... 1997. – 208 ... Ысқақұлы Д. «Сын шын болсын». – Алматы, 1993. – 128 б.
44. ... Д. «Сын ...... 1994. 238 ... ... Д. «Сын ...... 1996. – 240 б.
46. Ергөбек К. «Арыстар мен ...... 2003. – 334 ... ... Ж. ... ... ғылымының тарихы». – Алматы, 1999. –
432 б.
48. Смағұлов Ж. «40-50 және 60-жылдардағы қазақ әдебиеті». – ... ... 55 ... ... К. М. ... еңбектеріндегі әдебиеттану ... д-ры ...... 1997. – 51 б.
50. Сыздықова Р. «М. Қаратаевтың әдеби сын-шығармалары және ... ... ... ... ғыл. ... автореф. – Алматы, 1980. – 25 б.
51. Зайкенова Р. ... ... ... в ... ... ... ... филол. Наук. – Алматы, 1989. – 25 с.
52. Тайманова С.С. «Мұқанов - әдебиет зерттеушісі»: Филол. ғыл. ...... 1995. - 128 ... Төртқарина С. «Г. Мусрепов – как литературный критик»: Автореф. канд.
филол. каук. – Алматы, 1988. – 25 ... ... С., «Е. ...... ... ғыл. канд. автореф. –
Алматы, 1999. – 125 б.
55. Ахметов К. «А.Нұрқатовтың әдеби-сын, ғылыми-зерттеу еңбектері»: ... ... ... - ... 2001. – 23 ... Тәжібаева Ш., «Ахметов З. Как теоретик и исследователь казахской
литературы»: Автореф. канд. ... ... - ... 1997. – 51 с.
57. Әбілхамитқызы Р. «Ғ. Мұстафиннің әдеби-сыншылдық көзқарасы»: Филол.
Ғыл. канд. дис. – Астана, 2003. – 120 ... ... С. «ХХ ... ... ... әдеби сыны»: Филол.
Ғыл. канд. автореф. – ... 2004. – 134 ... ... А. ... ... – Алматы: Ақжол. – 1991. – 464 б.
60. Әуезов М. «Қазіргі роман және оның геройы» / ... 20 т. ... 1985. – 19 т. – 496 ... ... С. Өсу жолдарымыз. – Алматы, 1960. – 698 б.
62. Мүсірепов Ғ. Суреткер ...... 1970. – 443 ... ... Ғ. ... ... сөнбейтұғын / Бес томдық ...... 1984. – 5 т. – 400 ... ... М. Туған әдебиет туралы ойлар. – Алматы, 1958. – 443 б.
65. Ысмайылов Е. Әдебиет жайлы ойлар. – ... 1968. – 320 ... ... Т. ... және ...... 1960. – 371 ... Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. – Алматы, 1958. – 342 б.
68. Жұмалиев Қ. Қазақ ... ... ... және Абай ... – Алматы, 1960. – 2 т. – 336 ... ... Б. ... ... ... ... // Ақиқат. – 1992. - №9. ... ... ... З. Сөз ...... 1976. – 340 ... ... З. Білімдіден шыққан сөз // Егемен Қазақстан. – 1970. – 12
наурыз.
72. Қирабаев С. Шығармалар: Екі ...... 1992. - 1 т. – 544 ... ... Р. Халық мұрасының қамқоры // Алматы ақшамы. – Алматы, 1990. –
4 сентябрь.
74. Нұрқатов А. ... ... ... ... сын кеңінен
өрістетілсін // Әдебиет және искусство. – 1951. - №6. – 35 ... ... Б. Абай ... ... // Лениншіл жас. – 1951. –
15 август.
76. Ғабдуллин Н. Ғабит Мүсірепов – драматург. – Алматы: Жазушы, 1984. ... ... ... Р. ... сөз. – ... 2000. – 400 ... ... С. Сын мұраты. – Алматы, 1979. – 235 б.
79. Мәшһүр-Жүсіпов Қ. Қазақ лирикасындағы ... және ... ... Университет баспасы, 1999. – 384 б.
80. Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім. – Алматы, 1991, - ... ... Б. ... ... және ... ...... 1996. –
336 б.
82. Қалижан У. Имандылық киесі // Парасат. – 1998. - №10. – 21-23 ... ... М. ... ... ...... 2001. – 205 ... Жұртбай Т. Бетпе-бет // Абай. – 2000. - №1. – 38 б.
85. ... А. ... ... және ... ...... - 2000. – 336 б.
86. Белинский В.Г. Шығармалары. – Алматы, 1987. – 350 б.
87. ... Қ.С. ... мен ... ІV том – ... 2003 ... 228-229 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 93 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақпараттарды өңдеудің техникалық құралдары136 бет
Мемлекет туралы35 бет
Әдебиет теориясы ұғымдарының жалпы сипаттамасы32 бет
Абайдың махаббат лирикасы21 бет
Кейіпкер мінезін беруші тілдік тәсілдер және олардың зерттелу жайы48 бет
Күн белсінділігін рекурренттік талдау әдісімен зерттеу нәтижелері11 бет
Хаос генераторлары17 бет
Қазақ әдебиетіндегі әдеби портрет: ерекшелігі, маңызы, сипаттамасы4 бет
Қазақстан Республикасының валютасы47 бет
Ұлттық суретшілердің рухани әлемі26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь