Қазақ тіліндегі лингвистикалық терминдердің жасалу көздері мен оларды аудару мәселелері

Кіріспе
1. ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ТЕРМИНДЕРДІҢ ЖАСАЛУ КӨЗДЕРІ МЕН ОЛАРДЫ АУДАРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1. Терминологияның зерттелу тарихынан
1.2 Терминжасамның тарихи даму кезеңдері
1.3. XX ғасырдың 1930.50 жылдар аралығы
1.4 XX ғасырдың 1950.1980 жылдары аралығын қамтитын кезеңі
1.5 XX ғасырдың 1980.2000 жылдар аралығы
2 ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ТЕРМИНДЕРДІ АУДАРУДАҒЫ ӘДІСТЕР МЕН ТЕРМИНДІК ЭЛЕМЕНТТЕРДІҢ СЕМАНТИКАЛЫҚ СИПАТЫ
2.1 Терминдік сөздер тобының қалыптасуы мен жасалу жолдары
2.2 Терминдерді аударудағы олардың жай сөзден бөліну, ерекшелену себептері
2.3 Қазақ тілінде лингвистикалық терминдердің өздігінен пайда болу жайы
2.4 Термин жасаудағы жаңа үрдіс
2.5 Лингвистикалық терминдерді аударудағы терминдік элементтердің семантикалық сипаты
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
Жұмыстың өзектілігі. Ғылым әлемінде терминологияның алатын орны айрықша. Бұған қызықпайтын, оның күрделі мәселелерін қарастыруды қаламайтын маман кем де кем.
Салалық терминология мәселесін зерттеудің өзіндік себептері
бар, біріншіден, ғылыми-техникалық прогрестің дамуына байланысты оның терминологиясы да заман талабына сай дамуға
тиіс, екіншіден, мемлекеттік тілдің негізі - қазақ әдеби тілі болса,
оның ғылыми тілі, стилі, өзіне тән терминдік жүйесі қалыптасуы
қажеттігі өмірдің өзі көрсетіп отырған шындық екені даусыз. Ең
бастысы, қазіргі кезде қазақ терминологиясы қоғамдағы
өзгерістердің әсерінен дағдарысқа ұшырап, әркімнің өз бетінше
термин жасауы барынша орын алуда. Демек, қазіргі кезеңде қазақ терминологиясына терминжасамның негізгі қағидалары мен терминжасамның талабына сай көзқарас тұрғысынан қарай отырып, филологиялық, оның ішінде лингвистикалық терминдерді қалыптастырудың принциптерін белгілеу — бүгінгі күннің басты мәселесі. Терминологиялық лексиканы зерттеп, оның теориялық мәнін, маңызын анықтауда көптеген ғалымдардың, А.Байтұрсынұлы, Ж.Аймауытұлы, Х.Досмұхамедұлы, Қ.Кемеңгерұлы, С.Жиенбаев, Қ.Жұбанов, Н.Сауранбаев, С.Аманжолов, А.Ысқақов, М.Балақаев, Ә.Қайдаров, С.Исаев, Ш.Сарыбаев, Ө.Айтбаев, Ш.Құрманбайұлы т.б. ғалымдардың еңбектері белгілі.
Бұл зерттеулерде термин жасаудың принциптері мен шарттары белгіленді, сөздік жасау салалық термин жасау мәселесі қолға алынды. Дегенмен, зерттеушілердің назарына ілікпеген қазақ терминологиясының салалары әлі де аз емес. Солардың бірі —лингвистикалық терминдер. Демек, осы айтылғандар қазақ тілі ғылымында филологиялық терминдер тұтастай жинақталып, қалыптасу кезеңіне қарай жүйеленіп, сараланып зерттеле қоймағандығын көрсетеді.
Қазақ терминологиясының қазіргі жаңа дәуірінде терминдер әлемінің көрінісін толық бейнелеуге деген ұмтылыс тақырыпты таңдаудың себебін және бітіру жұмысының өзектілігін айқындаса керек.
Зерттеудің мақсаты қазақ тілінің лингвистика саласында терминдік жүйенің қалыптасып дамуының тілдік, коғамдық-әлеуметтік негіздерін анықтау, терминжасам тәсілдерін, олардың лексико-семантикалық топтарын айқындау, терминдердің қалыптасуын кезеңдік тұрғыдан қарастыра отырып, ғылыми сипаттама жасау. Бұл мақсаттардан мынандай міндеттер туындайды:
— қазақ тіліндегі лингвистикалық терминдердің шығу көздерін, қалыптасу кезеңдерін айқындау, олардың белгілі ғалымдарға қатысын, жасалу жолдарын, тілші ғалымдардың терминжасамдағы орнын көрсету;
— тілге қатысты ғылыми әдебиеттердегі терминдерге лингвистикалық тұрғыдан талдау жасау, бағалау;
- төл сөздердің, кірме сөздердің терминдену сипатын анықтау;
- лингвистикалық терминдердің лингвистикалық сөздіктерде берілуі, ондағы қолданысқа жаңа еніп келе жатқан терминдер, олардың аударылу мәселелерін жан-жақты талдау.
1. Кеңесбаев І., Жанұзақов Т. Тіл білімі терминдерінің орысша-қазақша сөздігі. Алматы: Ғылым – 1966 ж.
2. Құрманбайұлы Ш. Терминқор қалыптастыру көздері мен терминжасам тәсілдері. Алматы, 2005 – 240 б.
3. Бекбенбетов Е. Термин сөздерді аудару жайлы бірер сөз. Қазақстан мектебі, 1992. 75-78б.
4. Құрманбайұлы Ш. А.Байтұрсынұлы және термин жасау ісі // Қазақ тілі мен әдебиеті. 1997ж. 7,8-сандары 5-11б.
5. Құрманбайұлы Ш. Қазақ терминологиясы дамуының ғылыми қағидаттары. Алматы, 2004. 208б.
6. Құрманбайұлы Ш. Қазақ лексикасының терминдену үрдісі. Алматы, 1998 - 250б.
7. Малбақов М.М. Қазақ лексикографиясының тарихы. (XVIII ғ. II ж. 1917ж. дейін.) Алматы, 1992ж. 153б.
8. Қоңырова Ақбота Тұрағұлқызы. Қазақ тіліндегі филологиялық терминдердің дамуы мен қалыптасу тарихы. //дисс. Алматы, 2003ж. 137б.
9. Әміров Әбдібек Жетпісұлы. Қазақ баспасөзінің 1990-2000ж. аралығындағы терминологияны қалыптастырудағы рөлі. //дисс. Алматы, 2002-116б.
10. Бүркітбай Гауһар Жансапқызы. Қазақ тілі түсіндірме сөздіктерінде арабизмдердің лексикографиялануы. //дисс. Алматы, 2003ж. 143б.
11. Айсұлтанова Қарлығаш Әбдіхалыққызы. Қазақ тіліндегі терминжасамның ішкі көздері. //дисс. Алматы, 2003ж. 124б.
12. Айтбаев Өмірзақ. Қоғамдық ғылымдар терминологиялық лексикасының қазақ тілінде қалыптасуы мен дамуы. Алматы, 1991ж. 350б.
13. Ақаев Спандияр Телғозыұлы. Терминнің тілдік және танымдық сипаты. //дисс. Алматы, 2002ж. 291б.
14. Ибраймов Қапар Шалтабайұлы. А.Байтұрсынов еңбектеріндегі терминология және стилистика мәселелері. //дисс. Алматы, 2005ж. 119б.
15. Қазіргі қазақ тіліндегі философиялық терминдердің қалыптасу процесі. //дисс. Алматы, 1996ж. 143б.
16. Алдашева Аймангүл. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер. Алматы, 1999ж. 242б.
17. Алжанбаева Ұлбала Тұрапбайқызы. Араб тіліндегі туркизмдер. Алматы, 1999ж. 142б.
18. Машқанова Нұржамал Талапқызы. Ахмет Байтұрсынов – қазақ жазуының реформаторы. Алматы, 1994ж. 154б.
19. Әбдірәсілов Ербол Құралбайұлы. Лингвистикалық терминдердің семантикалық қатынастары. //дисс. Алматы, 1999ж. 145б.
20. Айтбаев Өмірзақ. Қазақ терминологиясының дамуы мен қалыптасуы. Алматы: Ғылым, 1988ж. 208б.
21. Әбдірәсілов Ербол Құралбайұлы. Қазақ терминографиясының жүйесі. Астана, 2005ж. 208б.
22. Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. Алматы: Ана тілі – 1992ж. 448б.
23. Қазақ терминографиясының өзекті мәселелері. (Құрастырған Қасенова Б. Атана, 2004ж. 116б.
24. Айтбаев Өмірзақ. Қазақ терминологиясының атасы // Қазақстан әйелдері. 1989ж. 4-саны, 7-8б.
25. Қайдаров Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. Алматы: Ана тілі – 1998ж. 303б.
26. Қайдаров Ә. Қазақ терминологиясына жаңаша көзқарас. Алматы: Рауан – 1993ж. 420б.
27. Салқынбай А., Абақан Е, Лингвистикалық түсіндірме сөздік. Алматы: Сөздік-Слварь, 1998ж. 301б.
28. Караулов Ю.Н. Общая и русская лексикография. Москва: Наука – 1987г. 141с.
29. Аманжолов С, Әбдірахманов А. Қазақ тіліндегі терминология мен аударма мәселесі туралы.// Социалистік Қазақстан. 1958ж. 15-қаңтар.
30. Молдажаров Ж. Становление и развитие казахской лингвистической терминологии. //Автореф. дисс. канд. фил. наук. Алматы, 1972ж. 22б.
31. Васильева Н.В. Греколатинские элементы в лингвистической терминологии. //Дисс. канд. фил. наук. Москва, 1983г. 187с.
32. Аманжолов А.С. Қазақша –орысша лингвистикалық терминология сөздігі. Алматы, 1999ж. 75б.
33. Ақаев С. Қазақ терминін сауатты қалыптастыру ана тілінің аясын кеңейтетін басты көрсеткіш. // «Егемен Қазақстан» 3-маусым, 1998ж.
34. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Алматы, 1978ж. 3-том.
35. О.С.Ахманова "Словарь лингвистических терминов"
36. Х.Досмұхамедұлы "Қазақ-қырғыз тіліндегі сингармонизм заңы "
37. Айтбайұлы Ө. Қазақ сөзі. Алматы: Рауан,1997, 237 б.
38. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. Изд.
Совет энциклопедия. М., 1966, 606 с.
39. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы,
Ғылым, 1966, 362 б.
40. Байтұрсынұлы А. Тіл тағлымы. Алматы: Ана тілі, 1992,446 б.
        
        Кіріспе
Жұмыстың өзектілігі. Ғылым әлемінде терминологияның алатын орны
айрықша. Бұған қызықпайтын, оның күрделі мәселелерін қарастыруды қаламайтын
маман кем де кем.
Салалық терминология мәселесін ... ... ... ... ғылыми-техникалық прогрестің дамуына ... ... да ... ... сай дамуға
тиіс, екіншіден, мемлекеттік тілдің негізі - қазақ әдеби тілі болса,
оның ... ... ... ... тән ... ... ... өмірдің өзі көрсетіп отырған шындық екені даусыз. Ең
бастысы, қазіргі кезде қазақ терминологиясы қоғамдағы
өзгерістердің әсерінен ... ... ... өз ... жасауы барынша орын алуда. Демек, қазіргі кезеңде ... ... ... ... мен ... сай көзқарас тұрғысынан қарай отырып, филологиялық, оның ішінде
лингвистикалық терминдерді ... ... ... — бүгінгі
күннің басты мәселесі. Терминологиялық лексиканы зерттеп, оның ... ... ... ... ғалымдардың, А.Байтұрсынұлы,
Ж.Аймауытұлы, Х.Досмұхамедұлы, Қ.Кемеңгерұлы, С.Жиенбаев, ... ... ... ... ... С.Исаев,
Ш.Сарыбаев, Ө.Айтбаев, Ш.Құрманбайұлы т.б. ғалымдардың еңбектері белгілі.
Бұл зерттеулерде ... ... ... мен шарттары белгіленді,
сөздік жасау салалық ... ... ... қолға алынды. Дегенмен,
зерттеушілердің назарына ілікпеген қазақ терминологиясының салалары әлі де
аз ... ... бірі ... ... Демек, осы айтылғандар
қазақ тілі ғылымында филологиялық терминдер тұтастай жинақталып, қалыптасу
кезеңіне қарай жүйеленіп, ... ... ... ... ... қазіргі жаңа дәуірінде терминдер әлемінің
көрінісін толық бейнелеуге деген ұмтылыс тақырыпты таңдаудың ... ... ... өзектілігін айқындаса керек.
Зерттеудің мақсаты қазақ тілінің лингвистика саласында ... ... ... ... коғамдық-әлеуметтік негіздерін анықтау,
терминжасам тәсілдерін, олардың лексико-семантикалық ... ... ... ... тұрғыдан қарастыра отырып, ғылыми
сипаттама жасау. Бұл мақсаттардан мынандай міндеттер туындайды:
қазақ тіліндегі ... ... шығу ... ... ... ... белгілі ғалымдарға қатысын, жасалу жолдарын,
тілші ғалымдардың терминжасамдағы орнын көрсету;
тілге қатысты ғылыми әдебиеттердегі терминдерге лингвистикалық тұрғыдан
талдау ... ... төл ... ... сөздердің терминдену сипатын анықтау;
- лингвистикалық терминдердің лингвистикалық сөздіктерде ... ... жаңа еніп келе ... терминдер, олардың аударылу
мәселелерін жан-жақты талдау.
Бітіру жұмысының зерттеу нысаны. Қазақ тілінің лингвистикалық терминдер
жүйесі, ... ... ... ... Қазақ тілінде осы кезге дейін ... ... ... мен ... сөздіктер және оқулықтар, сондай-ақ,
А.Байтұрсынұлының, Х.Досмұхамедұлының, ... ... ... ... Ш.Құрманбайұлының еңбектері, ... ... ... ... 1988), ... орысша-қазақша сөздігі (І.Кеңесбаев, Т.Жанұзақов, 1967),
Атаулар сөздігі (1931), Тіл ... ... (1998), т.б. ... ... ... ... екі ... және қорытынды мен
пайдаланған әдебиеттерден тұрады.
1. ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ТЕРМИНДЕРДІҢ ЖАСАЛУ ... ... ... ... ... ... тарихынан
Терминдер жүйесі, жалпы терминология жағдайы тілдің лексикалық
құрамындағы бүтін бір мәселе ретінде көптен ... ... ... ... мамандары да, логиктер де, басқа да ғылым салаларының өкілдері де
қатысып, еңбектерін ... ... ... және оның қоғам үшін мәнін,
маңызын ... ... ... А.Н.Баскаков,
Р.А.Будагов, Р.Ф.Журавлев, М.Ш.Гасымов, Б.О.Орузбаева, Н.А.Щеглова,
Д.Э.Розенталь, ... және ... ... ... ... болады. Сондай-ақ қазақ түрколог тілшілері: А.Байтұрсынұлы,
Қ.Жұбанұлы, С.Аманжолов, І.Кеңесбаев, Н.Сауранбаев. М.Балақаев, Ә.Қайдаров,
Р.Сыздықова, ... ... ... С.Исаев, Б.Калиев,
А.Әбдірахманов, Ш.Күркебайұлы, А.Аманжолов, ... ... ... ... тіл ... А. А. Реформатский термин мен терминология ұғымының
теориялық мәнін ашуға тырысады. Ол термин, ... сөз ... ... ... пікірлерді салыстыра келіп, екі түрлі бағытқа
тоқталады: яғни ... ... бір ... байланысты қарайтындар,
екіншісі -терминді ұғыммен ... ... ... басты белгілеріне тоқталады: "термин емес сөздердің мағынасы
контексте ашылу керек те, ал термин сөздер контекске тәуелді ... ... көп ... экспрессия жат" — дейді. Ол ... ... ... элементі ретінде; 2) жалпы тіл жүйесінің элементі
есебіде қарастырады.
Ғылыми ... ... ... сөз ... ... білу де аса ... ... бірінен саналады.
Г.О.Винокур терминдер тек зат есім болуға тиіс ... ... ... ... болу үшін сол сөз ... ... Ол, ... қимыл атауларына
назар аударады. Техникалық терминдердің көбі ... мен ... ... ... ... ... ... еңбектерінен де осындай пікірді кездестіруге болады.
В.Н.Прохорова "Актуальные проблемы современной русской ... ... ... ... анықтама берген: "Термин - бұл арнаулы қолданыс
саласындағы ғылыми немесе ... ... ... ... және дифинициясы (тілдік ұғымның анықтамасы) бар сөз ... ... ... бұдан да басқа пікірлер бар. Атап айтқанда,
энциклопедиялық сөздіктердің ... ... ... ... ... — рим ... ... құдайы. Т. -терминалдар құрметіне
арналған мейрам" дегенді аңғартады. Сонымен бірге термин - ... ... ... ... ... ... ... лингвистических терминов" деген еңбегінде:
"Термин (ағыл) дегеніміз — арнайы ... мен ... ... ... ... ... енген және т.б.), тілдегі арнайы (ғылыми, техникалық
т.б.) сөздер мен сөз тіркестері — ... ... ... [35]. ... ... ... ... отырып, Д.Э.Розенталь мен
М.А.Теленкова терминнің бір ғана ... ... ... ... ... көп ... болып келсе, термин жалқы мағына береді,-дейді.
Академик І.Кеңесбаев пен ... ... ... о ... ... "шек", "шекара" деген сөздерінен пайда болғандығын айтады. Яғни:
"Ғылым мен ... ... мен ... ... ... ... ... қолданылатын, тұжырымды білдіретін сөздер мен сөз тіркестері,
атау сөз" - деген пікірге келеді. ... ... ... ғалымдар әр түрлі болжам жасағанымен негізінен
бір тұжырымға келеді.
В. П. Даниленко өзінің " Русская терминология " ... ... ... ... дұрыс түсіну үшін ең алдымен "Орыс тілі" деген күрделі,
жиынтық ... ... ... ... ... иерархиялық
байланысты (сатылай сабақтаса байланысқан элементтердің рет-ретімен
қатарласуы) айқындап алудың ... ... ... ... ... ұғымды, автордың айтуынша, "жалпы ұлттық орыс тілі" деген ұгымды
білдіреді. Бұл ұғымға осы ... ... ... ... ... әдеби тіл", "диалектілер", "қарапайым сөйлеу", "жаргондар" тобы
кіруге тиісті. Ал орыс тілінің терминдер ... ... ... ... тілдің
функционалдық тармағы болып табылатын ғылым тіліне жатқызады, осы тілдің
лексикалық құрамына жататындығын ... ... ... ... ... ... бірі ретінде қарастыратын болсақ, онда оның
өзіне тән табиғатын ескермеген болар едік. Біріншіден, ... ... ... ... ... адам өміріне ғылым
мен техника келді, оны жасаушы топ пайда болды, олардың жұмыс ... ... ... пиар алысатын тілінде ғылымдық жаңа ... сол ... ... ғана ... сөздер пайда болды.
Осының нәтижесінде мұндай ғылыми ортаның тіл ... ... ... ... ... ... бастады, сөйтіп әдеби ... ... ... тілі дүниеге келді.
Бұл тіл - терминдер жүйесінің жасалатын ... өмір ... ... ... ... мен техниканың дамуынан, осы қажеттіліктен
туындағандықтан, оның ... ... ... ... ғана ... ... түсіндіруге келе бермейді. Мысалы, жалпы әдеби тіл
лексикасының дамуында ... ... ... ... ... процеске барлық уакытта өлшем бола бермейді:
термин сөздердің ... ... ... ... мен ... ... байланысты болса (экстралингвистикалық себептердің
нәтижесі болса), лексиканың ... ... ... ... ... ... ... себептер әсер етеді (соңғысында
сөздердің тіркесу қабілеттілігінің артуы, оның өзі ... ... ... аналогия, үнем т.б. заңдардың әсерімен болуы мумкін).
Терминдік лексикадағы сөз тудыру мәселесі де лексиканың ... ... тән ... ... Осы ... ... айқындауды ескерусіз ... ... ... жасау процесін терминологияға қатысты, соған тән сөз
тудыру механизмдерін жақсы ... ... оны ... ... айтылғандардан терминология жүйесін түсіндіруде біріне-бірі
карама-карсы екі мәселенің бірлігін байқауға болады: 1) ... ... ... тіл ... ... ... тән өлшемді қолдансақ, терминологияға
тән функционалдық, басқа да қасиеттеріне ... ... ... ... ... ... әдеби тіл үлесінен шығарып, оны белгілі бір
тілдік жүйеден бөлек қарауға тағы да болмайды. Өйткені терминология тілдің
лексикалық құрамының бір ... оның ... ... ... ... табылады. Терминдер әдеби тілдің ішіндегі ... ... ... ғылыми тілге материал болады, соған қызмет
етеді, осы ортада ... ... ... тек өзіне ғана тән
лингвистикалық ерекшелігіне ... ... тек ... өмір сүретін
табиғи орта - ғылым тілінің құрамында қарастырғанда ғана дұрыс ... ... ... тек осы ортада ғана терминдік қасиетке ие болады,
өзінің негізгі қызметінде ... ... тек жеке ... ... ... бола ... терминдік моносемантизмнің жасалуына жағдай жасайтын бірден-бір ... тіл болу ... ... ... ... бірі ... ... В. И. Сифоров былай баяндайды. "Лингвистика вплоть до ... ... ... ... системы (литературный язык,
территориальные знаковые ... и лишь ... ... ... ... ... и техники. По-видимому, общей задачей, стоящей перед
лингвистами в этом ... ... ... ... к ... за пределы очерченных традиций".
Тіл мамандары терминдер жуйесін теориялық және практикалық жағынан екі
түрлі аспектіде қарастырады. Терминологияның тіл құрылымынан алатын ... ... ... лексикасына байланысты жалпы ерекшеліктерді ашу
тілдік таңбаның ... бір ... ... ... ... ... түсіндірумен байланысты. Ғылым тілінің жалпы
қызметін айқындай отырып терминдер қызметін және ... ... ... ... ... жалпы даму бағдарын
белгілеу — ... ... ... ... ... жағынан зерттеу болып
саналады.
Терминдерді практикалық аспектісі ... ... мына ... ... ... норма ұғымын қолдану мәселесі, конкрета (салалык)
терминдер жүйесін тәртіпке ... ... ... ... сөз ... ... бағытын айқындау, ғылым тіліндегі
негізгі категорияларды ... ... үшін жаңа ... ... мен ... ... ... және практикалық мәселелерінің ішіндегі ең
негізгісі - терминологиялық лексиканың тілдің ... ... ... анықтау. Өйткені, тек осы мәселе өзінің дұрыс шешімін тапқанда ғана
терминдердің жалпы табиғаты мен ... даму ... мен ... ... ... ... зерттеу объектіміз болып отырған жалпы
лингвистикалық терминдердің) де ерекшеліктерін түсіндіруге болады.
Тіл ... ... тіл ... ... ... ... әлі күнге дейін бірізді тоқтамға келген пікірлер жоқ. ... ... ... ... ... жеке 51 ... жатқызады. Ал
енді бір топ ғалымдар оларды әдеби тіл қадамы қатарынан алып, жалпы тіл
қадамының бір ... ... да, ... ... ... диалект,
кәсіби сөз, жаргон пассив лексика катарына қояды. Біздің ... тіл ... ... мен оку ... ... ... тиіп-қашты айтылғаны болмаса, ... тілі ... оның ... ... мәселелермен байланысты), оның қандай стильдік
топқа жататындығы, терминдер жүйесінің тілдік лексикасы құрамындағы ... ... ... ... тіл ... де айқындалмай отыр.
Арнаулы (мамандық) лексиканың әдеби тіл құрамында қаралуға ... айта ... ... ... осы ... ... бір
бөлімінің тек қана белгілі мамандық өкілдерінің тілінде қолданылатындығын
айтады.
Сонымен, біз қазақ тіліндегі терминдер жүйесін ғылым тілі ... ... ... ... осы ... ғана ... терминдік
қасиетке ие болады, одан шығып қалған жағдайда терминдік қасиетін жоғалтып,
ғылым мен техникалық ұғымдардың аты ... ... яғни ... ... ... ... терминология өзінің негізгі
қызметінде ғылым тілінен басқа тілдің лексикалық ... ... ... ... де ... Рас, ... бір сөз ... мамандар тілінде
қолданылса, бірде басқа ортада кездесуі ... ... ... ... сөзі ... ... әр ... мағынада жұмсалуы мүмкін.
"Наркозбен операция жасау" ... өз ... ... ... бұл ... ... ... дегенде басқа мағынада
банкирлердің әрекеті деген ұғымды білдіреді. Сондай-ақ "обвинитель" ұғымын
білдіретін ... ... заң ... бар. Осы сөз ... сөйледі" дегенде осы мағынада жұмсалған, ал "Ол өзінің оқи алмай
қалғаны үшін үнемі мені ... ... ... мағынада, кінәлау
мәнінде айтылады. Осындай бір сөздің әр түрлі мағынада қолданылуына қарап,
терминдер лексиканың ... ... ... береді, бір
терминнің өзі бірнеше ... ... ... ... қорытынды жасауға
болмайды. Жоғарыда келтірілген мысалдарда "операция", "айыптаушы" ... ... тек ... ... ... ... медициналық
орта, екіншісі сот процесінде), сондықтан ... ... бір ... ... ... ... жағдайда ол сөздер терминдік ... ... ... ... ... ... ... қорытынды терминдер
өзінің негізгі қызметін атқару үшін ... ... ... тиісті,
сонымен бірге, олар арнаулы ғылыми-техникалық кәсіптік ұғымдардың ... ... жеке ... ... әртүрлі көңіл-күйін, сезімін
білдірмейді. Олай болса, терминдердің экспрессивтік, ... ... ... ... ... ... терминдер семантикасын
айқындайтын негізгі факторлар болып табылады.
Термин сөздің бір ғана арнаулы ... ... тіл ... қатысы туралы мәселеге де жаңаша қараудың қажеттігін көрсетеді.
Басқа сөздер таңба ретінде әртүрлі
мазмұнда келсе, термин ... ... ... тән мазмұнды ғана
білдіреді, мұнда ... мен ... ... ... Оны, ... терминдерді талдағанда байқауға болады. Мысалы,
"интернационал", "аналогия", "диалог", ... ... ... ... ... ... ... немесе көптеген тілдерінде
білдіретін мағыналары бірдей. Біздіңше, тіл біліміндегі "сөздер - ... зат пен ... ... үшін оларға берілген шартты атау:
"таңба" деген анықтаманы қайта қарап, толықтыруды қажет етеді.
Өйткені, интертерминдер ... ... ... ... жұмсалса, бұл арада атауыш (означающий) пен аталушының
(означаемый) арасындағы ... ... ... айналып бара жатқаны емес
пе? Олай болса, бұл арадағы терминдік таңбалар (сөздер) басқа ... ... ... ерекше таңба болмай ма?
Дербес мемлекет ретінде өркениетке қадам ... ... бұл ... қазақ тіліне, оның тағдырына ерекше көңіл бөліп
келеді. Мемлекетік мәртебеге ие болған қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... ... оның негізі туралы академик Әбдуәлі Қайдаровтың «Ең алдымен
оның тірек болар үш тағаны — жазуы-сызуы (ұрпақ арасын жалғастырар ... ... (жер ... ... ... — (оның
баю, жаңару кезі) берік емес екендігін мойындау қажет» деген сөзі ... ... ... ... ... өмір ... ... қызметтегі қолданыстың қажеттілігін мынадан көруге болады: бұрын
термин жасау жұмысымен тек лексикографтар мен ... шет ... ... аудармашылар ғана айналысса, қазіргі ... ... ...... ... ... ... ғылымының өкілдері және басқа сала ғалымдары да жүйелі
түрде шұғылдана бастады.
Қазақ тіл ... ... өзге ... ... өзінің пайда болу, даму,
қалыптасу кезендерін бастан ... ... ... ... ... ... тіл білімі алғашқы нақты бастауын ХVIII ... ... мен ... ... ... түріндегі
лексикографиялық жұмыстарынан алатыны белгілі. Ал, ... ... ... ... ... XIX ... II ... зерттеу
нысанына айналды. Н.И.Ильминский, П.М.Мелиоранский, В.В.Катаринский секілді
орыс ғалымдарының ... ... ... да, ... ... ... оған өз еңбектерін арнаған. Бұл ... яғни XIX ... ... ... тіл ... ... ... кезең болып табылады. Бұл
дәуірде қазақ тілі алғаш рет ... ... ... ... ... сол кезден қазақ тіл білімі ... ... даму ... Бұл жолдың оп-оңай өте шығатын даңғыл жол болмағандығы да белгілі.
Оған қайта үңіліп, оны саралап, ... - ... тіл ... тек ... қою үшін ғана ... оның болашақ бағыт-бағдарын айқындауға да ... ... игі шара ... "Все ... ... очевидным, что
современная наука (в широком смысле) может успешно ... лишь ... ... ... ... ... что было ... раньше, с учетом ее
успехов и достижений, со стремлением ... ее ... и ... ... ... и плюсы и минусы, и достижения и ... - ... Ал, ... әрдайым сергек қарайтын Европада бұл мәселеге
ертерек ден ... ... ... арналған түрлі жеке
зерттеулермен қатар Амстердам қаласында 1974 жылдан бастап "Нistoriografia
lingvistika* атты ... ... ... келе ... да соның дәлелі.
Орыс тіл білімінде бұл мәселеге назар аудару ... ... ... тіл ... тарихын зерттеуде әзірбайжан ғалымдарының
ыждағаттылық танытқаны көрінеді. Бұл орайда әзірбайжан тіл ... ... ... ... ... және ... теориялық ілімдердің дамып,
қалыптасуын жеке зерттеу тақырыбы еткен еңбектер бар.
Сол сиякты қазақ тіл ... де ... ... ... ... ... ... басталды. Бұл жерде қазақ тіл білімінің дамып, қалыптасуы
туралы әр кезде мерекелес шағын шолу мақалалар ... ... ал, ... Тіл ... Институты шығарған "Развитие казахского советского
языкознания" атты жинақтың бұл бағыттағы жұмыстардың бастамасы
болғандығын атап айту керек. Т.Қордабаевтың 1987 жылы жарық көрген ... ... ... даму жолдары" атты еңбегі де осы жолдағы олқылықты
толтыруға бағытталған қадамның бірі болды, алайда ғалымның өзі айтқанындай
"көлемі шағын еңбек арқылы қазақ тіл ... ... ... ... ... ... ... жұмыс тек шолу түрінде болып, автор мақсатына
сай, "алда атқарылатын үлкен іске козғаушы болу" қызметін атқарды.
Қазақ тілі туралы ... ... ... ... XVIII ... ... бәрі қазақ тілінің сөздігі құрамына ... ... ... ... ... отандық түркологияда қазақ, тілін
фонетикалық және грамматикалық ... ... ... XIX ... жартысында басталса, ал оның (қазақ тілінің) лексикографиясының
тарихы ертеректен ... ... ... және проф.
Н.А.Баскаковтың кітаптарында ... тілі ... ... ... қолжазба
материалдар мен сөздіктер берілген. Оның ішінде XVIII ғасырға ... пен ... ... ... ... ... ... аудартады" - дейді Р.Сыздықова [26,14] Ал, СССР ... ... ... ... ... ... атындағы көпшілік кітапхананың қолжазба қорларында
сақталған қазақ ... ... ... материалдармен қазақ жұртшылығын
алғаш таныстырған проф. С.Исаев болды. Ғалым «Қазақ ... ... жыл, 10 ... ... "Қазақ тілін зерттеудегі алғашқы қадам"
атты мақаласында оқырман назарына төмендегі қолжазбаларды ұсынады:
1) Француз тілінде жазылған "Парсы және татар диалектілері
деп ... ... ... Орыс тілі ... ... моңғолша аудармасы берілген
қолжазба сөздік;
3) ... ... ... және ... ... аударылған
орыс сөздерінің тізімі".
Қолжазба сездік:
Аделунг архивіндегі орысша-қазақша қолжазба сөздік.
Қазақ оқырманы назарына ... ... ... бұл XVIII ... тіл ... ... аса ... тілдік ескерткіш
болуымен қатар, қазақ тіл білмі тарихын сол дәуірден бастауға
негіз болатын нақты дәлел ретінде ... ... ... ... ... ... грамматикалық құрылысының
орыс түркологтары тарапынан ... ... ... XIX ... II
жартысына тиесілі болды. Бұл кезең қазақ тіл туралы нақты зерттеу еңбек
жазған Н. И. ... ... ... ... тағы басқа бірқатар орыс түркологтары ... ... ... ... ... 1933 жылы ... ... жарияланған бір мақаласында "Қазақ тілі - осы уақытқа ... ... ... ... тезіне түспеген тіл. Қазақ ... ... ... ... отаршыл саясатын іске ... отар ... ... ... әдебиетін тексерген
миссионерлер..." — дейді.
30-жылдары ... күш ... ... ... ... қолданыс тауып келе жатқан "әрбір ... ... ... және ... ... ... ... тілдерінде терминологиялық қор жасалғандығы бәрімізге белгілі. Бұған
дәлел сол жылдары шыққан түсіндірме сөздіктер мен екі ... ... ... ... ... 1927); ... ... Алма-Ата, 1936); Қазақ тілінің терминдері (Қызылорда, 1936);
Русско-латино-казахский терминологический словарь (Т. 5); М.Исамбаев, Алма-
Ата, Изд. АН ... 1960); ... ... ... ... ... Алма-Ата, Изд. АН КазССР, 1962). Терминология
мәселелері әрбір ... ... ... де, осы бір ... дүниенің тілдік
табиғаты мен жасалу жолдары, құрамы мен мазмұндық сапасы әлі күнге дейін
арнайы да, салыстырылып та сөз ... ... (20-30 ... ... тілдері біресе пуристік ағымға, тенденцияға
бой ұрып, орыс-интернационал терминдерін қайткен күнде де аударуға, одан
кейінгі бір дәуірде оларды сол ... ... ... ... ... ... процесіне тән принцип-дифференциялық бағытта жүргізіліп
отыр. Бұл принциптің ерекшелігі ертеректе өз ... ... ... қабылдана салынған кейбір терминдерді қайта қарап, оларға
жаңа балама табу, немесе мағыналық жағынан өзара жіктеу арқылы ... беру ... ... орай айта ... бір ... сол 20-30 ... жасалған
терминдердің кейбір ғылым саласында тұрақтап, күні ... ... ... келс ... да жоқ емес. Бұдан мысал ретінде А.Байтұрсынұлы
тарапынан жасалған тіл білімі мен ... ... ... ... ... терминдерді келтіруге болады. Тіл білімінде қолданылатын
орыс және халықаралық терминдерді ... ... ... қалай болса
солай ала салмай, оқырман көпшілікке түсінікті болу үшін оларды ... ... ... ... тән ... ... негізінде тыңнан жасауға ғалым
кеп күш салған. Қазақ тілімен туыстас түркі тілдерінде ... ... 6ір ... түспей, үйлесім таппай жатқан кездерде
А.Байтұрсынұлының жаңашыл әрекеті түркологияда ... ... ... еді.
Оның байырғы да қазақи сөздер негізінде жасаған қарапайым халыққа түсінікті
терминдері о баста жеке мақалаларында, кейінірек "Оқу ... ... ... (I. ... - ... жүйесі", II. Морфология - "сөз жүйесі'\
III. Синтаксис - "сөйлем жүйесі"); "Тіл жұмсар" ("Қолданбалы
грамматика") деп ... ... ... қолданыла бастайды. Мәселен:
дыбыс, дауыссыз дыбыс, жарты дауысты дыбыс, қатац дыбыс, ұяң ... ... ... сөз ... сөз ... кірме сөз, қосалқы сөз, туынды сөз, тұлға,
түбір, жалғау, ... ... ... ... ... табыс, жатыс,
шығыс, көмектес, зат есім, сын ... сан ... ... етістік, үстеу,
шылау, демеу, одағай, сөйлем, жай сөйлем, ... ... ... сөйлем,
сұраулы сөйлем, болымды сөйлем, болымсыз ... ... ... ... ... т.б. ... лингвистикалық терминдердің
қалыптасуы қазақ тіл білімінде А. ... ... ... отызыншы жылдардан кейінгі жарты ғасырдың ішінде қазақ тіл
білімі қарқындап дамыды, жаңа терминдік ... ... ... ... ... жасаған терминдердің кейбіреуі болмаса ... ...... ... т.б.) ... ... ғылыми
терминдік статусна ие болып, күні бүгінге дейін қолданылып келеді.
Терминолог ғалымдардың пікірінше, ... ... ... кейбір
терминдерді қолданыстан шығарып тастау, ауыстыру ... де ... - деп ... ... ... ештеңе шықпады. Қайта бұдан
артық үлгілі қанша ... ... ... ... ... ... бәрі А. Байтұрсынұлы терминдерін негізге алды. Күні бүгінге дейін
мектеп пен жоғары оқу орындарында ... келе ... ... жүйе түгелімен Ахаң есімімен байланысты".
Бұл келтірілген мысалдан біз екі ... ... ... ... орыс және халықаралық ғылыми терминдерді ұлт тілі (қазақ)
негізінде де қалыптастыруға ... ... ... терминдер басқа
ауыс-түйіс терминдерге қарағанда өзінің қарапайым халыққа түсініктілігімен,
дәлдігімен және өміршеңдігімен ерекшелетіндігі.
Енді ... ... ... ұлт тілі ... ... ... ... сарқа пайдалануы керек" деген қағиданың шын мәнінде іске
асырылуы, немесе үстірт орындалуы жалпы ұлт әдеби ... ... оның ... ... - ғылым тілі статусына тигізетін ықпалы анық
байқалады.
1.2 ... ... даму ... ... XX ғасырдың басы мен 30 жылдардың екінші жартысындағы
аралықты қамтиды. Бұл ... біз ... ... ... ... деп
білеміз.
Осы жылдары қазақ тілінің грамматикалық құрылымы, лексикологиясы,
диалектологиясы ... ... ... ... 10-30 ... әр ... ... ашу мектептері, театр, газет, журналдар ашылып,
баспаханалар жұмыс істей бастады. Қазақтың байырғы ... ... ... осы ... ... баспасөздің, көркем әдебиет, саяси
кітаптар тіліне ... ... ... ... қолданысын тауып, терминдік
сапаға көшті. Осы айтылғанды ғалым-терминолог Ө.Айтбайұлының мынадай
тұжырымдары ... "... ... ... ғылымның содан бергі ... бір ... ... елестетсек, терминологияға байланысты қыруар жұмыс
істелген екен. Екі тілде қаншама сөздік жарық көріп, ... ... ... ... ... терминдік мәнде қайта жаңғырып әдеби тіл
қорына келіп қосылды" ~ дейді. 20-30 жылдарда ... ... ... ... ... ... ... 10 жылдарынан бастап 30 жылдарына дейінгі аралықта
термин жасау ісі ұлт тілі негізінде жемісті жүргізілді.
Бірақ 30 ... ... ... тіл ... ғылым тілінде
күрделі өзгерістер енгізіле бастады. Ол орыс тілінен және сол тіл ... ... ... ... ... ... ... терминдердің
өзгертілмей айтылуы мен жазылуы еді. "Ендігі жерде ұлт тілдерінде ... шет ... ... ... өзі ... ... ... сәйкес орталық белгілейтін болды... Ұлт ... ... ... ... ... ... терминологиямыздың негізгі
бөлшегін тіліміздің дыбыстық жүйесіне бағындырылмай алынған шет тілдерінің
сөздері құрайтын дережеге жетіп, тіліміз ... ... ... ... ... ... ... ұлт тілі негізінде дамыту идеясын
ұстанған А.Байтұрсынұлы, Х.Досмұхамедов, Қ.Кемеңгерұлы тәрізді тұлғалардың
пікірлері "ұлтшыл" саналып, өздері қуғынға ұшырады..
Қазақ ... ... ... ... ... ... жағдайға
ұласқанымен, ғылымда бетке ұстар ірі тұлғалардың орнын, олардың ізін
қалдырып кетті. ... ... ... А.Байтұрсынов тұрды, сондықтан
қазақ тілі сөздерін түрлі топқа бөлу ісі ... ... ... ... ... ... байланысты болды. Бүкіл саналы ғұмыры
ғасырлар тоғысына сәйкес келген А.Байтұрсынұлының XX ... ... ... халқының саяси-әлеуметтік, қоғамдық өміріндегі орны ерекше
еді, қоғамдық қайраткер ретінде ұлттың рухани ... бола ... ол ... ... ... ... сыбана кірісті. Ғалымның бұл тұстағы қазақ
тілі біліміндегі еңбегі тіпті ... ... оның ... ... ... ... ашу әліппесі [33], қазақ тілін пән ретінде ... ... ... үшін ... жаңа белес болып табылады. А.Байтұрсынұлының
"Тіл - ... деп ... үш ... ... оқулығының
морфологияға арналған бөлімі алғаш рет 1914 ... ... ... 1915 ... ... ... бөлімі 1916 жылы жарық көріп,
кейіннен әрқайсысы алты-жеті реттен толықтырылып, қайта басылып ... орыс ... сөз ... ... ... ... (сөз таптарының) қазақша аударма үлгісінде жасаған алғашқы
тәжірбиесін ... ... ... ... сөздерді тапқа бөлудің тұңғыш
жүйесі және сәтті жүйесі А.Байтұрсынұлының осы "Тіл құралында" жасалған.
А.Байтұрсынұлы қазақ ... ... ... ... ... шылау
сөздер, одағай деп үлкен үш топқа бөледі. Алайда, ғалымның сөздерді бұлайша
үш топқа жіктеуін сонау ерте ... ... ... ... ... етістік және жалғауыш деп ажыратуларының дәстүрлі ... ... ... ... ... тілі ... ... бөлінуінің
негізінде қазіргі тіл білімінде сөздерді автосемантикалық ... деп ... ... ... ... ... ... зат есім, сын есім, сан есім, есімдік, етістікті, ал шылау сөздер
тобына үстеу, ... ... ... ... одағайды сипаттауға
арналған параграфты шылау сөздер бөлімінде ... ... ... ... де, ... сөздерге де қоспай, сөздердің бұлардан
бөлек, ерекше тобы ретінде ... ... ... де ... осылайша
бөлудегі автордың ұстанымын (позициясын) айқындау барысында белгілі болды.
А.Байтұрсынұлы қазақ тілі сөздерін алдымен үш топқа жіктегенде, негізінен,
сөздердің ... ... ... ... яғни ... лексикалық
мағынасы негізінде қаншалықты дербес, дербес еместігін ескереді. Толық
лексикалық мағыналы сөздердің тәуелсіздігін, номинативтік ... ... ... ... тобына біріктірсе, лексикалық мағынасы жоқ немесе
лексикалық мағынасынан жартылай ажырау нәтижесінде дербестігі де ... ... ... ... ... ... жатқызады. Ғалым үстеу сөздердің
де басқа атауыш сөздермен салыстырғандағы ... ... ... оны ... ... ... енгізеді де, "Кей сөздер басқа сөздердің
мағынасын толтыру үшін ... ... ... сөз ... ... сөздің
мағынасын толықтыратын сөздерді үстеу дейміз" - дейді ол. ... бұл ... сөз табы деп ... ... ... бар-жоғына байланысты, соның нәтижесінде дербес, тәуелсіздігі
дәрежесін анықтау арқылы жеке-жеке топқа біріккен атауыш ... мен ... ... ... ... бұл құбылыс тілдің лексикалық қабатының
көрінісі болып табылады.
Ал, ... ... ... түрлену жуйесіне, синтаксис
сипатына қарай жіктеу нәтижесінде пайда болатын сөз ... ... ... танылады, яғни айтылып отырған екі құбылыс тілдің бөлек-
бөлек екі деңгейінің, еншісіндегі құбылыстар. Қазақ тіл ... ... ... ... табылатын сөз таптары (атауыш, шылау (көмекші)
сөздер) мен грамматикалық деңгейі шеңберінде ... сөз ... ... ... анық ... берген С.Исаев болды.
А.Байтұрсынұлы жоғарыда айтылған сөз таптарын әрі ... ... ... ... қатысты тоғыз сөз табын атайды:
1) зат есім;
2) сын есім;
3) сан есім;
4) есімдік;
5) етістік;
6) үстеу;
7) демеу;
8) жалғау;
9) одағай.
Шылау сөздер ... ... ... ... деп ... ... жеке сөз табы ... ... ... ... ... ... ... байқалады және оны
автордың өзі де "Сөздер мағынасына ... 9 ... ... деп ... ... тіл ... сөз ... проблемасының тарихына
арналған Т.Қордабаевтың өткен ғасырдың 50-жылдарының ... ... ... ... шолу ... да ... мағыналық принципті
басшылыққа алғаны айтылады. Ғалымның сөз таптастыруында қазақ тіл білімінің
кейінгі даму ... ... ... ... ... түзетулер
енгізілген кейбір пікірлері ... да сол ... ... ... ... ғана сүйеніп, сөздерді таптастырудың нәтижесі
ретінде қаралуы ... ... бола ... ... Байтұрсынұлының тіліміздегі сөздерді таптастыруындағы жалпы ... көп ... күні ... ... сақталып келеді. Бұның өзі
ғалымның ... ... ... тілдері, оның ішінде қазақ ... ... ... ... тани білген, нәзік иірімдерін зерек аңғара
білген қайталанбас тума талантының дәлелі еді.
Сөйтіп, А.Байтұрсынұлы оқу-ағарту ісі, оқулықтар ... ... ... ... ... пен ... ... қоғамдық өмірде
әлеуметтік мәні бар істермен айналысып, көп нәрселерге ... ... ой ... ... ... ... Оның бұл ... көпшілік
тарапынан қолдау тауып, қайраткерлік, ғалымдық ағартушылық қызметтері мен
дарыны, таланты өз заманында аса жоғары ... ... ... мұрасының ішіндегі ең көлемді, сонымен
қатар айрықша тиянақталған тұлсырымды еңбегі "Әдебиет ... ... ... рет 1926 жылы Ташкентте басылып ... ал 1989 ... ... 1991 жылы ... ... жарық көрді.
"Әдебиет танытқыш" — ... ... ... ... ... жүйелі зерттеу. Қазақ
филологиясының терминдік лексикасын жүйелеген, ешқашан маңызын ... зор ... ... табылады.
Аталған еңбекте ғалым фольклорлық әдеби текстерді ... ... ат ... анықтама береді. "Әдебиет танытқышта" ... ... ... ауыз ... ... ... ... алуан түрлі үлгілерін
алады.
"Әдебиет танытқыштың" бірінші бөлімі "Сөз өнерінің ғылымы" деп аталып,
әр түрлі бөлімшелерге, баптарға ... ... ... ... сөз ... шығарма деген сөздерге ғылыми анықтама ... сөз ... ... 1) ... ... ... ... түрінің ғылымы деп екіге бөліп қарастырады. Ал тіл өңі жағынан
тіл я лұғат қисыны, мазмұн жағынан қара сөз жүйесі, ... сөз ... ... ... ... шығарма тілі екі түрлі болатындығын айта келіп,
біріншісі -ақын тілі, екіншісі - әншейін тіл дейді.
Қазақ тілі ... ... ... ... ... енді бірі ~ ... оқулықтар жасауда, терминдерді жасауда
А. Байтұрсынұлы көрсеткен принциптерді басшылыққа алады.
Ғалым лексика, грамматика, ... ... тіл, ... ... мәселелер жөнінде біраз пікір айтқан. Осы
тақырыптарды сөз еткенде көптеген лингвистикалық және
әдебиетке байланысты терминдерді ... ... ... ... онға жуық еңбегін атап өтуге
болады. Мәселен, көлем жағынан лингвистикалық терминдерді қолдану ... ... ... заңы" деген еңбегі. Бұл еңбекте ғалым
қазақ тіліне терминдерді басқа тілдерден орынсыз қабылдамау, алған ... өз ... ... ... ... Өзге ... ... үндестік заңына бағындырып қолдану керектігін айтады. Дыбыстардың
құрамын, түрлерін анықтай отырып, оларды дауысты, дауыссыз, дәнекер дыбыс,
жарым ... ... ... жуан ... ... ... деп ... терминдер Х.Досмұхамедұлының еңбектерінде кезедседі. Ол
бұл терминдерді жалаң және күрделі деп бөліп ... 1. ... ... ... басу ... ... дауысты, демеу, үндесу//үндесу,
дыбыстарды екілетіп айту, дыбыстарды қосарлатып айту, ереже, ... ... 2. ... ... ... гармониясы, жарым дауысты, дәнекер
дыбыс, бас буын, бітеу ... шала қос ... ... ... ... ... ... ағайындас дыбыс, жат харіф т.б.
Лексикалық терминдер: меншікті түпкі сөз, еуропа сөздері, жуан ... ... шала ... ... жат ... ... ... терминдер: әліфби//әліппе, дәйекті, ... ... ... ... ... ... 1. Жалаң атаулар: етістік, сарф, көсемше,
тәуелдік, тұқыл, түбір, демеулік т.б.; 2. Тіркес атаулар: ниетті ... ... ... ... асыл ... ... ... билік рай
т.б.
Жалпы тіл біліміне қатысты терминдер: ... ... ... ... тіл, хүкімет тілі, қазақ тілінің заңдары, ғылым тілі т.б.
Аталған терминдердің ... осы ... ... ал бірен-саран
атаулар қолданыста жоқ. Мәселен, ... ... ... ... ... ұйғарымды есімше, екілетіп айту, т.б.
Енді Х.Досмұхамедұлының ғылыми терминология мәселесіне қатысын
қарастыралық. Оның 1924 жылы ... ... ... ... ... атты ... бүгінгі таңда көпшілікке белгілі. Ал ... ... ... тәні ... атты ... ... мен Вагнердің
еңбектерін тәржімалау барысында қолданған термин сөздері қазақ тілінің
ғылым тіліне айналуына толық мүмкіндігі ... ... ... Ол ... ... ... оны қалыптастыруды сөз етіп қана койған жоқ елдіктің бар
екенін, халықтың тірі екендігін білдірушісі маңызды қасиет – төл ... таза ... ... ... ... ... мәселесіне терең бойлауына ең
әуелі оқулықтар жазу ... ... ... жол ... ... Бұқара
қаласында 1923 жылы өзбек орфографиясына арналған ... ... ... ... Ол: ... сөздерді жасағанда әуелі өзбектің
өз тілін пайдалану керек. Егер ондай мүмкіндік болмаса, ескі өзбек ... одан әрі ... ...... ... ... бар. ... жағдайда ғана европа тілдерінен алу керек", - ... [36]. ... ... үлгі ете ... тіл ... ... төл қасиетін
сақтауға шақырады: "Шет тілдерден алынған сөздердің бәрі ... ... ... ... соның өзінде мүмкіндігінше сөздің түбірі сақтаулы
тиіс", - деген [36].
Одан әрі:
* ғылыми терминология жасау ісінде әуесқойлыққа салынып ... ... ... ... класс оқушылары мен ғылыми-көпшілік басылымның
оқырмандары үшін жазылған кітаптарда жат сөздерді қолданудан қашу;
* бүкіл өзбек халқы үшін ғылыми терминология бір мекеменің
басшылығында ... ол ... көп ... ... ... ... ... пен баспасөздің қызметіне үлкен маңыз ... ... ... ... ... ... өзбек
білім комиссиясын ... ... ... ету;
ғылыми терминология үшін сөздер, ең алдымен, халықтың
сөйлеу тілінен алынуы керек;
қазіргі сөйлеу тілінде аз қолданылып жүрсе де, кей сөздерді ... ... ескі ән, жыр, ... алып ... ... ... осы ... бойынша термин сөздер табылмаса, латынның ғылыми
терминологиясы қолданылуы керек. Латын тілі — ... ... ... ... ... ... латын терминологиясынан қаша алмайды.
"Ал, араб, парсы және орыс тілдерінің сөздері термин ретінде ... ... кең етек алып ... ... ... ... Өзбек
тіліне латын сөздерін пайдаланудың үйлесімсіздігі болған кезде орыс ... ...... ... ... ... Досмұхамедұлының жадынан шықпаған, терең ой салған.
Содан осы тезистегі пікірлер кең түрде зерделі зерттеуге ұласып, кейін
"Қазақ ... ... ... атты ... ... ... ... тілінің ғылыми терминологиясына арнап жазылса да, қаны бір туыс ... тіл ... кең ... ... ... қатар, әдебиет мәселесі, соның ішінде
фольклортануға да көп ... ... ... ... ... кездеседі.
Фольклор саласына қатысты жыр, толғау, жырау, айтыс ... ... ... ... ... ... хат, жазба әдебиет, оқу әдебиеті, рушыл-
ақын сияқты сөздер бар.
Қорыта айтқанда, ... ... ... ... рөлі ... ... Жоғарыда атап көрсеткеніміздей ғалымның 1924
жылы жарық көрген "Қазақ тіліндегі сингармонизм ... атты ... ... ... ... ... кейбір мәселелер баяндалады. Түркі тілі —
жалғамалы тіл болғандықтан қосымша ... ... ... ... сөздерінің түбірі бірыңғай жуан, не бірыңғай жіңішке
келуі сингармонизм заңдылығы екендігін айтып, "сингармонизм түрік тілінің
айрықша ... ... ... - ... ... ... "тек ... мен
қосымшалардың арасындағы дыбыстар ғана емес, сөздің ішіндегі дыбыстар да
өзара үндесіп ... ... ... ... жуан не ... ... ... мен Х.Досмұхамедұлының пікірлерімен толық ... ... еді. ... ... ... ... ... екі түбірден жасалған сөздер өзінің ішкі үндестігін ... ал бұл ... ... ... өзге ... ... емес, өз
тіліміздің ішкі даму ерекшелігінен туындағанын айтқан болатын ... ... ... ... деп ... Х.Досмұхамедұлы:
"Дауысты дыбыстар қалай айтылса, дауыссыз я жарты дауысты дыбыстар солай
айтылмақшы. Бір ... ... ... ... бірігіп, өзге дыбыстарға
ән береді, дауыссыз жартыдауысты ... өз ... үн ... ... ... әнін ғана ... Дауыстылар — сөздің қалай айтылуын
билеп тұрған ұйғарушылар, әншілер. Дауыссыздар мен жарым ... ... ... ... ... ... шығады. Сондықтан
сингармонизм заңы дауыстылардың гармондесу заңы, я ... ... деп те ... ... еді [36]. ... да ... дауыстан,
ал дауыссыздар салдырдан жасалады да, дауыстылар созып ... ... ... ән ... Қ.Жұбанов дауыстыларды осы қасиетіне
байланысты әнші ... деп те ... ... Ал ... ... ... ... дауыссыздарға ықпал етіп, дауыстының сазына қарай
айтылуын қамтамасыз етеді. Бұл ерекшеліктерді ... ... яғни ... деп ... Қ.Жұбанов түбір мен қосымша
аралығындағы үндестікті сингармонизм деп түсіндірген. Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... мен Қ.Жұбанов еңбектерінде көрініс тапты.
Демек, Х.Досмұхамедұлы дауыстылар мен дауыссыздардың ... де тани ... Ол ... дауыстылар деп, А.Байтұрсынұлы
көрсеткендей, и, у дыбыстарын айтып, оларды дауыстыға да, ... ... ... ... ... ... сонор дыбыстардың басқа
дауыссыздарға қарағанда салдырынан үні басым болатын болса, ... у ... ... ... ... ... сақау еместігін" дұрыс
байқаған. Осы орайда, Қ.Жұбанов сонорлардың салдыры мен үні тең деген еді.
Х.Досмұхамедұлы: "Бар сөздің я ... я ... ... әр ... ... ... тіліндегі әр дыбыстың біресе жуан, біресе жіңішке болып қос
айтылуынан. ... жуан ... ... ... ... тамақтан
(көмейден) шыққандай болып сезіледі. Сол дыбыс жіңішке ... ... ... ... ... ... жағынан шыққандай болып сезіледі.
Дауысты дыбыстарда бұл анық байқалады, дауыссыз я жарты дауысты ... ... - ... Осы ... ... Х.Досмұхамедұлы қазақ тілі
дыбыстарының жасалуындағы артикуляциялық ерекшеліктерін де анық байқағанын
көрсетеді. Ал ... ... ... Қ.Жұбанов еңбектерінде
ғана толық қарастырғаны белгілі.
1.3.1 XX ... 1930-50 ... ... ... қалыптасуының екінші кезеңі ретінде XX ғасырдың
30-жылдары мен 50-жылдардың аралығын қамтып отырмыз. Бұл кезде орыс тілінен
алынатын ... ... үшін ... ... ... ... Сондықтан орыс графикасына негізделген қазақ әліппесінің құрамына
енгізу арқылы біршама терминдердің айтылуы мен жазылуы бір ізге ... ... араб ... ... графикасына көшіп, одан ... ... ... ... болды. Осы жылдар аралығында қазақ автономиялы
республикасы Халық ... ... ... ... Мемлекеттік
терминология комиссиясы (қысқаша Мемтерминком) құрылды, оның ... ... ... Құдайберген Жұбанов сайланды. Сонымен ... ... ... ... ... Атап өтсек, 1931 жылы шыққан
"Атаулар сездігі", 1942 жылы Р.Мұсабаев, ... ... ... " ... әскери сөздігін" атауға болады, 1948-50
жылдары ... ... пен ... ... ... ... ... сөздігі" жарық көрді Профессор
Ө.Айтбайұлының «Қазақ ... атты ... "Бұл ... ...... ... мен орыс ... тілімізге
түпнұсқадағы пішінін бұзбай, сол қалпында қабылдау болатын... Алфавитімізге
тіл табиғатына тән емес дыбыстар ... ... ... пен ... Емле ... осы ... түзілді. Бұл жылдардың ұлттық лексиканы
дамытуға қосқан үлесі шамалы", - деп тұжырымдайды [37].
Дегенмен, осы ... ... ... ... еткен, қазақ
терминологиясын дамытып, өз үлестерін ... ... атап ... ... ... ... ғұлама-тілші, терминолог Құдайберген Жұбанов,
профессор Сәрсен Аманжолов, ғалым Сейіл Жиенбаев тағы басқалар.
Қазақ тіл білімі қалыптасуының алғашқы ... ... ... ... ... түсіруге" ат салысып, теориялық
негізінің қалануында өзіндік ғылыми ... ... ... жұмыс атқарды.
қалдырды. Ғалымның ғылыми еңбектері мен ой-пікірлері ... тіл ... ... ... негіз болды.
Қазақ тілінің зерттелуі жайында профессор Қ.Жұбанов: "Қазақ тілі — ... ... ... ... тексеріліп, ғылым тезіне түспеген тіл. Қазақ тілін
алғаш зерттегендер Н.И.Ильминский, ... ... ... ... ... ... профессор Е.Д.Поливанов,
т.б. болатын-ды" - деп жазды. Қазақ ғалымдарынан қазақ ... ... ... деп ... ... пен ... Байтұрсынұлын атайды.
Қазақ тіл білімінің негізін қалаған А.Байтұрсынұлы мен Қ.Жұбанұлы
жайындағы бір пайымдауында академик Ә.Қайдаров былай дейді: "XX ... ... ескі мен ... ... ... ... ... маңдайына үркердей шоғырланған бір топ ғұлама-ғалымдардың арасында
жарқырап ... ... ... бірі — ... ... ... Енді ... қалың жұртшылық өлгені тіріліп, өшкені жанып, сол ... ... ... ... ... ... ... болып
жүз көріскен профессор Қ.Жұбанұлы есімі еді. Сол ағалардың қоғамдағы орнын
анықтауда маңызды коғамдық ой-талғамды қажет етеді.
1933 жылы құрылған ... ... ... ... ... ... Қ.Жұбанұлы қазақ терминология ғылымының
іргетасының берік қалануына ат ... Күні ... ... еңбектерден Қ.Жұбанов зерттеулерінің ... ... ... ... әлі ... дейін өз
маңыздылығын жоймағанын байқаймыз.
Профессор Қ.Жұбанов қазақтың тілтану білімінде терминологияны тұңғыш
рет ғылыми-теориялық деңгейде зерделеген ... ... ... ... да ... тілі дыбыс
жүйесінің жекелеген мәселелеріне байланысты ғылыми тұрғыда ... ... ... емес еді. Ол ... ... ізденістер ішінде қазақ
тілінің дыбыс жүйесін сингармофонологиялық ... ... ... ... ... ... ... "к, қ, ғ, г - дыбыстарын тілдің көмейге соққан салдырынан
пайда болады. Сондықтан бұл төртеуін ... ... ... - ... ... ... Қ.Жұбанұлы алты топқа бөледі және ... ... ... ... ... ... ... тұйық, бітеу деп бөліп, буындар терминін жасады. ... ... ... ... ... ол ... бітеу" деп ат қойыңдар: буын
аяғы буыншы әріпке тірелсе, ол буынға "ашық" деп қойыңдар; буын буыншыдан
басқа ... ... ол ... ... деп ат ... » ... [40,343].
Ал Қ.Жұбанұлы жалаң буын, жеңіл тұйық буын, жеңіл бітеу ... ауыр ... ауыр ... буын ... ... ... ... Қ.Жұбанұлы ғалым
жасаған терминді әрі қарай жетілдіріп, жаңа терминдер ... ... ... ... ... ... өзіне дейінгі терминдерді жетілдіріп қана қоймай, оны
түрлі ерекшеліктеріне қарай топтап, ... ... ... де ... таба ... ... ... дауысты, қосынды дауысты, келте дауысты,
жуан дауыстыу езу дауыстылары, үнді дауыссыз, уздікті дауыссыз, ... тіс ... ерін ... ... ... жуысыңқы
дауыссыз, сөз екпіні, дауыс сазы, дыбыстау аппараты, өрлеме дифтонг, қалама
дифтонг, тұйық буын, ауыр тұйық ... ... ... ... кірігуі,
ұмтыла үндесу, кішкене тіл, ... ... ... ... Осы аталған терминдер қазіргі ... ... да, ... ... термин, енді бірі негізгі терминнің
варианты ретінде жарыса қолданылып, біразы теориялық мәселелерді тұжырымдау
барысында қосымша анықтама ретінде ... атап ... ... ... ... ... дейінгі
зерттеушілерден бір ерекшелігі — оның еңбектерінде батыс лингвистикасындағы
терминдердің актив ... ... ... ... тіліне қатысты
еңбектері орыс тілінде жазылғанын білеміз, ал ана ... шет ... ... ... арқылы Қ.Жұбанұлы ұлттық терминологияның
дамуына үлес қосты. ... ... ... ... ... ... тілі ... байытып қана қойған жоқ, сонымен
бірге, ғылыми-теориялық деңгейін көтергені ... ... ... ... - ... ... ... қатысты терминдерге байланысты. Мәселен, бұрынғы "қос сөз" терминін
ғалым "қосар сөз" деп ... ... ... ... ол "қос" деген
сөздің түпкі мағынасына орай түсіндіреді. Ғалым қос және ... ... ... ... ... қайсысы ылайықты екенін дәлелдейді. "Жаңа
грамматикада" сөзді қосарлап айту тәсілі түбірге қосымша жалғаған ... сөз ... ... бір ... деп ... ... ... сөздердің жалпылағыш қос сөздер (төсек-орын, аяқ-табақ) және
жалқылағыш қос сөздер (белбеу, бет ... деп ... ... ... ... сөздер қатарына біріккен сөз бен сөз ... ... ... ... ... ... ... сөздер қатарына
енгізіп, бет орамал сөзін синтаксистік амалдар қатарына қосады.
Кіріккен сөздер — заңсыз қосынды, қосар ... - ... ... ... қосар сөздерді түрліше терминдермен былайша жіктейді:
1. Теңдес қосар.
2. Сөздес қосар.
3. Матаулы қосар.
4. Тіркеулі қосар.
5. Қосақты қосар.
1.4 XX ... ... ... ... қамтитын
кезеңі
Бұл жылдары мемлекеттік терминология комиссиясының өнімді жұмыс
істеп, қазақ тілі терминология мәселелері жан-жақты шешімін тауып жүріп
жатты.
Қазақ тілі ... ... ... тағы бір ... 1955 ... ... ... жатады. Оған біріншіден, калың
жұртшылықтың өскелең талабы, ... ... ... ... ... информация құралдарының дами түсуі түрткі болса, екіншіден,
терминология мәселелерінің ғылыми тұрғыдан зерттеле бастауы, ... ... ... ... ... мұқтаждығы,
терминология мәселесіне бүкіл мамандардың ... ... ... ... ... 1956 жылы Тіл мен әдебиет институтының
құрамында Терминология ... ... ... - ... еді деп ... ... Қайдаров.
Академик Н.Сауранбаев субъектінің қимыл-әрекетке қатынасын рай
категориясына тән деп ... ... төрт ... мынадай терминдік
атаулармен береді:
1) Бұйрық рай;
2) шартты рай;
3) ашық рай;
4) қалау рай.
Ал кейінгі оқулықтарында осы аталған ... оның ... ... ... ... ... ... П.М.Мелиоранский де қазақ тіліндегі
райларды дәл осылай жіктейді.
1.5 XX ғасырдың 1980-2000 жылдар ... ... XX ... ... ... ... жатқызуға болады. Осы
жылдарда болған әртүрлі қоғамдық өзгерістер қазақ ... ... зор ... ... ... осы жылдарда болған әртүрлі қоғамдық өзгерістерді
қарастыра келе, оның өзін үш ... ... ...... атанып, тарихқа енген Брежнев заманы, екіншісі - ... ... - ... ... ... Тәуелсіз мемлекеттер достастығының пайда
болған заманына сәйкес туындаған тіл қозғалысы... Әсіресе қайта құру мен
тәуелсіздік туы ... ... ... ... ... ... оның
ішінде қазақ, терминологиясының қалыптасуы мен дамуына жасаған ықпалы ұшан-
теңіз. Аталған құбылыстың әрқайсысының ... ... ... ізі бар"
[37,65].
1989 жылы 21 қыркүйекте "Тіл туралы Заң" қабылданғаннан бері 12 ... ... ... ... ... ... тілі - ... тілі
боп жарияланды, 1997 жылы 11 шілдеде "Тіл ... ... ... ... Осы ... қазақ тілінің мемлекеттік тілі ретіндегі мәртебесін
өсіру және жан-жақты дамыту ... ... ... жылы ... елі егемендігін алғаннан кейін мемлекетте ... ... ... бірі ... Компартиясы Орталық
Комитетінің "Мағжан ... ... ... Жүсіпбек Аймауытовтың творчестволық
мұрасы туралы" қаулысы республиканың рухани өміріндегі үлкен
маңызды ... ... Ол ... "Жазықсыз жазаға ұшырап,
республикада отызыншы жылдары орын алған зорлық-
зомбылыктың, социалисттік заңдылықты бұзудың құрбаны болған,
аса көрнекті қазақ ақыны Мағжан Жұмабаевтың ірі ... ... ... ... ... ... ... қазақ романының негізін салушылардың
бірі, белгілі лингвист, ақын-аудармашы Жүсіпбек Аймауытовтың
творчестволық мұрасын зерттеген комиссияның жұмыс
қорытындыларын қарай келіп, Қазақстан ... ... ... ... ... ... және ... қоғамдық-саяси, ғылыми-педагогикалық
және әдеби қызметі туралы тарихи шындықты толық көлемде қалпына келтіру,
олардың жеке ... ... ... ... мен ... сын тұрғыдан зерделеу жөніндегі тұжырымдарымен келісті...
Сонымен қатар, осы ... ... ... мен ... бір ... ақтау туралы қаулы қабылдады. Терминжасам процесінің жандана
түсуіне мұның үлкен әсері болды.
Терминология мәселесіне тілші ғалымдармен қатар салалық мамандар ... ... ... ... ... ...... болып жатқан
заңды құбылыс. Оның лингвистикалық та, экстралингвистикалық та себептері
жетерлік. Біздің ойымызша, сол себептердің бірі - ... ... ... ... сол ... кіретін республикалардың
саяси-экономикалық, рухани өміріне үлкен өзгерістер әкелді ... ... ... қолы ... ... тілді Мемлекеттік тіл
мәртебесіне ие ... сол ... ... ... ... ... ете ... жылдарда термин шығармашылығы жаңа кезеңге аяқ басты. Ғылым мен
техниканың әртүрлі салаларында қазақ ... ішкі ... ... ... жасаланып, орыс тіліндегі қалпын сақтаған ... ... ... ... ... ... Осы жаңа ... талаптарға жауап беретін сәттісі де, ... ... ... сәтсіз жасалғандары кездеседі.
Осыған байланысты тілшілер мен салалық мамандар термин ... ... әр ... баға ... ... Ш. ... айтылып журген
пікірлерді екі топқа бөліп қарастырады: "Біріншісі, деп ... ол - ... өз ... ... ... ... ондай мүмкіндік болмаған
жағдайда шет ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне үйлестіре қабылдау қажет... Екіншісі - термин
шығармашылығында пуризм етек алып отыр, сондықтан оған жол ... ... ... ... ... ... шет тілдерінен
термин қабылдауға шек қоймау керек деген пікір".
Соңғы ... ... ... ... және жеке тіл ... ... ... зерттеулерге сүйенсек жоғарыда
аталған бірінші ойды ғылыми негізі берік ... ... ... ... ... ... бойынша сөздіктер мен тілашарлардың,
оқулықтардың шыға ... ... ... Бірақ та әлі де болса атауларды
өз ана тілінде беруде, бірізділік, жүйелілік принциптерінің жетіспейтіндгі
байқалады.
Қазіргі көптеген ... ... ... Б.Қалиев,
З.Ахметов, Р.Сыздықова, Ш.Құрманбайұлы, А.Аманжолов, Т.Сайранбаев, т.с.с
ұлттық терминологияны қалыптастырудың принциптерін айқындау барысында еңбек
етіп келеді. Осы ... ... ... ... ... ... де бар.
Олар:
Ә.Қайдаров «Қазақ терминологиясына жаңаша ... (1993), ... ... ... (1988), ... ... ... мен қалыптасуы" (1988), «Қазақ сөзі» (1997), Ә.Қайдаров, Ө.Айтбайұлы
"Тіл майданы (2000), Ш.Құрманбайұлы "Орысша-қазақша және ... ... (1996), ... ... ... ... (1988), А.Алдашева «Аударматану: лингвистикалық және
лингвомәдени мәселелер» (1998), Р.Сыздықова ... ... ... тарихы"
(1993), "Ахмет Байтұрсынов" (1990), А.Салқынбай, Е.Абақан "Лингвистикалық
түсіндірме сөздік" (1998), Ш.Құрманбайұлы «Қазақ лексикасының терминденуі»
(1998), ... ... ... ... сөздігі
(1998), Т.Сайранбаев ... сөз ... ... // ... ... ... 1986 т.б.
Қазір қазақ терминологиясының жаңа принциптерін белгілеу ... ... әр ... ... ... ... сақталады. Сондықтан біздің
алдымызға қойған мақсатымыз ... ... ... ... қайсы бір тұстарды жалпы филологиялық терминдерді тілге тиек ете
отырып олардың кезеңіне ылайықты ... сөз ету ... ... ... өнімді жұмыс істей бастауы, ... ... ... ... соғыстан кейінгі кезеңге жатады.
Осы жылдары тарих, лингвистика, заң, ... ... ... саласында
қолданылып жүрген әр түрлі терминді реттеуге белсене қатысқан ғалымдарымыз
болды. Мәселен, 1948 және 1950 ... ... пен ... екі ... ... ... терминологиялық
сөздік" жарық көрді. Ғылыми-зерттеу орталығы ... 1956 жылы Тіл ... ... құрамында Терминология бөлімі ашылды. 1959 бен 1962
жылдар аралығында 24 ... ... ... ... ... та, бұл
сөздіктердің бәрі бірдей Терминком мәжілісінде бекітілген жоқ.
Кейінгі он-он бес жыл уақыт аралығында ... ... 3 ... терминсөз бар екен. Бұл ... әлі де ... ... ... аз ... Мәселен, Мемтерминком тарапынан қабылданып,
заңдастырылған терминдер мен номенклатуралық атауларды ... әлі ... ... жоқ ... ... болады. 2000 жылы шыққан 31
томдық ... ... ... сөздікке" және жалпы
қазақ терминологиясына байланысты даулы мәселелер әлі де жетерлік...
2 ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ТЕРМИНДЕРДІ АУДАРУДАҒЫ ӘДІСТЕР МЕН ТЕРМИНДІК
ЭЛЕМЕНТТЕРДІҢ ... ... ... ... тобының қалыптасуы мен жасалу жолдары
Термин тузу ісінде неғұрлым аз қателесіп, тіл табиғатына қайшы немесе
қарсы әрекет жасалмас ушін ... ... тузу ... оның өз ... ... ... ... назарда ұстап отыру шарт. Бұл реттегі әрекет
қандай да болмасын бөгде, тілден тыс себептер ... ... ... сөз
тудыру дәстурі арқылы жасалып, олар уакытқа сай ... ... ... ... тым ... ... ... Осы себептен термин түзудің әр
кезеңінде біз оның тарихына назар аударып, талдап, таразылап отырамыз.
Ғылым тусініктері атауының термин ... ... ... ... ... ... бөлек қарастырылуы бір кезде қатардағы кәсіп түрі ғана ... ... рөлі ... ... ... ... жүргізу дәуірінен
бастау алады және Батыс Еуропа елдері тілдерінің латын тілімен тайталасып,
толыққанды ... тіл ... ... ... ... ... ... және ғылыми баяндау дәстурінің туып-орнығуы, оның ерекшеліктері
Р.Будагов, В.Виноградов, Л.Ольшки, ... ... ... ... сөзінің бүгінгі куні біз қолданып жүрген мағынасы — ... ... ... ... ... аты және жай ғана аты ... Ол —
аталушы нәрсенің тіл арқылы қоғамда ... ... ... ... ... ... етеді. "Адам, өзіңді таны" ұранына сай
ғылымның басты мақсаты мен дамуының қозғаушы күші — ... ... және өзі ... ... ... ... кеңейіп, өзін рухани күшейту
ниеті болса, термин осы мақсатты жүзеге асыруда ғылымның ... ... ... Адамзат ғылым тауып, біліміне білім қосып, соған сәйкес
термин арқылы ... де ... ... отырады. Сөйтіп, ғылым
дамуы барысында ойдан ой туатыны ... ... сөз ... бойы ... ... дамып, атадан мұра боп қалған сөздер
қорымызды кұрап, толықтырады.
Алайда о баста ... ... ... ... ... тарих талабында адамдардың ғылыми емес мақсаттарын жүзеге асырарлық,
саясат кұралына да айналып ... ... ... күні ... ... ... ... одағындағы ұлттарды орыстандыру саясатының ең шешуші
тетіктерінің бірі ... ... ... ... ... ... коғамдық өмірдің барлық саласында кең ... ... ... ... ... ... сөзімізге сай санамыз да
өзгеріп бітті деп айта алмаймыз. Әрі ол ... ... ... ... ... шетел сөздеріне қызығушылығынан арылып, ана тіліне
бүгінгі күн талабымен ғана емес, келешек ... тілі деп ... ... ... қиын да ... ... қонатын, алысты көздейтін шешім қабылдап,
оны жуйелі түрде жүзеге ... ... ... ... тілі ... ... коюы ел билеушілері, ақсүйектер және
дін иелері үшін де қолайлы болды. Олар бұл ... ... ... ... жай халықтан оқшаулығын қамтамасыз ету ... Бұл ... ... "Еще со ... ... правящая
верхушка феодалов и духовенства, используя опыт науки, ... ... ... ... и Рима, вводила греческий и ... язык для тех форм ... где эта ... ... не ... туда ... ... и тем более "черн""
деген еді.
Сондай-ақ, ғылыми ... ... өз ... ... өзгеден білімін
асыра көрсетуге тырысушылық, ниеті де ғалымдардың өз отандарында-ақ, ... ... ... ... ... ... латын тілінің
колданылу аясын кеңейте, ғылыми омірін ұзарта түсті. ... ... ... кең ... ... — олар сол ... халық
жазушылары сынының басты объектілерінің бірі болды.
Алайда латын тілінің ... ... ... ... ... ХVI ... тілдері аз жақсылар сөйлейтін ғылым және ұлттық тілге негізделген
халық тілі болып ... ... ... ... екі ұдайылык, (дуализм)
пайда болды әрі бұл жіктелу ... ... ... тусіп, қоғам, халык,
қайраткерлерін алаңдата бастады. Сондай-ақ, бұл кезеңде Еуропа халықтарының
ұлттык, ... ... ана ... ұлт ... деген көзқарастары күрт
өзгерген еді. Осы жайттар Еуропада үш ғасырдан ... ... ... ... ... ... бір ... әлі де жалғасып отырған ұлттық тілді
дәріптеу, мазмұндык, дамыту, латын тілін ығыстыру науқанының ... ... ... ... ... бұл ... ... 1539-жылы
О.Котрен француз тілін елдегі бірден-бір мемлекеттік тіл деп ... ... ... ... ... ... және басқа да ұлттар мен ұлыстар
ғалымдары мен жазушылары ұлт тілін ... және ... ... жар салып,
оны жүзеге асырудың алуан турлі жобаларын ... оны ... ... ... ... ... ХVII ... ортасына таман француз
тілі сөздігін жасап, грамматикасын қалыптастыру мақсатында ... ... ...... ... мақсаты мен міндеттері
тіл майданындағы күрестің етек ... ... ... ... ... кеңейе
берді. Ұлттык, тілдің шын мәніндегі мемлекеттілігін қамтамасыз етуді және
елде ... ... ... ... салуды жалау етіп ұстаған ғылым және
қоғам қайраткерлері ана тілдерінің толыққанды, өмірдің барлық, ... бай тіл ... үшін ... тер ... Әрі олар бұл істі екі-үш
ғасыр бойы "эстафета" таяқшасындай бірінен-бірі алып, жалғастырып отырды.
Әрқайсысы ... ... өз ... омірге енгізіп, үлгі көрсетті.
Мәселен, Францияда тіл мамандары Малреб, Мегре, ... ... ... ... ... ... грамматикалық, тұрғыдан зерттеп-
дамытудың ғылыми негіздерін дайындаса, жазушылар — Дюбелле, Брюно, ... тіл ... өз ... ... етіп әрі тілді тікелей және
айшықтай қолданған екен. Ал тілі латынша шыққан Монтень 47 ... ... атты екі ... ... ... ... Мэм өз ... тілінде жазып, олардың алғысөзінде «егер менің жазғандарым ... ... ... ... ... ескертіңіздер» деп ескертіп
қоятын болыпты.
Осындай ұзак, уақыттық күрестен соң Батыс Еуропа ... ... ... ... ... ... ... жанталасқанымен, мыңдаған
латын-грек сөздерінің ғылым тіліне өтіп кетуіне тосқауыл қоя алмады. ... ... де ... ... ... ... Тек олар бұл жайдан
дұрыс сабақ алып, өздерінің өзге елдерді отарлау, өз мәдениеттерін ... бұл ... ... ... ... қолдана білді. Б.Қалиулы
сөзімен айтсақ, "өндірісі, техникасы, мәдениеті дамыған ... ... ... ... төл ... ... ... тырысты".
Соның нәтижесінде Батыс Еуропадағы іргелі елдер тілі ... ... ... ... ағылшын, ... ... ... т.б.
тілдерде сөйлейтін адамдар саны олардың табиғи колданушылары санынан ең
кемінде ... есе ... ... ... ... болса ғылым жетістіктерінің "жетелеуімен" Еуропаға
отар емес елдердің өзіне де өте ... ... ... ... ... ... бәрін бойына сыйдырған тіл — орыс тілі. Әрине, орыс
тілілнің еуропалануы кеңестік дәуірдегі ұлт ... ... ... ... күшімен жургізілген жоқ. Ол табиғи жолмен,
объективтік сипатты шарттар негізінде жүзеге асты. Мысалы, ... ... мен ... -білім, мәдениет салалары тетігін ұстаушылардың бәрі
дерлік еуропалықтар болды. Олар кандай да саясат пен ... ... ... ... ... өздеріне қолайлылыгы бойынша өз тілдерінде,
өз тілдері сөздерін қолдана жазуды жалғастыра берді. Ол ... ... орыс ... ... және ... ... орыс ... дәріс оқып,
еңбек жазуға мүдделі жан болмаған да еді. Еуропа текті орыс билеуші табы
мен зиялы ... ... ... орыс ... аударылуына тек ақсүйектік
пиғылмен, өз артықшылықтарын сақтау ниетімен ғана ... ... ... ... ... — олар үшін орыс ... ... қалыптастырып, дамытудың түкке
керегі жоқ болатын. Олар орыс халқына, тіліне жат көзбен карады және солай
болуы тиіс те еді. Егер ... ... ... Даль сияқты орыс ұлтының
өкілдері отырса, ерте ме, кеш пе ю басқаша бағыт алған болар еді. ... ... ХVI ... дәл осы ғылым тілін таңдау кажеттігі
туғанда Франция, баска да Еуропа елдері ғалымдары көп кідірмей-ақ ана ... ... ... ... ұлт ... ... және өз ... қойған еді.
Екіншіден, ұлты орыс ақсуйектер мен оқығандардың өзі Еуропа тілдерінде,
әсіресе француз тілінде сөйлеуге әуес ... ... орыс ... ... та оны еуропалык,тарша айтуға умтылысты. Әрине, еуропалықтар бұл
жайға, яғни өз ... орыс ... ... ... қарап,
мүддесіздік танытты деу аңғырттык, болады. өзінің ділін, дінің, ... ... ... ... ... ... ... те,
қоғам да болмайды.
Ал үшінші себеп — өркениеттік даму деңгейі бойынша Россияның әлдеқайда
артта қалуы және ... ... ... ... ел ... ... ... ХVI ғасырда Батыс Еуропа елдері басынан өткерген бөгде
тіл үстемдіктерінің белгілері ХVII-ХVIII ғасырларда орыс тілінен де ... Бұл ... ... ... ... ... да ылғи ... айтылатын болды. Әрбір маман ғылымда, техника ... ... ... жене ... ... ... көп ... Бұлар карапайым
бұқара халыққа мүлдем түсініксіз еді" деп ... ... ... рет орыс тілінде дәріс ... Бұл ... ... ... әсерінен орыстың ғылым тілі, одан барып жалпы жазба
тіл бір ізге түсіп, реттелмеуінен зардап ... ... орыс ... ... сепкендей болды. Мысалы, "Когда-нибудь должно же и в слух
сказать, что ... ... язык ... у нас еще в диком
состоянии" деп жабыкдан ... ... өз ... ... ... ... онда бұрын ырыққа көнбей келген ғылым атауларын орысша
сейлете бастауына үлкен сенім артып, ... шет ... ... ... еді. Бақытымызға Ломоносов шықты" ... ... ... ... "Мы должны жить своею самобытною жизнью и внести свое
самобытное в общечеловеческое. Зачем нам все ... за ... и ... ... ... ... М.Ломоносовтың ғылым түсініктерін орыс
сөздерімен бере бастауына колдау ... ... Я. К. ... ... жене ... ... мы обязаны, ...воскресением
нашего языка при Ломоносове, а без того он сделался бы не тем ... смею ... ... в ... ... но грубым, не ловким,
подлым наречием, пестрее английского и польского" деп жазған П.А.Катенин
сияқты көптеген есімдерді атауға болады.
Алайда Ломоносов ... ... ... ... ... ... еніп жатқан кірме терминдерге тосқауыл жасап, олардың орысша
баламаларын тауып, тіркей қоюга шамалары ... еді. ... ... ... ... — ұлты ... Италияда — ұлты италиялық қоғам
қайраткерлерінің бәрі білек сыбанып қатысты. ... ... ... ... ... ... келтірер өзге ұлт өкілдері болған
жок, және бұл науқан басынан ... ... ... ... ... ... ... латын тілін ұлттың ғылымнан, тілден ығыстыру ушін
екі-үш ғасырдан астам уакыт кетеді. Ал мемлекетик және әлеуметікк басқару,
атқару орындарында бұрын да және әлі ... орыс ... ... ... ... ... ... болып, табанды күрес жургізуі мүмкін ... Әрі бұл ... орыс ... ... ... ешқашан пайда
болмайтындай болып орнықты. Сондықтан орыс тілінің ... ... ... да ... ... ... сипат алып, орыс ғалымдары бұған
мойынсұнуға мәжбүр болды. Ал бұған қарсы ... ... ... және ... адмирал Шишков сиякты, пурист деген атақ алып
тынғаны болмаса, алысқа бара алмады. ... бұл ... ... ... ... ... аталмады да және орыс термин түзу
тарихында "Даль өзінің ... ... ... ... ... ... ... бұдан былай орыс тілінің батыс "қақпасы" ... ... да, орыс ... тілінің мүшкіл халі бұрынғысынша жалғаса берді.
Лексикалық құрамы бейтаныс, жат ... ... күн ... "байып" отырған
тілді жай халық түгіл жазушы-ғалымдардың 031 ... өз ... етіп ... ... ... ... бұдан көп кейін де "Как
еще беден русский язык для выражения предметов науки" деуіне тура ... орыс ... ... терминнің ағылшын, неміс, француз, латын-грек
т.б. тілдер негізінде жасалған үлгілердің бәрі дерлік өтіп, ... ... ... тілдері ғылыми-техникалық терминдерінің коллекциясына айналып
отыр. А.Байтұрсынұлының сол кездеп орыс ... это ... ... язык деп ... да ... ... Сол ... бұл тілді
бөгде, басы артық элементтерден тазалап, реттемек түгіл оның бұдан былай да
шұбарлана беруіне тоқтау салудың 031 ... ... көзі ... ... ... ... бұл үрдісті онан ары жалғастырып, оның ... ... да ... ... ... және қолдап отырды.
Сөйтіп, ғылыми терминнің аталмыш, саяси миссиясы орыс тілімен шектеліп
қалмай, тағдыры ... ... ... ... ... да ... ... де Орта Азияға, түркі тілдеріне өте бастады. Істің
бұлай бағыт алуын жаңа кұрылған кеңес империясындағы аз, ... ... ... күрт күшюімен түсіндіруге болады және бұл саяси
науқанда тіл мен терминге үлкен ... ... Ал бұл — ... ... ... ... мен ... орыстандыруда таптырмайтын жол еді.
Осылайша тіл, термин мәселелері әдебиетшілер мен тіл ... ... ... пен партия назарындағы өзекті меселелер қатарына кірді және
сонау 20-жылдардан бастап-ақ бұл тақырыпта одактық ... ... ... ... әр ... ... ... терминдер
түзу ісінің барысы қадағаланып, даму бағыттары реттеліп отырды. Термин
мәселесі бойынша кеңес үкіметінде жүргізілген ... ... бәрі ... ... ... әрбір сала атауларын орыс тілі негізінде
стандарттау істерін ақтауға, құптауға, жүйелеуге ... ... ... ... ... саясат Лениннің "Целью социализма является не только
уничтожение раздробленности человечества на мелкие ... и ... ... не ... сближение наций, но и слияние их",
Сталиннің ұлттар мәдениетін ... ... ... айта ... ... условия для слияния их в одну общую культуру с одним общим
языком" дегендей тұжырымдарынан бастау ... ... ... ... ... ... ұлт тілін, терминін қалыптастыруға, дамытуға қатысты
ұлт, ұлттық тіл мүддесі тұрғысынан айткан пікірлері ... ... ... ... ... ... барысында табиғи түрде өткен және
туркі тілдеріне сіңіп кеткен араб, парсы тілдері ... ... өмір ... ... мұғалім, мектеп, штап, ғылым, ғалым т.б.
сөздер, казақ тілі құралдары негізінде жаңадан жасалып жатқан сөздер жұртқа
түсініксіз деп ... олар ... ... ... ... Тілдік қолданысқа сіңіп кеткен араб сөздерін қорғаушылар —
панисламист, ал терминнің ... ... оның ... ... туркі
тілдері негізінде жасауды ұсынушылар — пурист, ... ... ... ... ... тап ... ... сыналып жатты.
2.2 Терминдерді аударудағы олардың жай сөзден бөліну, ерекшелену
себептері
Жазба ... және ... ... ... ретінде қарағанға
дейінгі барлық сөздер тобы және осы ... ... ... ... ... жатқан жаңа сөздер, соның ішінде кірме сөздер есіту, ... ... ... ... түсіп келді. Ал лексикалық қор толығуының,
тілдегі неологизмдердің ... ... ... ғылыми атаулар, керісінше,
әуелі қағаз жүзінде тізіліп, онан соң ... ... ... ... көпшілік
қолданысына түсетіні белгілі. Бұл -терминдік сөздер тілге стихиялы ... ... ... ... ... ... әрбір сөз мағынасы мен
тұлғасының дұрыс-бұрыстығын анықтау, нақтылау арқылы, белгіленген мақсат
пен жүйеге ... ... ... ... ... сөз. Мұны ... ... сөздер тобынан басты айырмасының бірі десек болады.
Ал терминнің тілдегі басқа сөздер тобынан бөлектеп, мағыналық ... ... сөз ... ... оны ... саналы түрде жасау ісі еңбек
бөлінісімен, ғылымның жеке-дара ... ... ... ... ... ... түрі ретіндегі арнайылығынан да (специфичность) маңызды, басты
қасиеті — жаңалығы, жаңа ... жай ғана атап ... оның ... ... үшін пайда болатындығы. Яғни қатынастың ғана емес, танымдық та сипатты
болуы. Кез келген коғам және ... ... ... ... міндетті түрде
үздіксіз дамумен, эволюциялық козғалыспен сипатталатындықтан, қай кезде де
жаңа, жаңарақ түсініктер ... ... тіл де ... ... лайық атап,
сөздік кұрамын түрлендіріп келгені ақиқат. Яғни ... ... ... сөз
тудыру — тілдің төл қасиеті және әрбір сөз жаңадан пайда болған ... ... ... ... оны ... тұрғыда сипаттаушы
қызмет атқарып, уақыт өте ұғымдық қырлары ашылып, жатталып, катардағы ... ... ... ... ... ... сөздерден айырмасы оның мағына ауқымының
шегін көрсетерлік ... ... ... ... ... ... ... емес, белгілі бір саладағы кәсіби әрекет ... ... ... оның атауына қандай ой, не мағына жүктелгенін
арнайы ... ... ... жок,. Ал жай ... ... Осы кундерге дейін берілмей келді. Себебі ол ... ... Оның ... не ... ... ... ... Екіншіден, сөздің тарихи тұрғыдағы және қолданыс барысында
туып-көрінуі мүмкін барлық мағынасына түсіндірме бере беру де мумкін ... Ол ... сөз ... ... ... тек субъектісі болып, адам,
коғам "колымен", бірақ ... ... пен ... шешімнен тыс
жасалатындықтан, қатардағы құралдардың бірі ғана ... ... ... ... ... ... ... болған да жоқ. Сондай-
ақ о баста терминнің көбі тілдегі ... ... ... ... ... тәсілмен жасалғандықтан, сөздің кәдуілгі (лексический) ... ... ... айырымын көрсету, жұрттың ол сөзді бастапқы
мағынасында ғана қабылдап, шатаспауы ушін сол ... ... оны ... ... ... шекара жүргізудің үшінші қажеттігі туған.
Айта кету керек, жаңа, күрделілеу, өзгешелеу ұғымды ... ... ... сөз ... ... атай салу — бар ... ұғым табиғатына лайық жаңа сөз жасаудан гөрі анағұрлым жеңіл
тәсіл болғанымен, ... ... әр ... ... ... және арнайы
түсіндірмені қажет етіп, ойға салмақ түсіреді.
Ал терминнің ғылым ... ... ... ой ... ... ... енуі ... оны арнайы түсіндірудің төртінші
қажеттігі туды десек болады. Айталық, ана тілінде сөйлейтін жұрттың ондағы
сөздерді біреуі — ... ...... ... өз ... білері, керек
етсе, көп қиындықсыз тереңірек те біле ... ... Ал ... ... ... не ... ... ана тіліндегі сөздер құсап, ... ... ... оны ... та ... алмайсыз. Яғни термин
ғылыми ұғымның басқа сөздік белгіге "ауыстыруға ... ... ... ... ... енгізілгенде оны түсіндіру сөзсіз
қажеттілікке айналады және бұл ... енді ... оны ... ... ... шала ... ... ол сөздің тіпті де
белгісіздігінен туады.
Оның үстіне, шетелдік сөздерді, халықаралық ... ... ... ... ... ... өзі арнайы түсіндірмесіз мүмкін
болмас еді. Термин жасаушы сала мамандары тарапынан жиі ... ... ... тілі мен ... ... ... "бұл ... "бұл орыс сөзі
емес, шетел сөзі, ғылым сөзі, латын-грек ... ... сөз", ... ... ... ұғым ... бере ... дейтін стереотиптік түсініктер
де басқа тілдерге аударылмай алынуы ушін ... тіл ... ... ғылым жүйесіне ғана тән таңба етіп көрсету, осы ... ... ... нәтижесі әрі терминнің жай сөзден бөліне қаралуының тағы ... ... ... Не ... білдірерін түсіндіріп, оны арнайы жазып,
насихаттау, ... ... кез ... ... екінші бір тілге енгізіп жіберу
мумкін нәрсе. Әрине, бұл үшін ол сөздің берер мағынасы жаңа, маңызды, басқа
сөзбен беріле ... ... ... солай түсіндірілуі керек. өйткені
диалектикалық ... ... кез ... дамыған тілге онда бар сөзді,
ұғымды тілден тыс пәрмен болмаса, сырттан енгізу, жоқ жерден табу мүмкін
емес. ... ... ... ... ... өзін оның ... ... жай сөздерден артықшылығындай түсіндіру жайлары жоқ емес. ... ... ... ... арқылы ғана түсінікті бола алуы — оның сөздік
табиғатын толық жоққа шығаратын, үлкен кемшілік ... ... ... ... ... ... бірақ ол түсіндірме оның мағынасының
қандай екенін хабарлау үшін ... ... ... ... ... табиғаты,
дәлдігі туралы айтыс, қосымша сұрақ туғанда "төреші" болу үшін жасалады.
2.3 ... ... ... ... өздігінен пайда болу
жайы
Талдау мақсатына, негізге алған басты ... ... қай ... ... ... тілдерде термин жасау тарихы әрқалай қаралуы мумкін.
Көптеген зерттеулерде ұлттық тілдерде терминнің пайда болуы саяси-
элеуметтік өміріміздің бір ... ... ... ... ... ... оған дейінгі, кейінгі болып жіктелетіні де
мәлім және мұның негізі де жоқ ... ... бұл жайт ... бірінде — екі, бірінде — үш кезеңге бөліне
қарастырылатынын, қарастырылғанын байқауға болады. Бұлардың ... ... ниет ... ... ...... терминдерді
аудармай алу дәстүрі орныққаны айтылады.
Алайда бұл зерттеулердің бәрінде де кез келген тілдегі термин ... оны ... ... жағдайымен ғана байланыстырыла қаралып, оған дейін
ол тілдерде "ғылыми ұғым атауы" деп аталмаса да, ... ... ... ... атауы болғаны, терминнің тілде табиғи түрде де пайда болып
келгендігі және бұл ... ... ... ... ... арнайы жасау
әрекетіне ұласқандығы назарға алынбайды. Нәтижесінде терминнің сөз, жаңа
сөз екендігі, ал жаңа сөз тудырып отыру кез ... ... төл ... ... ... ... мен практикада термин тілден тыс жасалатын,
ғылым дамуынан ғана туатын құбылыс-ау дейтіндей жаңсақ түсінік қалыптасты.
Қазақ тілінде ... ... ... және оның ... ... ... дейін бірнеше жұмыс жазылды /20/. Мысалы, Ө.Айтбаев жұмысының "Қазақ
тілінде термин ... ... ... атты ... ... термин қалыптастыру — бүгінгі күн талабы", "Қазақ тілінде термин
қалыптастырудағы Мемтерминкомның рөлі", ... ... ... ... қалыптастырудағы орны", "Терминология жумысының жандануы"
мәселелері қозғалған. Оларда қазақ тілі терминінің ... ... ... мен ... ... ... жұмыстарының,
мемлекет тарапынан жүргізілген жұмыстардың ықпалы, осы ... ... ... ... ... ... ... арнайы жасалу жайы бес
кезеңге бөліне қаралады.
Ал Ш.Құрманбайұлы жұмысының аттас тарауында ... ... ... ... "XX ғасырдың бас
кезіндегі қазақ лексикасының терминденуі", "Қазақтың
ғылыми терминологиясын қалыптастырудағы ... ... ... ... ... ... ... "Қазақ лексикасының
қазіргі кездегі терминденуі" мәселері қозғалады және мұның XIX ғасырдьң
екінші жартысы мен XX ... ... ... ... ... ... ... салт-дәстүр, әдет-ғұрыпқа, ... орта ... ... ... ... ... ... олардың сол тұста шыға бастаған түрлі мақала, кітапшаларда
қолданыла ... Абай ... ... ... ... термин сипатты жаңа сөздер болғаны сөз етіледі. Дегенмен мұнда да
әуелде бірнеше сөзбен сипаттай айтылатын түсініктердің атаулық сөзге ... ... ... оған не әсер ... ... сөз ... ізделіп,
іріктеліп, тұрақтайды және тұрақтады дегендей мәселелер қарастырылмайды.
Кез келген тіл тарихына көз салу оның дамуы екі ... ... ... тіл өз ... сан қырлы катынасы негізінде
стихиялы түрде дамып ... жазу тілі ... келе тіл ... ... ... ... ... Ғылым тарихының арнайы ғылыми зерттеу
орталықтары ашылып, ғылымды кәсіп етуші ғалымдар тобының ... ... ... бар ... ... адам адам болғалғы
замандардан бастау ... ... ... ... тарихы да тіл тарихына
сіңіп кеткен десек болады. Осы себепті біз термин тарихы ... ... оның ... сөз тудырудың, сөзді түрлендірудің тілдік тәсілдерінен,
халықтық дәстүрлерден бастау алатынын ескеріп, терминнің ... ... ... ... ... керек деп есептейміз.
Ал қазақ тілінде де термин сипатты, нақты мағыналы ... ... кең ... ... ... түрде жазыла бастауы он тоғызыншы
ғасырдың аяғы мен өткен ғасыр басында ерекше көрініс берді (сондай-ақ қазақ
тілінде жазу ... ... ... ... көп ... да ... Оның өзі сол тұста қазақ тілінде "Айқап", "Дала уалаятының
газеті", "Қазақ" сияқты ... ... ... оқу ... ... ... ... сөздіктер, іс қағаздары, басқа ... ... ... ... Бұл ... ... де ... сала атауларын тізіп, түгендеумен айналыспағанымен, жұрттың түрлі
мақала, еңбек жазуы барысында тілдің сөзжасамдық тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... түсіп, жаңа қарқынмен
дами бастады.
Әдетте, бір сөзбен айтыла қоюы киын ... ... бір ... ... ... ол ... жазуда қолдану, сипаттап жазу істері
үлкен ықпал етіп, ұғымды бір ... ... ... қажеттілігін
туғызады. Яғни қарастырушы ұғымды беру ушін ... ... ... ... ... және ұғым бір ізді, бірыңғай қабылдануы
ушін оны бір ғана сөзбен беру ... ... ... тілінде жазу тәжірибесі артып, әлеуметтік қарым-
қатынастың жаңа сатыға көтерілуі көптеген жаңа сөздер ... ... ... ... ... ... Ал бұл жайт кейінірек
А.Байтұрсынұлы бастаған қазақ оқымыстыларының түрлі ... ... сала ... ... сондайлық ізденістеріне негіз болды.
2.4 Термин жасаудағы жаңа үрдіс
Бүгінде қоғамдағы саяси-әлеуметтік ... сай ... ... қайта карап, түзетулер енгізіп жатқан тұста ... ... ... ... бірі ... ... Бұл туралы жазылып та жатыр. ... ... ... ... күрт ... ... ... етек
жаюы, пуристік, антипуристік көзқарастар пайда болғаны айтылады. Осы ... ... ... уақытқа созылып отырған аталмыш кызығушылық, термин
ісіндегі бұқаралық белсенділік ... ... ... ... ... не ... деген сурақтар туады. ... ... оң да, ... те ... бар. ... әрбір саласының өзінен
бірнешеуден сөздіктер ... ... және ... ... салаларын қамти,
топтаса да шығып жатқан сөздіктер бар. ... ... ... ... ... ... ... толық пайдалану керектігі туралы
қаншама айтылып, мұның өзі тұжырымдамада арнайы ... ... ... ... сөздіктер құрамындағы қазақшаланған терминдер үлесі бойынша
сонау 60-жылдар ... ... ... көп артыла қойған жоқ. Ең
бастысы, қандай терминдер, қаншасы қазақшалануы, ... ... ... ... мәселелердің өзі талданып, шешімін ... ... ... анық ... күн ... қойылмай да келеді. Ал қалай да орысша-
қазақша терминдік сөздіктер ... ... ... шетелдік сөзден
тұратын терминдер ұғымның басқаша айтуға болмайтын бірден-бір атауы деп
есептейтін және ... ... ... ... де ... ... негізгі қайталама қос сөздерден тұратын саны бар, сапасы жоқ
сөздіктер шығарудан ... ... ... ... ... сөздердің өзі
сөзбе-сөз, шұбалаңқы аударылып, олардың ішінде ... ... ... ... ... ... ... тізбегі
термин жасаушылардың біліктілігі мен көзқарасы өзгеріссіз қалуына орай әлі
де жалғасуда. Іс жүзінде қазақ тілі терминін ... ... ... ... — орыс ... қазақшалау ісінің өзі жүзеге аспай отырған
сияқты...
2.5 Лингвистикалық терминдерді аударудағы терминдік элементтердің
семантикалық сипаты
Терминдік ұғым тек біртұтас тілдік ... ... ... ... тілдік бөлшектердің ... ... ... ... тән ғылыми ұғым таңбаланып беріледі. Бұларды
терминология саласында ... ... деп ... ... ... ... толық атамайды, тек сол ғылыми ұғымның
жекелеген белгілерін ғана ... ... ... ... де ... әр ... Терминология саласында терминдік элементті ... ... ... ретінде қарастырған пікірлер де ... ... ... құрамындағы сыңарлары терминдік ұғымды
толықтырып біртұтас етіп беретіндіктен, тіркесті терминнің ... ... ... бір ... болып табылатындықтан күрделі терминдердің
әр сыңарын ... ... ... ... толық негіз бар. Мысалы,
жіктік жалғау, септік жалғау ... ... ... бір ... ... ... аталған терминдер тұтас бір ұғымның жиынтығы ... ... ... ... ... ... элемент ретінде қабылдауға болады. Тіркесті терминдердің
сыңарлары бір-бірімен анықтауыштық, анықтаушы ... ... ... ... ... тұрады. Ал, орыс лингвистикалық
терминология ... ... ... ... ... ... өз диссертациясында Н.Васильева «терминдік элемент» ұғымына мынадай
анықтама береді: «Итак терминоэлемент можно определить как ... ... ... в ... ... не ... ... не номинативно-дефинитивной функцией) которой обладает ... а ... ... ... терминоэлемента сводится к
указанию на определенное терминологическое поле: поэтому мы вправе назвать
соотносимую с ... ... ... ... ... ... ... құрамындағы бір бөлігі терминнің ұғымының
берілуіне дәнекер ... ... ... ... ... ... ... ретінде бүтін ұғымның жекелеген бөлігі танылуы тиіс. ... ... ... тұжырымдарын осылай жинақтай келе жұмысында
лингвистикалық терминология жүйесінде кездесетін -икс, ... -ика ... ... ... ... ... ... Бірақ терминдік
элементті орыс ғалымының пікіріне ... ... ... ... бөлігі
ретінде ғана қарастырмай, олардың терминдік ... ... сол ... берілуіне дәйек болу сияқты мағыналық белгілеріне қарай ажыратқан
дұрыс. Сондықтан жоғарыда келтірілген ... ... де ... ... ... ... қабылдауға болады. Мұндай тіркесті
терминдердің ... ... ... тілдік единицалардан жасалғанымен,
тұтас күрделі терминнің бір ... ... ... ... терминдік ұғымның берілуіне негіз болады. Олай болса, тек тіл
білімі саласында ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... –ғылыми ұғымның берілуіне толық
ықпал ететін тұтас терминнің терминдік элементі. Мысалы, ілгерінді ... ... ... ... ... ... ... дыбыс, тура
мағына, ауыспалы ... ... т.б. ... ... ... әр
сыңары терминдік элемент ретінде танылады. ... ... ... ... ... ... термин ретінде, терминдік элемент
ретінде қалыптасуына орай іштей төл терминдік ... ... ... ... ... деп ... ... Өйткені терминология саласында тек
грек, латын тілдік ... ... ... бір ... ... ... ... сөздердің ішкі сөз жасайтын тілдік
бірліктері терминологиялық өрісте ... ... ... етіп,
терминдік элемент ретінде кездеседі. Мұндай ... ... ... А. Абдрахманов –анти, - контр , -де, -ре, -ландыру, -лендіру,-
изм, -ист, ... -ғыш, -гіш, -қыш, -кіш ... ... ... ... тіл білімінде бастауыш, баяндауыш, толықтауыш,
пысықтауыш, анықтауыш, бейнелеуіш, еліктеуіш ... ... –ыш, -іш ... да терминдік элементтер ретінде
қолданылады. Бұл ... ... ... жалпы лексикасында сөз ... ... ... ... ... бұл ... жүйе
ішіндегі ғылыми ұғымның қызметіне қарай сол ұғымның атауын беру ... ... ... ... элемент ретінде қолданылып
жүр. ... ... әр ... бөлшектің терминнің ... өз ... ... бар. ... аталған терминдік
элементтер атауыштың атау мағынасында қолданылғанымен, кейбір ... ... не ... ... мағынаны білдіреді. Мыс,
алфавиттік жазу, ... ... ... ... ... грамматикалық мағына , ... ... ... ... ... ... дауыстылар, есептік сан
есім, еріндік дауыстылар, ... ... ... ... қызмет, лексикалық мағына, лингвистикалық психология,
морфологиялық құрылыс, ... ... ... ... ... ... ... синтаксистік құрылыс, сөздік құрам, тәуелдік
жалғау, үндестік заңы, фонетикалық ... ... сөз ... т.б осы ... ... құрамында терминдік ұғымды ... ... ... ... тұр. Бұл ... ... -лық,-лік, -дық, -дік, -тық,-тік терминдік ... ... ... ... ... ... тұр.
Лингвистикалық терминология жүйесінде, соның ... ... ... терминологиясында -лы, -лі, -ды, -ді,-ты, -ті сияқты терминдік
элементтер де терминдердің ... ... ... ... Мысалы, бөлшектік сан есім, болжалды сан есім, бұйрықты
сөйлем, дауысты дыбыс, ... ... ... тіл, игерулі өзгерістер,
кейінді ықпал, ... ... және ... ... ... мағынаның белгісі ретінде
қолданылатын терминдік элементтерге –қы, -сыз, -сіз, сияқты ... ... Бұл ... ... ... сыңар, басқы дыбыс,
бағыныңқы құрмалас сөйлем сияқты кейбір ... ... ... ... ... сыңарлары бір-бірімен анықтауыштық
қатынаста тұрады. Оның үстіне анықтауыштық ... ... ... көбінесе тіркесті терминдердің алдыңғы сыңарларының құрамында
келетіндігі.
Терминдік элементтердің енді бір бөлігі ... ... ... тілдік құбылыстың өту сипатын, процестік ұғымды
білдіретін терминдік ... ... көп ... –у тұлғасын
жатқызуға болады. Мысалы, дыбыстау, талдау, жылысу, ... ... ... ... ... ... ... өту сипатын білдіретін
тілдік құбылыстың атауы ретінде терминдік қолданыста жұмсалады. Өйткені, -
у тұлғасы қимылды ... ... сөз ... тіркесіп жалғанғанымен,
нақты қимылды білдірмей, ... ... ғана ... ... Оның үстіне
терминология салаларындағы терминдердің табиғатына атау ... ... ... тұлғасының осындай ерекшеліктері терминді беру сипаты жөнінде өз
еңбегінде Ш. ... да ... ... (Ш. ... ... бұл -у тұлғасы –лану, -лену, -дану, -дену, ... ... ... де процестік ұғымды білдіретін терминдік элементтер
ретінде қарастырып, сондай элементтер қатарына ... ... ... ... субстантивтену, қосарлану, ұяңдану сияқты
лингвистикалық терминдердің ... ... ... элементтер жалпы тілдік жүйедегі сөз тудырушы қосымшалар
болып табылады. Бұл қосымшалар терминологиялық өріс ... ... ... ... дәнекер болатын болғандықтан терминологиялық
өріс ішінде оларды төл терминдік ... ... ... ... ... әсіресе, қазақ тіл біліміне тән болып
есептелетін жоғарыда талданған терминдік ... ... ... ... ... түрлері.
Сондай-ақ төл терминдік элементтерге тән ерекшеліктердің бірі –олардың
әрі төл ... де, әрі өзге ... ... ... ... де ... терминдік ұғымды беруге ұйытқы болып тұруы. Мұндай
терминдік элементтерге -лық, -лік, -дық, -дік, -тық, -тік, ... ... ... ... ... терминдік элементтерді жатқызуға болады.
Аталған ерекшелік осы терминдік элементтерге тән. Бұл ... ... ... ... ... да ... терминология жүйесіндегі термин жасауға негіз
болатын тілдік элементтердің келесі бір тобы –грек, латын ... ... ... ... Бұл ... ... ... тілдердің
лингвистикалық терминология саласына ортақ терминдік элементтер ... ... ... ... ... ... ... терминдер орыс тіл білімінің жүйесі тұрғысынан
ғалым Н.Васильеваның диссертациясында ... ... ... Греколатинские элементы в лингвистической терминологии// дисс.) Ғалым
терминдік ... ... ... бере, терминдік элемент ұғымының
өзіндік ерекшеліктерін көрсете отырып, орыс тіл білімі жүйесіндегі ... ... ... ... ... талдау жасап
көрсетті.
Грек, латын тілдерінен болған терминдік элементтер төл ... ... ... ... ... ... ғана ... қоймайды.
Сонымен қатар, грек, латын тілдік элементтерінің кейбірі терминдік ұғымды
беретін терминнің негізгі элементі ... ... ... ... мұндай элементтер терминнің мағынасының белгісі ғана ... ... ... ... бірі ... Бұл ... латын тілдерінен болған
терминдік элементтерге тән ерекшелік. ... грек ... ... ... ... екі ... ... бірігуінен жасалған
термин. Құрамындағы «орфо» сөзі грек тілінен аударғанда ... , ... сөзі ... деген мағына береді. Мұндай терминдердің қатарына
полисемия, орфоэпия, этноним, ... ... ... және ... ... ... ... грек, латын терминоэлементтерінің грек, латын түбірлі
терминдерге жалғанып, бірыңғай жүйелі түрде терминдер тудыратын ... ... ... тоқтала отырып қарастыруға, әр
терминдік элементтің беретін ... ... ... ... қысқаша тоқтала кетейік. Мұндай жүйелі термин тудырушы
элементтерге мынадай терминдік элементтер ... ... ... -изм және ... ... ... термин жасаудағы мүмкіндігі мол,
өнімді термин жасаушы ... ... ... ... грек ... ... ... мағынаны білдіреді. Жалпы терминологияның өрісінде
бұл терминдік элемент көптеген салалардың ... ... ... салаларының атауы болып табылатын терминдердің құрамында
қолданылады. Сондай-ақ, ... ішкі ... ... ... ... ... да қолданылады. Тіл білімінде де
лингвистиканың ішкі ... ... ... ... ... ономасиология, фразеология, этимология және т.б. осы сияқты
терминдік ... ... ... ... ... терминдік элементі –грек тілі сөздерінің құрамында бар
мағынасыз ... ... ... терминдік элемент лингвистикалық
терминология жүйесінде термин жасаушы ... ... ... лексика,
лингвистика, ономастика, стилистика, топонимика және т.б. ... ... ... қызмет атқарады.
-Икс терминдік элементі суффикс, аффикс, префикс терминдерінің
құрамында кездеседі.
-Оним. Бұл терминдік ... грек ... ... ... береді. Бұл бөлшектер тіл біліміндегі омоним, синоним, топоним,
антоним, гидроним сияқты ... ... ... ... ... қарай сөз таптарының ғылыми атауын білдіреді.
Сонымен бірге грек, латын тілінің басқа тілдік элементтерімен бірігіп барып
термин ... ... ... ... келеді. Лингвистикалық терминология
жүйесіндегі фразеологизм, ... ... ... ... ... терминдерде -изм терминдік элементі кездеседі.
Бұл элемент грек тіліндегі сөз ... ... ... ... ... ... ... жүйесінде терминдік ұғымдарды
және олардың ұғымдық белгілерін беруде грек, латын тілінің ... ... ... орны бар ... Терминдік элементтерді
қарастыруда оларды төл терминдік элементтер және ... ... ... ... ... деп ... Аталған терминдік элементтер
лингвистикалық терминология жүйесінде атауыштық, анықтауыштық процестік
ұғым белгілерін таңбалайды.
Ойымызды қорыта келгенде, тіл ... ... төл ... ... ... ... негізінде жасалған терминдерден, өзге
шет ... ... ... ... ... ... және ... терминдік мағына белгілерінің терминдік
элементтер арқылы берілетіндігіне көз жеткіздік. ... ... ... ... ... ... ... мағыналық,
ұғымдық белгілерімен сәйкес ... ... ... ... ... ... беретін мағынасы мен терминологиялық жүйедегі орны
бір-бірімен тығыз байланыста болады. ... бұл ... ... ... ... ... белгілеуде негізге алу қажет.
Қорытынды
Кез келген ғылым мен техника ... ... ... ... ... түсу үшін ... бір ... керек десек ең алдымен ғылым
саласы және сол ... ... ... ... қалыптасу керек. Одан
кейін әртүрлі ұғымды білдіретін сөздер пайда болады, сол ғылым саласымен
айналысатын ... ... ... ... жүйе ... ... ... оның ішінде лингвистикаға байланысты терминдердің
жасалуы, аударылуы қазақ ... ... жүйе ... ... мен
тілдің дамуымен тікелей байланысты.
Қазақ тіліндегі лингвистикалық терминдерді тұтастай лингвистикалық
тұрғыда зерттеу мынадай түйіндер жасауға мүмкіндік ... ... ... жұмысының нысаны ретінде тіл білімінде,
жеке тіл білімдерінде де, ... ... де ... оның ... ... ... ... аударылу мәселелері, шығу арналары
көрсетілді.
Тіл-тілдерде лингвистикалық терминологияны зерттеу басқа ... ... ... ... бағытта жүзеге асырылды: 1)
Лингвистикалық ... ... ... ... 2) ... жасалу жолдарын анықтау; 3) Лингвистикалық терминдердің басқа
терминологиялық ... ... ... ... көрсету.
Қаақ тіліндегі лингвистикалық терминдер — терминологиялық ... бір ... ... лингвистикалық терминдері өз дамуында тіл тағдыры
мен әртүрлі кезеңдерді ... ... Оған оның ... ... көз жеткізуге болады.
Қазақ тіліндегі филологиялық лексиканың қалыптасу жолы ... ... мен ... ... ұлы ... ғалымдарының есімдерімен
(Шоқан, Ыбырай, Мелиоранский, Радлов, Будагов) тікелей байланысты.
Қазақ тіліндегі лингвистикалық терминдердің тұрақтана түсіп, ... ие бола ... ... ... оның алғашқы кезеңін
қалыптастырғандар - А. Байтұрсынұлы, X. Д ... ... т.б. ... ... ... есімі ерекше аталуға тиіс ғалым ~ Ахмет Байтұрсынұлы
А.Байтұрсынұлы – филологиялық, оның ішінде ... ... ... ... жасаған ғалым.
Қазақ тіліндегі лингвистика терминдерінің 30-шы жылдар мен 90-жылдар
арасында ... ... ... ... М.Балақаев,
Ғ.Мұсабаев, С. Жиенбаев, А. Ысқақов, Ш.Сарыбаев, Р.Сыздықова, Ә.Қайдаров,
Б.Қалиев, Ө.Айтбаев, Ш.Құрманбаев, ... С. ... ... ... ... ... Аталған ғалымдар лингвистикалық
терминдердің тұрақтана ... ... ... ... ... тіл ... сөздіктері жарыққа шықты.
Қазақ тіліндегі лингвистикалық терминдер төл және кірме сөздердің
есебінен жасалады, ... төл ... ... кірме терминдердің
(орыс тілі арқылы еуропа тілдерінен ауыскан) сан ... ... ... ... ... ... терминдерді ғылыми
негізде аударып, сөздік жасаған І.Кеңесбаев пен Т.Жанұзақовтың ... жуық ... ... ... ... 30 пайызы ғана қазақ тілінің
төл атауларымен беріліп, қалғандары калькалау тәсілі арқылы аударылған.
Термин ... ... болу ... ... ... ... ... тіліміздің ішкі заңдылығына бағындырып, төл атауларымызбен
аударғанымыз жөн болар еді.
Тілдің салаларына байланысты көптеген жаңа ... ... ... түсіну мүмкін емес. Бітіру жұмысын жазу ... ... мен ... қарап шықтым. Сонда қаншама түсініксіз
терминдерді байқадым. Мысалы, Тураева Айгүл Тасболатқызының ... ... пен ... функционалды-семантикалық категориясы»
деген авторефератында «Белгілілік дескрепциясының референтті, атрибутивті
референтті және ... ... ... болады.» деген сөйлем
бар. Осы сөйлемде қанша термин болса, солардың ... да ... ... ... интродуктивті, дейктикалық, анафора, дейксис,
апперцепциялық, адресат, референт, оппозиция, ... ... ... ... ... ... ... доминант, иерархия, периферия ... ... өте көп. Ал ... диссертацияларда терминдерді төл
тіліміздің атауларымен беру кездеседі. Мәселен, Мұсаева Жанерке Олжатайқызы
өзінің ... ... ... ... метатілдік
табиғаты» деген жұмысында ... ... ... ... ... деп, ал вычислительная лексикографияны
есептемелік лексикография деп аударады. Біз осы ... игі ... ... ... ... ... оны аудару, шет тілінен қабылдау ортақ
бір нормаға бағынбағандықтан кірме ... ... ... ... ... ... тәсілі сөзжасамның бір жолы және тілдің сөздік құрамын байытудың
бір көзі болып ... Бұл ... ... ... ... ... еңбектер оқулықтар жазуда кальканың орны айрықша.
Зерттеу барысында қазақ тіліндегі лингвистикалық ... ... даму ... ... жұмысында белгілі ғалымдардың лингвистикалық терминдерді
жасаудағы рөлі көрсетіліп, олардың еңбектеріне талдау жасалды, сол ... ... ... ... дара ... күрделі (біріккен
тіркесті), шығу тегі жағынан төл және кірме болып бөлінетіндігі ... ... ... үш тәсілдің қызметінің рөлі айқындалды.
Бітіру жұмысын жазу барысында 50 шақты термин ... ... ... ұсынылды. Мысалы, эквивалент - тепе-тең, привативті –
қос мүшелі, темп – қарқын, субъективті - өзіндік, ... ... ... ... ...... т.б. көптеген терминдерді
қазақша баламасымен айтсақ, тілдің өркендеуіне сәл де ... үлес ... ... ... ... ... көтеріп, қазақ тілінің ғылым
тілінде кең қолданысқа ... үшін ең ... ... ... ... төл ... ... маңызды деп ойлаймын.
Тілдің жанашырлары филологтар екенін ескерсек, осындай игі істерге барша
тілші ... ... ... ... мәселелері тілдің қоғамдық қызметіне, тіл
дамуына ... әлі де ... ... ... зерттеуді қажет
ететін үлкен мәселе екені белгілі...
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1. Кеңесбаев І., Жанұзақов Т. Тіл ... ... ... ... ... – 1966 ж.
2. Құрманбайұлы Ш. Терминқор қалыптастыру көздері мен терминжасам
тәсілдері. Алматы, 2005 – 240 б.
3. Бекбенбетов Е. Термин сөздерді ... ... ... сөз. ... 1992. 75-78б.
4. Құрманбайұлы Ш. А.Байтұрсынұлы және термин жасау ісі // ... ... ... 1997ж. 7,8-сандары 5-11б.
5. Құрманбайұлы Ш. Қазақ терминологиясы ... ... ... 2004. ... Құрманбайұлы Ш. Қазақ лексикасының терминдену үрдісі. Алматы, 1998 -
250б.
7. ... М.М. ... ... тарихы. (XVIII ғ. II ж.
1917ж. дейін.) Алматы, 1992ж. ... ... ... ... ... ... филологиялық терминдердің
дамуы мен қалыптасу тарихы. //дисс. Алматы, 2003ж. 137б.
9. Әміров Әбдібек ... ... ... ... ... ... ... //дисс. Алматы, 2002-116б.
10. Бүркітбай Гауһар Жансапқызы. ... тілі ... ... лексикографиялануы. //дисс. Алматы, 2003ж. 143б.
11. Айсұлтанова Қарлығаш Әбдіхалыққызы. Қазақ тіліндегі терминжасамның
ішкі көздері. //дисс. ... 2003ж. ... ... Өмірзақ. Қоғамдық ғылымдар терминологиялық лексикасының қазақ
тілінде қалыптасуы мен дамуы. Алматы, 1991ж. 350б.
13. ... ... ... ... тілдік және танымдық сипаты.
//дисс. Алматы, 2002ж. 291б.
14. Ибраймов Қапар Шалтабайұлы. А.Байтұрсынов еңбектеріндегі терминология
және стилистика ... ... ... 2005ж. ... ... қазақ тіліндегі философиялық терминдердің қалыптасу процесі.
//дисс. Алматы, 1996ж. 143б.
16. Алдашева Аймангүл. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени
мәселелер. Алматы, 1999ж. ... ... ... ... Араб ... ... ... 142б.
18. Машқанова Нұржамал Талапқызы. Ахмет Байтұрсынов – қазақ жазуының
реформаторы. Алматы, 1994ж. 154б.
19. Әбдірәсілов Ербол Құралбайұлы. Лингвистикалық терминдердің
семантикалық қатынастары. //дисс. ... 1999ж. ... ... ... Қазақ терминологиясының дамуы мен қалыптасуы.
Алматы: Ғылым, 1988ж. 208б.
21. ... ... ... ... ... жүйесі.
Астана, 2005ж. 208б.
22. Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы. Алматы: Ана тілі – 1992ж. 448б.
23. Қазақ терминографиясының өзекті мәселелері. (Құрастырған ... ... 2004ж. ... Айтбаев Өмірзақ. Қазақ терминологиясының атасы // Қазақстан әйелдері.
1989ж. 4-саны, 7-8б.
25. Қайдаров Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. Алматы: Ана тілі – ... ... Ә. ... ... жаңаша көзқарас. Алматы: Рауан –
1993ж. 420б.
27. Салқынбай А., Абақан Е, Лингвистикалық түсіндірме сөздік. ... 1998ж. ... ... Ю.Н. ... и ... ... Москва: Наука – 1987г.
141с.
29. Аманжолов С, Әбдірахманов А. Қазақ тіліндегі терминология мен аударма
мәселесі туралы.// Социалистік Қазақстан. 1958ж. ... ... Ж. ... и ... казахской лингвистической
терминологии. //Автореф. дисс. канд. фил. наук. Алматы, 1972ж. 22б.
31. ... Н.В. ... ... в лингвистической
терминологии. //Дисс. канд. фил. наук. Москва, 1983г. 187с.
32. Аманжолов А.С. Қазақша –орысша лингвистикалық терминология сөздігі.
Алматы, 1999ж. 75б.
33. ... С. ... ... ... ... ана ... аясын
кеңейтетін басты көрсеткіш. // «Егемен Қазақстан» 3-маусым, 1998ж.
34. Қазақ тілінің ... ... ... 1978ж. ... ... ... лингвистических терминов"
36. Х.Досмұхамедұлы "Қазақ-қырғыз тіліндегі сингармонизм заңы "
37. Айтбайұлы Ө. ... ... ... Рауан,1997, 237 б.
38. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. Изд.
Совет энциклопедия. М., 1966, 606 с.
39. Жұбанов Қ. ... тілі ... ... ... 1966, 362 ... Байтұрсынұлы А. Тіл тағлымы. Алматы: Ана тілі, 1992,446 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын тіліндегі эпитеттердің стилистикада алатын орны12 бет
Алматы қаласындағы ірі сейсмикалық қауіптер10 бет
Ұлттық сана-сезім – шексіз дүние (Өзбекстандағы қазақтар жайында)4 бет
Жалпыланған түрдегі технологиялық операцияларды жобалау мәселелері7 бет
Мезгіл бағыныңқылы сабақтас құрмаластың қолданыстағы көріністері мен жасалу жолдары51 бет
Несеп жүйесі26 бет
Сыртқа шығару процестерне жалпы сипаттама16 бет
Қазіргі қазақ тіліндегі жанасу байланысу формасы34 бет
Қазақ тіліндегі мезгіл пысықтауыштар6 бет
Қазақ халқының ұлттық тағамдарының зерттелуі21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь