Батырлар жыры туралы

БАТЫРЛАР ЖЫРЫ
ЖЫРДЫҢ ТАҚЫРЫБЫ
ТУАДЫ ЕРЛЕР ЕЛ ҮШІН
Ауыз әдебиеті шығармаларының халыққа көп тарағандарының бірі — батырлар жыры. Ол — ескі заманнан келе жатқан мұра. Бұл жырларды әуелде белгілі ақындар шығарса да, ол кезде жазу болмағандықтан, ол авторлардың аты-жөні ұмытылып, халықтың игілігі боп кеткен. Батырлар жырын айтушылар да, бізге жеткізушілер де — жыршылар.
Батырлар жырының көпшілігі бірден үлкен жырға айналмаған. Жыр — әр батырдың әр кездегі төтенше қайрат, асқан ерліктерін, ел үшін еткен зор еңбектерін дәріптеп жырлаған жеке өлендердің қосывдысы. «Қобылавды батыр», «Алпамыс батыр», «Ер Тарғын» жырларын алсақ, әуелде олардың әр кездегі ерліктерін мақтан еткен өлендер кейін біріктіріліп, ұзақ жырға айналдырылған. Бұл жырдың құрылыстарынан да байқалады. Мысалы, «Алпамыс батыр» жырында екі түрлі оқиғаның сарыны және әрқайсысының өзінше даму жолы, әнше шешуі бар: бірінші — Алпамыстың Гүлбаршынды алуға Дттануы, екінші — аулын шауып кеткен қалмақ ханы Тайшаның гліне баруы. Бұл әуелде Алпамыс туралы екі түрлі үзақ өлең болып, кейін екеуі қосылып, үлкен бір жырға айналғандығын дәлелдейді. «Қобыланды батыр», тағы басқа жырлар жөнінде де осыны айтуға іолады.
Қай елдің батырлар туралы жырын алсақ та, олардың негізінде тарихи оқиға жатады. Бірақ жырда оқиға болған күйінде суреттелмейді, тек желісі ғана алынады. Жырды туғызушы ақын ол окиғаны өз үғымына және таптық көзқарасына қарай бейімдеп жырлайды.
Батырлар жыры көбінесе Отанын сыртқы жаулардан қорғау, өз елін басқаларға тәуелді етпеу тілегін қамтиды, сол идеяны берік үстайды. Қазақтың батырлар жырының қайсысын алсақ та, қьшшақ, ноғайлы қазақтары қызылбастарға, қалмақтарға қарсы күреседі. Бүл жырлардың көпшілігінде, ноғайлынын, (қазақтардын) жерін қалмақтың жаулап алмақшы болуына байланысты, ел намысын қорғауға байланысты үлкен оқиғалар суреттеліп отырады.
        
        № 26  гуманитарлы – лингвистикалық мектеп – гимназиясы
РЕФЕРАТ
қазақ әдебиеті бойынша
Тақырыбы; “Батырлар ... 9 ... ... қаласы, 2005
БАТЫРЛАР ЖЫРЫ
Ауыз әдебиеті шығармаларының халыққа көп тарағандарының бірі — ... Ол — ескі ... келе ... ... Бұл жырларды әуелде белгілі
ақындар шығарса да, ол кезде жазу болмағандықтан, ол авторлардың аты-жөні
ұмытылып, ... ... боп ... ... ... айтушылар да, бізге
жеткізушілер де — жыршылар.
Батырлар жырының көпшілігі бірден үлкен ... ... Жыр — ... әр кездегі төтенше қайрат, асқан ерліктерін, ел үшін еткен зор
еңбектерін дәріптеп жырлаған жеке өлендердің қосывдысы. ... ... ... «Ер ... ... ... ... олардың әр кездегі
ерліктерін мақтан еткен өлендер кейін ... ұзақ ... Бұл ... ... да байқалады. Мысалы, «Алпамыс
батыр» жырында екі түрлі оқиғаның сарыны және ... ... ... әнше ... бар: ...... Гүлбаршынды алуға Дттануы,
екінші — аулын шауып кеткен қалмақ ханы Тайшаның ... ... Бұл ... ... екі ... үзақ өлең болып, кейін екеуі қосылып, үлкен бір
жырға айналғандығын дәлелдейді. ... ... тағы ... жырлар
жөнінде де осыны айтуға іолады.
Қай елдің батырлар ... ... ... та, ... негізінде тарихи
оқиға жатады. Бірақ жырда оқиға болған күйінде суреттелмейді, тек ... ... ... туғызушы ақын ол окиғаны өз үғымына және ... ... ... ... жыры көбінесе Отанын сыртқы жаулардан қорғау, өз ... ... ... ... ... сол ... берік үстайды.
Қазақтың батырлар жырының қайсысын алсақ та, ... ... ... ... ... күреседі. Бүл жырлардың көпшілігінде,
ноғайлынын, ... ... ... ... ... ... ел ... қорғауға байланысты үлкен оқиғалар суреттеліп
отырады.
Мысалы, Қобыландының бар өмірі шамада тек қалың қыпшақ қамы үшін ... ... ... оның сол ел ... үшін ... ... Қобылавдыны да, Алпамысты да, Тарғынды да, Қамбарды да елі сол
үшін ... ... ... ... ... Қамбардың ерлігін жыршы
былай өрнектеген:
Қараман мен Қамбарбек,
Қарсыласып қьшыш шабысты.
Ақ найзалар айқасып,
Нар бурадай алысты,
Шанышқанына шыдамай,
Астындағы Құлбадам
Шөге жата қалысты,
Қалмақтын ханы ... ... ... өтіп ... ... ... ... қүшады...-
деп Қамбардын, ерлігін жырлайды. Ол сол үшін Қамбар батыр атанады.
Мүнан, әрине, ... жыры ... ... ал лиро-эпостық жырлар адамның
тек күйініш-сүйінішін жырлаудан ... екен ... үғъш ... керек.
Батырлар жырларында батырдың еліне, жеріне, ата-анасына, туған-туысына,
жарына деген балалық, бауырлық, ... ... ... ... ... ... толғаныстарға толы.
Батыр да — адам. Ол да қуанады, ол да ... ... ... Жыршы оны
сол асыл адамгершілік қасиеттерімен де бейнелейді. Бірақ жырдың бұл негізгі
өзегі емес. Оның басты, негізгі ... ел ... ... ... ... батырлар жырьі атануы да сонан.
Қүрылысы жағынан батырлар жырыньщ өзіне тән ... бар. ... ескі ... ... ... ... тілен алған» біреудің жалғыз
баласы ... ... өзі ... ... ... ... ... болып келеді. Төрт-бес, жасында-ақ асқан күштін иесі екені
танылып, өзіне серік әйелі мер аты ... ... ел ... ... ойлайды, — батырлар жырының өзіне тән ерекшеліктерінің бірі.
Кейбір бйг тырларға атса, оқ ... ... ... ... отқа ... суға салса, батпайды.
Бүлайша әсірелеу (гипербола) ... ... ... ... тек ... халқыньщ ғана емес, баска елдің баты жырларында ... ... ... ... Отанына, еліне, халқына деген сарын ... ... ... ... елдің ғүрпына, салт-санасьша, түрмыс-тіршілігіне
байланысты жайттара бар.
ЖЫРДЫҢ ТАҚЫРЫБЫ
«Алпамыс батыр» жыры халықтьщ бірлігін, ... ... ... туған. Жырда тек бірлік, ынтымағы бар ел ғана жауға
қарсы тұра алады ... ... ... айтылады. Ал елдің, рудың соя бірліх,
тұтастығын сақтап, жауына айбар, еліне қамқор ... — оның ... ... ... Байсарының ағайывға өкпелеп қоныс аударуы, қалмақтың қол
астына кетуі рудың бірлігш бұзады. ... ... ... ... ... ... ... Қалмақ ханы Гүлбаршын сынды аруды
күштеп өзіне жар етіп ... ... Сол ... естігенде Алтыншаштың
еріне:
Көшпе деп зар жыладым мен елімде,
Мүнда келіп қанша дүние арттырдың?..—
дегенде де бұл пәлеге душар ... ... өз ... ... ... ... ... зар жатыр. Байсарының жаумен бел-десер дәрмені, арқа
сүйер елі, қарсы ... ... ... ... ... ... дәулеті,—
дейді жырда.
Байсары соңынан ерген Қоңырат руын қалмақ қыспағынан Алпамыс құтқарады.
Жырдың идеясы — батырлықты, елін сүюді дәріптеу.
ТУАДЫ ЕРЛЕР ЕЛ ҮШІН
Халық ... ... ... ... ... берген.
Ол оораз — халықтың алып қуатының, қажымас қайратының, сарқылмас күппнің
көрінісі.
Алпамыс тек өз басының қамын ғана ... ... ... ... ... ... ... сол өзекі ой былай
берілген:
Ақ сұккар ұшар жем үшін,
Туады ерлер ел үшін...
Тоқтай алмай ... ел ... алыс ... тек өз намысы үшін емес, қалың Қоңырат елі ... ... ... осы жолда жаумен жағаласады, алай қиын-қыстау
кезендерді басынан кешіреді.
Халық ... ... ... ... ... ... батырыньщ дуниеге келуін
де ерекше етіп көрсетеді. Ол жасынан зор күш, өжет, ... иесі ... ... өзі де ... ... «бүркіт қабақты», сол сиякты
оның «бір кірпігі алтыннан, бір кірпігі күмістен»,— деп, ... ерек ... ... ... батырлығы жасынан-ақ көзге түседі, ойнап
жүріп балаларға қолы тисе, өліп қала береді. Ал ... ... ... ... ... тіл ... кетеді. Алпамыс — ата-ананың
зарығып, тарығып, күлынан зәбір көріп, ... ... ... ... да әулие, әнбиеден сүрап алады. Осы сияқты болашақ батырдың ... ... ... ... ... ... ... Алпамысқа: «Сенің кайратгы, ер жігіт екеніңді білейін,
өзіне арнаған атты үстап ал, егер еншіңді танып үстасаң, қолыммен
ерттеп берейін»,— дейді.
Бірінші, ... ... атгы ... ... оны қүрықсыз тоқтату, екеуі де
үлкен сын. Алпамыс сол сынның екеуінен де ... Ол кеп ... ... ... ... төрт ... тік ... құйрығы бір қолтық
сексеуілдің шырпысьпздай «шүбарды» таңдайды. Алпамыс «атғың ... қол ... ... ... нар ... тізесін бүкті, үш
мәртебе зор салды. Алпамыс жібермеді. Алпамыс зорлығын білдірді».
Алпамыстын ... ... ... жері — ... ... — қалмақтың қамал бүзған баты-рыныц бірі. Өз ... ... ... ... ... ... ... батыр. Қаражав аттың
дүбірін естіп: ... ... де, ... әскерім де қайтывдар. Жакын жерге
жау келіп қалды, қырық мын қол, не ... мың ... ... ... ... ... Қараманнан батырлығының артық, аруағының басым екенін ... ... әккі ... аты да ... ... жүрмей, жалтақтай бсрсді.
Сонда Қараман:
Не , көрдің, Қара ат, не ... ... ... ... ... жатыр ма?
Келгендер бізден батыр ма?
Не көрдің, Қара ат, не көрдің?
Ат шомылған тер ме екен?
Келгендер бізден ер ме екен?
Батырын ... жер ме ... ... Кара ат, не көрдін?-
дейді.
Қараман атының бүл сескенуі тегін емес. «Алпамыс, Қараманның
беліне қол ... ... ... иініне алды. Қаттырақ
кдсты. Қараманның аузы-мүрнынан қан кетгі»,— деп суреттейді.
Қараман да осал батыр емес. Талайды тақыршаққа отырғызып,
талайды ... ... ... ... «күш ... таны-
майды» дегендей, оның Алпамысқа шамасы келмей қалады. Жалғыз
Қараман смес, Гүлбаршынның тойында, ханның қырық балуанының
тоғызьга бірдей Алламыстың жығуын жай ... хан ... ... тдіған калмаққа
Қылышын суырып алады.
Жолбарыстай ышқынып,
Шұбарға камшы салады.
Тура ... ... ... шабады,-
деп жекелей суреттейді.
Алпамыспен жауласқан батырлардың бәрі де осал ... ... ... аңдысқан жауын алмай қоймас, ноян батыр кейрінде суреттейді.
Солардың бірі ... ... отыз ... ... ... Қаһарланып
сілтесе, тау болса да қалмас еді... Ерегіскен ... ... ... ... ер ... Әке ... ... жауға қарсы қанды найза қолға
алған «жарап жүрген нардай боп», «кіші-гірім таудай боп» ... ... үл, онан ... ... дәу, неше ... күйреткен» тағы бір ... ... ... ... ... ... орайлы
қолданған:
Жаны жоқ кәллә не білсін,
Ұшқан каллә жөнелді,
Қалыд топты аралап...
Бес-алтауын өлтірді.
Он шақтысын жаралап...
Майданнан аққан қызыл ... ... ... ... жауын жусандай жапырған батыр кейпін қапысыз көз
алдыңа әкеледі.
Жыршы ... ... ... ... ... ... көсемше
етістіктерді ойната, құбылта қолдану арқылы да ... ... бала ... ... ... ұмтылып.
Жағасынан ұстады,
Буындырып қалмақты.
Ол — арлы батыр. Ары үшін ... ... ... айғайлап келе жатқан
қалмақ батырын көріп, үрейі қашқан ... ... ... алсаң қаш
енді»,— дегенде Алпамыс: «Ар қылмай ерлер қаша ма, қашпағым ... ... деп ... ... ... ... жас батырға тән мінез көрсетеді.
Жырда Алпамыстың батырлығын көрсететін эпизодтар бүлар ғана ... ... ... оның ... жер ... ... досына сүйініш, дұшпанына
қорқыныш. Байбөрінің жылқысын алған қалмақтың Тайшық ханының ... ... не ... білмей сасуының өзі-ақ Алпамыстың қаһарлы батыр екенін
таны-тады.
Мен бір ... түс ... ... іс ... ... ... не ... қара бір бура
Қарсы қарап шабынды...
Басымда тәж-дәулетім
Жерге менің төгілді.
Бір арыстан ... ... ... қан ... ... тпан ... қүл ... тұл қьшды,
Солқьшдаған мырзамды
Табанға салып жүн қылды.
Ханға Алпамыс қүрсаулы қара бурадай, айбарлы арыстандай көрінді. Ханның
бүл көрген түсі ... рас ... ... Қалмақ елі шапқыншылыққа үшырап,
хан ... ... қаза ... ... ... басқа өзіне тән қасиетінің бірі
— аңғалдық. Аңғалдық ... ... да бар. ... мыстан кемпірдің
сөзіне еріп, Байшүбардың басын қылышпен кесіп тастай жаздайды. Сол сияқты
өзінің айнымас досы ... ... тас ... боп ... ... алүы ... тым сенгіштігін көрсетеді. Ол ... ... ... ... ... таласамын деп, қалмақтар қолынан қаза тапты деген
сөзіне сеніп, «бұл ... ... ... енді ... ... болады, мүның
үйіне барып, бір күн дем алайын»,— деп, оның құрған торына алданып түсіп
қалады. Бірақ ... ... ... аңғалдыққа салынбайды, ол — алды-артын
болжай білетін ақылды, керекті жерінде тәсіл-айласы да бар және оң ... ... ... ... оның ... ... жасаған әрекеттері, еліне
қайтар кез-дегі оған берген ... ... ... шығу ... да ... өзі айтып береді. Өзі жоқта
елі, үй іші ... ... ... білу ... ... ... ... Демек,
ол тек аңғал ғана емес, қиын-қыстау ... ... да таба ... ... ... ... да бар адам болуымен бірге, Алпамыс өнерлі еді. Оның
сексен серкенің ... ... ... ... ... күйі
нөкерімен келген хан қызын есінен адастырады. Сол ... мен оның ... ... ... ... ... оның ... соны жасаған өнер адамына ғашық болады. Кейқуатқа кім жасағанын сұрап
жалбарынады, оның дегеніне көнеді. Қаракөзайым ... ... ... ... Алпамыстың зынданнан шығуына негізгі себеп осы сыбызғыдағы
әсем күй — Алпамыстың өнерпаздығы.
Алпамыс — батыр. Оның ерлігі, ... ... ... ол — ... ... үй ішін шын ... ... жүректі жан.
Жаңа келдім Байсынды
Жерім деймін, жар-жар.
Жаңа көрдім Қоңыратты
Елім деймін, жар-жар,—
деген Алпамыстың сөзінде қанша жылылық жатқандығы, оның еліне, ... ... ... ... анық байқалады. Алпамыс әкесі Байбөріні
көргенде:
Жалғызым ... ... ... жан ... ... ... егіледі. Атасы Құлтаймен «Ботадай боздап көріседі».
Анасын көріп Алпамыс
Шыдай ... ... ... емшегін,
Көзінің жасын бұлады.
Алпамыс:
Жалғыз Оауырым, Қарлығаш,
Басылсын мауқым, көзіңді аіп,
деп еміренеді. Демек, жыршы Алпамыстың жан ізгілігін, ... да ... әсем ... ... жүрген үй іші, ата-анасын көргенде, көзіне жас ... ... ... ... атынан құлап түседі.
Тауға біткен шие еді,
Босатты бала, жүйені.
Алпыс екі тамыры
Алпамыстың иеді.
Ат үстінен баланы
Көтеріп алып сүйеді.
Мейірі ... ... ... ... ... ... ок өтпейтін, шапса, қылыш кеспейтін, суға салса
батпайтын батыр, ерен күш иесі болып суреттеледі. Сонымен қатар ... ... биік ... ... өнер ... ... да ... бәрі халықтың осындай ерді армандау тілегінен ... ... ... ... ... күші мен жан ... бірдей келген
батыр — елдің ұлы арманы.
Жырда Алпамыс басынан аяғына дейін ұнамды ... ... ... ... ... тілегі Алпамыс жағында болып отырады. Оның әр түрлі
әрекеті әрі әділ, әрі дәлелді келеді, озбыр-лықты әуелі жауы жасап, ... ... ... ғана ... көрсетеді. Қалмақ Тайшық ханға шабуыл
жасаса, ол ... ... ... ... ... алып кеткен ¥лтанға ауыр жаза
қолданса, жауыздығына орай жасаған деп, халық батырдың амал-әрекетін ақтап,
бар кінәны жауға аударып отырады. ... ... ... — тек өз басы ... үшін ғана ... ... жерін шет жаудан ... ... ... ... ... ... шексіз берілген сүйікті батыр бейнесінде
суреттеледі.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Батырлар жыры5 бет
Батырлар жыры мен «Шаһнама» дастанындағы тақырып үндестігі7 бет
Батырлар жыры. Эпостағы дәуір және дәстүр мәселесі43 бет
Батырлар жырын оқыту21 бет
Батырлар жырындағы етістіктер семантикасы32 бет
Батырлар жырындағы тарихи сөздер49 бет
Батырлық жырлар, батырлар жыры12 бет
X-XIV ҒҒ Қазақстандағы тәлімдік ой-пікірлердің қалыптасуы және даму25 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
Алашорда және қазақ әдебиеті8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь