Аридтену үрдісінің Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы топырақтардың шөлденуіне әсері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 4
1. Әдебиеттерге шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6

1.1. Қазақстанның топырақтарының аридтену жағдайлары ... ... ... ... ...6
1.2. Қызылорда облысындағы топырақтардың аридтенуін зерттеу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8

2. Зерттеу нысандары мен әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11

2.1. Сырдарияның төменгі ағысындағы алаптың физикалық.географиялық сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
2.1.1. Геологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
2.1.2. Геоморфологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..14
2.1.3. Агроклиматтық жағдайының ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18
2.1.4. Гидрографиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20
2.1.5. Топырақ.өсімдік жамылғысының сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...22

2.2. Зерттеу әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26

3. Аридтену үрдісінің Сырдарияның төменгі ағысындағы топырақтардың шөлденуіне әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .28

3.1. Топырақтардың аридтенулерінің және шөлденулерінің негізгі себептері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28
3.2. Сырдарияның төменгі ағысындағы топырақтардың деградациялану нәтижелерін бағалаудағы шөлдену картасын құрастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..37
3.3. Топырақтардың аридтенуі мен шөлдену үрдістерін тежейтін негізгі шаралар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .43

Тұжырымдық қорытындылар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..51

Әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..54
Казақстан Республикасында шөлдену мәселесі қазіргі таңдағы ең өзекті мәселелердің бірі. Шөлдену-куаңшылық зоналарының топырақтары мен өсімдік жамылғыларының аридизациясы мен биологиялық өнімділіктерінің азаюына алып келетін қайтарымсыз үрдіс ретінде жүретін табиғи құбылысқа жатады. Бұл үрдіс экстремалды жағдайларда биосфералық әлеуеттің толығымен бұзылып, зоналардың шөлге айналуына алып келеді [1]. Шөлдену үрдісі топырақ жабындығы мен өсімдік жамылғыларының деградацияга ұшырауынан, дефляция және су эрозияларының күшеюінен, қайталама сортаңданудың дамуынан, қабыршақты сор далалар алып жатқан аумақтардың көлемінің кеңеюінен және тағы басқа құбылыстардан байқалады.
Қазіргі кезде Республика аумағының 66%-ға жуығы шөлге айналған [2]. Орталык Азия мемлекеттерінің ішінде Қазақстан, шөлді зоналардың көлемі бойынша алдыңғы қатарлы орындардың бірінде болып саналады (1089,4 мың шаршы метр). Шөлдену үрдісінің дамуы табиғи, сондай-ақ антропогендік факторлардың әсерімен де байланысты. Қолайсыз табиғи үрдістердің дамуы зоналардың зоналық және азоналық ерекшеліктеріне байланысты болады. Зоналық ерекшеліктерге, ең алдымен, ғаламдық климат жағдайларының өзгеруін, жалпы аридизацияның күшеюін, эолды үрдістердің жылдамдауын жатқызуға болады. Ал, антропогендік факторлар осындай зоналарға тән табиғи үрдістердің артуына ғана, сонымен бірге, белгілі бір зонаға тән емес жаңа ерекшеліктердің пайда болуына да ықпал етеді.
Экожүйелердің деградацияға ұшырауы (шөлге айналуы) Қазакстанның
барлық табиғи зоналарында кездеседі. Республиканың көптеген облыстарындағы қауіпті радиациялык жағдай шөлдену және экологиялык дағдарыс үрдісімен де тікелей байланысты екендігі белгілі. Шөлдену үрдісі көптеген материалдық шығындарға, Республика халқының әлеуметтік және санитарлык-гигиеналық жағдайының нашарлауына алып келеді. Бұл үрдістердің нәтижелерінен табиғи ахуалдың жалпы шығындары елдің жалпы ұлттык табысына да әсер етеді. Осылардың жиынтығы қазіргі кездегі Қазақстанның экологиялық ахуалын өте күрделендіріп жіберді және шөлдену үрдісінің тереңдеуі мен кеңею беталысын туындатуда. Республика территориясындағы экологиялық жағдайдың жылдам нашарлауы шөлдену үрдісін ландшафттық деңгейде зерттеп, реттеуді қажет етеді. Бұл ретте ландшафттардың антропогендік әсерлерден деградацияға ұшырауының компонентаралық және ландшафтаралық байланыстарын, үрдістерін, ландшафттардың қызмет етуін (функциясын), дамуын және басқа да ерекшеліктерін зерттеу туындайды[3].
1. Розанов Б.Г., План действий по борьбе с опустыниванием в СССР.: (Оценка, мониторинг, предупреждение и борьба с ним)// Проблемы освоения пустынь. Ашхабад: Илым,1981. С. 23.
2. Курочкина Л.Я. Тенденции и следствия опустынивания в Центральной Азии. Международная конференция по проблемам борьбы с опустыниванием. Программа ООН по окружающей среде (ЮНЕП). Алматы, 15 июня 1995 года.
3. Фаизов К.Ш., Мамутов Ж.У. и др. География и экология почв Казахстана. Алматы, 2007.с.278.
4. Бельгибаев М.Е. Деградация почв и их последствия в аридной зоне Казахстана-Материалы международной конференции. Изд «Тетис», 1998.-с.180
5. Ковда В.А. Почвенный покров, его улучшение, использование и охрана. М., 1981, 182 с.
6. Сессия «Глобальное потепление климата»-штат Колорадо, США, 1991г.
7. Международная конференция по борьбе с опустыниванием, Туркия, Адана, 1996г.
8. «World Soil Pabicy», UNEP, Nailbory,1983.
9. «Программы по выполнению Всемирной почвенной политики (задачи и ожидаемые результаты)»-ж-л «Почвоведение», 1984, №1.
10. Антропогенное опустынивание почв Приаралья.-Алма-Ата: Наука, 1984.-224с.
11. Погребинский М.А. Грунтовые воды Кызылординского массива и их изменения в результате зарегулирования стока Сырдарьи – Тр. Ин-та почвоведения АН КазССР, 1969, т.17, с.32-37.
12. Боровский В.М.,Погребинский М.А. Древняя дельта Сыр-Дарьи и Северные Кызыл-кумы. Том I. Алма-Ата.1958.
13. Сваричевская З.А. Геоморфология Средней Азии и Казахстана. Л.1965.
14. Аэроклиматические ресурсы Кзылординской области Казахской ССР. Л.:
15. Рельеф Казахстана (пояснительная записка к геоморфологической карте Казахской ССР масштаба 1:1 500 000). Часть 2.АН КазССР. Институт Географии.Алма-Ата.1991.
16. Попов Ю.М., Некрасова Т.Ф., Стародубцев В.М. и др. Антропогенные изменения почв Приаралья и их эколого-хозяйственное значение. Алма-Ата, 1992. 59 с.
17. Диярова К.Ш. Развитие и размещение сельскохозяйственного производства в низовье Сырдарьи. //Сборник статей научно-практической конференции. Алма-Ата.: Наука. 1992. С.47-56
18. Стародубцев В.М. Формирование почвенного покрова в Приаралье. //Проблемы освоения пустынь. 1990. №5. С..49-54.
19. Фаизов К.Ш. Почвы пустынной зоны Казахстана. Алма-Ата.1983.
20. www.rambler.ru
21. Чупахин В.М. Региональная экологическая борьба с опустыниванием. Л.: «Наука», 1990.с.155-158.
22. Медведев С.А., Бектурова Г.Б. Проблемы борьбы с опустыниванием в Казахстане//Проблемы освоения пустынь. 1994.№4-5
23. Курочкина Л.Я. Подготовительные мероприятия по борьбе с опустыниванием В Казахстане// Проблемы освоения пустынь. 1994г.
24. Национальная прграмма действий по борьбе с опустыниванием в Республике Казахстан. Алматы. Конжык. 1997. с.167.
25. Ковда В.А. Проблемы борьб\ы с опустыниванием и засолением орошаемых почв. М.: «Колос», 1984.
26. Селиверстов Ю.П. Экологические проблемы аридной зоны севера Внутренной Азии//Проблемы освоения пустынь 1992 №5.
Чупахин В.М. Природное райрнирование Каз-на для целей сельского хозяйства. Алма-Ата: Наука, 1970, 260с.
28. К.Д. Каражанов, Ж.У. Аханов и др. Проблемы экологии почв.-Материалы международной конференции.изд. «Тетис», 1998.-с.18 -183.
29. Харин Н.Г., Нечева Н.Г. и др. Методические основы изучения и картографирования прцессов опустынивания. Ашхабад, 1983.
30. Гельдыева Г.В., Веселова Л.К. Ландшафты Казахстана-Алма-Ата: Ғылым,1992. 176с.
31. Национальная программа действий по борьбе с опустыниванием в Республике Казахстан (Расширенный формат). Алматы, 1996.
32. Положение с опустыниванием и осуществление плана действий ООН по борьбе с опустыниванием. Доклад директора – исполнителя. Найроби, США 3-5 февраля.1992 г.
33. Глушко Е.В. Космический мониторинг современных ландшафтов аридных зон // Исследование Земли из космоса. 1991 №4 с. 111-120.
34. Тикунов В.С. Современное состояние географических информационных систем в России// География и природные ресурсы. 1997. №3. с. 191-193
35. Ландшафтная карта Казахской ССР. Масштаб 1: 12500000. М. 1979г.
36. Атлас Казахской ССР. Том 1. Природные условия и ресурсы.
        
        әл-Фараби  атындағы  Қазақ  Ұлттық  Университеті
География факультеті
Физикалық география кафедрасы
Бітіру ... ... ... ... ... ағысындағы
топырақтардың шөлденуіне әсері
Орындаушы
4-курс ... ... ... ... ... ... ... ... жіберілді
кафедра меңгерушісі,
г.ғ.к., ... ... - ... ... ... ...... үрдісінің
Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы топырақтардың шөлденуіне әсері”.
Жұмыс кіріспеден, 3 бөлімнен, қорытынды және ... ... ... ... ... ... 51 ... 2суреттен тұрады.
Жұмыстың негізгі мақсаты-аридтену үрдісінің Сырдарияның төменгі
ағысындағы топырақтардың шөлденуіне ... ... ... ... аридтену, жер деградациясы, климат, топырақ.
Жұмысты орындау кезінде ... ... ... және
карталық әдебиеттер қолданыла отырып, 1:1200000 масштабтағы «Қызылорда
облысының ... және ... ... ... ... ... ... талқылап, мазмұндық сипаты мен
шартты белгілері берілді.
Мазмұны
Беттері
Кіріспе
............................................................................
...... 4
1. ... 6
1. ... ... ... ... ... ... топырақтардың аридтенуін зерттеу тарихы
.......................................................................
..............................8
2. ... ... ... ... ... ... алаптың физикалық-географиялық
сипаттамасы............................................................
.....11
1.
Геологиясы.........................................................
............................................11
2.
Геоморфологиясы....................................................
......................................14
3. ... ... ... ... ... Аридтену үрдісінің Сырдарияның ... ... ... ... ... ... және шөлденулерінің ... ... ... ... ... деградациялану
нәтижелерін ... ... ... Топырақтардың аридтенуі мен шөлдену үрдістерін тежейтін негізгі
шаралар
.......................................................................
..............43
Тұжырымдық қорытындылар..............................................51
Әдебиеттер................................................................
..................54
КІРІСПЕ
Казақстан Республикасында шөлдену мәселесі қазіргі ... ең ... ... ... зоналарының топырақтары мен өсімдік
жамылғыларының аридизациясы мен биологиялық өнімділіктерінің азаюына ... ... ... ... ... табиғи құбылысқа жатады. Бұл
үрдіс экстремалды жағдайларда биосфералық әлеуеттің толығымен ... ... ... алып ... [1]. ... ... топырақ
жабындығы мен өсімдік жамылғыларының деградацияга ұшырауынан, дефляция және
су эрозияларының күшеюінен, қайталама ... ... ... далалар алып жатқан аумақтардың көлемінің ... және тағы ... ... ... ... ... 66%-ға жуығы шөлге айналған [2].
Орталык Азия мемлекеттерінің ішінде Қазақстан, шөлді зоналардың ... ... ... ... бірінде болып саналады (1089,4 мың
шаршы метр). ... ... ... ... ... ... ... де байланысты. Қолайсыз табиғи үрдістердің дамуы
зоналардың зоналық және ... ... ... ... ... ең алдымен, ғаламдық климат жағдайларының өзгеруін, жалпы
аридизацияның күшеюін, эолды үрдістердің жылдамдауын жатқызуға болады. ... ... ... ... тән табиғи үрдістердің артуына
ғана, сонымен бірге, белгілі бір зонаға тән емес жаңа ... ... да ... ... ... ұшырауы (шөлге айналуы) Қазакстанның
барлық табиғи зоналарында ... ... ... ... ... ... ... және экологиялык дағдарыс
үрдісімен де тікелей байланысты екендігі белгілі. Шөлдену үрдісі көптеген
материалдық шығындарға, ... ... ... және ... жағдайының нашарлауына алып келеді. Бұл ... ... ... ... ... елдің жалпы
ұлттык табысына да әсер ... ... ... қазіргі кездегі
Қазақстанның экологиялық ахуалын өте ... ... және ... ... мен ... ... ... Республика
территориясындағы экологиялық жағдайдың жылдам нашарлауы шөлдену үрдісін
ландшафттық деңгейде ... ... ... ... Бұл ... ... әсерлерден деградацияға ұшырауының
компонентаралық және ... ... ... ... ... ... дамуын және басқа да
ерекшеліктерін зерттеу туындайды[3].
Ұсынып отырған, осы жұмыста Қазақстандағы шөлдену ... ... бар ... ... ... ... Осының нәтижесінде
Республикадағы жазықтардың шөлдену деңгейі мен үрдістеріне ... ... ... ... ... аудандарға бөліп, шөлдену үрдісінің даму,
орналасу және ... ... ... ... ... ... бұларды
болдырмаудың алдын алу шараларын жүргізу үшін ... ... ... ... ... ... ... қолайсыз
әрекеттерінің салдарынан пайда болатын аридті, семиаридті және ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдама жер түсінігіне топырақтың, жергілікті судың, жер бедерінің,
өсімдіктердің қасиеттері мен ауыл ... ... ... ... ... ... ... шөлдену үрдістерінің
геоакпараттық жүйесін құру ... ... ... ... ... ... үрдістерінің ГАЖ-сі аридтік геожүйелердің ... ... ... ету, даму ... зерттеу, бүл мәселе
бойынша ілімдерді талдап, шөлдену үрдістерінің әрі қарайғы өсу ... үшін оның ... ... жасап, шөлдену
үрдісінің жағымсыз салдарын түрақтандыру немесе жою жөніндегі шешімдерді
қабылдауға арналған маңызды міндет ... ... ... ... ... ... ... мақсаты-
аридтену үрдісінің Сырдарияның төменгі ағысындағы топырақтардың шөлденуіне
әсерін зерттеу
Бұл ... жету үшін ... ... ... тура ... ... ... қазіргі кездегі аридтену жағдайлары мен
олардың зерттелу тарихына арналған ғылыми ... шолу ... ... ... ... ... сипаттау;
- топырақтардың аридтенулерінің және шөлденулерінің негізгі себептерін
анықтау;
- Сырдарияның ... ... ... деградациялану
нәтижелерін бағалаудағы шөлдену картасын ... осы ... ... мен ... ... ... негізгі
шараларды анықтау
Жұмыс физикалық география кафедрасында және ... ... ... Ж.Ү. Мамытовтың жетекшілігімен ... ... ... ... білдіремін.
1. Әдебиеттерге шолу
1. Қазақстанның топырақтарының аридтену жағдайлары
Қазақстандағы экологиялық тепе-теңдіктің ... ... ... ... байланысты болады. Бірақ, қазіргі кезде топырақ
деградациясы өлеуметтік бақылаудан тыс ... адам ... ... болып жатыр. Ландшафтың басқа да ... ... ... ... ... ... туғызады: оларды атап айтсақ,
биологиялық өнімділіктің төмендеуіне, өсімдіктер мен жануарлар генофонының
азаюына, ... ... ... ... ... даму
бағытына, жер беті альбедосының көлемі және климаттың өзгерулеріне душар
етеді. Жоғарыда ... ... ... ... ... ... да, ... аудан және бүтіндей елдің әлеуметтік-экономикалық және
демографиялық жағдайларына зор әсерін тигізеді[3,4].
Топырақ деградациясы физикалық, химиялық және ... ... ... ... ... мен ... ... көрсету
қажеттігі туындайды. Олар: 1) ауыл-шаруашылық, 2) өнеркәсіп, 3) ... ... 5) ... 6) тұрмыстық қалдықтар, 7) туризм, ... ... және ... 8) климат пен құрлықтың аридтенуі. [5]
Жыл өткен сайын біз табиғи ... ... ... ... ... технопедогенез нәтижесінде пайда ... ... оқып ... ... ... В.А. Ковданың пікірінше
“...осыдан 50-70 жыл бұрын болған табиғи топырақтар қазір ... ... ... ... мен сипаты және олардың табиғи өнімділігі
жергілікті және ... ... ғана ... ... ал ... ... ... (1991 ж.) атап көрсеткеніндей (4-тің сілтемесі),"... топырақ
деградациясы адамзаттың жерді ысырапсыз ... мен ... ... ... бара жатуымен тығыз байланысты". Осыдан келіп,
топырақ деградациясы ауқымды және ... ... ... ... ... ... өтіп ... халықаралық форумдар мен іс-шараларда
талқыланып жүр[6,7] . Тіптен, 1983 ж. ... ... ... ... .
Осындай халықаралық құжат және “Бүкіләлемдік топырақ ... ... ... 1984ж. ... журналында жарық
көрді. Бұл бағдарламада топырақ ... ... ... ... ... мен қорғау туралы мәселелері қарастырылған. [9]
Сонымен, басылымдарда ... ... ... топырақ
деградациясын зерттеудің теориялық негізі әлі толық ... ... Бұл ... ең ... мәселелердің бірі-топырақ деградациясының
болжамы мен зерттеудің жалпы әдістерін жасау болып табылады.
Ормандардың жойылуы, ... мен ... ... ... жалпылай сипаттамасын алу үшін Дж.А:Джоунз (1991 ж.) 4 ... ... ... 2) ... ... 3) ... ... болуының жеке
мысалдарын зерттеу; 4) мониторинг. Жоғарыда көрсетілген ұсыныстардың 3-еуі
сапалы және ... ... В:В: ... ат. ... ... ... университетінің (Солнцева, ... ... ... ... ... Олар, негізінен, Ресейдің Европа бөлігіндегі
гумидті зоналарының техногенді-қайта пайда болған топырақтарының жіктелу
негізін жасады.
Қазақстандағы топырақ деградациясының ... – Ж.У. ... ... (1990), М.Е. ... В.Е. ... М.Е. Бельгибаев,
Т.Д. Джалакузов,1996 және т.б. ғалымдардың жұмыстарында келтірілген.
Бұл жұмыстар, негізінен, екі бағытта жүргізілген: 1) ... және су ... ... 2) ... ... ... ... қалпына келтіру. Бірақ та,жоғарыда көрсетілген жағдайлар
топырақты эрозия мен ... ... ... ... ... Бұл, ұзақ уақыттан бері топырақтану және
басқа да ... ... ... ... ... ... ... геохимиясы, агроэкология және т.б.) ғылыми-
техникалық және өндірістік мәселесі болып ... өсу және ... ... ... бағытта, ал, эрозия
солтүстік аудандарда, таулы және тауалды аудандарында айқын байқалуда.
Бұл процестер антропогендік факторлардың әсерінен ... ... ... ... ... ... ... климаттық фактор-
климат пен құрлықтың аридтенуінің күшеюі жағдай жасайды. Бұл ... ... ... ... зонашықтарда айтарлықтай аудан
көлемінде байқалады. Қазіргі кезде ... ... ... ... ... +0.53(С-ды құрайды. Солтүстік ... ... ... ... ... ... 60-100 жылда орташа жылдық температура 1.8-2.0(С-қа ... ... 1997). Бұл ... климаттың жылынуынан орташа есеппен 4
есеге дейін жоғары.
Климаттық жоғарыда ... ... ... даму ... көрсетеді) салдары Қазақстанның ... ... ... ... ... бара жатқандығын көрсетеді.
Бұның, ең біріншіден, Солтүстік және Орталық Қазақстанға қатысы бар.
Дала зонасы орманды-дала ... ... ... ... ... қарай
ауысып барады. Климат пен құрлықтың аридтенуінің өсуі тұзды топырақтардың-
сор және сортаңдардың ... ... әкеп ... Бұған, Оңтүстік
Қазақстаннан Солтүстік Қазақстанға ауа арқылы баратын тұздар себеп болатын
көрінеді. Дәл ... ... ... арада Топырақтану және агрохимия
Институтының ғалымдары тоқталды.
Топырақ эволюциясы, олардың тұрақтылығы мен деградациясы бір-бірімен
байланысты ... және ... ... атап өту ... Қазақстан топырақтары деградациясының зерттеліп жүрген
мәселелердің негізгі ... ... ... ... ... ... ... классификациясы
және картографиясы;
2) антропогенді-қайта пайда болған топырақтардың ... ФАО ... (1988), ... және ... ... байланысты.
3) Топырақ деградация индикаторларының білінуі;
4) Топырақ деградациясының ... ... ... мониторингінің топырақ жабындығының фондық
мониторингімен қатарласуы;
6) Топырақ деградациясының уақытша және ... ... ... ... ... және ... ... Топырақ деградациясы және олардың экологиялық салдары;
9) Антропогенді-қайта пайда болған топырақтарды қалпрына келтіру,
қорғау және ... ... ... ... ... ... ... кең ауқымда жүргізу қажет. Бұл жерде, іс-
шараларды жүргізу республика ... ... ... ... өзге ... яғни ... көлемде қарастырылуы жайлы
сөз болып отыр. Мәселен, бұл ... 1994ж., ... ... ... қарсы
концепциясында көрініс алды. Антропогендік-қайта пайда болған топырақтардың
өнімділігін қалпына келтіру жайлы ... ... ... ... ... ... топырақтардың аридтенуін зерттеу тарихы
Топырақ жабындығы құрылымының өзгеруін 1952 жылы ҚазКСР ҒА Топырақтану
Институты жасаған Қызылорда гидроузелінен басталып, әрі ... ... ... және ... өзен ... ал ... даласымен, оңтүстігінде Жаңадария жазығының солтүстігі арқылы өтетін
оңтүстік коллектормен байланысып жатыр. Ауданы 377,2 мың ... ... ... ... ... ... өзенінің күшті
су тасқындарына байланысты жүрген. Ал, 1960 ... ... өзен ... ... ... су ... ... суға байланысты
болады. Топырақтың аридтенуі келесі ... ... ... ... яғни, топырақ пен грунт суларынна тұздар жиналуда[10].
Аллювийлі-шалғынды тоғай топырақтары трансформацияның ... ... және кей ... типтік және шалғынды-сортаң
топырақтарға айналуда. Бұрынғы аллювийлі-шалғынды топырақтар ... ... ... ... ... ... дамыған болатын, ал әлсіз
және күшті су ... ... ... ... ... ... ... болады.
Сырдария ағыны реттеуден кейін, мұнда стихиялық жарылымдардың болуы
тоқталды, ал олардың астыңғы ... ... ... ... ... Нәтижесінде кей жерлерде ... ... ... ... Шіркейлі-Маданият салаларының арна алды ... ... ... ... ... болатын. Мұнда топырақ сумен
шайылмайтындықтан, ондағы тұздың мөлшері ... ... арта ... ... ... ... ... себебі-мелиорация жұмыстарын
жүргізбей, суруда. Мұның барлығы, ... ... ... ... ... ... әкеп соғады.
Сонымен қатар, алқаптың кебу территориясында ... және ... ... ... арта ... тәріздес топырақтар ауданының біршама азайғаны байқалады. Жусан
даласында тақыр ... ... ... ... олар ... жәе ... топырақтарға айналуда, бірақ басым түрде
сортаңға айналуда. Сортаңдардың пайда ... ... ... ... жағдайлары себеп болды.
Өзен ағынын Шардара су қоймасы және Қызылорда бөгені арқылы реттеу-
Қызылорда алқабының ... ... ... ... әкелді.
1947-52 және 1960-63 жж. геологиялық карталарда ... ... ... ... ... алқаптың шығыс және орталық
бөліктеріндегі грунт суларының ... 0,5-0,9 м-ге ... ал ... 1,1-
1,8 м-ге дейін төмендеп кеткен. Тұзды су көлемі азайып, сәйкесінше, тұзды
грунт суларының ... ... ал ... ... ... гидрологиялықтан
ирригациялық типке ауысты.
Сәйкесінше, тұз жиналу жағдайы да өзгерді. Сырдария суындағы тұздардың
құрамы 50-жылдары, 0,6 г(л-ді құрады (ион ... ... 12 мн.т ... жылдың ішінде алқапқа 1,4 млн.т тұз жиналған.
Содан кейін болған топырақ жабындығының, мелиоративті және ... ... ... ... ... ҒА топырақтану, ботаника және зоология
институттарының мамандары сараптама жасады. ... ... ... ... іске ... ... ... кемуі
Қызылорда облысының табиғи жағдайына үлкен өзгерістер әкелді.
Мұның барлығы төменгі салалардың климатының аридтенуіне, территорияның
құрғауына, ... ... ... ... және ... кемуіне әкеп соқтырды. Өзен суының минералдық құрамының арту
процесі әлі де ... өз ... ... ... ... (Стпанов,
Чембарисов, 1978 ж.) 2000 жылы Сырдария өзеніндегі тұз мөлшері 3,5 г/л-ге
дейін өседі деп болжануда, ал ол су ... ... ... ... ... суларына тұздың жинала беруіне ықпал жасайды. Мәселен, ... сол жақ ... ... ... ... ... балансының
сальдосы +2,01 млн.т-ны құрайды.
Жоғарыда атап көрсетілгеніндей, ... ... ... қоры ... Олар ... ... ... арқылы қоректенеді. Қызылорда
алқабының сол жақ жағалауында ... 10 жыл ... ... ... 1-1,5 м.
тереңдікке дейін төмендеп кетті.
Төменгі ағыста гидрологиялық және ... ... ... топырақ жабындығының эволюциясы мен сапалық трансформациясы
жүрді.
Шөлдену үрдісі ... ... ... гумустық қабатынан айрылады
және ол қайта қалпына келмейді. Шалғынды жердің топырағы үшін ... 13-27, ... ... үшін 33-35 ... ... ... ... кезінде азоттың қоры да азайып кетеді. Ал, фосфор ... ... ... ... өзенінің төменгі ағысындағы
мелиоративтік жағдай бұл жерде ... ... ... ... атап ... Арал ... ... төмендеп, түбінің
құрғау процесі қарқынды түрде жүруде. Мұнда топырақ ... ... ... тез ... ... ... яғни,
галофитті өсімдіктерге кедей, ... ... ... ... үшін пайдалануға болмайды.
Гидрологиялық жағдайдың нашарлап, тоғай, көлдердің азаюы құстардың
көптеген түрінің санының ... әкеп ... ... ҒА ... ... ... Сырдарияның төменгі ағысының авиафаунасы
40-жылдары 319 құс түрінен, оның ішінде 173-і-ұя ... ... және ... ұшып ... түрлерінен тұрған болатын. Олардың
ішіндегі басым түрлері: ... ... ... және үйректер мен
қаздар, шағалалар болатын. Бұрын ... ... ... ... ... топырақтың өзгеру қарқындылығы аридті климат ... ... ... ... ... ... ... автоморфты даму этапына көше отырып, өзіне тән, өнім ... ... ... ... ... мен ... ... төменгі ағысындағы алаптың физикалық-географиялық
сипаттамасы
1. Геологиясы
Солтүстік Қызылқұм территориясы «жабық» түрге ... және ... ... ... ... ... ... жыныстары мезозой
және кайнозой құрылымдарының қалың жабынының астында жатыр. Мұнда төрттік
шөгінділер кең тараған[12].
Палеозой жыныстары 400-2400 м ... ... ... ... бойынша
олар құмтас, қиыршық тас қабаттары бар әктастардан құралған, олардың өз
аралық қатынасы және қалыңдығы белгісіз.
Мезозой ... юра және бор ... кең ... ... және ... ... ... Юра жыныстары аудан
территориясында шектеулі түрде дамыған. Олар палеозой шөгінділеріне ... әр ... ... юра ... жеке ... ойыстарды құрайды.
Юра жыныстары палеозой фундаментінің ойыңқы жерінде, 2000-2400 ... ... ... ... және ... кездеседі, олардың
қалыңдығы 20-70 метр.
Бор жүйесі. Бор ... ... ... ... кең ... ... Бұл ... шөгінділері бұрғылау нәтижесінде ашылды. Ол
ара ала құла ... және ... ... ... бар ... ... көрсетілген. Шөгінділердің қалыңдығы 40-70 метр. Бор
жүйесінің шөгінділеріне қоңыр алеврит жатады. Оларды сипаттайтын ... ... ... ... 40-60 ... ... көлденең қимасында әртүрлі түйірлі құмтастар мен қиыршық
тастар көп кездеседі.
Альпі шөгінділері Сырдария өзенінің сол ... ... ... ... ашылған. Альпінің көптеген кесінділерінде екі литологиялық
бума төменгі-лагунді теңіз және ... ... ... бума ала құла - ... сары және ... ... саз және ... жұқа түйірлі құмтастар түрінде көрсетілген.
Жоғарғы бума ашық қызыл, қызғыш ... ... ... ... ... арасында кездесетін алевролиттер мен саздардар тұрады. Жоғарғы
континентальды қабаттың қалыңдығы 100-150 метр.
Жоғарғы бор ... ... ... ... кең ... Олар ... ... жотасының оңтүстік-батыс беткейінен, солтүстік батысқа
қарай созылып жатыр. Солтүстік-батыста олар жас ... ... ал ... ... ... ... палеоген және жас
шөгінділермен жабылған, ... олар ... ... оң ... ... ... ... Қызылқұмда көптеген бұрғылау қуыстарымен қиылысады.
Тек жеке бөліктерге ғана жоғарғы бор жыныстары жер ... ... әр ... органикалық қалдықтар мен литологиялық әр ... ... ... ... ... ... ... Ең
ежелгі, кең тараған және полеантологиялық ... бор ... ... сеномон шөгінділері жатады. Ол трансагрессивті
түрде әр түрлі палеозой және юра ... ... ... ... олардың астында, пенепленнің тегіс емес ... ... ... ... ала ... олинит слюда құрамы кездеседі. Эолдық
үрдістер әсерінен пайда болған бұл саздардың ең үлкен қалыңдығы 15-20 ... ... ... ... шөгінділері қызыл түсті құмтастар
түрінде көрсетілген. ... 70-120 ... ... көп ... сенол шөгінділері жас
шөгінділермен жабылған. Олар ... ... және ... ... ғана ... Мұнда олар жоғарғы Тұранның қызыл түсті
қабатында шайылып жатыр. Қалыңдығы 90-130 ... ... бұл ... ... жасыл, сұр және құба-қызғыш түсті құмдардан, саз ... ... ... ... Палеоцен шөгінділері жер бетіне батыста және
Қаратау тауларында шығады. Қалған территорияларда олар ... ... 850 ... жететін саңылаулармен ашылған. Тектоникалық көтеріңкі
бөліктерде бұл шөгінділер бор және палеозойдың әр түрлі қабатында ... ... ... ... ... ала түсті гипс қабаттары
бар саздар, сұр ... ... ... және негізінде базальтты түйір тастары
бар доломиттер түрінде берілген.
Төменгі эоцен шөгінділері ... ... ... Олар ... ... бетіне шығып қалатын аудандарда жалаңаштанады, ал ... ... ... тереңдігі 820 метрге жететін саңылаулармен ашылған
шөгінділері екі қабатқа бөлінеді. ... ... ... ... ... тастардан, ал жоғарғысы – сұр саздардан құралған. Қалыңдығы 9-
30 метр. ... ... ... бұл ... негізінен сұр және
қара сұр саздар түрінде берілген.
Төменгі бөліктерде олар ... ... ... кей ... ... ... ... және өте аз әксаз және гравелиттер де кездеседі.
Жоғарғы эоцен жасының шөгінділері өте кең тараған. ... олар ... 740 ... ... жететін саңылаулармен ашылған, тек ... ғана жер ... ... ... ... бетінде құм, құмтас,
алеврит, қабаттары ... ... ... ... ... ... ... ауытқиды. Ауданның солтүстігінде олардың қалыңдығы 4-6 метр.
Арыс ... ... ... ... бөліктерінде олардың қалыңдығы 330
метрге дейін жетеді.
Олигоцен шөгінділері қарастырылып отырған территорияда аз тараған және
қалыңдығы да маңызды ... ... ... бұл ... ... ... ... түрінде берілген. Олар қоңыр қызыл және қызғыш-сұр
саздардан, құмдардан және ... ... ... ... 10
метрден 40 метрге дейін ғана ... ... ... ... процестің бірден жандануынан және
дәуірдің аяғына қарай ... ... Бұл ... ... және ... өзгеруіне әкеліп соқты. Жазықтықта
олар негізінен көлдерде, өзен құйылымдарының кең бассейіндерде, уақытша
көлдер пайда ... ... ... ... шөгінділері саз қабаты бар қызыл түсті карбонатты және ... әр ... ... ... мен ... ... ... Орта миоцен
258-294 метрде ашылған. Олар ... ... бар ... ... ... ... жүйе. Оңтүстік Қазақстанның оңтүстік-батыс бөлігі күрделі тез
өзгеретін рельефімен сипатталады, сондықтан төрттік шөгінділер мұнда құрамы
және ... ... әр ... ... ... ... ... барлық жерінде эолды құмдар тараған. Олар ... ... ... ... әр түрлі жастағы құм жыныстарының нәтижесінде пайда
болған. Генетикалық жағынан әр ... ... ... лёсс жыныстары,
аллювийлік және аллювийлік-деллювийлік жыныстар өте кең ... ... олар ... ... орта төрттік, жоғарғы төрттік және ... ... ... ... ... Солтүстік Қызылқұмның төменгі төрттік
алювий шөгінділері жас құрылымдардың астында ... Олар әр ... ... саз және ... ... Жалпы қалыңдығы 50-80
метр.
Арыс ойысының оңтүстік бөлігінде ... тас пен ... ... 20 ... ... ... ... Оларға интрузивті және
кремнийлі жыныстар кіріктіріледі. Конгломераттардың түсі сұр. Қалыңдығы 7-
30 метр, сары ... 5-10 ... ... ... негізінен әр түрлі түйірлі ... ... 80-100 ... ... ... тастармен саз және
құмдақтардан тұратын орта ... ... ... ... ... және ... өзенінің оңтүстік жағалауында Қаратау ... ... ... және ... ... ... шөгінділерге Сырдария өзенінің биік және ... ... ... ... тас, құм, ... ал жоғары
жағында лёсс түріндегі саздардан түзілген. Олар ауданның оңтүстік бөлігінде
тараған, ... 10-35 ... ...... ... тастар мен қиыршық
құмды жиынтықтар. Олардың қалыңдығы 7-10 метрге дейін ... және ... су ... ... ... ... төрттік уақытының екінші жартысында басталған, пайда болуы ... ... әр ... ... ... ... ... дейін созылып отыр.
Қызылқұмдағы жел әрекетінен жалды төбелер, бархандар құрылған. Жалдардың
биіктігі кей жерлерде 20-25 ... ... ... ... ... көп ... ... бөлшектенбеген жыныстар кғездеседі.
Сонымен, зерттеліп отырған солтүстік Қызылқұм территориясы геологиялық
қатынаста, толығымен бор және кайнозой шөгінділерімен жабылған аудан болып
есептеледі. Юра ... ... ... ... бор және ... ... жерде тараған.
2. Геоморфологиясы
Сырдария ойысының аккумулятивті ... ... ... ... биіктігі 332 метр болатын кең ойысты құрайды. Жазық
бетінің еңістенуі Арал ... ... ... ... ... ... сыртқы көрінісі біркелкі болғанымен, бір-
бірінен биіктігі, генезисі және жасы бойынша ажыратылады. Олардың ... ... ... ... ... Сырдария террасаларына сәйкес
аккумулятивті жазықтарына бөлінеді. Сырдария атырауында және ... ... ... ... ... ... ... аккумулятивтік
жазықтар құрылымдық жазықтардың шағын учаскелерімен кезектеседі. ... ... бор, ... және ... шөгінділерден
түзілген жеке қыраттар байқалады. Құрылымдық жазық ... және ... ... және ... ... ... көне биік тау
қалдығы), Сырдария және ... Арал ... оң ... , ... жазықтар ойпаттарға сәйкес келеді[13].
Сырдария аңғары. Сырдария Қазақстан Республикасы территориясына
Шардара ... ... ... және ... солтүстік-батыс
бағытта Арал теңізіне қарай 1000 шақырымнан артық созылады. Оның ... ... ұзақ ... ... Сырдария және Шығыс
Арал ойыстарының кең ... ... ... ... ... ... құрылымдық депрессиялармен ортақ бағытын ... ... ... ... ... оның ... ... Қаратау
көтерілімін жанай өтеді. Өзеннің оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай
орын ауыстыруы төрттік кезеңде ойыстың ... ... ... ... Бұл орын ... оң ... ... сол
жағасында енді болып келетін Сырдария террасасының орналасуынан айқын
көрінеді.
Өзен ... өз ... оның ... ... әсерін тигізетін
ірі жеке құрылымдарды кесіп өтеді. Аңғардың енді ... ... ал тар, ... бөліктері антиклинальді жеке құрылымдарға
тән. Олардың кезектесіп келуі анық ... ... ... ... және ... тектоникалық қарқындылық жекелеген учаскелер
морфологиясының қарама-қарсылығын күшейтті.
Шардара суқоймасынан Арал ... ... ... аңғары төмен және
әлсіз байқалатын жағалы, дөңес көлденең қималы және ... ... ... куә ... көп ... ... келеді. Аңғарды
геоморфологиялық белгілері бойынша 6 ... ... ... 1)Шардара
суқоймасынан Байырқұм кентіне дейін; 2)Байырқұм кентінен Түркістан ... ... ... ... ... ... ... Жосалы станциясына дейін; 5)Жосалы станциясынан Қазалы қаласына
дейін; 6) ... ... Арал ... құяр ... дейін.
Сырдария өзені жоғарыда аталған бірінші учаскесінде қазіргі уақытта
Чулин көтерілімін кесіп өтіп, өз арнасын тереңдету үстінде. ... ... ... ... ... ... бұрылып кететін жарылым
бойымен өтеді. Арна барлық жерде биік (50-70м) оң ... ... ... ... дейін қысқарады, түбін жайылмалар алып жатыр, ал ... тура және ... ... жағалары бар.
Байырқұм кентінен Түркістан қаласына дейінгі бөлігінде ... ... ... ... және ... ойысының біршама терең бөлігін
кесіп өтеді. Бұл кесіндіде аңғар сипаты айтарлықтай өзгереді, ол енді бола
бастайды, Арыс ... ... 150 ... ... ... төмен жаға,
көптеген меандрлар, ескі арналар мен қайраңдар түзетін кең (250-400 м) және
терең (3,5-4 сирек 8 м) арна тән. ... ... ... ... ... ... ... аз байқалады. Өзен суында аллювийдің тұрақты
жиналуынан, әсіресе арнамаңы алқабында аңғар түбі ... ... ... ... Арна ... ... қарағанда біршама
гипсометриялық биік жайғасқан. Өзеннің екі жағалауында да ... ірі ... ... ... ... ... қаласынан солтүстікке қарай шамамен Жаңақорған ... ... ... 30-40 ... ... ... Арна ... пролювиалдық шлейфтерін басып, тау бөктеріне ... ... ... ... ... кентінен Жосалы станциясына дейінгі бөлігінде Сырдария кеш
төрттік уақытта Сарысу, Шу өзендерімен бірге қалыптасқан кең ... ... ағып ... Арна ... ... бар, көп ... ... Жағалаулық зона жыл сайын су астында қалады. Қайрақты және ... ... ... ... ені 60 ... ... ... ұшыраған. Өзен суының тасып, жайылу аумағында ... ... ескі ... ... ... жайылма пайда болады.
Жосалы станциясынан төмен аңғар сипаты тағы да ... ... ... өзен палеоген және бор жыныстарынан құрылған Төменгі Сырдария
күмбезін кесіп өтеді. ... ... ... өз бағытын солтүстік
батыстан тура батысқа ... ... Оның ... жіңішке, арнасы
салыстырмалы тура және кей жерлері табалдырықты болып келеді. Аңғар ені ... ... ... ... ... жоқ ... олар айтарлықтай
төмен. Түпкі жаға мұнда ... 15-20 м ... ... батысқа қарай Сырдария аңғары қазіргі атырау аймағына өтеді.
Бұл жерде ... жоқ, өзен ... ... ... ... ... ... онша терең емес және көбіне жазық ... ... ... ... ... аз, ... көбіне байқалмайды да. Бұл
аталмыш ауданның жастығын білдіреді. Мұнда сәл ертерек көп тармақтар ... ... ... ... ... Арал ... ... кетуіне байланысты Сырдария атырауы құрғап қалған десе де болады,
көлдер мен тармақтардың көп бөлігі құрғап қалған.
Шардара суқоймасынан төмен өзен бойы ... екі ... және ... үсті ... байқалады. Олардың биіктігі Сырдария сағасына қарай
төмендейді. Дегенмен өзен оң құрылымды көтерілген жерлерді кесіп өткенде
терраса биіктігі ... ал ... ... ... ... ... бөлінеді. Мысалы, Чулин көтерілімі аумағында аласа жайылма екі
ауданға бөлінеді. Және керісінше, ... ... ... ... ... шұғыл төмендейді[14].
Екінші жайылма үсті террасасы әдебиеттерде Қызылқұм атауымен белгілі
және біршама көнерек болып табылады. Ол тек сол ... ... ... ... ... ... батыс шетіндегі оң жағалаудағы
террасалардағы кішігірім эрозиондық тау жұрнақтары қатысты емес. Кейде ... ... ... террасаға жатқызады. Бірінші жағдайда жайылма үсті
террасалар қатарына биік жайылма ... ... олар ... ... ... ... үсті террасасының кертпеш
биіктігі біріншісінен 2 метрден ... ... ... ... шеті Қызылқұм үстіртінен оны бөліп тұратын кертпеш ... ... және ... ... жабылған. Оларды бөліп тұратын
шекара басқа жерлерде құмды рельеф бейнесі мен өсімдік ... ... ... ... ... ... ені 10-15
шақырым болатын Қарақтау көтерілімі тұсында байқалады.
Қазалы ... және ... ... ол ... ... ... арнасына дейін созылып жатқан кең, ... түзе ... ... жүздеген шақырымға кеңейеді. Терраса арасында саз линзалары мен
қабатшалары бар құм қабатынан, ... ... ... ... ... ... ... жатқан гравелиттерден тұрады. Қабаттың
төменгі төрттік, орта төрттік жасы оның жоғарғы ... жату және ... ... ... ... ... негізі арқылы анықталады.
Бұлардан басқа соңғы шөгінділерде ежелгі төрттік-орта ... ... ... ... ... mull ... ... отырған учаскенің жоғарғы жағында терраса беті оңтүстік
шығыстан солтүстік батысқа қарай, ал ... ... ... ... ... ... және ... төрттік кезеңнің тар, жіңішке және кең,
енді аңғарлармен (Жаңадария, Қуаңдария және т.б өзендер) тілімденген. Беткі
жинақталған ... ... ... толығымен қайта өңделген.
Террасаларда салыстырмалы биіктіктері 5-18 м ... ... және ... ... ... ... Жалдар
ендік бағытта созылған. Олардың ұзындығы 1,5-2 шақырымнан аспайды, ... 6-15 ... ... 18 ... ... Жаларалық ойыстар диаметрі 50-
100 метрден 200-300 метрге дейін жететін дөңгелек ... ... ... ... ... 6-7 ... ... беткейлі.
Құмдар бекітілген. Жалдар мен төбешіктердің тек жоғарғы бөліктерінде
өсімдік ... жоқ. ... ... ... ... ... жасы жоғарғы төрттік-қазіргіге сәйкес келеді.
Бірінші жайылма үсті террасасы Чулин ... ... ... ... ... дейін сырдария арнасының екі ... ... кең ... жазықтар құрайды. Терраса сол жағада одан әрі
батысқа қарай Майлыбаш станциясына ... ... Одан ... ... ... ... биік кертпеш (3-5 м), судың жағамен ... 4-5 м ... түзе ... ... ... ... жіңішке белдеу
түрінде (1-1,5 шақырым) созылған. ... ... ... Байырқұм кенті
тұсында да байқалады. Мұнда терраса биік жайылмадан биіктігі 2-2,5 ... ... ... ал оны арна ... ... ... ... 4,5-6 м болады.Бұл кесіндіде терраса кең (15-25 шақырым) және ... ... ... ... ... ... Арыс ... сағасында бірінші
жайылма үсті террасасы одан да енді бола ... және сол ... ... ... Оның беті арна деңгейінде немесе одан төменірек жайғасқан
және су кемерінде ... ... ... ... биіктігі 1-2,5 м
болатын кертпештермен жарлауыттанады. ... ... ... ... ... ... ... әлсіз еңістелген кең, енді (100
шақырымға дейін) Дариялықтақыр жазығына ... Сол ... ... ... ... ... ... және Арал теңізімен шектесетін
кең аккумулятивтік жазық осы ... ... ... ... ... ... (2 ... биік емес) жайпақ эрозиялық кертпештермен
бөлінеді.
Террасаны Сырдарияның бұрынғы салалары мен ...... ... ... ... кең (200 м-ге дейін) және терең (8-9м),
тік және террасаланған беткейлі болып келсе, кейбірі кішігірім созылыңқы
ойыс ... ... ... тақыр белдеулері түрінде көрінеді. Ежелгі
арналардан ... ... ... ... ... ... арықтардың
қалың торы бар. Оның бетінде барлық ... ... 60 %-ын алып ... ... ... ... ... террасалар әдебиеттерде
«тақырлы» деп аталады.
Террасада сондай-ақ ... құм ... де ... ... ... тереңдігі 3-7 м-ге дейінгі төбешікті, жалды-ұяшықты және
жалды құмдар бөлінеді. ... ... ... шығыс бағытта созылған. Құмды
массивтерде тақырлар мен сор-пухляктарға айналған көп ... ескі ... ... ... ... ... жамылғысы жапқан, кей жерлерде
мүлде өсімдік жамылғысы жоқ. ... ... ұсақ ... ... ұсақ ... ... кей жерлерде қиыршық тастар
мен орташа түйірлі құм қабатшаларынан ... ... ... ... саздар мен алевриттерді әркелкі жабады. Қиманың жоғарғы
бөлігін барлық жерде дерлік саздақтар мен құмдақтар ... ... 6 ... 80 м-ге ... шөгінділер су шаюмен бірге орта төрттік және одан да
көне шөгінділерде жатыр. ... тұщы суда ... ... көп
түрі табылған: Planorbis planobi L., Sussinea prefferi Rossm және ... ... ... ... кешен жоғарғы ... тән. ... ... ... маңында осы терраса шөгінділерінде
жоғағы палеолиттік құрал-жабдықтар және ... ... ... ... жасы 38 мың жыл ... Бұл ... бірінші жайылма үсті
террасасының жинақталған шөгінділердің жасы кеш ... ... ... Ол тек ... ... шегінде ғана голоцендік болып
табылады. Өйткені, Сырдария аңғары Қорқыт антиклиналін ... ... ... ... жайылма үсті террасасында шөгінділердің ұшырылуы
нәтижесінде қалыптасқан құмды массивтер жасы қазіргіге жатады.
Сырдария ... ені ... ... 10 ... шамасында болады
және тек Шиелі мен Жосалы темір жол станциялары ... ғана оның ені ... ... ... ... тар ... ... ал кең, енді жерлерінде
морфологиялық әлсіз байқалатын жайылмалар биік және аласа ... ... ... ... жайылма шегі үш террасалық деңгейге ... ... ... маңы ... Абай террасасы деп аталатын биік
жайылмаға сәйкес келеді [16] . Ал ... екі ... ... ... ... ... биік ... аласа жайылма үстінен 4-5 м-ге биік
жайғасқан. Аласа жайылма биіктігі 2-3 м-лік кемерлер ... ... ... ... ... (20-40 шақырым) батпақтармен, көлдермен,
көптеген құрғақ және сулы ... ... ... ... ... су ... ... көтеріліп, су тасуы кезінде суға толып
кетеді. Биік ... ... ... ... ... ... ... шегінде ені 300-500 м ... 1-1,5 м ... ... ... ... Сырдарияның қаңғыған іздері
– құрғақ арналармен тілімденген. Төмен учаскелерді көптеген көлшіктер мен
батпақтар ... ... ... ... ... ... 2-4 м ... және майда қырқалы құмды массивтер кездеседі. ... ... ... ... қарай. Жайылма беті ирригациялық құрылыстармен (дамба,
канал, ... ... ... ... ... қолдан тереңдетіліп
қазылып, тұрақты су тасымалдайтын каналдарға айналған. Биік ... ... ... ... оны ... ... деп ... Агроклиматтық жағдайының ерекшеліктері
Климат – бедер құратын факторлардың ішіндегі ең маңыздысы. ... ... ... байланысы әр түрлі. Мысалы, үгілу процестерінің қарқындылығы
климатқа тікелей байланысты, ол белгілі мөлшерде үгілу құбылысының сипатын
анықтайды, ... ... ... ... қарқындылық дәрежесі
тәуелді. Әр түрлі климат жағдайларында ... тән ... ... ... ... ... болып табылатын өсімдік жамылғысының өзі бедер
құратын процестерге ықпал ... ... жер ... ... жамылғысы
тұтас болып кеткен жағдайда су торларының ағуы бірден азайып, мүлде тоқтап
қалуы ықтимал. Ал, ... ... ... ... немесе түгел
жалаңаштанып қалған аймақтарда қарқынды ... және ... ... ... ... ... әкеп соғады. Пайда болған
борпылдақ түйірлер мен шаң-тозаң шөлді жерлерде желдің әрекетіне ілісіпәр
түрлі ... ... ... ... ... ... ... құрлықтың ішкі оңтүстік
жағында атмосфералық ауаның жылжу (циркуляция) ерекшеліктерінің ықпалымен
қалыптасады. Климаты континенттік жазы ... ... әрі ... қысы ... қысқа, бірақ суық. Континенттік белгілері тәулік, ай, жыл ішінде
білініп тұрады. Жазда температураның кенеттен құбылуы ... ... ... ... ... жерінде шілде айының орта температурасы +25-
280. Территорияның көршілік бөлігінде ең жоғарғы абсолюттік ... ... ... территорияның солтүстік және оңтүстік бөлігінің арасында
температураның айырмашылығы байқалып тұрады.
Зерттеліп ... ... ... жағы ашық болғандықтан
Сібірден жылжыған салқын ауа массасы еш кедергісіз келіп ... ... ... да суық ... ... Қыс ... ... ең төменгі
абсолюттік температура 40-450-қа ... ... ... ... ... яғни ... ең ... температураның айырмасы – 85-
900С.
Ауаның тәуліктік орташа ... ... ... ... ... - 235-275. Ол 23 ... наурыздан басталып қарашаның 12-28-інде
бітеді. Сондықтан, егінді пісіріп жинау суық ұрмайтын кезең 160-205 ... ... ... тән ерекшелігі - құрғақшылық. Жауын-шашын өте
аз. Оның жылдық орта мөлшері 100-150 мм-ден аспайды және әр ... ... 60 %-ті ... ... жауады. Жазда жауған қар жабындысы
жарымсыз және тұрақты емес. ... қар ... ... ... жауады, қалындығы 10-25 см, 2,5 ай бойы ... Кей ... ... 4 айға ... ... 1993-94 жылдың қысында, қараша
айының басынан бастап қыс бойы 14 рет ... ... қар ... ... ... жатқан.
Территорияға солтүстік-шығыстан қатты жел соғып тұрады. Желдің жылдық
орта жылдамдығы 3,1-ден 6,0 метр/сек. ... ... ... ... жел Арал ... ... жиі болады. Қыс айларында ... ... беті ... ... Жазда да алай-түлей жел жиі
соғады, облыс жері шаңдатып жатады.
Аккумулятивті-атыраулық ... ... дені ... ... шөл ... оның агроклиматтық жағдайы біркелкі емес. Вегетация кезіндегі
жылу мен ылғалдың көрсеткіштеріне орай, территориясы ... ... ... аудан-жылудың (+100-тан жоғары) жинағы - 3400-40000С.
2. Өте ыстық - 4000-4300ºС.
3.Сырдария өңіріндегі агроклиматтық.
4. Тау ... ... және ... ... кіретіндер: Қазалы, Қармақшы
(солтүстігі), Сырдария, Шиелі, Жаңақорған ... ... ... жинағы 3400-40000С. Ауаның температурасы +100С-тан жоғары
болатын кезең 175-195 күн. Суық ... ... ... бірінші
онкүндігінің аяғында және үшінші онкүндікте басталып, 160-205 ... ... ... орта ... ... ... айында -–,9-130.
Жылына жауатын жауын-шашынның мөлшері - 115-130 мм. Қардың қалындығы 10-25
см. Дақылдың ... ... ... де ауа райы ... ... ... ... аудан - негізгі егіншілік
аймақ. Ол, негізінен, Сырдария өзенінің ... ... ... ... ... ... ... әкімшілік аудандарының
орталық бөлігін қамтиды.
Ауаның +100-тан жоғарғы ... ... ... ... ... 180-200 күн. Жазы ыстық, ұзақ, шілде орта ... ... ... аз, жылына - 36-75 мм. Желтоқсанның екінші-үшінші
онкүндігінде қалындығы 10-15 см қар ... ол 1,5-2,5 ай бойы ... ... ... ... көбі ... ... жеміс-жидек, жүзім,
көкөніс, бақша).
Өте құрғақ, әрі ыстық агроклиматтық аудан Қазалы, Қармақшы, Жалағаш,
Сырдария, Шиелі, Жаңақорған әкімшілік ... ... ... алып
жатыр. Ауаның температурасы +100-тан жоғары болатын жылу ... - ... Осы ... ... 195-205 күн. Суық ... мезгіл сәуірдің
бірінші жартысында кіреді, оның ұзақтылығы - 180-190 күн. Күзде қазанның
бірінші жартысында ... суық ... Жазы өте ... ... ... +27-280С. Жаз айларында Иран жақтан оқта-текте өте ... ... ... тұрады, ондайда ауаның температурасы +450-қа ... ... ... ... өте зиян, дақыл ауып кетеді, ыстықты көкөніс-
бақша да ... ... өсуі ... ... өте аз, ... ... ... - 35-60 мм. Қыста қар жоқ, ... да тез еріп ... ... соң егін егілмейді. Бұл ауданға кіретін жерлер малдың ... ... ... ... агроклиматтық аудан. Мұнда +100С-тан жоғары
температураның жинағы 3700-35000С. Бұл агроклиматтық ауданға ... ... ... ... етегін қамтитын оңтүстік шығыс бөліктері
кіреді. Ауаның ... ... ... ... маусым-сәуірдің
ортасында басталып, 185-188 күнге созылады. Жылдық жауын-шашын- 75-125 ... ... ... ... 20-25 см, ол 65-70 күн ... ... ... дақылдар егуге қолайлы. Бұл аудан суармалы егіншілікке
пайдаланылады.
4. Гидрографиясы
Сырдария өзені Қазақстаннан тыс Ферғана аңғарынан Нарын және ... ... ... ... Басталған жерден сағаға дейін жалпы
ұзындығы 2212 ... ... ... өзен ... ... үш ... Күрік-Келес және Арыс өзендері) қабылдайды. Әрі қарай өзеннің су
келмейтін бөлігі аймақпен ағып ... ... ... ... атырау
қалыптастырып, Арал теңізіне құяды[18].
Сырдария алабының жоғарғы бөлігінде бірнеше үлкен су қоймалары
салынған, ... ... ең ... ... су ... ... ... ағындысының көпжылдық реттеушісі болып табылады.
Қазақстан ... ... мен ... үшін пайдалы
көлемі 4,2 км³ Шардара су қоймасы пайдаланылады.
Сырдария алабында ауылшаруышылық мәдениетін ... үшін ... ... ... жүйе бар. ... және оның сағаларына, ескі
арналары, ағынсыз көлдер және рельефтің төмендеу ... ... ... ... ... жүйесі де дамыған. Арал теңізі бұрын
ішкі материктік ең ірі су қоймасы болған, ал қазіргі ... ... мен ... ... ең ... ... Арал теңізінің 1961
жылы орташа деңгейі 53 метр болған. ... ... оның ... 16 метрге
азайды. Қазіргі кезде Арал теңізі екі бөлікке бөлінеді : ... ... және ... Кіші ... Квазистационды режиммен салыстырғанда
теңіздің тұздылығы үш есе ... ... ... ... Қазалыға дейінгі бөлігінде
салалар жоқ. Қозғалу барысында сағаға қарай ... ... ... ол қоршаған жазықтыққа кірігіп кетеді. ... ... ... оңға және ... ... ... азаяды. Берік
жағалаудың болмауы салдарынан және кіші ... өзен ... ... ... бұзып төмен жерлерді су басады, ескі арна өзеннен өз
тасындылары ... ... таяз сулы көл ... ... өзенінің су алуы он төрт ірі каналдармен, сонымен қатар
орташа ... су ... 1990 жылы ... ... болатын тасынды
құрылғылармен жүреді.
Қызылорда қаласынан 12 км жоғары Қызылорда су ... ... ... Ол суды ... ... ... бөлуді қамтамасыз етеді. Су
өткізу қабілеті 220м³/c ... ... ... сол ... ... ... дейінгі аумақты суару үшін арналған. Сол жақтан
шығатын су өткізу қабілеті 50м³/c ... ... ... ... суару үшін пайдаланылады.
Сырдариядан Төменарық бекетінен ... ... ... ... ... ... ... өз кезегінде олар тармақтарға бөлінеді, кей
жерлерде судың жайылуынан көлдер мен батпақтар қалыптасады. ... ... ... мен ... ... ... ... ие. Олардың көп
бөлігі құмдарда жоғалып кетеді, бұрынғы уақытта Арал ... ... ... ... 170 ... болатын Қараөзек тармағы ең ұзын тармақ
болып саналады. Бұл тармақ көптеген кіші ... ... ... ... ... Сырдарияға құяды. Кейінгі жылдары Қараөзектің
сағасы ауданында су көп тұрып қалады да Сырдарияға жетпейді.
Жаңадария – Сырдария арнасының сол ... ең ... оның ... ... ... ... ... гидроторабымен жоғарыдан басталады
және оңтүстік пен ... ... ... ... ... ... 210 ... батысқа қарай Қуаңдария тармағы кетеді (ұзындығы
480 шақырым). Жаңадария және Қуаңдария өзендері тікелей ... соң ұзақ ... бойы ірі су тасу ... ғана ... ... мен ... каналы салынғаннан кейін өзеннен 50 ... ... ... алу ... туды. Қуаңдарияға су жеткізу және
оның жағалауында орналасқан ... ... үшін ... ... ... ... алқабы пайдаланылады.
Сырдарияның төменгі ағысында бұл тармақтардың маңызы зор, себебі олар
суландыру көзі болып табылады және ұсақ ... ... ... ... Жосалы станциянан төмен Қазалы қаласына дейін
Сырдария құмды-шөлді кеңістіктен тармақтарсыз ... жылы ... ... жоғары Қазалы гидроторабы пайдалануға
берілді. Оның жоғарғы бьефінен алынған ... ... және ... ... ... ... өзені сағада тағы да тасуы мүмкін, су көлдік жүйелермен,
батпақты массивтермен және ... кең ... ... ... ... өзен ... ... саға қалыптастыру
процесстері қазіргі кезде төмендеді және бұл ... өзен ... ... орын ... ... ірі және ... ... көлдер соңғы кездері көлемі
жағынан тез азайды және өзінің ... ... ... ... ... өзен ... саласына міндетті. Кейбір көлдер Қазалы
ирригационды каналдың оң ... ... су ... ... аздаған су ағымдары табиғи кешенді атырауға Аманкөл
ғимаратынан төмен жерде де жүреді.
5. Топырақ-өсімдік жамылғысының сипаттамасы
Сырдария атыраулы-аллювиальды және тау ... ... ... ... топырақ пен тақыр провинциясы. Провинция құрамына қабатты, аллювиальды-
аккумулятивті және эолды жазықтар кіреді. Қабатты ... ... бор ... ... ... және ... ... құрылған
Құланкеткен, Саралан және Қаракемір аридті-денудациялық үстірттерінен
құралған. Олар үсті гравелитті-малтатасты және ... ... ... жабылған әктас, конгломерат, әксаз (мергель), құмтас
және саздармен сипатталады. Үстірт – абсолютті биіктігі 150-200 м ... жер ... ... мен ... тау ... топырақ жамылғысының
негізгі фонын сұр құба гипсті ... ... және ... ... Бұл ... ... сортаңданғанжәне үстіңгі жарты
метр қабат өте ... ... ... ... ... ... негізін тақыр тәріздес
топырақтар мен тақырлар құрайды.Олар ауыр саздақты механикалық құрамымен
ерекшеленеді, хлоридтер мен ... ... ... сортаңданған,
төмен суөткізгіштігімен және үстіңгі горизонттардың қатты сілтіленуімен
ерекшеленеді, минералды қоректендіру ... ... ... атырауында көп жерлерді су өткізбейтін палеогендік
саздардың үстіндегі қабатты аллювиальдық шөгінділерден ... алып ... Бұл ... салыстырмалы түрде гумусқа (0,5 м
қабатта 50-180 т/га), азотқа (3-10 т), фосфор (8-10 т) мн ... ... бай. Бұл ... ... пен ... егістеріне кең
қолданылады. Гидроморфты ... ... ... ... ... және ауа ... ... (дренаж) және шаю арқылы
реттеп отыруды талап ... ... мен тау ... сұр құба ... және қабыршақты-
шақпатасты топырақтар кең таралған, ... ... ... ... кездеседі. Аласа жазықта сорлы-сортаңды, тақырлар мен сорлар басым.
Бұлақты төбеллердің айналасында ... ... ... мен ... ... түзілген.
Дариялықтақыр – тақыр тәрізді топырақтар мен тақырлардың жазықты
ауданы. Қаратау жотасының етегі мен ... ... ... ағысынан
батысқа қарай Сырдария өзенін бойлай Аралмаңы Қарақұмының шетіне дейін ... ... ... Ені 30-90 ... ... ... яксарт аллювий
түзілімі кезінде бұзылғанжәне қайта өңделген құмды жалдардың қалдығымен
сипатталатын беті ... ... ... (0,5-1 м) ... ... әр
түрлі көлемдегі жазық тақырлықойыстар, ... ... мен ... ... ... ... қиыр батыс
бөлігінде жайпақ төбелі, аласа, оқшауланған үштік-бортау ... пен саз ... ... ... аллювиальдық
шөгінділертопырақтүзуші жыныстар қызметін атқарады. Ауданның топырақ
жамылғысында ... ... ... ... ... мен сорлы тақырлар
басым. Олардың арасында аздаған учаскелерде сұр құба құмдақты, саздақты
топырақтар менсорлар ... ... ... ... ... кең
пайдалану минералданған суларды бұру, тұзданған топырақтарды шаю, сорғыту
сияқты күрделі мелиорациялау жұмыстарынжүргізуді талап етеді.
Қызылқұм-Шардара ... ... мен ... тәрізді
топырақтардың ежелгі аллювийлік провинциясы. ... сол ... ... ... ... 400-450 км және ... ... қарай
200-220 км-дей кең аумақты алып жатыр.Провинция ... ... ... төртік көлдік-аллювиальдық және эолдық шөгінділермен жамылған бор-
палеоген континентальды және теңіздік шөгінділермен ... ... ... ... территориясы орта және жоғарғы ... ... ... ... ... және ... ... және
қазіргі құмды-сазды тасындылардан құралған. Топырақ түзуші жыныстар болып
негізінен жоғарғы карбонаттылық (10-25%), ұсақ ... ... ... ... тән аллювийлік шөгінділер табылады.
Грунтты сулар аллювийлік, ... және ... ... ... 1 метр тереңдіктен жағаға жақын жерлерден 200 метр және одан ... – биік ... ... ... субаэральді (құрғатылған) бөлігінде
тақыр тәрізді топырақтар (сорлы, сорлы-сортаңды, құмданған) және тақырлар,
сонымен бірге шөлдің ... ... ... мен ... құмдар
таралған. Сырдария өзенінің аңғарының ... ... әр ... көбіне тұзданған топырақтар – жайылмалық шалғындық, шалғынды
батпақтар, батпақты топырақтар мен сорлар ... ... ... ... ... ... әртүрлі дәрежеде шөлденген,
карбонатталған және ... ... ... ... гидроморфты)
топырақтардың көп таралуы табылады. Автоморфты ... ... ... ... орта ... ал гидроморфты топырақтарда
беткі бөлігінде кездеседі.
Сырдария жайылмалық шалғындық топырақтардың интразональдық аңғарлық
ауданы Тартоғай ... ... ... ... ... ... ... ұштастырылған. Бұл төмен, бірақ айналадағы ортадан біршама
көтерілген, көптеген жылғалармен, өзен ... ... ... ұяшықты жазық. Өзеннің екі жағасында да арнаралық
ойыстармен ... ... кең ... арна бойы ... ... жалпы рельефтің пәрмені әдетте 3-5 метрден аспайды. Аудан арнаралық
ойыстарда саздақты және саз ... арна бойы ... мен ... ... ... (құм, ... қабатшалар басым қабатты аллювиальдіқ
шөгінділерден құралған. 3-5 метр тереңдікте олар ... ... ... ... ... төсейді. Тұщы және тұзды грунт сулары 0,5-3,5 ... ... ... арна ... ... ... тоғайлармен
(терек, үйеңкі, жиде, шеңгел, жыңғыл т.б.) сипатталады. Ол арнааралық
ойыстарда ауданы кең әртүрлі ... ... ... мия), ... ... ... ... алмасады. Бұл – орташа
жылдық өнімділігі жоғары жайылымдар мен ... ... ... ... ... ... ... шалғынды-батпақты және басым тұзданған ... ... ... ... ... ... ... шалғынды
топырақтар, ал құрғаған терең грунт сулы беттерде тақыр тәрізді ... ... ... және ... шалғынды сорлар, сондай-ақ
топырағы дамымаған жазықтық және ... ... кең ... ... Аудан аумағы шөлдің аңызақ және құрғақ зонасында
жатыр және де бұған шұғыл континенттік климат тән. ... аз, ... қары аз, суық қыс ... бәрі ... ... ... ... Өсімдік жамылғысы алуан және құрылымдары да өзгеше. Жалпы аймақтың
өсімдіктерін үш ... ... ... ... ... өсімдіктері; тау
етегіндегі өсімдіктер; өзен арна бойыжалдарының өсімдіктері. Табиғатқа
бейімделген өсімдіктер қауымдастығы қалыптасқан[19].
Құмды алқаптардың ... ... бұта ... және ... ... жүзгін т.б. Бекітілген құмдар мен құм төбелерді жиектеп
аралас өсетін түйесүйер, еркекшөп, жусан шөптерінің ... ... 7-
8 ... ... Құм ... жазықтарда гектарлық өнімі 3-8 центнердей
болатын еркекшөппен аралас басқалары бар. Солтүстік шөл ... ... ... ... және жал бұйрат құмдарына тән өсімдіктері жүзгін,
баялыш, қара ... ... ... жусан мен эфемерлер.
Қуандария мен Жаңадария жазықтарында қара сексеуіл аралас эфемер мен
жусан, ... ... ... мен ... ... ... Құм төбелердің
арасындағы тақырлау жерлерге бұйырғын, қара сексеуіл, күйреуік бой салады.
Осы заманғы алюювийден тұратын құмдарда ... ... ... ... баялыш, теріскен кездеседі.
Тау бөктерінің өсімдіктері осы ... ... ... батыс
бөліктерінде кездеседі. Мал жайылымы жерлері. Өсімдіктерінің түрлері астық
тұқымдас ... ... ... мен сұр ... ... ... ... шөптер тығыз болып тұрады. Сонан жаз шыға ... ... ... ... ... де, ... ... қалады. Бұл шөптердің
өнімділігі әр жылы гектарына 1,9-7,2 ... ... ... Тау ... биікке көтерілген сайын (400-500 метр биікте) ... ... ... ... ... тағы басқалары едәуір тығыз болып өседі.
Жауын-шашын мол жылдары ... ... ... ... 5,7 ... барады.
Өзен арнасы бойы жалдарының өсімдіктері. Сырдария өзені мен онан
таратын сулы ... ... ... ... ... ... өсетін
астық тұқымдастар мен әртүрлі шөптер. Бұл топқа ... ... ... және шалғынды аллювий топырақтарға тән әртүрлі шөптер - қызыл мия,
есек мия, ... ... ... арна бойы ... ... ... Кейде шоқ-шоқ болып
өскен жиде мен тал аралас ... ... ... ... ... нағыз
тоғай ені 1-3 км, ескі атырау мен атырау басында суға жақын жерлерде өседі.
Жоғарғы ... ... ... ... ... тал, тораңғы. Екінші белдікте
қалың шеңғыл, жыңғыл. Ағаштар мен бұталарды шырмауық орап тастаған. Мұндай
тоғайларға ит ... ... ... ... ... төменгі үшінші
белдікте бидайық, айрауық, қамыс, жабайы арпаға аралас ... ... ... ... ... ... өседі.
Өзен арнасынан шеттеу дарияның тасқын суы оқтын-оқтын ... ... ну ... ... ... суы тайыз көлшіктердің жағасында қамыспен
аралас қоға да бар. Су ... ... суы ұзақ ... ... ... таза ... ... ал ылғалы аздау жердердің ... ... ... ... ... ... сораң өседі. Мұндай әртүрлі ... ... ... ... ... атыраудың едәуір территориясын алып жатыр.
Бірыңғай таза ... ... әр ... 50 ... ... ... ... өсімдіктер формацияларының арасында кездесетін борпылдақ ... ... ... ... ... ... болып
кездеседі.
Сор жерлердің өсімдіктерінің дені ... ... ... келеді.
Шалғынды тұзы аздау сорларда сиректеу өскен ажырық, ал ... ... ... ... сорқаңбақ өседі. Сорлардағы өсімдіктердің
өнімділігі әр гектардан 1,0 центнерден ... онда да ... ... ... қуаң ... ... ескі ... жағалай және жазық
жерде шоғырланып өскен ... ... ... ... ... ... ... күйреуік, жусан, торғай оты, раң, балықкөз. Едәуір
кеңістікті ... ... алып ... Онда ... айтылған өсімдіктер
өспейді. Тек көктемде және күзде жаңбырдан ... ... ... ... ... ... ... кетеді. Тақырлау жерлерде өсетін раң,
күйреуік, бұйырға. Олардың да шығымы сирек.
2. Зерттеу әдістері
Зеттеу әдістерінің негізін ... ... ... ... ... талдап, олардың ішінен Сырдария өзенінің төменгі ағысына қатысы ... ... ... ... ... жұмысымыздың
әдебиеттерге шолуға арналған тарауына жататын қазіргі кездегі Қазақстандағы
жайғасқан топырақтардың аридтену жағдайларына сипаттама ... ... ... ... ... ... ... тарихына шолу
жасау іске асты.
Жоғарыдағы ұстаныммен зерттеу нысандарының табиғатына қатысты физикалық-
географиялық жағдайлары туралы ғылыми мәліметтерді ... ... ... ... ... ... су ... топырақтары мен өсімдіктер туралы топтастырмалар жасадық. Бұл істелген
жұмыстар тақырыптың ... ... ... ... негізгі тараудағы
деректерді талдап пайдалануға дерлік көмегін тигізді.
Аридтену үрдісінің ... ... ... ... ... ... ... осы өңірде жүргізілген ғылыми зерттеу
жұмыстарының ішінен, топырақ жабындығына арналған жұмыстарды ... ... ... ... өзгеру құбылымының бейнесін беруге тура келді.
Осыдан кейін, ... ... және ... ... ... ... ... өзара байланыстықтарының үрдісін
ашып,тұжырымдық қорытындыларын жасадық.
Негізгі мақсатымыз аридтену үрдісінің топырақтардың шөлденуіне ... ... ... ... ... ... ... топырақтардың деградациялану нәтижелерін бағалаудағы
шөлденудің картасын құрастыруға тура ... ... ... «Қызылорда облысының топырақтық-экологиялық ... ... ... ... және ... ... картасы»
жасалды. Карта Қазақстанның осы карталар атауына сәйкес жасалынған
1:7500000 ... ... ... ... ... қиып алып
құрастырылды. Ал, бұл жұмысты іске ... Ө.Ө. ... ... ... ... ... ... докторы К.Ш.
Фаизов және осы ұжымның ... ... ... ... ... Қазақстанның мемлекеттік сыйлығының лауреаты Қ.Ж.
Қаражановтың ... ... зор ... көрсетілген жұмыстарды орындағаннан кейін, топырақтардың
аридтенуі мен шөлдену үрдістерін тежейтін ... ... ... Мұны іске асыру барысында, Арал маңын зерттеген ғалымдардың
еңбектерімен ... ... ... ... ... Оларды жеке-жеке және салыстыра келе жүйелеп, нақтыланған
негізгі шараларға тоқталдық.
2. Аридтену ... ... ... ... ... ... ... орналасқан ТМД мемлекеттерінің (272,5 млн.га) ішінде
шөлдену көлемі ... ... 1-ші ... (179,9 млн.га) тұр.
Топырақтардың деградация ошақтары бүкіл территория бойынша түрлі ... ... ... ... ... ... жағдайына
да байланысты. Бұл-Европа мен Азия шекарасы; ... ... өту ... жаз бен ... қыс ... ... Шөлдену үрдісінің кең етек
алуы-өтпелі кезеңде әлеуметтік-экономикалық жағдайдың тұрақты болмауына да
байланысты жүруде[20].
1. Топырақтардың аридтенуінің және шөлденуінің ... ... ... ... ... ... (ұзақ уақытқа созылған құрғақшылық); топырақтың тұздануы; жеңіл
топырақтың басым болуы; жерасты суларының төмендеуі (эрозия базисінің төмен
түсуі); жел және су ... ... ... ... ... ... ... кесу, өрт); жайылымдық жерлерге шектен тыс күш түсу;
өте қарқынды жүрген топырақтың дефляциясы мен ... суды ... ... ... ... төмен түсуі; топырақтың тұздануы; өткен
жылғы құрғақ шөптерлі өртеу.
Шөлденуге қарсы болған Халықаралық ... ... ... ... 45 ... ... ... факторларға байланысты». Сондай-ақ, көптеген зерттеушілердің
атап көрсеткеніндей, шәлдену үрдісінің кең етек жаюы адамзаттың ретсіз ... ... ... ... шөлдену үрдісінің дамуына
себеп антропогендік факторлар: мал жайылымы; жер қойнауынан әртүрлі кен
байлықтарын ... ... ... және ... ... құрылысы
мен эксплуатациясы\8\.
Тағы да шөлденудің қорытындысы ретінде ... атап ... ... ... кесу, мал азығы үшін ... мен ... тыс ору, ... ... елді-мекендер айналасындағы қоқыс
орындары, топырақ пен ... ... улы ... ... әсері.
Шөлдену үрдісі өсімдік жамылғысы мен топырақ ... ... ... мен ... әлемінің өзгеруінен де болады.
Өсімдік жамылғысының деградациясына келесідей ... ... ... пайдалану барысында тікелей жойылуы, пайдалы
қазбаларды ашық түрде өңдеу барысында, өрт ... ... ... ... ... ... ... тұздануы, табиғи сулар
гидрологиясының өзгеруі, қоршаған ... улы ... ... ... ластануы, ауру туғызатын тірі ағзалар әсерінен және т.б.
Қазақстандағы ормандар ... ... ... ... ... ... 1,9%-ын құрайды.
Топырақтың деградациясы – биота тіршілік ететін ортадағы топырақ
қасиетінің тұрақты ... ... ... табиғи және антропогендік
факторлар(23). Топырақ деградациясымен және оның толықтай ... ... ... ... ... ... болады:
• Топырақ пен экожүйелердің (девегетация, ... ... ... ... ... мен профильдің (топырақ дефляциясы мен су эрозиясы)
патологиялық жағдайы;
• Топырақтың су және химиялық режимінің ... ... ... сел және опырылымдар, топырақтың екінші ... ... ... және екінші рет қышқылдануы, топырақты құрғату)
бұзылуы;
• Су ... ... ... ... ... ... ... мен
тұздануы (жайылымдық және жайылымасты терассаларының су басып қалуы,
грунт сулары деңгейінің көтеріліп, топырақты су ... ... ... мен ... тұздануы, су мен топырақтың ластануы мен
содамен (қышқылдық) ... ... ... ... ... ... өндірістік,
ауылшаруашылық, радиоактивті түрде ластануы);
• Тоңды аудандардағы ландшафтар деградациясы ... ... ... ... ... ... процестердің дамуы, топырақ
жабындығының бұзылуы);
• әскери әрекеттер әсерінен топырақтың ... ... ... су ... ... ... ... қасиетінің нашарлауы, екінші қайта тұздануы, екінші
қайта сортаңдану, ксенобиотиктермен ... ... ... ... ... ... ... бұзылуы). Мұнда
биологиялық процесті де ... ... ... ... ... мезофауна мен микроағзалардың түрлері арасындағы
оптималдық қатынастың бұзылуы, топырақтың патологиялықзаттармен ластануы,
санитарлық-эпидемиологиялық көгсеткіштердің нашарлауы).
Топырақ ... ... ... ... ... тыс ... кесу, ауылшаруашылық іс-әрекеттер және т.б. ... ... ... ... жамылғысының деградациясы; су эрозиясы; жел
эрозиясы; топырақтың тұздануы. Екіншілеріне жататындар:
құрамындағы органикалық заттардың (гумустың) төмендеуі; топырақ құрамында
өсімдіктер мен ... үшін улы ... ... қалуы.
Қоршаған орта мен оның дамуына байланысты өткен БҰҰ ... ж.) ... ... көрсеткеніндей («Повестка дня на ХХІ век»),
топырақтың өте күшті деңгейде деградацияға ұшырауы ... ... ... ... күшті-15%, қалыпты-46% және жеңіл-38% болады екен. Осыдан
шығатын қорытынды:деградациялық ... 56%-су ... ... , ... деградацияға және 4%-физикалық деградацияға
байланысты ... ... ... ... ... ... тек 34%-ы ғана ... үрдістерге ұшырамаған,
ұшырағандардың ішінде дегумификация әсерінен ... ... ... өте ... болады.
Республиканың кең байтақ территориясының күрделі орографиялық
құрылысы, түрлі жастағы ... ... ... ... ... гидроклиматтық ерекшеліктерін, сондай-ақ топырақ және
өсімдіктер жамылғысының сипатын ... ... ... ... континенттілік, құрғақшылық, күн сәулесі мен жылудың мол
болуы, ендік және ... ... ... ... ... басты факторларының
бірі. Бүкіл Еуразия материгінде, оның ... ... ... болып тұрады: жылдық температураның өсуі (бір ғасырдың ... ... 0,2° С-қа) ... СО2 концентрациясының екі есеге артуынан
2050 жылға қарай ауа-райының жылынуы мен жауын-шашын мөлшерінің ... ... 90 ... ... ... ... кайталануы мен шаңды
дауылдар жиілеуі және т.б. ... ... [14]. ... ... ... ... құрғататын борандар, ұзаққа
созылатын ыстық, әрі құрғақ жаз, қары аз, әрі ... ... ... ... жылдық мөлшері аз, әрі тұрақсыз болып келетін ... ... ... зоналарында жылу мен ылғалдың таралуында зоналық
анық байкалады.
Қазақстан Республикасының жазықтықты территориясы ... ... ... ... дала зонасында түсетін жауын-шашынның орташа
жылдық ... 300-400 мм, дала ... оның ... 250 мм ... ... ұсак шоқысында жауын-шашын мөлшері 300-400 мм ... ... - ұсақ ... ... ... және
динамикалық турбуленттіліктің ұлғаюымен түсіндіріледі. Ұсақ шоқының шығыс
шеткі ... ... ... ... 200-250 мм дейін азаяды.
Шөлейтті және ... ... ... ... ... 100-200 мм тең. Әсіресе ... ... Арал ... ... және ... ... бөлігінде жауын-шашын
аз түседі. Каспий ірі су айдыны оның ... ... ... тар ... ғана жауын-шашын мөлшерінің көбеюінен ықпал етеді.
Буланудың жылдық мөлшері солтүстікте 250 ... ... 100 мм ... ... ... буға ... ... орташа
мөлшері, географиялық таралудың кері заңдылығына ие болады және ... ... ... 1200 мм дейін артады. Каспий теңізінің солтүстік
және солтүстік-шығыс жағалауында буға айналушылықтың орташа жылдық мөлшері
қоршаған кеңістіктікке ... (800 мм ... ... есе ... болады.
Қазақстан Республикасының территориясы бойынша барлық актинометриялық
және метеорологиялық элементтердің зоналық таралуы ... ... ... ... ... ... ... мен орталық бөліктерінде климаттың
маусымдық айырмашылығы айтарлықтай. Бұл жылуды ... ... мен ... шығаруға, ылғалдың булануы мен сол секілді түрлі қабілеттерге ... пен су ... ... ... ... ... ... пен
Орталық Қазақстанда шөлді және далалы климат зоналары басым келеді.
Оңтүстікте күн радиациясының үлкен мөлшерде тұрақты түрде түсуіне, ... ... пен ... аз ... ... мен ... беттің
біркелкілігіне байланысты шөлді климаттык зона қалыптаскан.
Қазақстан Республикасындағы климаттык зоналардың заңды ... ... ... ... айырмашылыктарына, орографиялық
және литологиялық ерекшеліктерге, өсімдік жамылғысына,
қap жамылғысы мен мұздардың болуына, ауа ... ... ... ... ... климатының ерекшеліктерін мен басқа
жағдайларға ... ... Бұл ... ... Қазақстан
Республикасы территориясының климаттық зоналарға бөлінуіне негіз болады.
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... ерекше. Қазақстан сумен қамтамасыз
етілуі жағынан ТМД ... ... ең ... орынға ие. Бүл жер
бетіндегі ... ... ... ... республика
территориясына ҚХР, Өзбекстаннан, ... ... ... өзен ... ... ... отыруымен байланысты.
Қазақстандағы орташа жылдық ағын 100,9 ... м3 ... Осы ... ірі ... үлесіне жер беті ағындарының 3/4 бөлігі тиесілі.
Бұл ретте республика аумағынан тысқары ... су ... 54 млрд ... Қазақстанның су қорына өзендер мен жер асты ... ... ... 10%-ы, ал ... ... булануға
жұмсалуы тән. Барлық территория бойынша жауын-шашынның орташа түсу мөлшері
207 мм құрайды [22].
Қазақстан Республикасы территориясының топырақ пен ... ... ... келесідей: Солтүстіктен оңтүстікке қарай топырақ пен
өсімдіктер зонасының алмасуы байқалады: орманды дала (0,3 млн./га), далалы
(78,0 млн./га), ... (37,5 ... және ... ... ... топырақ және өсімдік жамылғысы шөлдену үрдісіне
төтеп бере ... ... ... ... ... топырақтың дсфляциясы, эрозиясы, сортаңдануы, қарашірік
мөлшерінің азаюы байқалады.
Қазіргі кезде Қазақстаннның барлық ландшафттары ... ... Бұл ... ... ... әсер ... (климаттық,
гидрологиялық және басқа да) факторлармен, сондай-ақ адамның антропогендік
әрекетімен де байланысты.
Ландшафттар шөлденуінің ... алғы ... ... ... ... ... байланысты, климаттық, ... ... ... жатады, атап айтқанда:
климаттың құрғақшылығы;
жоғары альбедо және ауаның төмен ылғалдылығы;
әдеттен тыс гидрологиялық режим;
шөлденудің ішкі ... ... ... жэне ... ... кеңінен
таралуы;
топырақ дефляциясының, өсімдіктер дефадациясының дамуын күшейтетін
топырак ... ... ... пен ... жамылғысының нашар қалыптасуы мен тұрақсыздығы,
оның ... ... ... ... ... өзен ... ... жазықтарда болуы.
Қазақстанның жазықтықты ландшафттарының шөлге ... ... ... ... ... ... екі ... алып жаткан аридті және
субаридті зоналар үшін ерекше тән ... пен ... ... ... ... ... ... Ылғалдануы: құрғақ, өте
құрғақ, қалыпты құрғақ; ... ... 40-60 ... ... ... режимінің бұзылуы шөлдену қаупін күшейтеді.
Ауаның төменгі қабатындағы температура мен ... ... ... (100 жыл ... ... ... ... бөлігінен бөлек) температураның жылдық өсімі әрбір 10
жылда 0,2С0 жоғарлауын көрсетеді, ал ... және ... ... 100 жыл ... 1°С ... Бүл ... ғаламдык деңгейден
шамамен екі есе жоғары. Жауын-шашынның жиналған жылдық мөлшері нашар: 10
жылда 0,1-0,3 мм ... ... ... 10 жылдың ішінде жауын-шашынның орташа
мөлшерінің өзгеруінің ұзақ ... ... ... ... ... ... деңгейінің өсуі байкалған. Бұл ... ... алып ... ... ... ... Арал ... үшін ерекше болғандықтан, ауданның дағдарысты
экологиялық жағдайын одан әрі нашарлатады.
Қуаңшылықтың орташа климаттық ... ... ... солтүстіктегі шөлді жерлерде 5-7, Каспий және Арал теңіздері ... 10-ға ... ... ... пайда болу мүмкіндігі 30-
50%, оңтүстікте 75%-ға жетеді. Олар шаңды ... ... ... ... ... ... жылына 10-20 күнге, шөлді жерлерде 30-50 ... ... ... табиғи климакстык экожүйелері жүйелі түрде болып
тұратын қуаңшылықтарға бейімделгенмен, ... ... ... ... жағымсыз әсерлерін күшейтеді. Экожүйелердің дегредациясы
кезінде альбедоның күшеюі ... ... ... ... ... әрі ... күшеюіне жағдай туғызады [24].
Атмосфераның жалпы циркуляциясы үлгілері ... ... ... жылға қарай күтіліп отырған СО2 концентрациясының екі есеге көбеюі
жылдың барлық ... ауа ... орта ... С ... ... ... нормасының 20%-на азаюына, ал ол ... ... ... ... ... алып ... ... жазықтың гидрологиялық режимі де ықпал етеді. Атмосферадан
орта есеппен 10 мм және ... ағын ... 20 мм ... ... ... олар ... толығымен булануға жұмсайды .
Шөлдену мен литоэдафикалық шарттарды құмның ... ... (30 ... және шөлденудің ішкі (табиғи) қаупі жоғары болып келетін тұзданған
жерлер (127 млн.га) ... ... жер ... ... ... ... - ... дефлирленген жерлер-29%-ын құрайды [17].
Шөлденуге кұрғақшылықтың әсерінен топырақтың құрылуының маусымдық
ерекшеліктерінің бұзылуы жағдай ... мен жаз ... ... ... қыста қатуы дефляция мен
тұзданудың артуына ықпал етеді.
Топырақ пен өсімдік жамылғысының ... ... ... ... ... динамикалылығы да шөлденудің табиғи алғышарттары болып табылады .
Табиғи апат жағдайлары (сел, көшкін, су тасқыны және т.б.) ... ... тау ... (31,0 млн.га), суарым (2,3 млн.га), өзен аңгарлары
мен жайылымдары (батпақты және ... ... ... ... - ... жыралар зонасында кездеседі. Бұл жерде ... ... ... апатты сипатта болады. Құрғақшылықтар, жұт эммалар, кеш көктемгі
және ерте күзгі үсіктер де ... ... ... ... жэне атмосфераның жер үсті қабаттарының шектен тыс
салқындауы мен ... ... ... ... ... мен ... тартылуы секілді табиғи факторларын да атауға болады. Үсіксіз
кезеңнің ұзақтығы топырақ пен ... ... ... бөлінуін
сипаттайды.
Кеш көктемгі және ерте күзгі ... ... ... пен табиғи
өсімдіктер кауымдастыгының жаңғыруын едәуір ... ... ... ... бұзылуына) алып келеді. Мысалы,
көктемгі үсік пен малды нормадан тыс ... ... ... ... өсімдік кұрылымының бұзылып, шөлге айналуына әкеліп соғады.
Шөлденудің) жеке себептері:
тіпті аз ... ... ... неотектоникалық көтерілулер жер үсті
және жер асты суларымен жиналған қордың ... эсер ... ... ... ... жамылғының беткі және
тереңінен алмасуынан, көбіне оның ... мен ... ... - ... ... ... эрозиялық-жиынтықты - бұрынғы арналардың жауын-шашынмен
(қатты ағындар) бүзылуы, ... ... ... ... ... ... мен ... еру аймағының азаюынан ағындардың азаюы;
- беткі құрылымдар ылғалдылығының өзгеруі, өсімдік жамылғысының
бұзылуы салдарынан олардың тұздануы, тұзды ... ... ... ;
- ... су ағындарының антропогенді-табиғи, сондай-ақ ... ... ... ... ... өзгеулерімен бірге
уақытша түрге ауысуы[25].
Жоғарыда көрсетілген және қоршаган ортаның шөлденуінің ... ... ең ... ... ... бір ... және
жалпы табиғи кешенде өзгеруінен көрінеді.
Орманды дала зонасындағы ежелгі ... және ... ... жер ... нашар тілімденген, күрғатқыштар нашар. Осыған
байланысты көптеген ландшафттар ... ... ... ... белгілі бір деңгейде гидроморфты болып табылады. Топырақтың
қарапайым орманды далалы ... ... ... қоныстануы мен сортаңдардың кеңінен таралуына
карамастан Солтүстік Қазақстанда орманды-дала жерлерінің жыртылуы 50-55%-ға
жетеді [27].
Топырақтың ... мен ... ... ... ... су эрозиясы төмендетеді. Сонымен бірге шоқты ... ... жел ... үрдістері де болады.
Дала ортасындағы шашырай орналасқан ормандар ылғалды сақтай ... ... ... рөл ... ... ... еріген су ағындарын
реттеуге ықпал етіп, жер асты суларының ... ... ... ... Ландшафттардың далалы типінде жел мен су эрозиясы күшті
дамыған.
Сазды түзданған шөлді даланың үлкен ... ... ... алып жатыр.
Шөлдену үрдісі салдарынан экологиялық, әлеуметтік және экономикалық
салдарды бөліп қарастырады. «Шөлдену-бұл аридті территорияларда климаттың
өзгеруі мен адам ... қоса ... ... бұзылуын,
соның әсерінен территориядағы табиғи-ресурстық және әлеуметтік-экономикалық
қорлардың төмендеуі» [28].
Экологиялық салдар. Ландшафтар деградациясы мен олардың функциялық
қасиетінің жойылуы. ... ... ... ... әсерге қарсы тұра білу қабілеті. Шаруашылық іс-әрекеттерін
кеңейте отырып, адамдар аз ... ... ... ... ... ... түрлер мұндай тез өзгерістерге бейімделіп үлгермейді.
Адамзаттың шаруашылық іс-әрекеті ... ... ... ... ... зат айналымын құрайтын энергетикалық баланс,
түрлердің көптүрлілігі мен биологиялық қауымдастық, популяциялық тұрақтылық
және тірі ... ... ... ... ... ... миграция, жаңадан пайда болған елді-
мекендер, санитарлық жағдайдың төмендеуі, туу мен өмір сүру ... ... ... ... маңы ... ... ... түрі-
экстенсивті мал шаруашылығы болғандықтан, мұнда шөлдену үрдісі жергілікті
сипатта болды\25\. Кейбір шөлдену байқалған, экологиялық зоналарға ... ... ... өте тез байқалуда. Мысалы, Арал теңізінің
құрғауының нәтижесінде топырақ пен табиғи ... ... мен ... ... ... жағдайды қиындатып жіберді.
Экономикалық салдар. Егін егетін ауылшаруашылық жерлердің бұзылуы,
мал басының азаюы, ... су ... ... ... өмір сүру ... ... ... әлеуметтік салдармен қатар жүреді. Әртүрлі аридті ... ... ... ... ... бір ... өмір ... төмендеуіне әкеп соқтырады.
Сараптама қорытындысы көрсеткеніндей, 2 фактордың арасындағы бір
жақты байланыстың болмауы-олардың ... ... ... ... ... ... және шөлденудің пайда ... ... ... ... ... ... ... есеп
қорытындылары мәліметтеріне сәйкес, ҚР-әртүрлі иерархиялыққұрылымына
шөлденудің салдарын ... ... ... ... ... ... эксперттік баға жүргізілді.
Қазіргі кезде жерді негізгі пайдаланушылар-мемлекеттік ... және ... ... ... ... құру мен ... бөлу-агроландшафтарға түсетін қысымды
азайтты, дегенмен жыртылған жердің ... ... ... ... ... және ... ... Ақмола, Павлродар облыстарында
сақталған. Климат жағдайы біршама нашарлаған кезде бидайдың орташа өнімінің
айтарлықтай дәрежеде төмендеуі тек ... ... ... ... ал ... ... ... Қазақстан, Қарағанды және
Солтүстік Қазақстанда байқалады.
Дәл осындай ... ... ... ... оңтүстік және
оңтүстік-шығысында орташа өнімнен жоғары. Өсімдік шаруашылығы өнімінің
шығынсыз өндірісінің жоғары ... ... ... ... ... Солтүстік Қазақстан облыстарында сақталуда, ал
шығынды өндіріс көрсеткіштері ... ... ... ... ... шөлденудің әсері салыстырмалы түрде әлсіз болған
жағдайда, барлық аудандарда мал шаруашылығы ... ... ... ... ... тек ... облысында ғана бұл республика
бойынша орташа көрсеткіштен сәл жоғары.
Ауылшаруашылық ... ... ... ... Павлодар, Алматы облыстарында байқалады. Атырау, Жамбыл,
Оңтүстік Қазақстан облыстарында эрозиялы процестердің ... ... ... орман қорын (2002ж.) ұлғайтуына қарамастан, шөлдену үрдісінің
қарқынды түрде әсер етуіне байланысты, олардың ауданы барған сайын ... ... ... Қазақстанда). Құрғақ аймақтарда ауылшаруашылық
өндірісінің әсерінен ... ... ... ... ... ... Павлодар облыстарында күшті байқалуда. Сондай-ақ шығын,дық өндіріс
Солтүстік Қазақстан, ... ... ... ... және Қызылорда
облыстарында да белең алуда.
Жүргізілген зерттеулер қорытындысынан келесідей тұжырымдамалар
жасауға болады.
Экожүйелер деградациясы ... ... ... ... өнім өндірісінен келетін тура шығынға қарағанда, ... ... ... әкеп ... ... ластануынан болатын шығынды қоса есептегенде,
ауылшаруашылық кәсіпорындарының іс-әрекеттерінен болатын шығын 3,1 млрд. ... (2,6%) ... ... ... ... 7,0%-ға дейін
жетіп (2002ж.), 1999-2001жылдармен салыстырғанда 2 ... ... ... көпи ... субъективті фактор-
адамға бағынады, яғни оның агрономиялық, техникалық білімінен, әлеуметтік-
экономикалық ... ... ... жағдайларына арнап жасалынған агротехника өнім
деңгейінің тұрақты сақталынып, жақсы көрсеткіш ... ... ... көктемде, шектен тыс түскен ылғалдың нәтижесінде 18,7 млн. га жерге
себілген егін орта ... 20 ... ... Нәтижесінде 52,5
млн.рубль үнемделді.
Жерді жырту-антропогендік ландшафтардың қалыптасуының маңызды
көрсеткіші. Соңғы 110 жыл көлемінде, республикада жерді ... ... ... отыр. Ақмола облысындағы жыртылған жердің үлесі-28,2%
(2,1%-ға), Павлодарда-11% (17%-ға), Солтүстік ... ... ... ... ... ... (2,4%-ға қысқарған).
Бағ,алау мәліметтерінің қорытындысы бойынша, толықтай экологиялық
тепе-теңдік табиғи және қайта ... ... ... ... кезде ғана байқалады екен. Қазақстанда жыртылған жердің ауданы ... 1 ... аса ... ... 0,7 га-н, ... ал бұл ... мен Финляндияда-0,3.
Солтүстік Қазақстан облысындағы аудандарда 20 жыл ... жер ... ... гумус орта есеппен 11%-ға
кеміген[29].
Эксперт қорытындылары көрсеткеніндей, Қазақстанның ... ... ... ... әсерге ұшыраған. Бұл, әсіресе,
далалы, жазық ... ... ... ... ... ... ... дала (80-85%) зоналарда ... ... ... ... ... ... (70-85%), құрғақ-дала(60-75%) және
шөлді далалардың тауалды жазықтары(70-75%)-нда, орманды дала зонасы (45-
50%), ұсақ шоқылы дала ... ... дала ... ... (35-40%) және
шөл зоналарында да (40-50%) уақыт өткен сайын байқалуда.
Негізгі тұжырымдамалар:
1. Қазақстандағы: климаттың аридтілігі, территорияның (немесе аумақтың)
құрғақтылығы, су ... ... ... ... ... дала, шөлейт және шөл ландшафтарының басым болуы-қоршаған
ортаның техногендік әсерге ... ... ... ... ... үшін өте ... ... табылады.
2. ҚР басым бөлігі антропогендік шөлденуге бейім. ... ... пен жер ... ... зоналарына-Арал
мен Каспий маңы және еліміздің солтүстігіндегі тастап кеткен (адам
тұрмайтын) жерлер ... ... ... ... ... құрамы жеңіл топырақты зоналарда топырақты зоналарда
топырақтың жел ... ... кең етек ... Су ... ... жерлерінің 11%-ын құрайды.
3. Экономикалық даму көрсеткіштері ВВП – ң ... ... өсіп ... ... ... өндірістік және қаржы секторларының
өсу тенденциясы қоршаған ортаға өз ... да ... ... ... есебінен өнеркәсіптік және тұрмыстық қалдықтар ауданы,
топырақтың, грунт және жер беті ... ... ... ... ... ... ... қатар жүреді.
4. Шөлденудің\жер деградациясының негізгі экономикалық салдары-егіннен
түсетін өнім мен ... ... ... мал ... ... ... ... қорының төмендеуі, тамақ және
жеңіл өнеркәсіптің даму қарқынының төмендеуі және қайта өңдеу және
ауыл-шаруашылығы секторларынан түсетін салық ... күрт ... ... ... ... ... жалпы, экономикалық
шығын көлемі 93 млрд. тг-ге бағаланды. Жер ... ... ... ... көп ... ... Бағалау
қорытындыларына сәйкес, өте төменгі кіріспен өмір сүретін халықтың
үлес салмағы 1996 ж. 34,6(-н 1998 ж. 43,4(-ға ... ... ... ... нәтижесі көрсеткеніндей, жер деградациясынан
болатын экономикалық және әлеуметтік шығындар өнімнің біркелкі болу
көлемінің төмендігінен емес, оның табиғи қорының азаюына ... ... ... ... ... ... деградациялану
нәтижелерін бағалаудағы шөлдену картасын құрастыру
Шөлденудің индикаторлары. Табиғи және ... ... ... жердің ландшафттық сферасындағы теріс үрдіс ... ... пен ... ... көрініс табады. Әсіресе, ол шөлденудің
үлкен жиынтык кауіптілігін тудыратын, колайсыз ... және ... ... ... күшейеді. Сондықтан бүл үрдіс басталмас бұрын
шөлденудің мүмкін болатын қауіп-қатерін болжап, оның аллын алу ... мен ... ... ... жүргізу өте маңызды. Ол үшін өз
кезегінде шөлдену үрдістерінің жағдайы мен ... және ... ... ... ... қарсы тұруын бағалауын
көрсететін едәуір маңызды индикаторларды ... алу ... ... үш ... ... құрайды: олар зонаның табиғи ... ... ... ... ... жинақтаған, физикалык,
биологиялык және элеуметтік индикаторлар болып табылады. Оларды зерттеу
және ... ... ... ... ... ... ... жағдайын (олардың балансындагы заттар мен энергенияның ... ... ... ... ... (әлсіз, орташа,
қалыпты, күшті, өте ... ... жэне оны жою ... ... ... [1].
Шөлдену үрдісін болжауға (басталуы және класы) арналған ... ... ... ... ... ... мыналар
жатқызылуы мүмкін: күн радиациясының жер ... ... ... ... пен басқа да қолайсыз атмосфералық құбылыстардың
кайталануы мен ұзақтығы (шаңды және құмды дауылдардың саны жэне ... ... ... ... ... – жер асты суларының
орналасу ... ... мен ... ... эрозия үрдісінің
көріну дәрежесі, тасқын су ағындарының, қатты ағындар көлемінің өзгеруі,
өзендердегі су ... ... ... ... батпақтану, селдер, су
қоймалары, қар және тас көшкіндер; эдафикалық -топырақтың күштілігі мен
механикалық ... ... ... ... ... ... ... қышқылдылығының өзгеруі және баска да ... ... ... тыс тыңайтқыштармен, уытты қосылыстармен,
биоцидтермен ластануы, батпақтануы, тығыздалуы) [1].
Ландшафттардың қазіргі ... ... ... ... ... ... табылады. Топырақ бетінің жобаланған жам|ылғысының
дәрежесі, түрлік құрамы, өсу құрылымы, бастапқы ... және ... ... ... ... және ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... көбею ерекшеліктері, үйдегі мал басы да ... ... ... элеуметтік индикаторлары көп түрлі. ... ... ағаш ... және ... ... ... мен отын
ретінде сыртқа шығару; суарылмайтын және суармалы егін ... ... және ... мен ... пайдалану; өнеркәсіп орындары
мен елді мекендерді орналастыру; инженерлік құрылыстар; суару жүйелерінің
типтері: ... ... ету; ... ... ... ... құрылымы, саны және көшіп-қонуы; денсаулык сақтау көрсеткіштері;
табиғи ресурстарды пайдаланудың келешегі; зонаның әлеуметтік-экономикалық
дамуы және басқалар.
Шөлдену ... ... ... ... ... үшін барлаудың қазіргі заманғы қашыктықтан басқару әдістері, сондай-ақ
далалық ... ... ... ... ... ... ... гидрологиялық, биологиялық, ландшафттық ақпарат қажет.
Шөлденуді бағалау белгілері. Шөлдену үрдістерінің қарқындылығын 4 класс
бойынша бағалауға ... ... ... ... және өте ... ... ... толық бұзылуы, табиғи орталарды түбегейлі қайта
құру арқылы ғана мүмкін болатын ... ... ... ... өте
күшті шөлдену деңгейіне жатады. Күшті шөлдену деңгейі класына ... ... ... ... ... және ... ... 50%-ға дейін төмендеп кеткен, жазықтық эрозиясы
күшті дамыған жерлер жатады. Қалыпты ... ... ... жел және ... ... дамыған территориялар, сондай-ақ топырақтың сортаңдануы
өнімнің көлемін 10-50%-ға ... ... ... жатады. Әлсіз шөлдену
деңгейі кезінде топырақ пен өсімдік жамылғысы әлсіз бұзылады [29].
Шөлденудің аспектілері ортаның ... (ОД), ... ... ... ... (ШҚ), ... ішкі қауіптілігі (ШІҚ), жануарлардың
табиғи ортаға әсері (ЖТӘ), антропогендік әсерлер деңгейі (АӘД), шөлденудің
жиынтық қауіптілігі (ШЖҚ) жатады [42].
Н.Г. ... ... ... ... төмендегідей формуласын
ұсынды:
ШЖҚ=ҚЖ+ШІҚ+ЖТӘ+АӘД
Шөлденудің қазіргі жағдайы (ҚЖ) орта деңгейіне (шөлдену үрдісі байқалмайтын
табиғи орта жағдайы) қатысты зонадағы ... ... ... ... Табиғи ортаның қазіргі жағдайының белгілері ретінде ландшафтар
жүйесінің биологиялық өнімділігі, ... мен ... ... ... (%), жер ... ... ... және т.б.
қолданылуы мүмкін. Шөлдену ... (ШҚ) ... ... бір
үрдістердің, мысалы, жайылымдағы өсімдіктер жамылғысының деградациясы,
жерді суландырудағы ... өсуі және сол ... ... ... ... Шөлденудің ішкі қауіптілігі (ШІҚ) осы ... ... ... ... анықталады. Жануарлардың табиғи ортаға
әсері (ЖТӘ) – кеміргіштердің қазба жұмыстары, ... жоюы және т.б. ... ... ... ... (АӘД) - ... ... бір үрдістерін
тудыратын және олардың жылдамдататын адамзаттың шаруашылық ... ... ... түрлері мен көріну формалары.
Шөлденудің жиынтық қауіптілігін (ШЖҚ) қүрайтын ... ... ... сипаттамасын анықтау үшін шөлденудің «алдыңғы қатарлы»
үрдістерінің динамикасына белгілі бір уақыт кезеңінде және ... ... ... ... Табиғи ортаның, оның ландшафттарының табиғи және
антропогендік мониторинг мен тиісті картаға ... ... ... ... ... картасы және болжамдық карта) осы құбылыспен
күресу жөніндегі жобаларды әзірлеу үшін ақпараттық база ретінде ... ... ... ... ... құрудың құрамдас
бөлігі ландшафттардың қазіргі ... оның ... ... ... картаға түсіру болып табылады. Шөлденумен күрес -қоршаған ортаны
қорғаудың ең күрделі мәселелерінің ... ... жаңа ... ... табиғатты тиімді пайдалану жағдайларын есепке алу,
антропогендік әрекеттердің салдарынан табиғат жағдайлары мен ... ... ... ... алдын алу жөніндегі алға қойылған
міндеттерді шешу негізінде ғана қол ... ... ... ... үрдістері бойынша аудандарға бөлу ... ... ... ... шаруашылығы салаларының накты қызметімен
тығыз байланысты екенін ескерген жөн. Аудандарға мынадай ережелерді ... ... ... ... ... ... қазіргі ландшафттық
құрылымы;
2) шөлденудің табиғи және ... ... ... ... ... ... ... сипаты мен
қарқындылығын жүйелеу;
4) ... ... ... ... ... ... үрдістері бойынша аудандарға бөліну картасын жасауға
ландшафттардың кеңістіктегі дифференциациясының қазіргі заманғы сипатын
көрсететін ландшафттың типологиялық картасы [431 ... ... Оны ... екі ... ... ... бойынша -типологиялық,
ландшафттарға шаруашылық әсер етуді талдау кезінде-зоналық әдістің ... Бұл ... ... сәттер: ландшафттардың ... ... мен ... ... ... алу;
ландшафтардың жанасушылығы; ландшафтардың ... ... ... ... бағыттық өзгеріске тұрақтылык деңгейі;
антропогендік өзгерістердің ... ... мен ... ... болып
табылады.
Аудандарға бөлудің төрт сатылы үлгісін алган жөн: ... ... ... ... ... ... бағыныштылығының таңдап
алынған жүйесі шаруашылық игеру ... мен ... ... ... ... сәйкес келеді. Аудандарға бөлудің таксономикалык
бірліктері территориялық тұтастықпен сипатталады, салыстырмалы ... жүйе ... ... ... ... ... бірлік шөлдену белгілері бойынша
жіктелетін көптеген орта және кішігірім ТТК тұратын күрделі бір тұтас жүйе
болып табылады.
Қазақстанның аумағында ... ... ... ... ... бар: ... әлсіз, қалыпты, күшті және өте ... ... көп ... ... - жел және су ... сортаңдануы, өсімдік жамылғысының дегредациясы, техногендік
шөлдену.
Ал, осы Қызылорда ... ... ... мен ... ... ... облыс жері де деградация түріне байланысты
бірнеше бөлікке бөлінеді. Су эрозиясына ... ... ... ... дәрежелі су эрозиясына ұшыраған жерлер. Бұл аймақтарға-Қызылорда
облысының оңтүстік шығысындағы Сырдарияның оң жақ ... ... ... эрозиясына байланысты орташа және күшті дәрежелі болып бөлінеді.
Бұл-Сырдарияның оң жақ және сол жақ ... ... ... қамтиды.
Сондай-ақ, орташа және күшті дәрежелі тұздануға ұшыраған ... Арал ... ... ... ... радиоактивті ластанған аймаққа-Байқоңыр ғарыш айлағы
жатады.
Соңғысы-күшті дәрежелі химиялық ластанған ... ... ... аймақты жатқызуға болады.
Ендігі кезекте Қызылорда облысының ... ... ... негізінен, трансформацияланған топырақ түрлерін ерекше
атап көрсеткен жөн. Мұндай топырақтың бірнеше ... ... ... ... ... су ... ұшыраған топырақтар,
Қызылорда облысының Ақтөбемен шектесіп жатқан жердегі топырақтар ... жел ... ... және ... ... ... ауданына
дейінгі-Сырдарияның сол жақ саласындағы жерлерде-орташа дәрежелі шығу ... ... ... және ... дәрежелі шығу тегі антропогендік
тұздануға ұшыраған топырақ түрлері дамыған. Облыстың оңтүстік ... ... жел ... ... топырақ түрлері жайғасқан.
Қазақстан Орталықазиялық зонаның құрамына кіреді де, өз ... ... 25 ... ... Қазақстандык провинцияны құрады.
Аудандарға бөлу ... ... үшін ... ... жүргізудің
зоналык негіздері ұсынылады.
Қазақстанның шөлдену үрдістері бойынша ... ... ... ... және антропогендік үрдістердің дамуының алдын алып, олармен
күресудің нақты ... ... ... ... ... аридтенуі мен шөлдену шөлдену үрдістеріне істелетін
негізгі шаралар
Бұрынғы КСРО-дағы ... ... ... ... ... асырмалы жоспарлау принципі - бұның барлығы табиғи
ландшафттарды ... мен ... ... ... ара
қатынасты дұрыс есепке алмастан табиғи ресурстарды қарқынды түрде игеруге
алып келіп, Қазақстанның ... ... ... ... ... ... Бұл құбылыстар Қазакстанның 55%-нан астамы антропогендік қысымға
карсы тұра алмайтын шөлді ... ... ... ... ... антропогенді шөлдену гумидтік облыстарға карағанда анағұрлым тез
жүреді, экожүйенің табиғи қалпына келуі өте ақырын өтеді де, ... ... ... аудандарға да тарайды. Мысалы, құрғап кеткен Арал
теңізінің түбінен қозғалмалы кұмның, құм ... мен ... ... желмен және баска да жолмен таралуы.
Жалпы алғанда республиканың шөлге айналған жерлердің аумағы казіргі
уақытта 179, 9 млн.га ... ... ... 60%-ын ... ... ... жэне өкілетті билік органдарының, бүкіл коғамның
назарын қоршаған табиғи ортаның әрі ... ... ... ... ... аударудың маңызы өте зор. ... ... өту ... ... ... каупін күшейтіп, бұл беталыстың
алдын алу шараларын қабылдауды кажет етеді.
Шөлдену үрдістерінің ... ... ... ... ... бірі
мониторингтік шаралар болып табылады. Олар шөлдену ... ... ... шөлдену салдарынан ландшафттардың мүмкін болатын
қайтарымсыз өзгерістерін ... ... және ... бағытталған.
Қазақстандағы шөлдену жағдайы жөніндегі деректер іс жүзінде YEMS -
қоршаған ортаның ғаламдық ... ... MARS - - ... және
бағалаудың ғылыми зерттеу орталығына, ГАЖ-географиялық ақпараттық жүйесіне
кірмеген. Республикада шөлдену үрдістері бойынша бірыңғай деректер қоры ... ... ... интеграцияланған ұйымдык кұрылымы да жоқ.
Қазіргі уақытта қоршаган ортаның жағдайын бақылаудың бірнеше жүйелері
әзірленуде:
* экологиялык кешенді мониторинг - ... ... ... жалпы үлттық тұжырымдамасы (ҚР ҰҒА, ... ... ... ... ... шектелген;
* жер мониторингі жүйесі (ҚР ҚазжерҰЖО); бірнеше ... ... ... ... ... ... картаға түсіреді;
- қоршаған орта мен климаттың мониторинг жүйесі (Мемгидрометком)
* ҚР ... - ... ... ... ... ... және ... министрлігі).
Шөлдену, жердің дегредацияға және биоалуандықтың өзгеруіне ... ... және ... ... ету жүйелерін 1994 жылы
Экология Жене биоресурстар ... ... ... халықаралық
конвенция бойынша жұмыстар жүргізу аясында бастады ... ... ... ... ... ... жерлердің дегредациясы мен ластануын - шөлденудің түрлері, ... мен ... ... ... ... ... ... «Қоршаған ортаны қорғау туралы» заңга сәйкес экожүйелік деңгейде
жүзеге ... ... ... және ... ... ... бөлу ... белгіленген шөлдену аудандары үшін
репрезентативті болып келетін олардың кешендері (ландшафттар);
- объектілер жүйе бойынша таңдап алынады: бақылау ... ... - ... табиғи жағдайлардағы қалыпты шөлденген - күшті шөлденген
экожүйе (кешен);
* ықпал ету ... мен ... ... ... ... ... эсері ... ... ... ... ... ... экожүйелердің динамикасы мен экологиялык жағдайына,
олардың тұрақты дамуына ықпал ететін фактор ретінде қарастырылады;
* нақты шөлдену мәселелерін шешудің ... ... ... ... ... ... және ... жүйе
қалыптастырушы элементі болып табылады;
- шөлдену мониторингінің негізгі қызметі ... ... ... ... және ... шығындарды бағалау
болып табылады;
* бақылау жүйесі ашықтық - кез келген буынға кіре алу және жаңа ... кез ... ... ... орта мониторингінің баска
жүйелеріне косылу мүмкіндігі; қабылдаушылык - басым ... ... ... ... ... ... жинау мен
талдаудың және жүйе жұмысының тиімділігін бағалаудың кезеңділігі секілді
қасиеттерден тұрады;
* жүйе міндеттер мен объектілерді ... ... ... және ... кешен ретінде жобаланады. Оның негізгі элементі электронды
карталар қорын, қалыпты бағдарламалық қамтамасыз ету және
картографиялық мақсатты өңдеу модельдерін ... ГАЖ- ... жүйе ... ... ... мониторингінің базалық негізі.
Ауа-райын (құрғақшылықты, үсіктерді, экстремалды гидротермиялық
жұттық ... ... ... бақылайды. 1996 жылы бақылаулар
219 метеорологиялық станциялар мен 307 бекеттерде жүргізілді. Алайда, олар
табигат жағдайларының барлық түрлерін қамти алмады. Шөлдену ... ... ... ... ... ... және ... ресурстарды: топырақ жамылғысын, өсімдіктерді,
жануарлар әлемін, оның ... ауыл ... ... ... ... жайылымдар,шабындықтар), орман, өнеркәсіп, қорғалмалы
зоналардың - қорықтар, қаумалдар, ұлттық ... ... ... ... ... ... жер комитеті, Қазақ орман
жобалау, Ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... жүргізбейді: нормативтік кұжаттар, стандарттар
жоқ.
Жер беті және жер асты суларының жағдайын бақылау: сандық және сапалык
көрсеткіштер, ... және ... ... ... ... ... мен ... беталысы. Бакылауды Қазгидрометеорология мен
Қазгидроэкология жүргізеді.
Экологиялық аудандар бойынша экологиялык аудандарға бөлу және ... ... ... ... орта жағдайын талдап, бағалау,
болжау жасап, шөлденуді тұрақтандырып, оның ... ... жою ... ... ... ... ... құрамына мынадай міндеттер кіреді:
1) Далалы жерлердегі уақытша және ... ... ... аудандар бойынша аэро және ғарыштык фотогеодезиялық,
картографиялық, топырақтық, геоботаникалық жэне ... да ... ... жүргізу;
Деректерді жинау нәтижелерін талдау, ... ... ... ұшырау үрдістерінің дамуына ықпал ететін, ... және ... ... ... ... объектілердің жағдайының өзгеруі ... ... ... ... ... ... өңделетін шөлдену үрдістерінің географиялық ақпараттық жүйесін құру;
4) Табиғи ортаның жағдайын бақылау, шөлдену ошақтарын аныктау,
табиғатты пайдаланудың ... ... ... ... ... келесі шарасы табиғатты тиімді пайдалану болып
табылады. ... ... ... және ... ұлттык, зоналық (облыстық)
және жергілікті деңгейде күресу бөлігінде бірыңғай және тиімді саясат
жүргізу үшін ... ... ... ... ... ... Бұл
жүйе бұзылған жерлердегі ... ... ... шараларын
анықтай отырып, табиғатты пайдаланудың нормативтік-құкықтық және қаржылық-
экономикалық негіздерінің ... ... ... сай ... сай ... ... ... жер иелері мен жер
пайдаланушылардың мынадай әрекеттерді жүзеге асыруын ... ... ... ішкі ... ... ... орманның қалпына келуі
мен табиғи ... ... ала ... ... және ... ... орналастыруды қамтитын территорияны тиімді пайдалану; жерді
су және жел эрозиясынан, селден, су ... ... ... кұрғап кетуден, қалыңдауынан, өндіріс қалдықтарымен, ... ... мен ... ... өрт, ... мен шөлденудің басқа
да үрдістерінен қорғау; топырақтың құнарлылығын, шалғындықтар мен
жайылымдардың ... ... ... ... жер ... ... жұмыстарды жүргізу кезінде топырақтың құнарлы қабатын
техногендік ландшафттарды рекультивация үшін ... ... ... биоалуандықты қоғамның қажеттіліктері мен ландшафттардың қызмет
етуі, динамикасы мен тұрақтылығының объективті заңдылықтарына сәйкес сақтау
және ... ... ... және ... ... ... әсерге
төтеп бере алмайды. Сондықтан ең алдымен топырақ жамылғысы мен өсімдіктерді
тиімді пайдаланған жөн.
Қазақстан Республикасының топырақ жамылғысы ... ... ... ... қайталама сортаңдану және т.б. ... ... ... ... корғаудың негізгі ережелері
интенсификацияның химиялық және ... ... ... пайдалана
отырып, едәуір кұнарлы топыраққа егін шаруашылығын жүргізу (16-18 млн.га);
шалғынды жерлердің астық дақылдары егілген, ... аз ... ... ... ... барлық түрлерінен қорғау үшін олардан
шалғындыктар мен жайылымдар жасау (6-8 млн.га); жаңа ... ... ... мен фаунаның биоалуандылығын сақтау мен жыртылған
жерлерді шөлденуден қорғауга ықпал ететін шөптесін және ... ... егу мен ... ... ... қарашіріктің азаюын жоятын
биологиялық егін шаруашылығын ... ... ... суды ... мен ... ... топырағын шөлденуден қорғаудың алдын
алатын түрлі ... ... ... мелиоративтік жобаларды әзірлеуге
алып келеді.
Қазақстанның жайылымды шаруашылығындағы ... ... ... ... бойы ... ... қыста жазық, құмды жерлерге, жазда-тау
жайылымдарына айдау арқылы табиғи жайылымды жерлерді маусымдық пайдалануға
негізделген.
Мал ... ... ... ... ұшырау үрдістерін
жою үшін мынадай шараларды ... ... ... ... жол ... мен
жыртылған жерлерге мал айдайтын жолдарды жетілдіру, жайылымдарды маусымдық
пайдалану кезінде топырақ жамылғысының мониторингін ... ... ... ... ... ... ... жерлердегі
топыраққа түсетін техногендік күшке экологиялық шектеу қою.
Ландшафттардың құрамдас бөлігі болып табылатын ... ... және ... факторлардың әсерінен едәуір әрі қалыпқа
келмейтін өзгерістерге ұшырайды. Тиімді ... ... ... жағдайының, қалпына келу қарқының биологиялық ерекшеліктерін
есепке алуды; өсімдік ресурстарының жағдайын бақылауды және т.б. білдіреді.
Жоғарыда ... ... ... жою ... ... қорғау
шараларын Қазақстан Республикасында бірнеше ғылыми ұйымдар, ... мен ... ... ... ... ... ... мен биоалуандылык дефедациясы қаупі туындаған аудандарда мониторинг
пен ақпараттық қамтамасыз ету жүйелерін әзірлеуді 1994 жылы ... ... ... ... жұмыстар жүргізу аясында Экология
және биоресурстар министрлігі бастады (Ұлттық ... ... ... тұрақсыз аудандарда - Арал маңы, Балқаш маңы, Каспий
маңы, Семей ... ... ... ... ... ... құрылган. Шөлдену үрдістерін ғарыштық ... ... ҚР ҰҒА ҒМ ... ... институтында басталған.
Бірнеше бекеттер үшін спутниктік ақпаратты қабылдау ... ... ... ... ... оның ... дефляция
ошақтарын анықтау, су эрозиясының, жердің техногендік ластануының
биоөнімділігін ... ... ... кезінде едәуір көсем көрсетуі
мүмкін. Қажетті ақпаратты дер кезінде алу, кеңінен ... ... ... ... ... оның ... ... көлемдерінің
есебі бойынша сандық деректердің шынайылылығы мен ... ... ... ... ... ... ... және биоресурстар министрілігінің жанынан деректер қорын құру,
шөлдену мониторингі жүйесін ҚР ... ... ... мемлекеттік жүйесіне) кіргізу. Территорияның экологиялық, табиғи,
экономикалык және элеуметтік әлеуетін ескере отырып, табиғи ... ... ... ... жылы Қазақстан Республикасы БҰҰ-ның Шөлденумен күрес ... қол ... ... ... және ... ғалымдарын кеңінен тарта отырып, ... ... Н.Ә. ... ... ... ... ел ... мен тұрақты дамуы стратегиясына (1992) сәйкес ... ... ... ... әзірледі (1994). Шөлдену ТТПҰБ-ның
маңызды мәселелерінің бірі ретінде қаралды. ... ... ... кабинетінің Жер ресурстарын тиімді ... және ... ... ... ... 1994, № 1 149) және БҰҰ ... ... декларациясымен мақұлданған «Адамзаттың тұрақты ... ... ... Бұл декларация мемлекет өзінің табиғи
байлықтарын пайдалану жөніндегі суверенді қүқықтарын ... және ... ... ... ... мен ... ... дәрежеде пайдалануы тиіс деп жариялаған (3 принцип).
Бұл жерде «қоршаған ортаны қорғау даму үрдісінің ажырамас бөлігіне ... ... ... ... (4 ... «Осы ... ТТПҰБ негізінен
республика халқының табиғатпен үйлесімділікте өмір сүруінің басым, әрі
сөзсіз құқығы ... ... ... өмір сүру ... ... жылы ... ... орта туралы бағдарламасының қаржылай
қолдауымен (ЮНЕП) Шөлденумен күресу жөніндегі ұлттық стратегиялар ... ... ... ... ... 1997 жылы 25 ... ... Мәжілісі және Парламент сенаты 30- маусымда
бекітті; сол жылдың 7 шілдесінде ... ... ... ... жөніндегі конвенциясын бекіту туралы» Заңы өз күшіне енді
[32].
Шөлденудің жағымсыз ... ... мен ... алу ... ... бірі ... Республикасының аумағындағы шөлдену
үрдістерінің ... ... ... кұруды ұсынамыз. Бүл,
біріншіден, осы мәселе бойынша картографиялық, статистикалык және басқа ... ... өте көп ... екіншіден соңғы кездері
топографиялық және ... ... ... ... ... негізделген
жаңа ғасырдың ақпараттык жүйесі - жаңа білімдерді жинау, өңдеу, ... ... ... арналған автоматтандырылған жүйе болып ... ... ... ... ... ... түсірудің жаңа
компьютерлік технолологиялары пайда ... ... ... ... ... ... мақсаты екі негізгі қызметті: зерттелетін
құбылыстар мен үрдістерді үлгілеу және олар туралы хабарлар ... ... ... ... техникалық және бағдарламалық
құралдар, деректер қоры, ақпарат алмасу арналары кіреді[34].
Қазақстан Республикасының шөлдену үрдістерінің зоналық ... құру ... ... ... өтті. Оның үстіне біз зоналық ГАЖ
құру женіндегі ... ... ... ... ... Бірінші
кезеңде бастапқы міндет деректер ... құру ... Бұл ... әдеби, архив материалдары мен жаңа ... ... және ... ... ... жұмыстары жүзеге асырылды.
Деректер қоры (ДҚ) «техникалық құралдар арқылы ... ... ... жағдайын, сондай-ақ жүйелер мен
олардың жекелеген элементтерінің ... ... ... көрсететін
территорияның жүзеге асырылған ... ... ... ... (ДҚ) ... тақырыптық блоктар кірді:
1 - табиғи ландшафттық зоналар картасы, агроклиматтық аудандарға
бөліну картасы, ... ... ... ... ... ... Қазақстанның ландашфттық картасы, табиғи
жайылым алқаптарының ... ... ... ... ... блок.
2 - әлеуметтік-экономикалық: Қазақстан Республикасының территория-
лық әкімшілік бөліну картасы; Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ауыл шаруашылық мақсатта пайдалану
картасы; статистикалық мәліметтер және тағы ... ... ... ... ... және статистикалық
материалдарды енгізу, кеңістікте бекіту, жүйелеу жэне визуалдау болып
табылады.
Екінші кезеңде ... ... мен ... ... ... ... мен ... қорын құра отырып, Қазақстанның жекелеген
зоналарын автоматтандырылған картаға түсіру. Сонымен бір уақытта ... ... ... шөлдену үрдістерінің және т.б. ... құру мен ... ... жөнінде қосымша жұмыстар да
жүргізілді ... ... ... және ... ... ... ... ету үрдістерін үлгілеу және олардың әрі қарайы дамуын
болжау жұмыстарын жүргізу ұсынылады. Бұл кезеңдегі негізгі ... ... құру үшін ... ... ... етуді құру және оларды визуалдау үшін үздіксіз
геоалаңдар мен ... да ... ... ... ... ... ... күрес, табиғатты пайдалануды оңтайландыру,
табиғатты корғау шараларын жетілдіру ... ... ... ... нәтижелерін алу үшін шөлдену үрдістерінің
ғарыштық мониторингі қажет.
Тұжырымдық қорытындылар
Жазықтықты Қазақстанның ... ... ... ... ... Жер бедерінің сипатына қарай Қазақстан территориясы 3
облысқа бөлінеді: жазықтық, ұсақ шоқы және ... ... ... ... арасында антропогенді факторлар да кездеседі.
1994 жылы Қазақстан Республикасы БҰҰ-ның ... ... ... қол ... Бұл біз ... маңызы бар шара. Шөлдену
үрдістерінің пайда болуы, даму заңдылықтарын анықтау бұл ... ... ... оның ... ... жоюда, табиғи-территориялык кешендерді
шаруашылық игеру мен пайдалануды ... және ... ... қайта өрбітуде белгілі бір дәрежеде өз үлесін қосазды. ... ... ... ... жері ... ... мамандандыру, агротехника, eric алқаптарының ... ... ... мен тағы ... ... байланыстырылуы тиіс.
Сондай шаралардың бірі 1996 жылы БҰҰ-ның Қоршаған орта ... ... ... ... Шөлденумен күресу жөніндегі
ұлттық стратегиялар мен бағдарламалар (ШКҰБ) ... ... ... жылы 25 ... ... ... Мәжілісі және Парламент
сенаты 30 маусымда бекітті.
Шөлдену үрдістерін зерттеу барысында біз ... және ... ... ... ... ... талдауын
пайдаландық. Құрылым қалыптастыру, шөлге айналған территориялар аумағының
кеңеюінің қарқынды ... ... ... ... ... ... Жаңа ГАЖ ... көмегімен едәуір тиімді
ғарыштық мониторинг ... ... ... қарастыратын болсақ,
Қазакстандағы суармалы егін шаруашылығы оңтүстік зоналарда кең ... егін ... ... ірі ... ... ... ... Ақдала массивтері жатады.
Ландшафттардың су шаруашылық ... ... ... ... ... ... өзгеруіне ықпал
етеді. Орталык Қазақстан үшін бүл Ертіс-Қарағанды каналы. ... ... ... ... ең ... ... ... жер асты сулары ... ... ... ... ... қатар, мал шаруашылығы да ... әсер ... ... ... тыс ... ... өсімдіктер жамылғысы
күшті нашарлап, тіпті ... ... ... ... ... және ... ... жойылуы, жер бетіндегі ағын
сулардың көбеюіне, топырақтағы ылғалдың азаюына алып ... Ірі ... елді ... ... ... ландшафттардың барлық табиғи
компоненттеріне жан-жақты әсер етеді. Әсіресе ... және ... ... әсер ... ... ... ластануы, жер беті және
жер асты су қорларының таусылуы, топырақ түзілу үрдістерінің ... ... ... ... ... жамылғысының және биотоптарының өзгеруі ... ... ... Бұл жағдайларды ескере отырып сөз аяғын ... ... ... басым бөлігі шөлді жазықты, таулы-кыратты
шөлейтті жерлері басым Орта Азиядағы ерекше бір орналасу реті ... ... ... кең байтақ аймақ. Біздің міндет-парызымыз: отан өз алдына,
туған ... ... біле ... оны ... ... келе ... ғылымға енгізіп, әлемдік деңгейде таныту. Жасаған еңбек бағасы
ұстаз еншісінде. ... айта ... бұл ... ... ... жету емес, сапасын бағалату.
Топырақ деградациясының үрдістері: су эрозиясы, дефляция,
химиялық ... ... ... ... ... ... тұздануы,
екінші қайта сортаңдану, ксенобиотиктермен ластану), физикалық (топырақтың
гидрофизикалық қасиетінің төмендеуі, ... ... ... Мұнда
биологиялық процесті де жатқызуға ... ... ... ... ... мен ... түрлері арасындағы
оптималдық қатынастың бұзылуы, топырақтың патологиялықзаттармен ластануы,
санитарлық-эпидемиологиялық көгсеткіштердің нашарлауы).
Топырақ деградациясының негізгі себептері: ... ... тыс ... ... ... ... және т.б. Алғашқы шөлдену
үрдісіне жататындар: ... ... ... су ... ... топырақтың тұздануы. Екіншілеріне жататындар:
құрамындағы органикалық заттардың (гумустың) төмендеуі; ... ... мен ... үшін улы ... ... ... орта мен оның дамуына байланысты өткен БҰҰ ... ж.) ... ... ... («Повестка дня на ХХІ век»),
топырақтың өте күшті деңгейде деградацияға ұшырауы бүкіл ... ... ... ... ... және жеңіл-38% болады екен. ... ... ... 56%-су ... ... , ... деградацияға және 4%-физикалық деградацияға
байланысты ... ... ... ... ... жүрген
жерлердің тек 34%-ы ғана деградациялық үрдістерге ... ... ... әсерінен болатын топырақ жабындығының
деградациясы өте қауіпті болады.
Жұмыста бірнеше әдебиеттер мен ... ... ... отырып,
жалпы Сырдарияның төменгі ағысындағы топырақтардың бірнеше кезеңге бөлінген
даму ерекшеліктері мен қалыптасуы адам әрекетінің ... ... ... ... ... ... ... зор өзгерістер мен
құбылыстардың басты себепкерлері антропогендік әсерлер болып табылады. Ол
жағымды ... ... ... тұрады. Бұл тақырыпта оның ... ... ... ... мен ... ... ... қатерлерді болдырмау, қалпына келтіруді көздейтін іс-шаралар мен
ұсыныс ... реті ... ... Б.Г., План ... по ... с опустыниванием в СССР.:
(Оценка, мониторинг, предупреждение и борьба с ним)// ... ... ... ... С. ... ... Л.Я. Тенденции и следствия опустынивания в Центральной
Азии. Международная конференция по ... ... с ... ООН по ... ... ... Алматы, 15 июня 1995 года.
3. Фаизов К.Ш., Мамутов Ж.У. и др. География и экология почв Казахстана.
Алматы, 2007.с.278.
4. Бельгибаев М.Е. ... почв и их ... в ... ... международной конференции. Изд «Тетис», 1998.-с.180
5. Ковда В.А. Почвенный ... его ... ... и ... 1981, 182 ... Сессия «Глобальное потепление климата»-штат Колорадо, США, 1991г.
7. Международная конференция по борьбе с опустыниванием, ... ... «World Soil ... UNEP, Nailbory,1983.
9. «Программы по выполнению Всемирной ... ... ... и
ожидаемые результаты)»-ж-л «Почвоведение», 1984, №1.
10. Антропогенное опустынивание почв Приаралья.-Алма-Ата: Наука, 1984.-
224с.
11. Погребинский М.А. Грунтовые воды ... ... и ... в ... ... стока Сырдарьи – Тр. ... АН ... 1969, т.17, ... ... ... М.А. ... ... Сыр-Дарьи и Северные
Кызыл-кумы. Том I. Алма-Ата.1958.
13. Сваричевская З.А. Геоморфология Средней Азии и Казахстана. Л.1965.
14. Аэроклиматические ресурсы Кзылординской области Казахской ССР. ... ... ... ... записка к геоморфологической карте
Казахской ССР масштаба 1:1 500 000). ... 2.АН ... ... Попов Ю.М., Некрасова Т.Ф., Стародубцев В.М. и др. ... почв ... и их ... ... ... 59 ... Диярова К.Ш. Развитие и размещение сельскохозяйственного производства
в низовье Сырдарьи. //Сборник статей научно-практической конференции. Алма-
Ата.: Наука. 1992. ... ... В.М. ... ... ... в Приаралье.
//Проблемы освоения пустынь. 1990. №5. С..49-54.
19. Фаизов К.Ш. Почвы пустынной зоны Казахстана. Алма-Ата.1983.
20. www.rambler.ru
21. Чупахин В.М. ... ... ... с ... ... ... Медведев С.А., Бектурова Г.Б. Проблемы борьбы с ... ... ... ... ... ... Л.Я. Подготовительные мероприятия по борьбе ... В ... ... ... пустынь. 1994г.
24. Национальная прграмма действий по борьбе с ... ... ... Алматы. Конжык. 1997. с.167.
25. Ковда В.А. Проблемы борьб\ы с опустыниванием и ... ... М.: ... ... ... Ю.П. ... ... аридной зоны севера
Внутренной ... ... ... 1992 №5.
Чупахин В.М. Природное райрнирование Каз-на для целей ... ... ... 1970, ... К.Д. ... Ж.У. Аханов и др. Проблемы экологии почв.-Материалы
международной конференции.изд. «Тетис», ... ... ... Н.Г., ... Н.Г. и др. ... основы изучения и
картографирования прцессов опустынивания. Ашхабад, 1983.
30. Гельдыева Г.В., ... Л.К. ... ... ... ... ... действий по борьбе с ... ... ... ... ... ... 1996.
32. Положение с опустыниванием и осуществление плана действий ООН по
борьбе с опустыниванием. Доклад ...... ... США ... г.
33. Глушко Е.В. Космический мониторинг современных ландшафтов аридных зон
// Исследование Земли из космоса. 1991 №4 с. ... ... В.С. ... ... ... информационных
систем в России// География и природные ресурсы. 1997. №3. с. 191-193
35. ... ... ... ССР. Масштаб 1: 12500000. М. 1979г.
36. Атлас Казахской ССР. Том 1. Природные условия и ресурсы.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сырдарияның төменгі ағысындағы және Аралдың жалаңаштанған тағандарындағы топырақтардың өзгеру процестері84 бет
"Қазақстандағы және дамыған мемлекеттердегі тұтыну себетін, күнкөріс минимумын, ең төменгі еңбекақыны талдау"4 бет
Іле өзенінің су режимі23 бет
Ертіс өзенінің жоғарғы ағысының қазіргі экологиялық жағдайы және су сапасын бағалау41 бет
Ертіс өзенінің ластануы9 бет
Ертіс өзенінің табиғи жағдайы9 бет
Жайық өзенінің экологиясы39 бет
Жаңа типті мектептерде оқу үрдісінің оқушылар ағзасының физикалық дамуына және жұмыс қабілеттілігіне әсері.14 бет
Жем өзенінің ең аз ағындысын есептеу58 бет
Зоология сабағында жергілікті жердегі кейбір төменгі сатыдағы жануарларды оқушыларға таныстыру70 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь