Батырлар жыры туралы


БАТЫРЛАР ЖЫРЫ
ЖЫРДЫҢ ТАҚЫРЫБЫ
ТУАДЫ ЕРЛЕР ЕЛ ҮШІН
Ауыз әдебиеті шығармаларының халыққа көп тарағандарының бірі — батырлар жыры. Ол — ескі заманнан келе жатқан мұра. Бұл жырларды әуелде белгілі ақындар шығарса да, ол кезде жазу болмағандықтан, ол авторлардың аты-жөні ұмытылып, халықтың игілігі боп кеткен. Батырлар жырын айтушылар да, бізге жеткізушілер де — жыршылар.
Батырлар жырының көпшілігі бірден үлкен жырға айналмаған. Жыр — әр батырдың әр кездегі төтенше қайрат, асқан ерліктерін, ел үшін еткен зор еңбектерін дәріптеп жырлаған жеке өлендердің қосывдысы. «Қобылавды батыр», «Алпамыс батыр», «Ер Тарғын» жырларын алсақ, әуелде олардың әр кездегі ерліктерін мақтан еткен өлендер кейін біріктіріліп, ұзақ жырға айналдырылған. Бұл жырдың құрылыстарынан да байқалады. Мысалы, «Алпамыс батыр» жырында екі түрлі оқиғаның сарыны және әрқайсысының өзінше даму жолы, әнше шешуі бар: бірінші — Алпамыстың Гүлбаршынды алуға Дттануы, екінші — аулын шауып кеткен қалмақ ханы Тайшаның гліне баруы. Бұл әуелде Алпамыс туралы екі түрлі үзақ өлең болып, кейін екеуі қосылып, үлкен бір жырға айналғандығын дәлелдейді. «Қобыланды батыр», тағы басқа жырлар жөнінде де осыны айтуға іолады.
Қай елдің батырлар туралы жырын алсақ та, олардың негізінде тарихи оқиға жатады. Бірақ жырда оқиға болған күйінде суреттелмейді, тек желісі ғана алынады. Жырды туғызушы ақын ол окиғаны өз үғымына және таптық көзқарасына қарай бейімдеп жырлайды.
Батырлар жыры көбінесе Отанын сыртқы жаулардан қорғау, өз елін басқаларға тәуелді етпеу тілегін қамтиды, сол идеяны берік үстайды. Қазақтың батырлар жырының қайсысын алсақ та, қьшшақ, ноғайлы қазақтары қызылбастарға, қалмақтарға қарсы күреседі. Бүл жырлардың көпшілігінде, ноғайлынын, (қазақтардын) жерін қалмақтың жаулап алмақшы болуына байланысты, ел намысын қорғауға байланысты үлкен оқиғалар суреттеліп отырады.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




№ 26 гуманитарлы – лингвистикалық мектеп – гимназиясы

РЕФЕРАТ
қазақ әдебиеті бойынша
Тақырыбы; “Батырлар жыры”

Орындаған; 9 “А”
сыныбының
оқушысы
Жаппарова Айнұра

Шымкент қаласы, 2005
БАТЫРЛАР ЖЫРЫ

Ауыз әдебиеті шығармаларының халыққа көп тарағандарының бірі — батырлар
жыры. Ол — ескі заманнан келе жатқан мұра. Бұл жырларды әуелде белгілі
ақындар шығарса да, ол кезде жазу болмағандықтан, ол авторлардың аты-жөні
ұмытылып, халықтың игілігі боп кеткен. Батырлар жырын айтушылар да, бізге
жеткізушілер де — жыршылар.
Батырлар жырының көпшілігі бірден үлкен жырға айналмаған. Жыр — әр
батырдың әр кездегі төтенше қайрат, асқан ерліктерін, ел үшін еткен зор
еңбектерін дәріптеп жырлаған жеке өлендердің қосывдысы. Қобылавды батыр,
Алпамыс батыр, Ер Тарғын жырларын алсақ, әуелде олардың әр кездегі
ерліктерін мақтан еткен өлендер кейін біріктіріліп, ұзақ жырға
айналдырылған. Бұл жырдың құрылыстарынан да байқалады. Мысалы, Алпамыс
батыр жырында екі түрлі оқиғаның сарыны және әрқайсысының өзінше даму
жолы, әнше шешуі бар: бірінші — Алпамыстың Гүлбаршынды алуға Дттануы,
екінші — аулын шауып кеткен қалмақ ханы Тайшаның гліне баруы. Бұл әуелде
Алпамыс туралы екі түрлі үзақ өлең болып, кейін екеуі қосылып, үлкен бір
жырға айналғандығын дәлелдейді. Қобыланды батыр, тағы басқа жырлар
жөнінде де осыны айтуға іолады.
Қай елдің батырлар туралы жырын алсақ та, олардың негізінде тарихи
оқиға жатады. Бірақ жырда оқиға болған күйінде суреттелмейді, тек желісі
ғана алынады. Жырды туғызушы ақын ол окиғаны өз үғымына және таптық
көзқарасына қарай бейімдеп жырлайды.
Батырлар жыры көбінесе Отанын сыртқы жаулардан қорғау, өз елін
басқаларға тәуелді етпеу тілегін қамтиды, сол идеяны берік үстайды.
Қазақтың батырлар жырының қайсысын алсақ та, қьшшақ, ноғайлы қазақтары
қызылбастарға, қалмақтарға қарсы күреседі. Бүл жырлардың көпшілігінде,
ноғайлынын, (қазақтардын) жерін қалмақтың жаулап алмақшы болуына
байланысты, ел намысын қорғауға байланысты үлкен оқиғалар суреттеліп
отырады.
Мысалы, Қобыландының бар өмірі шамада тек қалың қыпшақ қамы үшін қанды
шайқаста өтеді. Поэмада оның сол ел жүрты үшін жасаған ерліктері
дәріптеледі. Қобылавдыны да, Алпамысты да, Тарғынды да, Қамбарды да елі сол
үшін ардақтаған. Мысалы, қалмақтарға қарсы аттанған Қамбардың ерлігін жыршы
былай өрнектеген:
Қараман мен Қамбарбек,
Қарсыласып қьшыш шабысты.
Ақ найзалар айқасып,
Нар бурадай алысты,
Шанышқанына шыдамай,

Астындағы Құлбадам

Шөге жата қалысты,
Қалмақтын ханы Қараман,
Сол жағынан құлады...
Түртіп өтіп кеткені,
Тақиядай үшады.
Екпініне шыдамай,
Атынық жалын қүшады...-
деп Қамбардын, ерлігін жырлайды. Ол сол үшін Қамбар батыр атанады.
Мүнан, әрине, батырлар жыры кілең ерлікті, ал лиро-эпостық жырлар адамның
тек күйініш-сүйінішін жырлаудан түрады екен деген үғъш тумаса керек.
Батырлар жырларында батырдың еліне, жеріне, ата-анасына, туған-туысына,
жарына деген балалық, бауырлық, сүйіспеншілік сезімдері, олардың батырға
деген сүйіспеншіліктері лирикалық толғаныстарға толы.
Батыр да — адам. Ол да қуанады, ол да барша адамдай күйінеді. Жыршы оны
сол асыл адамгершілік қасиеттерімен де бейнелейді. Бірақ жырдың бұл негізгі
өзегі емес. Оның басты, негізгі нысанасы ел намысын қорғау, ерлік,
батырлық. Олардың батырлар жырьі атануы да сонан.
Қүрылысы жағынан батырлар жырыньщ өзіне тән ерекшеліктері бар. Алдымен,
батыр ескі ұғым, наным бойынша, қүдайдан тілен алған біреудің жалғыз
баласы болады. Мұның өзі қырық шілтен Қыдыр тәрізді әулиелермен
байланысты болып келеді. Төрт-бес, жасында-ақ асқан күштін иесі екені
танылып, өзіне серік әйелі мер аты табылып, жасынан-ақ ел қамын, жүрт
пайдасын ойлайды, — батырлар жырының өзіне тән ерекшеліктерінің бірі.
Кейбір бйг тырларға атса, оқ өтпейді, шапса, қылыш кеспейді, отқа салса
күймейді, суға салса, батпайды.
Бүлайша әсірелеу (гипербола) арқылы суреттеу, ертегілік са;
(сказочность) тек қазақ халқыньщ ғана емес, баска елдің баты жырларында да
жиі кездесіп отырады.
Эпостық жырларда Отанына, еліне, халқына деген сарын басым. Сонымен
қатар батырлар жырларында елдің ғүрпына, салт-санасьша, түрмыс-тіршілігіне
байланысты жайттара бар.

ЖЫРДЫҢ ТАҚЫРЫБЫ

Алпамыс батыр жыры халықтьщ бірлігін, тұтас-тақыріыбы тыган,
ынтымағын армандаудан туған. Жырда тек бірлік, ынтымағы бар ел ғана жауға
қарсы тұра алады деген үлкен түйін айтылады. Ал елдің, рудың соя бірліх,
тұтастығын сақтап, жауына айбар, еліне қамқор болар — оның батыры Алпамыс
батыр жырында Байсарының ағайывға өкпелеп қоныс аударуы, қалмақтың қол
астына кетуі рудың бірлігш бұзады. Қалмақ билеушілері Қоңыраттарды келімсек
деп кемітіп, зорлық-зомбылық жасайды. Қалмақ ханы Гүлбаршын сынды аруды
күштеп өзіне жар етіп алуды ойлайды. Сол хабарды естігенде Алтыншаштың
еріне:
Көшпе деп зар жыладым мен елімде,
Мүнда келіп қанша дүние арттырдың?..—

дегенде де бұл пәлеге душар болудың түп-тамыры өз елінен қоныс аударуға
деген өксік, өкініш, зар жатыр. Байсарының жаумен бел-десер дәрмені, арқа
сүйер елі, қарсы тұрар батыры жоқ.
Сондықтан:
Байсарынын кетті мәдеті,
Қолынан тайды дәулеті,—
дейді жырда.
Байсары соңынан ерген Қоңырат руын қалмақ қыспағынан Алпамыс құтқарады.
Жырдың идеясы — батырлықты, елін сүюді дәріптеу.

ТУАДЫ ЕРЛЕР ЕЛ ҮШІН

Халық өзінің арманын Алпамыс образы арқылы берген.
Ол оораз — халықтың алып қуатының, қажымас қайратының, сарқылмас күппнің
көрінісі.
Алпамыс тек өз басының қамын ғана ойламайды, елдің амандығьш,
бүтіндігін, соның намысын қорғайды. Жырда сол өзекі ой былай
берілген:
Ақ сұккар ұшар жем үшін,
Туады ерлер ел үшін...
Тоқтай алмай барамын,
Ағайын-туған ел үшін...

Алпамыс алыс сапарға тек өз намысы үшін емес, қалың Қоңырат елі үшін
аттанады. Міне, батыр осы жолда жаумен жағаласады, алай қиын-қыстау
кезендерді басынан кешіреді.
Халық осындай үлкен айқасқа белін бекем байлар батырыньщ дуниеге келуін
де ерекше етіп көрсетеді. Ол жасынан зор күш, өжет, қайрат иесі болып
сипатталады. Тұлғасының өзі де батырға лайық: бүркіт қабақты, сол сиякты
оның бір кірпігі алтыннан, бір кірпігі күмістен,— деп, елден ерек сұлу
кейіпте бейнеленеді. Алпамыстың батырлығы жасынан-ақ көзге түседі, ойнап
жүріп балаларға қолы тисе, өліп қала береді. Ал түртіп қалғанда, өрмек
құрған кемпірдің баласы тіл тартпай кетеді. Алпамыс — ата-ананың
зарығып, тарығып, күлынан зәбір көріп, қартайғанда көрген жалғыз баласы.
Оны да әулие, әнбиеден сүрап алады. Осы сияқты болашақ батырдың дүниеге
келуіне байланысты тольга жатқан хикаялар кездеседі.
Ал Құлтай Алпамысқа: Сенің кайратгы, ер жігіт екеніңді білейін,
өзіне арнаған атты үстап ал, егер еншіңді танып үстасаң, қолыммен
ерттеп берейін,— дейді.
Бірінші, өзіне серік атгы тану, екінші, оны қүрықсыз тоқтату, екеуі де
үлкен сын. Алпамыс сол сынның екеуінен де өтеді. Ол кеп жылкынын ішінен
жалы қүлағынан асқан, төрт түяғын тік басқан, құйрығы бір қолтық
сексеуілдің шырпысьпздай шүбарды таңдайды. Алпамыс атғың қүйрығына
жолбарыстай қол салды... жануар Байигұбар нар сияқты тізесін бүкті, үш
мәртебе зор салды. Алпамыс жібермеді. Алпамыс зорлығын білдірді.
Алпамыстын батырлығының бірінші айқындалатын жері — Қаражанмен
кездесуі. Кдражан — қалмақтың қамал бүзған баты-рыныц бірі. Өз елінде
ханмен қатар түскен, талай жауды мүқатқан, беделді батыр. Қаражав аттың
дүбірін естіп: Тайшанын әскері де, менін әскерім де қайтывдар. Жакын жерге
жау келіп қалды, қырық мын қол, не қырық мың ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Батырлар жыры
Батырлық жырлар, батырлар жыры
Батырлар жыры. Эпостағы дәуір және дәстүр мәселесі
Батырлар жыры мен «Шаһнама» дастанындағы тақырып үндестігі
Ұлт-азаттық жылдарындағы батырлар туралы жырлар
Батырлар жырын оқыту
«МУЛАН» ЖЫРЫ - ХАЛЫҚ МҰРАСЫ
Батырлар жырындағы етістіктер семантикасы
Шоқанның "Манас" жыры
Батырлар жырындағы тарихи сөздер
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь