Сақ ескерткіштері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 2

І.Тарау. Жетісу өңіріндегі сақ ескерткіштері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

1.1 Жетісу өңіріндегі сақ ескерткіштерінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ...

1.2 Бесшатыр және Есік типтес ескерткіштер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

II.тарау. Оңтүстік Қазақстандағы сақ ескерткіштері ... ... ... ... ... ...

1.1 Оңтүстік Қазақстан өңіріндегі сақ ескерткіштерінің зерттелуі ... ... ...

1.2 Түгіскен және Ұйғарақ ескерткіштері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

III.тарау. Шығыс Қазақстан өңіріндегі сақ ескерткіштері ... ... ... ...

1.1 Шығыс Қазақстан өңіріндегі сақ ескерткіштерінің зерттелуі ... ... ... ...

1.2 Берел , Шілікті және Майәмір типтес ескерткіштер ... ... ... ... ... ... ... ...

ІҮ.тарау.Орталық Қазақстан сақ ескерткіштері ... ... ... ... ... ... ... ... ...



Ү.тарау.Солтүстік Қазақстан сақ ескерткіштері ... ... ... ... ... ... ... ... ...



Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36

Пайдаланған әдебиеттер мен деректер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...38
Тақырыптың өзектілігі: Жалпы ерте темір кезенінің басты көрсеткіші болып табылатын археологиялық ескерткіштердің хронологиялық диапозонының кендігімен ерекшеленеді. Сонымен бірге сақ дүниесі шеңберінде болған тығыз мәдени – шаруашылық байланыстар археологиялық материалдардан да анық көрініс табады. Осы ретте қорғандардың архитектуралық құрылысын, ондағы табылған олжаларды зерттеулер мен топтау мәдени – тарихи кезендерді түйіндеуге және осы мәдениеттерді жасаған сақ тайпаларының даму деңгейін саралауға мүмкіндік туғызады. Ерте темір дәуірінің ескерткіштері бүгінгі таңда өзекті мәселелердің бірі болып табылады, себебі Қазақ халқының бастаулары бастаулары осында жатыр. Қазіргі кезде ел басымыздың жарлығы бойынша құрылған «мәдени мұра» бағдарламасы бойынша Қазақстан өңіріндегі барлық тарихи – географиялық аймақтарды қорғауға алынуына сәйкес тарихи ескерткіштерге баса назар аударылуда. Ескерткіштерді қайта жанғыртып, оларға ғылыми археологиялық қазба жұмыстарын жүргізу үшін үкімет тарапынан жыл сайын қаржы бөлінеді, осынын негізінде археологиялық экспедициялар жасақталып тарихтын қыр-сырларын ашуға тырысады.Оңтүстік және Шығыс Қазақстан өңіріндегі ерте темір дәуірінің ескерткіштерінің зерттелуін негізгі екі топқа бөліп қарастыруға болады. Бірінші топқа отандық ғаламдар тобы, оған Черников С.С, Толстов С.П, Грязнов М.П, Андрианов Б.П және басқаларды жатқызамыз. Аталмыш ғалымдар Қазақстан территориясындағы көне ескерткіштерге алғаш болып археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді, осының нәтижелерінде бұл өңірлердің археологиялық карталары, хронологиялары, кезеңдемелері мен жаңадан қорымдар ашылды. Екінші топқа тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдардағы археолог ғалымдарды атауға болады. Оған Ақышев Қ.А, Байпақов К.М, Ақынжанов С.М, Самашев З.С, сынды ғалымдар.Аталмыш ғалымдар ірі археологиялық экспедициялар ұйымдастырып, онда қазба жұмыстарымен айналысты,бірінші кезекте қирай бастаған және жаңадан салынған құрылыс аймағында орналасқан нысандарға назар аударылуда.Жаңа материалдарды шоғырлану үрдісі жүріп жатыр, оларды жүйелеу, талдау жаңа еңбектер шығаруда. Қазіргі кезде археологтар жаңа құрал-жабдықтарды пайдалана отырып ескерткіштердің ашылмаған тұстарын тереңірек зерттеуде. Бұл өңірлердің ескерткіштері, жерлеу ғұрыптары, материалдық заттары, шаруашылығы қазіргі кезде айтарлықтай зерттелген, сондықтан қорымдарды зерттеуде өзекті мәселелердің бірі ерте темір дәуірінің қоныстарын зерттеу болып табылады. Бұл мәселемен қазіргі таңда Ә.Х.Марғұлан атындағы Археология және Этнография Институты және тағыда басқа ғылыми мекемелер айналысуда.Бірақ та бұл археологиялық ескерткіштердің барлығы да осы уақытқа дейін өз қалпында жетпегенін ескергеннің өзінде әлі де құңды жаңалықтар өз ашылуын күтуде.
1. Агеева Е.И. Курганные могильники ранних кочевников северо-восточной части Алма-Атинской области.// Изв. АН Каз. ССР, Сер. истор., археологий, этнографий 1959 вып. 3 ( II), 83-85 сс.
2. Андрианов Б.В. Древние оросительные системы Приаралья. М., 1969, 192-199 сс.
3. Акишев А.К. Курган Иссык. Москва, 1978, 142-145 сс.
4. Акишев А.К. Искусство и идеология саков.А., 1984., 154-156 сс.
5. Акишев А.К., Кушаев Г.А. Древняя культура саков и усуней долины реки Или. А., 1963, 140-141 сс.
6. Арсланова Ф.Х. Погребальный комплекс VIII-VII вв. д.н.э. из Восточного Казахстана. Сб. « В глубь веков», А., 1974, 63-67 сс.
7.Археологические памятники в зоне затопления Шульбинской ГЭС. Алма-Ата, 1987.
8.
8.Бернштам А.Н. Основные этапы историй культуры Семиречья
и Тянь- Шаня // СА. Т. XI. Москва,
9.Вишневская О.А., Итина М.А. Ранние саки Приаралья. // Проблемы сакской археологий.- МИА. М., 1971, 197-208 сс.
10.Вишневская О.А. Культура сакских племен низовьев Сырдарьи в VII-V вв д.н.э. М., 1973, 170-172 сс.
11. Грязнов М.П. Памятники майэмирского этапа эпохи ранних дүние кочевников на Алтае. // КСИИМК, XVIII, 1947, 60-63 сс.
12. Жетісу энциклопедиясы. А., 2004.
13. Кадырбаев М.К. Курганные некрополи верховьев р. Илек // Древности Евразий в скифо-сарматское время. Москва, 1984, 141-143 сс.
14. Қазақстан тарихы. 1 том, А., 1996 ж.
15.Максимова А.Г. Курганы сакского времени могильника Жуантобе.
КСИИМК, 1960, вып. 80, 60-64 сс.
16. Мартынов Г.С. Иссыкские находки. // Краткие сообщения ИИМК, вып. 59, 1955, 150-156 сс.
17. Сорокин С.С. Памятники ранних кочевников в верховьях Бухтармы. АСГЭ, 8, 1966, 57-59 сс.
18. Степная полоса Азиатской части СССР в скифо-сарматское время. Москва, 1982.
19. Толстов С.П., Итина М.А. Саки низовьев Сыр-Дарьи ( по материалом Тагискена ). – СА, 1966, № 2, 151-175 сс.
20.Толстов С.П. По древним дельтам Окса и Яксарта. М., 1962. 210-212 сс.
21. Черников С.С. Загадка золотого кургана. 1965, 65-66 сс.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
......................................... 2
І-Тарау. Жетісу өңіріндегі сақ
ескерткіштері...............................................
1.1 Жетісу өңіріндегі сақ ескерткіштерінің
зерттелуі....................................
1.2 Бесшатыр және Есік типтес
ескерткіштер................................................
II-тарау. ... ... сақ ... ... ... ... сақ ескерткіштерінің
зерттелуі............
1.2 Түгіскен және Ұйғарақ
ескерткіштері....................................................
III-тарау. Шығыс Қазақстан өңіріндегі сақ ... ... ... ... сақ ... ... , Шілікті және Майәмір типтес
ескерткіштер...............................
ІҮ-тарау.Орталық Қазақстан сақ
ескерткіштері...................................
Ү-тарау.Солтүстік Қазақстан сақ
ескерткіштері...................................
Қорытынды...................................................................
.................................36
Пайдаланған әдебиеттер мен ... ... ... ерте ... ... ... ... табылатын археологиялық ... ... ... ерекшеленеді. Сонымен бірге сақ дүниесі
шеңберінде ... ... ...... ... ... да анық көрініс табады. Осы ретте
қорғандардың архитектуралық құрылысын, ондағы табылған ... мен ... ...... ... ... ... мәдениеттерді жасаған сақ тайпаларының даму деңгейін саралауға
мүмкіндік туғызады. Ерте темір ... ... ... ... ... бірі ... табылады, себебі Қазақ
халқының бастаулары бастаулары осында жатыр. Қазіргі ... ... ... ... ... ... мұра» бағдарламасы
бойынша Қазақстан өңіріндегі барлық тарихи – ... ... ... ... ... ... баса
назар аударылуда. Ескерткіштерді қайта жанғыртып, оларға ғылыми
археологиялық қазба жұмыстарын ... үшін ... ... ... ... ... ... негізінде археологиялық экспедициялар
жасақталып тарихтын қыр-сырларын ашуға тырысады.Оңтүстік және Шығыс
Қазақстан өңіріндегі ерте ... ... ... ... екі ... ... қарастыруға болады. Бірінші
топқа отандық ғаламдар ... оған ... С.С, ... ... М.П, ... Б.П және басқаларды жатқызамыз. ... ... ... көне ... алғаш
болып археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді, ... бұл ... ... ... кезеңдемелері мен жаңадан қорымдар ашылды. Екінші
топқа тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдардағы археолог ғалымдарды
атауға болады. Оған ... Қ.А, ... К.М, ... ... З.С, ... ... ... ірі археологиялық
экспедициялар ұйымдастырып, онда ... ... ... ... ... және ... салынған
құрылыс аймағында орналасқан нысандарға назар ... ... ... ... жатыр, оларды жүйелеу, талдау
жаңа еңбектер ... ... ... ... жаңа құрал-
жабдықтарды пайдалана отырып ... ... ... ... Бұл ... ескерткіштері, жерлеу
ғұрыптары, материалдық заттары, шаруашылығы қазіргі ... ... ... ... ... ... бірі ерте темір дәуірінің қоныстарын зерттеу болып
табылады. Бұл мәселемен қазіргі ... ... ... және ... Институты және тағыда басқа ғылыми
мекемелер айналысуда.Бірақ та бұл ... ... да осы ... ... өз ... ... ескергеннің
өзінде әлі де құңды жаңалықтар өз ашылуын күтуде.
Деректік негіздеме: Мен өзімнің ... ... ... археологиялық деректерді қолдандым. Оның ішінде белгілі
археолог ғалымдардың ... ... Атап ... ... М.Қ ... ... ... және т.б.Сонымен бірге қазіргі кездегі жарияланып
жүрген ғылыми журналдар мен ... ... ... ... :
Тақырыптың зерттелу тарихын негізінен үш географиалық аймаққа
бөліп қарастырдым.
Алғашқысы Жетісу өңірі. Бұл өңір ... ең ... ... пен ... Жетісу өлкесінің археологиялық
ескерткіштері мен тарихы туралы құнды мәліметтер ... ... ... ... ... ... Шу мен Талас
алқабының, Ыстықкөл Қазаншұңқыры мен Іле алқабының ... ... о ... в ... Азию с научной целью» атты
еңбегінде атап өтеді. Тіпті осы іс-сапарында Синьцзяннан ... ... ... ... ... жәдігерлерді
тонаумен айналысатын топтардың іс - ... ... да ... [8, 57-59 ... ... сақ ... зерттеу ХХ ғасырдың 30 –
жылдарынан бастап Қазақстан жерінде бірқатар ... ... ... ... Сақ ... ... мен ... дәстүрлерінің ерекшілігі мен
өзгешеліктерін анықтау мақсатында КСРО ҒА ... ... ... басшылық еткен Жетісу мен Қазақстанның
Оңтүстігіндегі экспедициялар белсенді түрде зерттеу жұмыстарын
жүргізді. ... ... ... маңыздылығың ашып көрсетуде
Ғалым Алматы маңындағы Қарғалы, Талас ... ... ... Шу ... бойында жүргізген ғылыми ізденістерінің
нәтіжесінде қол жеткізді. Жетісудың ерте көшпенділерін зерттеуге
Қ.А.Ақышев, Е.И.Агеева, ... ... ... ... ... да үлесі болды. 1954 жылдан
бастап Тарих, ... ... ... ... ГЭС – нің
салынуына байланысты Қ.А.Ақышевтің ... Іле ... ... Бұл ... ... ... ... 50 жылдарынан бастап ғылыми зерттеу жұмыстары барысында
Жетісудың көне тарихын көптеген ... ... ... сақ
дәуірінің Жалпы ерте темір кезенінің ... ... ... ... ... ... диапозонының
кендігімен ерекшеленеді. Сонымен бірге сақ дүниесі ... ... ...... байланыстар археологиялық
материалдардан да анық көрініс табады. Осы ... ... ... ондағы табылған олжаларды зерттеулер мен
топтау мәдени – ... ... ... және осы ... сақ ... даму ... ... мүмкіндік
туғызады.ескерткіштерін зерттеудің өлшеуші үлгісі іспеттес
ескерткіштердің тізбегі ғылыми айналымға енгізілді [ 3, 142 ... ... ... ... алғаннан кейінгі жылдары
жалғасын тауып жатты , оның ішінде К.М.Байпақов, Б.Н.Нұрмұхамбетов,
Ф.П.Григорьев, Ю.А.Мотов, З.С.Самашев ... т.б ... ... ... Бұл өңірдің археологиялық ескерткіштерінің зерттелу
деңгейі ... ... ... ... ... ... негізінде көне тарихымыз жүйелі түрде
зерттеледі деп ойлаймын.
Екінші аймақ – бұл Шығыс Қазақстан өңірі, бұл өңірді зерттеу
ХҮІІІ ... ... ... Оған ... И.Г.Гмелин сияқты ірі ғалымдарды атап өтуге болады. Ең
алғашты археологиялық қазба жұмыстар ... ... ол осы ... зерттей келе ежелгі ескерткіштерді
алғашқы кесте түрінде кезендеуді ұсынды. 1911жылы ... ... ... қазба жұмыстарын жүргізді, соның
нәтижесінде Шығыс ... ... ерте ... ... мәдениеттерінің кезендері аңықталды. Ал 1935
жылдан бастап Ертіс пен ... ... ... ол ... осы өңірдегі ескерткіштердің хронологиясымен
айналысты. С.С.Черников Шығыс ... ... ... үш ... бөліп қарастырады. С.С.Черниковтан кейін
Ертіс аңғарында Археологиялық зерттеулерді Ф.Х.А.рслановтың
басшылығымен ... ... ... ... (1960-70 ... Бұл өңірдің сақ ескерткіштерінің
қорытынды жұмыстары М.Қ.Қадырбаевтің – ... ССР ... ... [ 20, 65., 13, ... ... де ... Қазақстан өңірін зерттеу жұмыстары
одан әрі ... оған ... ... ... ... ... ... ғалымдарды
атап өтуге болады.
Үшінші аймақ- Оңтүстік Қазақстан өңірі болып ... ... ... ... ... XIX ғасырдың басында
басталды. Бұл зерттеулер ежелгі ... ... мен, ... ... мен, ... ... ... айтылады.
1946 жылдан бастап КСРО Ғ.А. Хорезм экспедициясы Оңтүстік
аудандарда ... ... ... ... ... зерттеу нәтижелерінде осы аймақта көптеген
ескерткіштер ... ... оның ... ең ... ... ... ... Қазақстанның Оңтүстік өңірін
зерттеген ғалымдар қатарына ... ... ... Т.А.Жданко және т.б. ғалымдарды айтуға болады. 1957-60
жылдары Шырық-Рабат, Бәбіш-молда, ... ... ... ... ... ... осының негізінде жаңа
қорымдар ашылды, ежелгі қоныстардың ... ... [ 2, ... 210 ... ... ... үстіртінде Оңтүстік және Солтүстік
Түгіскен қорғандары ашылды. Жалпы Оңтүстік өңірде Сыр бойы мен ... ... ... ... өте аз ... ... болашақта бұл өңірдің ерте темір дәуірінің ескерткіштері
өз деңгейінде зерттеледі деген сенімдемін.
Бүгінгі күні ... ... да ерте ... қорғандарынан көптеген көне материалдық заттар тауып,
дүние жүзінің мәдени коллекциясын толықтыруда.Мәселен Қ.А.Ақышевтің
«Есік обасы» мен З.С.Самащевтің ... ... ... ... ... ... өз ... сондықтан мақтан тұтқан.
Мұндай бай қорғандар Египеттегі фараондардың пирамидаларынан кем
түспейді деген Қазақстандық ... ... ... ... ... ... территориясын мекендеген сақ
патшаларының қабірлері туралы мәліметтер келтірген. Мен ... жазу ... ... ... ... еңбектерін
басшылыққа алдым.
Тақырыптың мақсаты мен міндеттері: Қазба жұмыстары
негізінде ... ... ... ... ... және
Шығыс Қазақстан өңіріндегі сақ ... ... ... Осы мақсатқа жету үшін алдымызға мынандай
міндеттер қойдық:
- Сақ ескерткіштерін зерттеудегі ... ... ... ... Ерте ... ... ескерткіштерін зерттеген Кеңес ғалымдары мен
Қазақстандық ғалымдар арасындағы сабақтастықты анықтау.
- Оңтүстік және Шығыс Қазақстан өңіріндегі ... ... ... кезендерін, және айырмашылықтарын анықтау.
Тақырыптың территориялық шеңбері : ... ... ... мен ... ... Жетісу өңірі (Есік пен
Бесшатыр қорымдары), және Шығыс ... ... ... ... ... ... үш тараудан тұрады, және
қорытынды.
І-Тарау. Жетісу өңіріңдегі сақ ... ... сақ ... зерттеу өзекті
мәселелердің бірі болып табылады. Жетісу ... ерте ... ... көрсеткіші болып табылатын археологиялық ескерткіштерінің
хронологиялық диапазонның кендігімен ... ... ... ... ... ... тығыз мәдени-шаруашылық байланыстар
археологиялық материалдардан да аңық көрініс береді. Осы ретте
қорғандардың архитектуралық құрылысын, ... ... ... мен ... ... ... ... және осы
мәдениетті жасаған сақ тайпаларының даму денгейін ... ... ... та бұл ... ... да осы ... дейін өз қалпында жетпегенің ескергеннің
өзінде әлі де талай ғылыми құнды ... өз ... ... ... ... ... бастап қазақ даласындағы ... ... ... ... ... ... арта түсті. Құрамына Сырдария мен ... ... ... ... құрылуына байланысты осы
өлкенің тарихына түпкілікті ден қойыла басталды. Жетісу жерін
зерттеудің ... ... 1862 ... ... ірі ... бірі
В.В.Радловтын зерттеулерімен тікелей байланысты, ол Қапал елді-
мекенінің жанынан үш ... ... және ... ... жиналуы
арқылы жетісуды мекендеген халықтар жайлы құнды мәліметтер жинайды.
Ал 1879 жылы ... ... ... ... ... ... обалар мен қорғандарды сипаттау жұмыстары мен
Н.А.Абрамов және ... ... ... ... Осы ... қазба жұмыстардың нәтижелері 1896 жылы
Н.Лыкошиннің «археологическое изучение Туркестана до ... ... ... археологий» атты еңбегінде
жинақталды. Жүйелі түрде зерттеулер мен ... ... ... ... ... ... байланысты.
1936-1952 жылдары Кеңкөл, Қарғалы, Берікқара қорымдарын да және Шу
каналы бойында зерттеулер жүргізген, ол ... рет ... ... ... ... сақ ... ... құрамына енгендігін айта
келе, қола дәуірінен ... ... ... ... ... тырысты [8, 57-59 ].
Жетісудағы сақ археологиясының дамуындағы келесі ... ... ... ... жылы тарих, археология және
этнография институты болашақта Қапшағай СЭС-нің су ... ... ... ... ... ... Іле археологиялық
экспедициясын ұйымдастырды. Алғашқы бір ... ... ... ... ... ... ... тапты. 1957 жылы
жетісу ... ... ... ... ... ... қола мәдениетің зерттеу, оның негізгі
міндеттеріне айналды [3, 142-145 ].
1960 жылдары ... ... ... ... жұмыстар одан әрі жалғастырылды. Іле алқабы сақтарының
мәдениетіне арналған монографияда К.А.Ақышев сақтар мәдениетінің
шығу ... ... жебе ... хронологиялық жағынан
топтастырса Г.А.Кушаев жетісу мәдениетін кезендестіру маңызы бар
данықты оқиға «Есік» обасының ашылуы болды, одан ... ... ... ... ... ... мен ... құрылысын зерттеуге тың серпін берді. Алайда жемісті де
қарқынды ... ... ерте ... ... ... ... топтау, жүйелеу, тарихи талдау жұмыстары соңғы жылдары өз
жалғасын таппай қалды. Соңғы жиырма ... ... ... ... мәлімет тек қазба жұмыстарынан алынған мәліметтер
арқылы толықтыруда [ 4, 154-156 ].
Қазақстанның әр өлкесінің, соның ... ... ... ... ... ... және картаға түсіру
жұмыстарын кешенді түрде, жаңа ... ... ... ... өмір сүрген уақытта адамнын қоршаған ортадан
жекеленіп бөлініп шығуына байланысты «Жаңа дүниетаным» ... ... тек ғана ... ... орны емес, сонымен қатар әр уақыт
желісінде ғұрыптық рәсімдер ... ... ... екендігі көрсеткен, үш топтан ғана тұрмағандығы қазіргі таңда
мойындалмаған құбылыс. Сонымен бірге Бернштамнын Қарғалы шаманның
жерлеуін ашуы бұл кезенде діни ... ... ... ... ... да осы ... ... орналасқан обаларды жан-жақты, толық түрде
зерттеу арқылы ... ... ... ... [ 8, 58 ... мыңжылдықта жетісу мен оңтүстік қазақстан-
болжамдардың бірі ... ... ... ... ... өзіндік жарқын мәдениетінің ірі ошағы
саналды. Сақ өркениеті - ... және ... ... ... ... ... бірегей синтезі.
Оба қорымдарымен петроглифтер топографиясы және олардың ... ерте ... ... ... оңтүстік-шығысы мен
оңтүстігінің толық игерілгенің көрсетеді. Үлкенді-кішілі ... ... ... ... ... ... ... өзендерімен
басқаларының аңғарларында көптеген тас және топырақ ... ... ... ... ... бар үлкен молалы
жер болып табылады. Мәселен Жуантөбе қорымы Іле өзенінің сол ... ... ... ... ... ... 500 төмпешіктен
тұрады, Кетпен- төбе алқабында 700 обадан тұратын қорымдар бар.
Бұларда және ... ... ... ... да ірі ... ... ... уақыттарда жерленіп, олар жүздеген
жылдар бойында қалыптасқан [14, 60-64 ... 20 ... ... ... ... обалары дейтіндердің
көп жинақталуы жөнінен Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанға Орта ... ... ... ... тең келетіні жоқ. Осындай
археологиялық ландшафт А.Н.Бернштамды «патша сақтары мен усундер»
нақ ... ... ... ... ... [8, 61-62 ... Ү ... жататын Бесшатыр қорымының ... ... ... ірі ... ... ... күйінде табылды, олар Орта Азиямен Қазақстан
аумағындағы жер бетіне ағаштан салынған ең ежелгі сәулет ... ... ... ... ... ... қорымға енетін
«Есік» обасындағы ақсүйек сақтың қабірі ... ... ... қалдырады. Оның киімі, бас киімі мен аяқ киімі алтыннан
жасалған 4000-ға жуық қаптырма мен ... ... ... ... ... ... «аң» ... орындалған. Есік
қабірінен табылған күміс тостағанның маңызы ерекше, оның түбіндегі
26 таңбадан тұратын жазу, тегінде, ... ... ... ... 61 ].
1.2 Бесшатыр және Есік типтес ескерткіштер
Жетісу өңіріндегі ескерткіштерді негізінен екі топқа бөліп
қарастыруға болады. Оның бірінші тобы ... және ... ... ... ескерткіштер. Бесшатыр қорымы іле ... ... ... қойнауында орналасқан. Ол 31 обадан тұрады,
олардың 21-і таспен, ал 10-ы қиыршақ тас және ... ... ... ... қарай қорым обалары үлкен, орташа
және кіші обалар болып бөлінеді. Үлкен обалардың ... ... 105 ... ... ... ... 6 ... 18 метрге
дейін жетіп ауытқып отырады. Орташаларында тиісінше 25-18 және ... ... 6-18 м және 0,8-2 ... ... ... ... обалар бұрындары
тоңалып кеткен болып шықты. Дегенмен де Бесшатыр обалары мерзімін
белгілеуге болатын ... ... ... ... ... емес, сонымен қатар қабір үстіне орнатылған ... ... ... ... де ... ... ... 17 м Үлкен Бесшатыр обасы ерекше. Үйінді төбесі қиық конус
тәрізді, жалпақ төбесінің диаметрі 32 м. ... тас ... ... тығыз етіп бірнеше қабат төселген бұл орасан ... ... ... ... ... ... ... солтүстік
және оңтүстік жақтарында төменге қарай түсетін ордың ені 2 м, ... ... ... 5-7 м ... тас дуал ... 2м және сақталып қалған биіктігі 50-60см). Үйіндімен ... ... ... ірі тас ... (менгирлерден) және үлкен қой
тастардан қоршау түрінде тұрғызылған дөңгелек ... ... ... ... барлығы 94 қоршау бар. Кейбір тік тұрған
тас ... ... ... ... ... салынған.
Обаның солтүстік-шығыс жағында тағыда осындай 7 қоршау бар, ... ... ... ... ... Олардың
жанынан қыш ыдыстардың көптеген сынықтары табылды, қыш ... ... ... қоршаулардың көпшілігінде тайыз
жерден күл-ыс ... ... ... ... ... сынықтары мен моншақтар шықты. Сірә, қоршаулар табыну
мақсатына ... отқа ... және ... шалу ғұрпына
байланысты болуы ықтимал .
[1, 83-85 ].
Бесшатыр үш ... ... ... ... ... және Алтыншы
Бесшатыр обалары, орташа үш оба мен барлық ұсақ обалар қазылды.
Бірінші бесшатыр ... ... 52 м, ... 7,6 м, ... 8,93 м. Оба ... ... Үйіндінің түп жағына тас
неғұрлым тығыз қаланған, обаның төбесі жалпақ. Үйінді үш ... ... ... ол ... 8,5 ... 13 ... ... топырақ пен қиыршық тастан тұрады. Төменгі қабатының
астында Тянь-шань шыршасының ... ... ... ... ... табылды. Сағана үйілген топырақ астында жерленген
адамның үстіне тұрғызылған,бұл түгелдей жер бетіндегі ... ... сол ... ... ... ... құрылыс болып
табылады, ол бірнеше бөліктен ... ... ... ... кірер аузы және жерлеу бөлмесі. Сағананың барлық ... ... ... мен ... ... ... қабығы
аршылған. Бөлменің қабырғасын құрайтын бөренелер мұқият тегістеліп,
бір-біріне тығыз қиюластырылған, бүкіл құрылысты мейілінше ... үшін ... жуан ... басы ... ... Бұрыштарында бөренелер бір-біріне тек түйісіп қана тұрады
және өзара бекітілмеген сондықтан Бесшатыр ... ... қима ... ... ... мен Пышақ іздері жақсы
сақталған-олардың екі шеті мен ... ... бар. ... ... ... төбесі жалпақ шиден есілген
арқандармен буылған қамыс төсеніш қабатымен жабылған. 14 ... ... ... ... жаңа ... ... Обаның жерлеу
құрылысының негізі - ұсақ ... ... ... ... ... ... Бөренелермен үш қатар етіп
жабылған, бөренелердің төменгі екі қатары Тянь-шань ... ... ... жете бөренелер. Бөренлермен жабылған төбесінде
таспен бұтадан және сексеуілдің шырпысынан он алты ... ... ... ... жасалған. Мазардың негізі төртбұрышты, ал
төбесі дөңгелек күмбез сияқты болған. Қабірдің шығыс жағында ... ... екі ... ... ... көмілген қос-қостан екі
бағана тұрған. Қос бағаналар бір-бірімен қазықтармен бекітілген
мейлінше берік болуы үшін ... ... ... жуан ... ... ... ... төбесін бөренелердің үстінен ши
арқандармен болған екі қабат ... ... ... ... ... ... жуан ... кесіндісі қойылған. Лақыттың
еденінде адамның шашыраған сүйектері жатыр [5, 140-141 ].
Бесшатырдың хронологиясы кіші ... ... ... ... айқындалады. Оның үйіндісі астындағы ұзын ... ... ... ... ... ... ... 3,50-де
2м) жерленген екі адамның қаңқалары жатты. Сүйектер бірінің ... ... ... ... ... қойылған.
Жерленгендердің әрқайсының жанына оң жағынан қысқа семсер-ақинақтар
қойылған, ал сол ... қола ұшты ... ... ... ... ... сабы ... тәрізді,ұшы бүгілген.
Солтүстік жақтағы сүйектің сол жағында темір умбон жатыр, тағы бір
жатқан нәрсе, сірә кішкене ағаш ... ... ... ... ... ... тоға жатты. Сүйектердің арасынан төрт ақық ... ... ... жапсырылған іші қуыс алтын
түйіршіктерден жасалған екі ... ... ... ... ... ... алғанда Бесшатырды б.з.б. Ү-ІҮ
ғ.ғ деп белгілеуге мүмкіндік береді. Бесшатыр қорымының көлемі 2
шаршы ... ... алып ... ... Бесшатыр обаларымен
байланысты ескерткіштердің ... жері ... өз ... кең. ... ... ... жағындағы 5
шақырым жердегі төбеде алты қоршау орналасқан, олар ... ... ... ... ... ... ... батыс жағында
үш шақырым жерде нақ осындай төрт қоршау бар. Одан да ... ... 10 ... ... де осындай, оңтүстіктен
солтүстікке қарай орналасқан 45 қоршау жатыр [8, 59-61 ... ... бұл ... орналасуы, олардың
сыртқы түрі, құрылымдары мен көлемінің бірдейлігі оларды Бесшатыр
қабірлерімен бір мезгілде салынған және ... ... ... негіз береді. Менгирлерден қорымдар төңірегіне қарай ашық
салынған қоршаулар - Бесшатыр обаларына байланыссыз, қайта негізгі
обьектіні толықтыратын сияқты.
Сірә, ... ... Іле ... ... ... ... киелі орны болса керек. Орасан зор Бесшатыр
патшалық обалары орналасқан жерге ... ... бойы ... ... көп құрбандықтар әкелген, ас беріп, бата қылған, әр
түрлі діни жоралғылар жасаған. ... діни ... ... ... ... Менгирлер мен қойтастардан үлкен
қоршаулар тұрғызылған [8, 59-61 ... ... ... ... мен
орташаларына да, кішілеріне де біркелкілік тән, олар тастар мен ірі
қиыршық тастардан үйілген, төбесі ... ... ... тас ... ... қаланған болып келеді. Үлкен обалар
құрылымының ерекшелігі-үйінділер етегіндегі ордың ... ... ... жер осы орлардан басталған. Тегінде
жерлеу және обаны тұрғызу жоралғылары жасалғаннан кейін жер астына
кіретін есік бата қылу, ... егу және ... шалу үшін ... ... ашық ... ... соң обаның кірер ауыз үстіндегі
топырағының бір бөлігі құлап басып ... ... ... ... ... ... ... әрбір үлкен
обасы құрылыстың екі түрінен: сыртқы және ішкі түрлерінен ... ... ... тастардан, тас дуалдардан және
үйінділер төңірегінде менгирлермен ... ... ... үстіңгі қабатында орнатылған сияты жалпақ төбелі үшкіл
үйінді. Үйінді ... жер ... ... ор және ... ... мен ... маңызды ескерткіштер болып
табылады.
Мұның бәрі сақ тайпаларында Бесшатырдағы ғұрыптық құрылыстар
салынғанға ... ... ... мен ... ... және дөңгелек етіп жоспарлау, тас қалау әдісі, ағаш
өндеу ... мен ... ... ... ... ... ... тасты шеберлікпен ұштастыра пайдалана білудің ... ... ... ... ... ... ғұрыптық
ескерткіштерді салу нәтижесінде ғана емес, сонымен қатар тұрғын
үйлер мен қора-қопсылар салу ... де ... ... керек.
Бесшатырдың ғұрыптық құрылыстары тайпаларының көсемдерің
мәңгі есте қалдыруға тырысқанын көрсетеді. Құрылыс салғанда ... ... ету ғана ... ... бірге ”мәңгі”
тұратындай етіп салу ... да ... ... ... ескерткіш өзінің көлемі жағынан көсемнің құдыреті мен
байлығына сай келіп,келер ... ... ... және ... ұялатуға тиіс болды [14, 196-199 ].
Бесшатыр обалары өздерінің көрнектілігімен зор ... ... ... ... үшін ғана елу мың ... метрден
астам топырақ, тас, қиыршық тас пайдаланылған,ал оның ... үш ... ... ... ең ... таулардан мыңға жуық
тақта тастармен қой тастар тасып әкелінген.
Оба үйінділерін стратиграфиялық зерттеу бұл ... ... ... мен ... ... текшелеу
ғана емес, қайта құрылымды алдын ала ... ... ... ... ... көп ... етіп ... оба ішіндегі
ағаш құрылысқа қажетті ... ... ... өз ... ұзақ ... ... да әсер еткен.
Үйінділердің көлемі жағынан қорым обалары үлкен, орташа және
кіші болып бөлінеді, үйінділердің осы үш ... ... ... алуан түрі: үлкендері мен орташаларына-бөренелерден тұрғызылған
қабір, киіз үй тәрізді биік,ал барлық кіші обаларға жерден қазылған
шұңқыр (кейде оған салынған тас ... ... ... ... ... тәрізді шатырлы бейітке ешқайсысы ұқсамайды. Әзірше ол скиф-
сармат мәдениетінің ... ... осы ... бірден-бір
құрылыс [14, 196-199 ].
Бесшатыр құрылыстарын салуға қажетті бөренелер оба ... ... 200-250 ... ... Іле ... арғы ... Алатауының сілемдерінен дайындалған. Сол жерде ағаш кесілген,
бұтақтары мен бұдырларынан тазартылып, жасалған кертпелер арқылы
оларды өзенге ... ... ... ... ... ... Бұл орайда қыл арқандар мен ши талшықтарынан есілген
арқандар пайдаланылған.
Ағаш кесу, ... ... және ... да ауыр жұмыстар
жүзі тез мұқалатын ауыр қола балталармен орындалған. Бөренелерді
өңдеу сан ... ... ... ... қола шапашоттармен
жүргізілген болса керек.
Бесшатыр обаларын қазғандағы материалдар Жетісудың сақ
тайпаларының мәдениеті ... ... ... ... Олар ... ... ... атап өтілгеніндей, жерлеу қабірлерін
салу кезінде ғана емес, сонымен ... ... ... салу ... ... ... ... Жетісу сақтары ”таза” ... жоқ, олар ... жылы ... ғана ... ... ... ... барған да, қысқы тұрғын үйлерінде
қыстаған деген қорытынды шығады. Тұрғын үй салғанда олар ... ... бұта ... ... материалды пайдаланған [14, 196-199
].
Келесі бір ірі ескерткіш «Есік» обасы болып ... ... ... ... ... ... ... қорымның оңтүстік шетінде
орналасқан. Обанын диаметрі 60 м, биіктігі 6 м. ... ... ... емес, бірақ көп қабатты (3-4 қабат) малта тас ... - ... ... ауысып отырады, орталықтағы моланың
айналасынан ірі қой тастар жиынтығы байқалады. Үйінді астында ... және ... ... ... бар. ... ... неше ... тонауының салдарынан әбден шөккен.
Бүйіріндегі қабір сол күйінде сақталған. Лақыт Тянь-шань шыршасының
өңделген бөренелерінен салынған, оның ... ... ... ... 1,5 м, ... 3,3 х 1,9 м ... қоса алғандағы биіктігі 1,3-
1,5 м.
Лақыттың оңтүстік және батыс бөліктеріне ыдыстар қойылған,
ал солтүстік ... ... тура ... ... ... сүйектері жатыр. Ағаш қалдықтары мен темір тұтқаларға
қарағанда, өлік ағаш қақпақпен жабылған ... ... Ол ... қаратып, шалқасынан созылып жатыр, бас ... ... ... ... 165 ... ... қабір құрылысы, сірә былайша тұрғызылған
болса керек: ... ... бойы ... ... ... ... ... қазған. Оның түбіне бөрене қима-лақыт
жасалған. Оның құрылымы өте ... ... ... ... ... қабырғасы болатындай етіп
қаластырған. Бұрыштарында ... ... ... ... ... ... ұзын және ... қабырғаларындағы бөренелердің
ұштары қабірдің опырылып түспеуі үшін кезек-кезек ұмсындырылып
шығарылған.
Лақыттың қабырғаларына бөренелер бес ... етіп ... ... де ұзын ... көлдененінең қойылған бөренелермен
жабылған. Түбіне жақсылап өңделген ... ... ... ... ... ... неше ... нәрселер қойылған.
Шамасы, еденнің өлік жатқызылған тұсына ұсақ ... ... ... мата ... ... болуы
керек. Төсеніш үстіне тамаша сәнді киімі кигізіліп, бесқаруы түгел
асылған өлік қойылған. ... салт ... өлік ... басын батысқа, бетін жоғары қаратып ... оң ... ... ... ... қойылып, сол
қолы бір жағына созылып жатыр [ 3, 142-145 ].
Оң жағында бел ... ағаш қыны бар ... ... ... ... ... ... алтын қаптырмалар мен жолбарыс басының
бедерлі бейнесі бар өткерме шегеленген. Белдіктің сол жағына шауып
бара жатқан бұлан мен ат ... ... екі ... ... қайыспен қапталған ағаш қыны бар темір ақинақ ілінген.
Оның әшекейлері арасынан ... ... үшін ... ... ... бейнесі салынған цилиндр формалы екі
қаптырма- тоға ерекше көз тартады.
Сол қолының қарында ... ұшты ... ... ... сабы ... ... таспамен бунақтала оралған қамшы, одан
жоғарырақ- ішіне қола айна мен қызыл бояу ... ... ... ... ... өлік ... ... және ғұрыптың ыдыстар
қойылғаң. Жазуы бар күміс тостаған мен ... ... ... қола ... де ... ... аңық. Оның ішінде
жыртқыш құстың тұмсығы мен тырнақтары ... ... ... ... ... ... Ыдыстардың бірде-біреуінен
жануарлардың сүйектері ет тағамының қалдықтары табылған жоқ [ ... ... ... біртәртіп сақталған. Қыш
және ағаш ыдыстар, бөлек ... ... ... ... ... арт жағында-екі қатарда төрт табақша, алдынғы жағында-
тегенелер мен ожау тұр. Екінші қабырға жанына қыш ... ... ... бір ... ... ... олардың алдыңда
тегенелер орналасқан, тегенелердің арасында екі күміс тостаған мен
қасық бірге қойылған. Қола аяқ бөлек, қаңқаның бас ... ... ... ... ... еден бөлігі заттардан бос. Сірә,
лақыттың есігі оның шығыс жағында болса керек.
Жерлеу ... ... дене ... соң ... ... ... шұңқыр топырақпен көмілген де, сонан соң
топырақ үйілген.
Антропологтардың ... есік ... ... адам ... ... бет ... қарағанда ол сақтарға жатады ол алтынмен мол
тігілген сәнді киім ... ... ... ... ... ... алтын қаптырмалармен сәнделген, төбесі шошақ, биік ( 65-70
см дейін ) бас киім киген. Бас киім жылқы ... ... ... ... ... ... және ... сәнделген.
Есік жауынгерінің мойындаушы жолбарыстың басы іспеттес алтын ... жақ ... - ... жасалған салқыншақтары бар, көз
салған алтын сырға болған. Үстіне мата ... ... ... мен ... неше түрлі алтын қаптырмалар мен ... ... ... ... киілген
қызыл бояумен боялған былғары бешпеттің өң бойы жолбарыстың ... ... ... ... ... сыртынан
зооморфтық стильде жасалған, көздің жауын алатын он алты көлемді
қаптырмамен ... ... ... ... ... оң ... ... салынған ұзын темір семсер, сол жағына бұлаң мен жылқы
бейнеленген алтын қаптырмалар шегеленген қыны бар ... ... ... ... бойымен ұсақ алтын шеттіктермен
әдіптелген және балақтары ... ... ... ... ... сұғыңдырылған. Сақ жауыңгері саусағына
екі алтын жүзік таққан, олардың біреуі-сәңді бас киім киіп қырыңа
қарап ... ... бас ... бар алтын (жүзік мөр). Есік
обасындағы қабірдің ... ... ІҮ ... аяғы ІІІ ... ... отыр [ 4, ... ... қатардағы қауым мүшелерінің қабірлері көлемі
биіктік құрылыстың құрылымы мен қойылған ... ... және ... ... патшалық қабірлерден мүлдем
өзгеше.
Сақ мәдениеті алдыңғы кезенің ( ... ... ... ... орындарына Қарғалы-1 және Алтын емел-2 қорымдары
жатады. Қарғалы-1 қорымы ... ... ... (Алматыдан
батысқа қарай) орналасқан. Мұңдағы обаларға да тас ... ... ... сүйек салынған тас жәшіктер болды.
Сүйектер созылған күйінде, бастары солтүстік-батысқа қарап жатты.
Ескерткіштерді зерттеушілер ... ... ... б.з.б.
ҮІІІ-ҮІІ ғасырларға, қоладан сақтарға өтетін ... ... ... ... асуындағы тас жәшікті жерлеу
орындары алдыңғы сақ заманыңа жатады. Мұңдағы тас ... ... ... ... ... құралған да, ұзына бойымен батыстан
шығысқа бағытталған.
Жуантөбе ... ... да сақ ... ... ... ... көлемі шағын өзенің малта тастары ... ... ... адам ... ... ... ... ұзына бойы батыстан шығысқа қарай бағытталып,
жер шұңқырлар да ... ... ... ... қола
ауыздықтар, пышақтар, сүйек пен ағаштан жасалған ... ... қола ... және ... ... ... б.з.б. Ү-ҮІ ғғ деп белгіледі [ 15, 60-64].
Соңғы сақ заманының б.з.б. Ү-ІҮ ғғ ... ... ... ... және ... сияқты ескерткіштер сол заманға
жатады. Шолақ тауларында Іле өзенінің оң ... ... ... қазылған обаның топырақ пен қиыршық ... ... ... ... ... ... ... мен оның
сыртынан қоршалған тағы бір қоршаудың тастары болды. Адам ... ... ... ... ... б.з.б. Ү-ІҮ
ғасырларға жататын жебелердің ұңғылы қола ұштары табылды.
Қадырбай-2 іле аңғары қорымының ... ... ... ... ... олардың іргелерің белдеулей тас
қалаңған. Жерден қазылған ... ... ... тас жәшіктердің
ішінен шалқасынан созылған күйінде, басы солтүстік-батысқа ... ... ... ... ... табылды. Қабірлерден
б.з.б. ІҮ-ІІІ ғасырларға тән керамикалық ыдыстар, аңдық стильде
сәнделген қола тоға және сабы бар қола айна ... ... ... деп белгіленеді. Тұрақты жерлеу ғұрпы мен
құрал-саймандар Қызылауызға да тән [ 12, 48 ].
Кездейсоқ ... мен ... ... мыс және ... сақ тайпаларының материалдық мәдениетінің тарихы жөнінде
жарқын деректемелер болып табылады. ... ... ... ... саны ... сақ мәдениеті дамыған басқа аудандардан
Жетісуға тең келетіні жоқ. ... ... ... назар
аударатындары-қола қазандар, құрбандық ыдыстары және ... ... ... мен ... ... ... көркемдеп
құю бұйымдары. Бұлар-төрт аласа аяғы бар, жиегіне ... ... ... ... үстел, сондай-ақ төрт
мыс және бір ... ... мен қола ... ... ... ... ... орналастырылған шырағдан
қанатты жолбарыстардың төрт мүсінімен ... ... ... ... ... дөңгелек табақшасы қуыс конус тәрізді
тұғырға бекітілген, жиегінде бірінің соңынан бірі ... ... ... ... ... бейнеленген, ал табақшаның дәл ортасына айыр
өркешті екі түйенің мүсіндік бейнесі бекітілген [ 14, 164-173 ... бір ... төрт (үш қола және бір ... қазанмен
бірге Есік қаласы маңынан табылды. Шырағданның дөңгелек табақшасы
тор көзді конус тәрізді тұғырға орнатылған. Табақша үстінде аттың,
ал оның ... ... ... құрып отырған ер адамның
мүсіні бекітілген.
Каминское плато маңынан (Алматы ... ... ... аяқтары түрінде жасалған үш аяғы бар он
қола қазаннан тұратын көмбе табылды. ... ... ... ... ... ... қою тәжірибесі мен жетік
техникасын және көркемдік талғамын дәлелдейтін аса ... ... ... ... ... көркемдік қола
бұйымдарының көптеп табылуы Жетісу тайпаларында құю ісі өнерінің
барынша дамығаны және олардың мәдениетінің төл ... ... ... ... ... сақ ескерткіштері одан әрі
зерттелуде. Қазіргі таңдағы ... ... ... бірі ... ... Осыған байланысты жыл сайын
Археологиялық экспедициялар ұйымдастырылып, қазба жұмыстарды одан
әрі толықтыруда. Дегенмен бұл ... ... әлі ... ... қажет.
ІІ - тарау. Оңтүстік Қазақстандағы сақ ескерткіштері
2.1 Оңтүстік ... сақ ... ... ... ... ... зерттеу ХІХ
ғасырдың басында басталды, олар негізінен ежелгі ... ... ... ... мен ... және ... ... арнайы хаттарында айтылады. Яғни ХҮІІІ ғ Бұқара ... үшін ... ... өткен зерттеушілердің деректері
болып табылады. Ежелгі Сырдария аңғарынын сақтарын ... ... ... ... Хорезм экспедициясының көп жылдар бойы
жүргізген қазба жұмыстарының жиынтығы негізінде анықталған. Ежелгі
Сырдария жерінен ... ... ... ортағасырға дейінгі
ескерткіштер зерттелген,оның ішінде ежелгі сақ ескерткіштері б.з.б
ҮІІ-Үғғ. Бұл ... ... ... сияқты белгілі
ғалымдар бастады.
Ежелгі Сырдарияның атырауы оның қазіргі салалары ... және ең ... ... өзенінің бастауының құрғақ
жерлерімен аяқталады. Бұл үлкен ... ... ... ... мен ... Арал ... ... ендік бойымен және
меридиандық бағытпен созылған. Өзендердің ... ... ... ... жалпы су режимінің ерекшеліктерін
анықтау, әртүрлі хронологиялық кезеңдерге байланысты. Іңкәрдария
жүйесі (оңтүстігінде) және ... ... ... ... ... ... Інкәрдария өзеніңде кейінгі сақ
кезенінің ескерткіштері б.з.б ҮІІ-Үғғ табылды. ... ... ... бойынан б.з.б І мыңжылдықтың ортасы мен б.з ... ... ... ... тобы ... ... археологиялық заттар адам баласының 1000 жыл бойы ... өмір ... ... ... ... А.С.Кейс
бойынша б.з.б. І мыңжылдықтың алғашқы жартысына ажататын
ескерткіштер ... ... қола ... және ерте ... ... ... Сырдария атырабының оңтүстік бөлігінде ашылды.
Өзендердің жағалауларында орналасқан ... ... ... ... ... ғғ ... қола садақ оғының сақ-
скифтік типтік заттары табылды [2, 65-66 ].
Бірақ негізгі ... жер асты ... ... ... мен зираттар және мавзолейге ұқсас жер асты құбырлары
болып табылады. Осы ... ... ... мен ... ... ... ... қыратта тізбектеліп орналасқан. Ал кейбір
жағдайда қорғандар қала тәріздес түрінде табылып жатты, мысалы
Шырық-рабат – ... ... ... ... негізделді. 1946 жылдан бастап КСРО ҒА ... ... ... ... ... ... Осы ... зерттеу нәтижелерінде осы өңірде
көптеген ескерткіштер ... ... 1957-60 жж ... ... ... қоныстарға археологиялық қазба
жұмыстары жүргізілді, осының негізінде жаңа ... ... ... ... ... [ 9, 197-208 ].
1960-63 ж Түгіскен үстіртінде оңтүстік және солтүстік Түгіскен
қорғандары ... ... ... ... Сыр бойымен Арал
маңындағы ескерткіштерді қазіргі ... одан әрі ... ... ... сақ ... аз ... ... шығыс өңіріндегі сақ кезкенің
материалдық мәдениетің Оңтүстік түгіскен және ұйғарақ ... ... ... ... ... түрлі олжалар қару, үй
тұрмысына қажетті заттар және ... ... ... ... ... материалдық мәдениетінің денгейін сипаттайды.
Табылған заттар арасында алтын тоғалар мен ... ... ... ... ... бейнелері ерекше ынта туғызады. Ал
шағын обалар-қатардағы қауым мүшелерінің жерлену ескерткіштері (ал
олар ақсүйектердің ... ... ... ... және мол ... түр құрамы туралы, ... ... ... ... ... табылған
олжалар мен көркемдік қола бұйымдар көмбелері қазандар, ... ... ... ... қару ... ер-тұрман
заттары, едәуір толықтыра түседі. Олардың көпшілігі жануарлар мен
аңдардың, кейде адамның бедерлі және ... ... олар ... құю ... мен көркемдік мәдениетінің
жоғары, Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанның ертедегі темір дәуірінде
орта Азия мен Қазақстандағы металлургия ... ірі ... ... [19, 151-153 ].
Берікқара қорымының обасын (Талас өзенінің аңғарында)
топографиялық зерттеу ... ... ... ... ... қаланған шеңбер, төрт бұрыш, жол, құйрықты жұлдыз ... ... әр ... ... қайран қалдырарлықтай
ұштасуын толықтыра түсетіндігін көрсетеді. ... сақ ... ... болған діни және әлемнің шығуы туралы ғарышнамалық
түсініктерін көрсеткеніне күмән жоқ.
Ертедегі ... ... ... Арал ... ... мен
Оңтүстік Қазақстанның оған шектес аудандардың массачет-сақтардың
құрамына кіретін этникалық топтар мекендеген. Олардың сол ... ... ... ... ... ... Түгіскен қыраттарында орналасқан обалы қорымдар болып
табылады. ... ... екі ... ескерткіштерінен тұрады. Ең
алдымен бұл-Солтүстік Түгіскен б.з.б. ... ... ... обалы қорымы- Оңтүстік Түгіскен де ... ... ... Ол өз кезегінде екі кезенге
бөлінеді ... 9, ... 27 ... тұрады. Оңтүстік
түгіскеннің барлық саң обалары б.з.б ҮІІ-Ү ғасырларда тұрғызылған.
Ұйғарақтағы сол заманның 80 ... үш ... ... ... ... топтарға шоғырланған. Олардан 70 оба қазылды. Ұйғарақ пен
Түгіскенде жерлеу құрылыстары әртектес ... ... ... ... мен ... ... Ұйғарақ пен Оңтүстік
Түгіскеннің құм үйінділері астынан алуан түрлі жерлеу құрылыстары
қазылып ... Оның ... ... ... ғана шыққары-
адамдарды жердің бетіне, жеңіл қаңқалы ағаш құрылыстын не ... ... ... ... жерлеу. Мұндай құрылыстардың сыртқы
бітімі дөңгелек, сопақ немесе тікбұрышты болған.
Олар Солтүстік Түгіскендегі қола дәуірінің қарапайым ... ... ... ... Түгіскендегі жерлеумен
жақындастыратын белгі- өліктің басын ... ... ... ... - ... өртеу салты.
Жерлеу құрылыстарының екінші үлгісі-жерден қазылған
шұңқырлар. Олардың ... ... бар. ... пен ... ... ... ... бағыталған тікбұрышты үлкен
жер шұңқырларға жерлеу түрі көп тараған. ... ... ... ... ... ... ... ұсақ бұтақтар
қабаты төселген. Шұңқыр айналасындағы ескі қабат пен ... да ... ... ... ... соң ... 1 ... 5 метрге дейін жететін оба үйген. Кейбір жағдайларда үйінді
қамыс пен ... ... ... ... жерлеу
құрылыстарындағы сияқты, мұнда да отқа табыну кең ... [ ... ... ... ... ... ... кішкене шұңқырлар
жиі кездезеді. Кейбір қабірлерде лақыттың түбінен қабырғаны жағалай
арықша қазылған да, өлік жер ... ... ... ... ... ... ... сияқты, мұндай “үстелдер”
де солтүстік Түгіскендегі ... ... ... белгілі
жерлеу ғұрпының жергілікті тәсілдері.
Түгіскенде жерден қазылған шұңқырларға жерленетің обалардың
тағы бір өзгеше тобы бар. Құрылыстардың бұл ... - ... ағаш ... ... жер ... бар, ... айнала
қоршалған топырақ дуалдан тұрады. Дуалдың топырағы айналасындағы
белдеулей қазылған орлардан алынған. Бұдан басқа, ... ... ор ... материалдар мен (шөпшекпен) толтырылған. Сірә,
жерлеу кезінде барлық құрылысты айнала от ... ... ... ... жер ... ... жоқ түрі ... негізінен бұрыштары дөңгеленіп келген тік бұрышты тар ... ... ... ... мен ... ... жер ... жақындастыратын белгі-сырғауылдармен және ... [ 20, 210-212 ... ... ... кешенін қалдырған ... ... және ... жер лақыттарға қарағанда, ең
ықпалды топ болған. Оның өкілдері әскери билік пен ... ... ... ... ... Бұған билік бергісі-күрзінің және
салттық айбалта-қаңжардың табылуы дәлел. Бұл ... де ... салт атты ... ... ... сірә,
басқа рудың мүшелерінікі болса керек. Батыс жақ ... ... тар ... атағы жоқ және кедей рулық қауым мүшелерін
жерлеген.
Түгіскенде ... ... бай ... тобы ... ... құрылымына тәң нәрсе-кірер ауыздағы ұзын дәліз-
дромос. Лақыттар өте терең болуы мен ерекшеленеді. Өліктің басы
шығысқа-солтүстік ... ... ... ... әдетте,
неғұрлым ертеректегі обалардағы сияқты ... ... ... ... ... созылған күйінде
бастары шығыс – солтүстік - шығысқа қаратылып кейде ... ... ... аяқтарын ромб тәрізді тізесінен бүгіп,
өкшелерін ішке қаратып (ат ... ... ... жатқызылған.
Лақыт шұңқырлары мен дромос (ішінара) тегіс етіп ... ... ... ... ... обаларына бұрынғысынша тәң нәрселер
лақыттардың бұрыштарындағы шұңқырлардың сақталуы, ... ... ... ... ... мен жер ... ... жерлеу
құрылыстарының қатар қолданылуы, оттың жерлеу салтындағы елеулі рөл
атқаруы. Табылған көптеген және ... ... ... ... Аралдың шығыс өңірің ... ... ... толық сипаттайды. Көптеп табылған заттардың
қатарына ... ... ... ... мен ... ... ... қола пышақтар, киім әшекейлері мен
сәндік бұйымдар, тас құрбандық ыдыстары мен жануыштар, та әбзелдері
мен ... ... Ағаш ... ... жер ... және қару ретінде пайдаланылатын қола шапашоттар сирек
кездеседі. Басқа сақ ... ... ... қола ... ... ... мен қанжардың қызметің қоса атқаратын өте
тамаша жасалынған қола ... да ... ... ... ... мейлінше
айқын көрсететіні және түрі ұқсас болған жағдайда түрлі аймақтардың
металл бұйымдарының, керамикалық түрлерінің ерекшеліктері елеулі
болуы мүмкін.
Түгіскен мен ... ... ... ... ... берген жоқ. Биік тік мойыны бар және жайпақ түпті, көбінесе
жылтыратылған, алмұрт бітімдес ыдыстар ... ... ... табылады. Мұның өзі қөңіл аударарлық жай, өйткені савромат
ескерткіштерінде алмұрт бітімдес ыдыстар ... ... ... болады және оларға тән емес. Олардың Орта ... ... ... ... [ 2, 192-194 ... ... бар ыдыс та ортаазиялық түр болып ... ... ... Түгіскен мен Ұйғарақтағы б.з.б. ғасырдағы
қабірлерден табылды, Қазақстан аумағындағы басқа сақ ... ... ... ... Оңтүстік Түгіскен мен Ұйғарақта бір
не екі тұтқасы бар жапсырма сапты аяқтар, ернеуі ішіне қарай ... ... ... ... ... ыдыстардың бұл
түрлері Еділ бойы мен ... ... ... савроматтар
дүниесінде, сондай- ақ Қазақстанның ертедегі көшпелілердің жерлеу
орындарында жақсы белгілі.
Арал өңірінің ... ... ... ... ... мен ат ... ... Олар Евразияның алдыңғы сақ
заманындағы шығыс аудандарында- ... ... ... ... да жебе ... басты-басты екі түрі-қысқа сапты және
ұңғылы түрі қатар қолданылған. Қысқа мойынды жебе ... ... IV ... ... ... ... басы үш қанатты немесе
үш қырлы ұңғылы жебе ұшын ... ... ... ... ... ... өзі бұлардың солтүстік-батыс көршілері-
Оңтүстік Жайық өңірінің ... ... мен ... ... ... болғаң еді [14, 174-178 ].
Қорамсақтарда жебелердің сақ мәдениеті өріс алған басқа
жерлерде аз ... ромб ... ... және қос ... ... ... да ... Жебелердің қысқа мойындағы ұштарының
қаңды басын төрт ... етіп ... түрі де ... ... ... жоқ. Оның ... қорамсақты белінің сол жағына,
жебелердің ... ... ... ... жүретін классикалық скиф-
сақ әдісі басым болған.
Арал өңірі сақтарының жерлеу орындарынаң ең көп ... ... ... Ұйғарақтағы қабірлердің жартысынан
дерлік жүгенің қалдықтары- ауыздықтар, ... әр ... ... ... ... ... ат ер тұрманы-Орталық Қазақстанда, ... сақ ... кең ... ат ... бір нұсқасы.
Кейбір ауыздықтардың, айшықтардың түрлері мен оларды ... ... және ... ... ... ғана емес, сонымен қатар сол жиынтықтарға ... өз ... да ... ... Алайда Ұйғарақтағы ер-
тұрман ауыздық пен айшықты бірге құйып ... ... ... ... ... ... ... сақтарда мұндай
үлгі болмаған. Сондай-ақ, үш тесікті мүйіз не қола айшықты, үзеңгі
түбіндегі шығыршықты ауыздықтары бар жүгендер де ... ... ... ... ... ... келген және қосарлы
қондырмалы айшықтары бар, бітімі өзгеше ... Арал ... ... бұл ... ... ... осындай үлгідегі жүген
жасайтын орталықтардың бірі болғанын көрсетеді.
Сырдарияның төменгі бойындағы ескерткіштерді савромат-сақтар
дүниесімен табылған басқа заттар да, ... ... ... ... кішкене қыш ыдыстар және темір семсерлер де
жақындастырады. Айта кетсек, Ұйғарақта ... ... ... ... құстың басы түріндегі “құстұмсық тәрізді” деп
аталатын құрбандық ыдыстарының ерекше түрі де кең таралған. ... ... ... ... ... ... өнерінің көз
тартар үлгілері де ... ... ... ... ... шеттіктердегі хайуандардың бейнелері.
Хайуанаттар бейнелерінің арасындағы бұғы, киік, ... ... ... барыс не қабылан, жыртқыш құс, түйе бар. Бұл
заттардың жасалу ... мен ... Арал ... сақтарының
мәдениетің скифтік-сібірлік өнер дүниесіне енгізеді [ 20, 215-216
].
Жинақтарда осы өңердің тым ... ... ... ... ... ... бүктеліп жатқан барыс не қабылан
түріндегі қола ... ... ... ұшы мен ... ... ... ... көрінбейтін,
көзі мен мұрыны бір сызық бойында жатқан концентратциялық шеңберлер
түріндегі, ... ... еті ... Ұйғарақ тоғалары -
Евразияның ... аң ... ... ... скиф өңері
заттарына ұқсастығы байқалады. Ұйғарақта бейнелеу қағидаларын
сақтай отырып, тек өз ... ... ғана ... ... Арал маңы ... ... ... бірі болып табылады. Онтүстік ... ... ... ... ... кешеннен отырған
арыстанның бейнелі ... ... екі ... (дәл ... ... да бар), басы ... қарай бұрылу тырған арыстандарды
ойып салған төрт алтын тілік табылды. Аңның басы ... ... ... ... ... бұл бейне таныс болмаса керек, бірақ
стиль әбден ұстамды әрі дәстүрлі. 31-обадан Алдыңғы Азиядағы ежелгі
түріне ұқсас түрегеп ... ... ... бар ... ... ... құйрығы ширатылған, бірақ ... ... ... берілген, мысық көзді және жалы бар. 53 обадан
табылған жүріп келе ... ... ... ... ... ... бірақ аң мүсінің орналастыруда өзгеріс ... ... ... етіп жасаған, жалы жоқ. Ақырында, арыстан
бейнеленген тағы бір нұсқа - Түгіскендегі 53-обадан ... ... ... тұмсығын аяғынан үстіне салып
жатқан жыртқыштың бейнесі өте табиғи түрде ... [ 9, ... ұшын ... иген және ... ... ... бір ірі ... (жыртқыштың) мүсінінің бергі жағына өзінің
көрнектілігі жөнінен екі бұғы өте ... ... ... тілігі (Онтүстік Түгіскен б.з.б. ҮІІ ... Арал ... ... ... ... ... қатарына жатады.
Бұлардың тұмсықтары, көздерінің бітімі ертедегі Алдыңғы Азия
мөрлеріндегі ... ... ... бірақ мүйіздерінің салынуы
бейнелерді скифтер заманындағы Қазақстандық-Сібірлік мәдени ортамен
жақындастырады.”Тұйағының ұшымен” тұрған бұғынын қола мүсіні де осы
мәдени ... ... ... ... ҮІ ... өз ... салынған жыртқыш құстын басы
түріндегі қаптырмалар көп. ... ... ... тас мехраптың
өзгеше бір үлгідегі бітімін ... ... ... өз
ерекшеліктеріне әбден бейімдендіріп бейнелейді.
Аң стиліне кенінен мәлім әуен-таутеке мен қабанды бейнелеу
де Ұйғарақ пен ... ... ... ... ... ... ... және Түгіскендегі 6-обадан табылған киік
мүсіні түріндегі алтын қаптырмада жергілікті сюжеттің ... ... ... бейнелеу тәсілімен жаслған Түгіскен
қаптырмалары Қазақстан аумағы мен ... ... ... бүгулі бұғылардың бейнелеріне өте қатты ұқсайды [ 2, 193-
195 ].
Б.з.б. Ү ғасырдағы қорғандардан ... ... ... ... және ... Орал ... савромат дүниесінің
өңеріне жақын. 53-обадан табылған қынның алтын қалақша-астарында
бірінің артында бірі ... ... ... ... екі ... ... жоңы мысық тұқымдас хайуанға ұқсайды, басы
жылқының басы сияқты, ал ... ... ... ... аң
стилінде қабылданған геометриялық өрнектер салынған. Түгіскен мен
Ұйғарақтың обаларынан табылған ... өңер ... Арал ... ... аң ... ... әкеліп қосады. Соңғы
жылдардағы зерттеулер оның шекараларын шығысқа, тек ... ғана ... ... ... де ... Бұл орайда шығыс
ескерткіштерінің бәрі аң стилінің пайда болу ... ... ... ... ... жағдайларда тіпті б.з.б. ҮІІ ғасырдың басы
мен белгілейтіні оның жекеленген ... ... ... ... ... ... көрсетіледі. Мысалы, Тува,
Алтай, Онтүстік Сібір және Қазақстан аумағынын дені ... және ... ... ... ... аймақ құратыны анық. Арал өңірі сақтарының негізінен батыс
савроматтық бағдардағы, бірақ Азиялық төлтума ... ... ... ... әлдебір аралық жағдай секілді сипатта
болуы ықтимал, ал Арал өңірі сақтарынын өздері аң стилінің ... ең ... екі ... ... жалғастырушылары болуы мүмкін [
14, 174-176 ].
Алдыңғы Азиядан шыққан ... ... ... Орта ... ... ... Алтай мен Онтүстік Сібір өңеріне
үйлесіп, сол ... ... ... ... ... ... ... Бұл
Онтүстік Орал өңірінің савроматтық ескерткіштеріндегі кейбір
бейнелер жөнінде де ... ... ... ... ... сақ ... ... ең
әуелі қола дәурінің соңғы кезеңіндегі ... ... ... ... басталады. Ұйғарақ ... ... ... құрылыстарының ежелгі беткі қабаттағы
құрылыстары, топырақ лақыттардың бағанды ... ... ... ... ... ... кең тараған отқа табынушылық
секілді өзіне тән ... нақ ... ... ... мен ... да ескерткіштерінен басталады. Бірақ Арал
өңірі ... ... ... ... ... ... қалған жоқ [ 20, 213-214 ].
Жерлеу ғұрпындағы ерекшеліктер Оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... де
көп жағынан ұқсас.
Қола дәуіріндегі Орынбор ... мен Арал ... ... ... ... ... Батыс Қазақстан нұсқасының Орталық Қазақстан немесе
Солтүстік Қазақстан нұсқасынан айырмашылығы, қималық компоненттің
Жайық өңірі мен Оңтүстік Арал ... ... қола ... ... ... бәрі Оңтүстік Жайық өңірінің
савроматтары мен ... Арал ... ... ... болуына себепші болды. Мұнда, сірә, ... ... ... ... тайпалардың екі жақтың да тайпалық
одақтарының құрамына енген болуы мүмкін.
Алайда Арал өңірі ... ... ... сақтар
дүниесінің батыс шегі болуы мен ... ... ... ... ... ... да сақ ... мәдениетінен
ерекшелендіретің белгілері әліде толық айқындалмаған.Арал өңірі
даласының тұрғындары Орта ... ... ... сонау соңғы қола заманынан-ақ тұрақты қарым-қатынас
жасап байланыста ... ... ... ... сол ... ... ҮІІ-
ҮІ ғасырлардың өзінде-ақ суармалы егіншілік дамыған ... ... жері ... ... ... ... ... да Арал өңірі сақтарының шаруашылығында егіншілік
рөлінің артуына және оларда жартылай көшпелі шаруашылықтың ... ... Бір ... Арал өңірі сақтарының қабірлерінде ат
жүгенінің міндетті түрде ... ... ... мал ... көшпелі түрдегі тайпалардан мәлім болған малды қоса көму
салты іс жүзінде байқалмады. Сақтардың Шірік-Рабат қаласы мен ... ... ... ... су жүйесі желісінің болуы
мұнда суармалы егіншіліктің де өз ... ... ... ... ... ... ... ортаазиялық және алдыңғы азиялық
елдермен байланыс ... ... ... ... ... ыдыстардың табылуымен, бейнелеу өнерінде арыстан мен
қабылан бейнелерінің пайда болуымен, перуза мен ақықтан ... ... ... ... ... ... әшекей
бұйымдардың табылуымен дәлелденеді.
Сірә, Арал өңірінің сақтары ... ... ... орта не алдыңғы азиялық мәдениетінің ... ... ... ... ... керек. Олар, шамасы,
Қазақстан-Сібір тобындағы сақ тайпалары жөнінде де осындай қызмет
атқарған сияқты.
Сырдарияның төменгі бойындағы ... ... ... байланыстарының кең өріс алуы, олардың шаруашылығының
ерекшелігі, антропологиялық пішінінің ... ... ... бір ... емес, үлкен тайпалық одаққа кірген туыстас бірнеше
сақ тайпаларының ерекше тобы деп есептеуге негіз ... ... ... б.з.б. І-мыңжылдықтың екінші
жартысында гүлденген денгейіне жетті. Бұл кезде, ... ... ... таман тармақталып ағып жатқан
Жаңадария негізгі су жолы ... ... Бұл ... ... кей ... ... ... аз уақыт қана, ең алдымен су
тасыған кезде ғана ... ... ... ... - Әмударияның төменгі
ағысында Хорезм мемлекетінің қалыптасып, нығайған кезі. Ежелгі
егіншілікті оазис пен оның ... шет ... ... және ... ... бұл ... ... маныз алды.
Сырдария сақтарының жерінде тек бекіністі ірі қоныстар ғана емес,
қалалар да пайда ... ... ... ... Шірік-рабат
қаласы және Жаңадариядағы айналасында жергілікті қоныстар кешені
мен дамыған суландыру жүйелері бар, ... ... ... ... ... ... Осы ... тағы бір ескерткіш-Іңкәрдариядағы
кішігірім бекіністі Баланды қалашығы. ... ... ... ... құрылыстары бар, оларда жергілікті ақсүйектер жерленген және
алуан түрлі ... ... ... [ 20, 215-216 ... ... қалалардың жоспарлануында және әскери-
инженерлік құрылыстарында, архиткетуралық-құрылыстық тәсілдерінде
Хорезм оазисінің неғұрлым кемелді ... ... ... ... ... ... мәдениетіне ықпалы керамикалық өндіріс
саласында да көрінеді.
Солай болғанмен де, жергілікті дәстүр де одан әрі ... ... ... ... ... мен ... ... Ол былай тұрсын, соңғылардың айқаспа төрт бөлімге
бөлінген шеңбер тұрғысындағы жоспарлау принціпіне ұқсас ... ... ... бұл ... біз ... өз ... аз ... тигізгенін де көреміз.
Қалаларды, қоныстар мен қорымдарды ескерткішке қалдырған
Арал өңірінің сақ тайпалары, сірә, мүлік теңсіздігін ... ... ... ... ... ... ... әлі де толық
жойылмады. Бұл мал шаруашылығымен де, су жүйесі бар егіншілікпен
және әр түрлі үй ... де ... ... ... болатын. Жалпы айтқанда оңтүстік өңірде сақ ескерткіштері өте
аз зерттелген. Қазіргі таңда археологтар бұл өнердің ... ... ... ... ... ... бұл өмірдің де ерте темір дәуірінің ескерткіштері зерттеліп,
жаңа ғылыми жаңалықтар әкеледі деген үміттеміз.
ІІІ - ... ... ... сақ ... ... ... ... сақ ескерткіштерінің
зерттелуі
Шығыс Қазақстан аумағын орналасу аймағынан қарайтын болсақ,
бұл аудан негізінен үш ... ... ... 1) ... ... ... 2 ) ... ландшафтық аудандарының
құрамына кіретін жоғары бұқтырма су қоймасы мен таулы аудандары. 3)
Сауыр Тарбағатай тауларының қыраттары. Соңғы бөлігі ... ... ... ... бөлігін Саян-Алтайы мен Жетісу және Орта
Азияны біріктіріп тұрған таулы жүйе.
Бұл аудандарды зерттеу ... ... ... ... ғалымдардың зерттеулерінен басталды, яғни Д.Г.Мессершмедт,
Г.Ф.Миллер, Г.И.Гмелин, және кейіннен Ф.К.Флоров сияқты ... ... ... ... Олардың негізгі көздеген
мақсаттары ... ... ... ... беру ... ... қазба жұмыстары В.В.Радловтың есімімен
байланысты (Берел) ол Саян-Алтай ... ... келе ... алғашқы кесте түріндегі кезеңдеуді ұсынды, яғни
осыдан темір ... ... ... ... 1911 ... жоғарғы Бұқтырма аймағында бірнеше қорғандарға қазба
жұмыстарын жүргізді (Майәмір ескерткіштері), осының негізінде Шығыс
Қазақстан ... ерте ... ... ... ... ... ... жұмыстарымен басқа да ғалымдар шұғылданды [ 17,
57-59 ].
Кеңес үкіметі кезінде, яғни 1935 жылдан бастап 40 жыл ... ... пен ... ... ... көптеген
археологиялық қазба жұмыстарды С.С.Черников жүргізген болатын. ... ... ... ескерткіштеріне баса назар аударды.
КСРО ҒА Археолгия Институтының Ленинград бөлімінің ... ... ... ... материалдары, осы ауданның
көшпенділерінің қоғамдық ... ... ... ... ... уақытын анықтады. Осы жұмыстардың
негізінде Шығыс Қазақстанның ... ... ... көптеген қазба жұмыстары жүргізіліп жатса да, әлі де
көптеген аймақтарға ғылыми археологиялық қазба жұмыстарын жүргізу
мәселесі тұрды. Тарбағатай аудандарында қазба ... ... ... бөлінеді: Шілікті жазығы (Шілікті мен ... ... және ... ойпаты. Шілікті жазығын зерттеу ... 1971 ... ... ... ... Ол осы ... скиф-
сақ кезеңіне жататын түрлі мәдениеті мен өнеріне қатыстаы
материалдар мен көшпенділердің ... ... ... бай ... Осы ... сонымен бірге Қазақ ССР ҒА Тарих, Археология ... ... ... ... да бір мезгілде
жұмыстар жүргізген,ол экспедицияны Г.А.Кушаев ... ... ... ... ... жазықтары мен Алакөл ойпатындағы
жер асты ескерткіштерінің ... ... ... ... ... ... ғана ... жарық көрді. Г.А.Кушаев
1968 жылы Ертіс жазығын зерттеу сонымен бірге С.С. ... ... Ол ... ... ескерткіштерін (Славянка,
Юпитер) зерттеп қана қоймай осы ауданның мәдениеттеріне сипаттама
беру үшін әртүрлі материалдар жинақтаумен айналысты, яғни, ... ... ... ... ... ... тобы ... Құлажорға, Түсқайың, Баты ) [ 21, 65-66].
С.С.Черников ерте көшпенділерді көп ... бойы ... ... ... ... ... атты ... жылы жазып бітіреді (КСРО ҒА Археология институтының Ленинград
бөлімінің ... ... Бұл ... ... ... б.з.б. І мыңжылдықтағы Шығыс Қазақстан көшпенділері
мәдениетінің хронологиясы мен ... ... ... С.С.Черников өз зерттеулерінде Шығыс Қазақстанның
оңтүстік аймақтарының ... аз ... айта келе ... ... ... ... қорғандар ғана анықталған, ал
қалғандарының хронологиялық кезеңдері әлі белгісіз. Керісінше
солтүстік ... тобы ... ... ... аудандаорды үш хронологиялық кезеңге бөлді, басқа ... ... оның ... ... ... сүйене кеіп келесі
кезеңдеуді ұсынды: 1) ... ... ғғ – ... ... ... ... - 19, Юпитер, Қорған-1, Қанай, Қорған
-7). 2) б.з.б. ҮІ-ІҮ ғғ Пазырық ескерткіштері ... ... 2-4). 3) ... ... ғғ Құлажорға мәдениетінің
ескеткіштері (Славянка, Баты, Құлажорға, Түсқайың) [ 21, ... ... ... ... ... зерттеулер
1960-70 жылдары Ф.Х.Арслановтың басшылығымен Өскемен педагогикалық
институтының экспедициясы жалғастырды. 1977 жылы Шүлбі СЭС ... орай ... ССР ҒА ... ... және этнография
институтының экспедициясының археологиялық жұмыстары атқарды
(К:А:Ақышев, Х.А.Алпысбаев, Г.А.Максимова 1978, Ю.И.Трифонов ... ... ... ... ... зерттеушілерінің негізінде Шығыс Қазақстан көшпенділердің
мәдениетінің тарихнамасын одан ары дамыта түсті. Сонымен ... ... ... жер асты ... қорғандарын Шығыс
Қазақстан облыстық экспедициясы жалғастырды [ 6, 63-67 ... ... ерте ... қорытынды жұмысы
«Қазақ ССР тарихы» оқулығының бір тарауында жазылды, ол ... ... Ол ... Қазақстанды жеке аудан ретінде
қарады, бірақ солтүстік таулы аудандарының ... ... ... ал оңтүстікке Жетісу өңірінің халқы әсер еткендігін
көрсетеді. Осыған қарамастан ... ... ... ... ... ... ... Бұқтырманың жоғарғы
жағы Алтаймен байланысты таулы аудандар көзге түседі. М.Қ.Қадырбаев
Шығыс Қазақстанға – Павлодарлық Ертіс маңы аймағын да қосады . ... ... ... ... ССР» ... Алтай кезеңдеуін
пайдаланған, және алғашқы екі кезеңі Майәмір б.з.б. ҮІІ-ҮІ ғғ мен
Берел ... ... ... Ү-ІҮ ғғ ... ... ... ... Шығыс Қазақстан бірінші кезеңінің
сипаттағанда Шілікті қорғанынан да ... ... ... ... ... кезеңге Құлажорға қорғаның пайдаланды.
М.Қ.Қадырбаевтің еңбектерінде Шығыс Қазақстан көшпенділерінің
мәдениетінің кезенделуіне жалпы сипаттама ... ... ... ... ... алғанда ұқсас.
М.Қ.Қадырбаев Шығыс Қазақстан ескерткіштерін Алтай ... атап ... ... талдау мәселесі, енді
Тарбағатай мен Ертіс аңғарына ... ... ... ... мен Павлодарлық Ертіс маңы басқа мәдениеттермен байланысты
[ 13, 141-143 ].
Осы аталған кезеңдемелерді ескере отырып, сонымен ... ... ... ... ірі ... бөліп
қарастырамыз:
І. кезең бастапқысы (Зевакин-Шілікті) б.з.б ҮІІІ ғ басы мен ... ... орта ... б.з.б ҮІ-ІҮ ғ соңы. Алтайдағы Пазырық
кезеңнің материалдары негізінде алынған.
ІІІ. Кезең ... б.з.б ... ... ... ... жаңа ... ... алынған.
Сонымен Шығыс Қазақстан өңіріндегі сақ ескерткіштеріне қысқаша
сипаттама беретін ... бұл ... ... ... ... басталып, қазіргі уақытқа дейін жалғасуда, оның ішінде ірі
ғалымдарға тоқталатын ... ... ... ... ... Х.А.Алпысбаев сияқты
ғалымдарды атап өтуге ... ... ... ... ... жалпылама сипаттама беріліп өтті.
Ертедегі темір дәуірі ... ... ... Шығыс
Қазақстанның ең) басты су артериясы - Ертіс өзенінің аңғарларына
орналасқан. Оның сол жақ ... ... ... ... ... және ... ... шоғырланған, ал онан
әрі ... ... ... және ... ... дейін созылады. Өлкенің онтүстігінде олар Зайсан
ойлымында тараған. Шығыстағы ... ... ... ... ... ... және ... көптеген
салаларына тарай орналасады да, ... ... ... ... ... [ 17, 57-59 ... обалары деп аталатын ең үлкен обалар Зайсан ойдымының
Шілікті аңғарында және Онтүстік Алтай тауларында Бұқтырма өзеннінің
жағалауында шоғырланған. ... ... ... мол ... ... көбінің тас үйінділері бар (Берел, Катон,
Күрті, Мәйәмір). Жоғарғы Ертіс өңірі аңғарларында обалар малта тас
араласқан ... ... ал ... ... ... кейде алыстан әкелінген тас пайдаланылған (Құлажорға, Баты,
Шілікті, Усть-Бұқтырма). Ортанғы Ертістің ... ... ... ... ... топырақтан үйілген ... ... ... ... ... пайдалы қазбалары қола дәуірінде ғана
емес, ертедегі темір ... да ... ... Алтайдың
полиметалл белдеуінде 850-ге жуық кеніштер мен кен ... ... ... ... ... ”керемет” кен орындарының
іздері бойынша ашылған. Оларда мыс, қалайы, алтын өңдірілген ... ... мен мал ... ежелгі кәсіпшіліктің жетекші
салалары болды.
Шығыс Қазақстанның ежелгі халқы б.з.б.ҮІІ-ІҮ ғасырларда
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... одағына кірді. Орталық Қазақстанның және ... ... ... ... ... көптеген
ұқсастықтары болғанымен,олар этникалық жағынан бір тектес емес ... ... ... ... ... ... Алтай
тайпаларының этникалық-мәдени ықпалын қабылдады [ 21, 65-66 ... ... ... ... ... ... неғұрлым жақын болды, бұл археологиялық деректерден
басқа палеантропологиялық материалдар мен де дәлелденеді. Солтүстік
Қазақстан мәдениетімен тығыз байланыста болған ... ... ... ... ... ... орманды дала
мәденитіне, атап айтқанда, саргат мәдениеті деп аталатын көшпелі
угор тайпаларының мәдениетіне бейім ... ... ... ... ... өздерін қалай
атағаны бізге дейін жеткен жоқ және бұл мәселе осы ... ... ... отыр. Тарихи әдебиетте Солтүстік Қазақстан және
Шығыс Қазақстанның таулы белдеуіне ... аты ... ... ... ... ... оқшаулауға антик
авторларынын аримаспалар жерінде ірі-ірі алтын кеніштері бар ... ... ... ал бұл кеніштер дегенде ... ... мен ... ... ертедегі алтын өңдіру
орталықтары айтылған деп болжанады.
Шығыс Қазақстанның онтүстік, далалық аудандары сақтардын
есімдерімен ... ... ... ... ... әсірелемеу керек. Сірә, бұлар жақын туыс
тайпалар тобы болған. Ғылымда олардың материалдық мәдениетінің ең
басты үш кезені бөліп көрсетіледі, ... ... ... Ү-ІҮ ... Берел, ІІІ-І ғасырлар дағы Құлажорға
кезендері.
3.2 Майәмір және Берел, Шілікті ... ... ... ... ... ... ... обалы қорымнын аты бойынша белгіленген. Таулы Алтайдың
қарапайым майәмір обаларының көбінесе ... ... ... тас ... ... Қабір лақыттары тік бұрышты етіп
қазаылды, олардың қабырғалары ағашпен ... және бір ... ... Майәмір ескерткіштерінен жиегі шығынқы және
дөңгелегінің ... ... бар қола ... сыртқы
ілмешектері өте кішкене ... ... қола ... бар
жүгендердің ертеректегі түрлерінің, үш тесікті ... ... ... ... бар ... өте мол жиынтығы табылды.
Майәмір заманының қолданбалы өңеріне көбінесе атылғалы ... ... келе ... ... ... ыңғайланған
жануарлардың бейнесі тән. Жерлеу ғұрпы мен зат кешенінің біршама
тұрақтылығы ... ... ... ... –ақ ... ... ... қалыптасқаның көрсетеді. Бұқтырма
өзенінің жоғарғы ағысында Күртінің салаларынан неғұрлым ертедегі
ескерткіштер ... Олар жер ... ... ... ... ... түрінде көрінеді. Шеңберлердің ішіндегі онша
терең емес ... ... ірі ... ... ... етіп
қаластырған. Осындай екі қаламаға адамдар басы солтүстік-батысқа
қаратылып, сол жақ қырынан бүктетіле жатқызылып жерленген. ... ... ... ... ... жатқызып, аяқ-қолын
созып жерлейтін майәмір салтынан өзгеше болып келеді [ 6, 63-67 ... ... етіп ірі ... ... қалау да майәмір
салтына тән емес. Күрті қорымдағы бүктетілдіріп жерлеу дәстүрі
ертеректегі ... ... ... ... аяқ жағына
тастан арнайы салынған жанама құрылыс ішіне атты ... ... ... ... ... жақ ... екі ... күйінде ертеректегі жобамен жасалған екі мүйіз айшық
табылды. Металдан жасалған ауыздықтардың болмауы Күрті ... мал ... ... қайыс ауыздықты, ”ауыздықсыз”
деп аталатын жүгндердің болған заманына ... ... ... Осы ... ... б.з.б ІХ-ҮІІІ ғасырларға, майәмір
ескерткіштерінің алдындағы Қазақстаның ... ... ... ... ат пен ... ... ... ғұрпы
ертедегі мал өсірушілер тарихының тек өте ежелгі кезеніңе ғана тән,
кейінірек ол кездеспейді. Майәмір кезенінің аяқ кезінде ғана ... ... ... ... ... қоса жерлеу пайда болады.
Шығыс Қазақстанның далалық ... ... ... ... ... ... ол 51 үйіндіден тұратын ... ... ... Басқа жерлердегі сияқты,
мұнда да ұсақ обалар жоқ. Қорымның ұйілген ... ... ... ... 8-10 ... ... жетеді. Бұл-жүздеген жылдар
бойы кісі жерленген, тайпалар мен ру көсемдерінің үлкен зираты [6,
65-67 ].
Обаны қазу ... оның ... ... ... ... ... ... бетінен аумағы 58 шаршы метрдей, тереңдігі
1 метрдей шұңқыр қазылған. Оның ... ... ... ... қима ... ... ... екі, ал
төбесі бір қатар бөренелерден тұрады; бөренелер жылжып кетпес үшін
шұңқырдың қабырғалары мен ағаш ... ... ... ... ... бұрыштары бөренелердің бір-біріне тиер жерінде
күйдірілілпті. Ағаш моланың ішінде, ... жақ ... ... ... ... еденде 40-50 жастағы еркек пен 50-60 жастағы
әйел және олардың жанына қойылған заттар жатты. Өліктерді ... ... ... ... арқылы кіргізген. Жерлеп
болғанан кейін дромос бөнелерімен жабылып, бүкіл құрылыс уатылған
ірі ... ... ... ... ... сары ... балшықтан
үйінді тұрғызылып, оның үстіне майда малта тас араласқан ... ... ... ... ... 45 м, ... шамамен 10
м үйінді болған. Кейін бірте-бірте шөгіп, қазатын кезде оның
диаметрі 66 м, ал ... 6 м ... [ 11, 60-63 ... ... бағдарламасының аясында соңғы 2-3 жылда Шілікті
даласында сақ дәуірінің 2 үлкен 3 кішкене обасы ... ... ... N1 ... көп ... қаптырма –түймелер
табылды.
Бұл қорымдағы N1-оба басқа обалардан өзінің көлемі жағынан
ерекше, оның диаметрі 100 метрге жуық, ... 7,9 м . Оба ... ... Бірінші қабаты топырақпен құм қиыршық , екінші
қабаты тас үйінді, оның ... ... екі ... ... ... ағаш ... ... ұзынша келген
төртбұрышты құрылыс, ол ... ... ... ... ... жатыр.Қабірхананың ішкі пошымы жатқан бөшке сияқты, оның
қабырғасы ортанбеліне ... ... ... қайта тарылады
Қабірхананың еденінің аумағы 33,6 кв.м. Ағаш бөренелерден салынған
қабірхананың ... жақ беті ... ... ... заманында тоналып кеткен. Тонаушылар ... ... ... апан ... ... ... адаммен бірге қойылған
ірі заттарды ... ұсақ ... ... ... ... алып
кеткен.Шамасы тонаушылар бір тұтқиыл жағдайынан қорымды түгел тонап
кете алмаған.
Алтын әшекей заттар қабірхананың шығыс бөлігінде, ... ... м ... қалындығы 1,8 м топырақтын әр қабатынан шықты.
2- Шілікті қорымының № 1 – ... ... 4262 дана ... ... . Оның 153 ... мәлінің маскасы бейнесінде, 36
данасы бүркіт-самұрұқ бейнесі, 20 данасы бұғылар, 38 ... ... ... бір ... ... бес жұлдыз, бір қаптырма арқар
бейнесінде. Сонымен қатар 23 дана ... ... 63 ... ... 17 дана ... тілікше, 8 дана алтын сым, 107
дана жартышар сияқты салпыншақтар, 2793 дана миниатюралық кесеге
ұқсас құлақшалы ... 143 ұсақ ... ... ... ... табылды.
Арқар түріндегі қаптырма. Бұл әшекей түрі жалғыз ақ. Құйылған
сап алтын. Табылған заттардың ішіндегі ең ... де, ... ... ... ... Оның арт ... үлкен екі
ілгегі бар. Арқардың көзі, құлағы, тұмсығы, аузы, тұяқтарына көкшіл
ақық тас ... ... аса ... мүйізі жарты
айналып біткеніне және ... аса ... ... ... жас ... бейнеленген. Мойының, алдыңғы екі
қолының, ... ... ... ... ... тұр. ... ... Бірдеңеден секем алып, ытқып кетуге дайындалып тұрған
жануардың түрі. Өте ... ... дене ... ( ... ... ... скиф өнерінде арқар жиі кездеседі. Ол бізге Алтайдағы
Пазырық обасынан, Минусин ... ... ... ... және ... Қазақстан ескерткіштерінен, Тува жеріндегі
Аржан обасынан белгілі.
Бесжұлдыз түріндегі әшекей қаптырмада бір ақ ... ... ... тінге бес жұлдыз орнатылаған. Бесжұлдыздың жан-
жағы және ортасы сүйек пен ... ... ... ... көк тас ). ... ... мен дөңгелек тіннің
айналасына алтын жіпсе ... ... бар ... ... ... ... түймелік бар. ... ... ... ақ ... ... ... табылған сырғаның ортасындағы, екіншісі Симфирополь
түбіндегі, үшіншісі таштық кезенінің Уйбат ... ... ... бұл ... ... ... ... әдемілігі жағынан Шіліктінікіне жетпейді.
Мәлім бейнесіндегі қаптырма-түйме. Бұндай әшекей 153 дана. Бұл
өзінің композициясы жағынан өте ... ... Бұл ... үш ... мағына бар. Әшекей алыстан қарағанда мәлін ... ) ... бет ... ... біз бұл ... шартты
түрде «мәлін бейнелі әшекей» деп атадық. Ал енді әшекейге жақынан
үніліп ... оның ... ... ... беті мен ... көрініп тұрағн екі таутекенің бейнесінен ... ... ... ... аузы мен ... ақық тас ( бирюза ) орнатылған.Таутекелердің мойыны мен бетінің
бұлшық еттері сыртқа теуып тұр, ... бір ішкі ... ату ... бар. ... да ... ... өте
үлкейіп,дөңгеленіп, шарасынан шығып, танаулары желбіршектеніп
кеткен.Бір ішкі ... ... ... ... мүйіздеріндегі белдеулер өте анық,олар әр мүйізде
жетеуден. Ал, енді ... ... ... ... ... бір
қырынан қарасаныз тұра қалықтап ұшып келе жатқан алып ... ... ) ... ... басы, көзі, тұмсығы аңық
бейнеленген.Таутекелердің ... ... ... ... бұл әшекейді қырынан қарағанда құстын қанатына айналады.
Бүркіттін қанаттары жайылған, басы мен ... ... ... ... асқан қайраттылықты танытып тұр.
Әшекейдің арт жағында үш түймелік бар.Екеуі таутекелердің
басының тұсында да, ал ... ... ... ... Осы ... ... ... өзінің тағылған қалпын өзгертпейді. Бұл
әшекей сақ-скиф өнер бұйымдарында бұрын сонды кездеспеген.
Бұғылар деп ... ... саны ... ... ... екі ... мойыны, басы және мүйіздері құрайды.
Екі бұғы мойынынан бір-бірімен ... ... ... екі ... тұр, ... жымдасып қосылып кеткен мүйіздері бір композиция
құрап тұр, бейне бір мәуелі ... ... ... ... ... құлағы көк ақық таспен безендірілген.Екі бұғылардың
денесінің түйіскен жерінде ұрғашылық ... ... ойық ... ... көз ... Әр ... мүйізітөрт саладан
тұрады.Мойындарын көтеріп, тұмсықтарын аспанға шанжылта ,құлақтарын
қаға тұрағнына қарағанда бұғылар бірденеден қиналып, ... ... ... ... ... үстінде жануарлардың дене
бұлшық еттері сыртқа теуіп, сіресіп тұр.Ә.Т.Төлеубаевтің пікірінше
бұл әшекейде сақтардың туу, өсіп ... ... ... ... ... жеріндегі ойық ұрпақ
тарайтын мүше қосылған мүйіздер- мәуелі өмір бәйтерегі.Жалпы сюжет
туу, және өсіп-өну идясын марапаттайды.Әшекейдің артқы ... ... бар. ... ... екі ... мүйіз түйістіріп тұрған
бейнесіндегі ... ... ... ... табылған Жалаулы
көмбесінің ішінде бар.Осы уақытқа ... ... ... ... ... ... ... келген.Енді біз Жалаулы
көмбесіндегі алтын бұғылардың ... ... ... ... түріндегі әшекей –қаптарма, 36 дана,құйма ... ... ... ... ... ... үсті дөңестеу,көздері дөңгелек,
үлкен.Денесінің үстінгі жағы және ... ... ... ... ... ол ... келіп, сүйірленіп бітеді. Жыртқыш
құстын денесінің ... ... ... құйрығы да нобайлап ғана
берілген.Құстын аяғы мен тырнақтары да нобаймен берілген, оның ұшы
дөңгеленіп біткен.Зер сала ... ... ... ... ... жатқан
жыланның басын, денесін тануға болады.Жыланның иірілген денесі бір
жағынан құстың бауыр жақ бөлігін де құрап тұр.
Сонымен, бұл әшекейде ... ... ... ... ... ... ... сабалап, өмір үшін күрескен сәті ... ... ... бір ... көтерілген, басы жылан
шаққан аяғына қарай қарманған, ... ... ... ... аяғын
денесіне қарай жиыруға әрекеттенеді.Бұл сюжеттен сақтардың ... ... пен жер ... жыланның арасындағы күресті көреміз.
Бұндай бүркіт бейнесіндегі тоғыз әшекей 1960- ... ... ... да ... ... ... сияқты құйма алтыннан емес, алтын қанылтырдан қалыпқа салып
бастыру арқылы жасалған ... ... бұл ... ... ... ... бүркітінде жылан бейнесі
аңық көрінбейді, оның орнында әншейін ойық ғана ... ... де ... ақық тас ... ... оның ... ... киімге тесік жерінен қадай салған.Оның үстіне
егер біздің бүркіттер мойынын тек оң ... ... ... ... ... ... мойны оң,жартысыныкі сол жаққа
бұрылып ... ... ... ... әшекейлер
кездеспейді.Тарбағатайдан тыс жерде ... ... ... ... ... ойпатында табылған.Кейінгісін
А.В.Сбруева б.з.д. ҮІ ғасырмен мезгілденген.Сақ-скиф дүниесіндегі
бізге белгілі бүркіт-грифон бейнелі ... ... ... ... ... ... –скиф мәдени-этникалық
бірлестіктерден белгілі әшекейлердің ... ... ... ... т.б.). ... -2 ... №1 обасынан табылған
бүркіт бейнесі ең көне, ең әдемі және өнер туындысы ретіндегі ең
бағалысы.Осы суреттен ... ... ... «сұнқар туралы
анызына» негіз болған ертеде скифтер жайлаған ... бір ... ... ... ... әшекейдің 38 данасы табылды.Сол техника
құйып жасалған, бұл әшекейде жыртқыш хайуанатын шақалақ ... ... ... бұл ... ... ... нені ойлады
екен, белгізсіз?! Бір детальдарына ... ... ... жана ғана ... ... ... ... енді
жалпы денесінің бітімі, табаны, құйрығы аюдың қонжығына ұқсайды.
Жалпы сақ-скифтердің бейнелеу өнерінде қасқыр мен ... ... ... ... ... осы екі ... қасиеттерін
ұштастыру кездесетін жағдай, көбірек қасқырға ... ... басы ... ... ... аяғына тиіп тұр
көзі үлкен, дөңгелек,құлағы жұмырықтау, жағы сом, ... басы мен ... ... ... ... ... құрап
тұр.Қол етінің бұлшық еттері бұртиып шығып ... ... ... ... ғана табаны үлкен,тырнақтары ірі.Әшекейдің
арт жағында екі ... ... ... тура ... ... бұрын
сонды табылған.
2-Шілікті қорымынан табылған тағы бір әшекей ... ... ... алтын бұйымдар адамның киімінің өнірперін
әдептеп-әшекейленген сияқты.Дәл осы сақ дәуірінің әшекейіне өте
ұқсас ... ... қола ... ... ... ... ғғ).Тарбағатайдың теріскейіндегі Тебіске қорымынан да
табылған. Бұл дегенініз біздің әшекейлеріміздің дәстүрі сонау қола
дәуірінен келе ... ... ... ... ... бойынша бұл алтындар
өте жоғарғы сапалы,яғни 940-960 сыныптағы ... ... ... ... және құлақшалары олардың тініне
дәнекер арқылы бекітілген.Зерттеулер көрсеткендей, дәнекерлеу үшін
жеңіл еритін қоспалар пайдаланылмаған.Дәнекерге ... ... ... мыс- күміс –алтын қоспасын пайдаланған. Мұндай
қоспамен дәнекерлеу үшін өте ... ... және ... ... ... ... ... микропайканы білген деп
айта аламыз.
Алтын заттардың ішінде тарыдай оданда кішкене әшекей ... да ... ... ... жасау
өнердің асқан жетістігі, және де мұндай заттарды міндетті түрде
асыл әйнек ... ... ... өзін ... ... дегеніміз сақтар мәдени – техникалық жетістігінің тағы да
бір қырын ашады.
Шілікті алтын заттары сақ-скиф дүниесінің ... ... ... ... Қара ... ... ... заттарға қарағанда көнелеу.Бұл жағдай скиф-сақ аң ... ... ... отаны жөніндегі біздің түсініктерімізге
өзгеріс енгізуі мүмкін.
Сақ-скиф дүниесінің ... ... ... ... ... ... ол ... алтын және сыныбы өте жоғары.Бұл
алтын заттар әшейін өлген адаммен бірге қоюға арналған ... ... ... ... ... хан жиынға, мерекелерге
киетін киімі.
Қазіргі кезде патшаның бұл киімі ғылыми қайта қалыпқа ... ... ... мәнің анықтау жұмысы жүріп жатыр.
Басқа да көптеген ”патша” обалары сияқты, Шілікті моласы да көне
заманда-ақ, шамасы, жерленгенен кейін 50 ... соң ... ... ... үңгіп қазған, қима төбесінің оңтүстік-
батыс бұрышынан шығып, төбені тескен де, ... ... ... ... ... өте ... заттар ертеректегі
жебелердің ассиметриялы - ромб түріндегі деп аталатын ұңғылы қола
ұштарының он үші салынған былғары ... ... ... ... және ... ... өнердің 524 алтын бұйымынан тұратын
жарқын үлгілері сақталған. Олардың ... ... ... ... бұғы ... ... (14 дана), басы бұрулы
бүркіттердің (9 дана), шиыршықтала бүктетілген қабыланың (29 дана)
бедерлі мүсіндері, жұқа ... қиып ... ... 12 дана , ... ... перуза тас өткермеленіп, майда
домалақ алтын түйіршіктермен әшекейленген, қанаттары жаюлы ... ... және ... ... ұсақ зергерлік әшекейлер
бар.
Шілікті обасы б.з.б ҮІІ-ҮІ ғасырлар аралығына жатқызылады.
Бұл ... ... ... ... ең ... оба және ... ... сондай обалардың бірі.
Мұнда Евразия далаларындағы мал өсіруші тайпалардың ... ... ... ... ... аң стиліндегі бірқатар
көркем туындылар (аяқтары бүгулі ... ... ... басы ... бүркіттер) сақ-скиф дүниесі өнерінің алғашқы
үлгілеріне ... ... ... Қазақстаның ежелгі мал өсірушілерінің
мәдениеті бұдан да айқындалып, кемелдене түседі. Таулы аудандарында
обалардың ... ... жер ... ағаш қимасы бар және
аттар көмілген бұрыннан белгілі ... түрі ... [ 21, ... бұл түрі ... Алтайдың кеңінен мәлім Пазырық
обаларынан ерекше айқын көрінеді. Олар Таулы ... ... де, ... ... ... Қазақстан аумағында да тараған.
Олардың ішінде маңыздысы Берел ... ... ... ... ... түрде тұтас бір тарихи кезең аталған.
Үлкен Берел обасы үстірттің ... ... ... ... асқақтап тұр. Оның үйіндісін тұрғызуға ... ... ірі тас ... ... ... ... ... биіктігі 5 м және диаметрі 30 метр; бірақ оның бастапқы
диаметрі 20 м болып, ... 9 ... ... ... жерден барынша
терендете қазылған: оңтүстік жартысы 7 метрге, ал солтүстік жартысы
5,5-5,7 метрге дейін жетеді.
Шұңқырдың оңтүстік жағының қабырғасы ... ... ... ... ағаш ... ... ... жабылған ауыр төбесін ұстап тұру үшін жалпақ
тастардан тіреуіш-бағандар ... ... ... жуан (диаметрі бір метрден астам) діңгегінен қақ жарып,
қашап жасалған астау - саркофаг жатыр. Саркофагтың сыртқы ... ... ал ... ... ... ... ғажайып
құстардың төрт қола мүсіншілері салынып безендірілген.
Шұңқырдың солтүстік жартысында жерлеу үшін өлтірілген он алты
аттың сүйектері жатыр. Он жетіншісі астау - ... ... ... ... ... ... белгілі бір тәртіппен - әр
қатарға төрт аттан төрт қатар етіп орналастырылған да, ... ... ... ... ... ... ... әр
түрлі қабықтармен әшекейленген ер-тұрман ... мен ... және ... алтынмен қапталған мүсінді ағаш
қаптармалары бар қаиыс жүгендер сақталған.
Үлкен Берел обасының ағаштан, алтыннан және ... ... ... ... ... ... ... екі
түрі: бейнелей салынған аңдардың немесе ... дене ... ... ... ... таутекелер, арқарлар, бұлан,
зооморфтық бейнелер) мен геометриялық және өсімдік өрнектерімен
безендірілген бұйымдар ерекше ... ... ... шамасы, тайпа көсемі немесе ру ақсақалы
жерленген болуы керек. Оның ... ... ... ... бірақ жерлеу ғұрпының қаумның
көптеген қатардағы мүшелерін жерлеу салтынан айырмашылығы жоқ.
Қарапайым жерлеу құрылыстары өздерінің ... ... ... ... ... ішінде ағаш астау-саркофаг
болғаң жоқ, орнына 3-4 қатар бөренелерден қаланған аласа қима ғана
болды. Көптеген ... ... ... ... биіктеу
басқыштарға аттарды көму ғұрпы да сақталған. Мысалы, сол Берел
қорымының ... бес ат, ал ... ... - үш ат ... ... ... ... Шығыс Қазақстаның басқа таулы
аудандарын да белгілі [ 17, 57-59 ].
Мұнда б.з.б Ү-ІҮ ... ... ... ... ... ... ... өзгеше этникалық
тайпалар тобы қалыптасты. Бұқтырманың жоғарғы бойының ескерткіштері-
ареалы Алтай және Тува ... ... ... ... ... ... Шығыс Қазақстаның таулы аудандарының
ежелгі ... көп ... ... берелдік жерлеу ғұрпының
дәстүрлерін сақтап келді. Шамамен б.з.б.ІІІ ... ... ... атты қоса ... ... ... қалған салттар
біздің заманымыздың шегіне дейін жеткен болуы керек.
Берел кезенінің мәдениеті ерекшеліктерінін бірі-жайпақ түпті
қыш ыдыстың таралуы. Ол ... екі ... ... ... және ... тік болып келетін құмыралар мен ... ... ... ... ... ... мен, ... білікпен көмкерілген, тесіктермен ... ... ... ... бояу мен ... үстіне
салынған көркем сурет бар, кейбір ыдыстар ашық қызыл түске боялған.
Ертіс пен Зайсан көлі ... ... ... ... ... болды. Мұнда оба үйінділері малта ... ... ... ... ... көмілмеген және
ағаш қималар жоқ. Усть-Буконь мен Усть-Бұқтырмада ағаш пен жапқан
төбені ұстап тұру үшін жер шұңқырлардың екі жағы ... жар ... ... тән ... ... сабы бар ... жағында кішкене ілмесі бар шағын қола айналар, қола қанжарлар
азайып олардың орнына темір қанжарлар шығады. Қанжарлар сабының ... не ... ... ... болып келеді, олар грифондардың
қарама-қарсы ... ... ... ал ... сабы ... ... ... болып жасалады.
Соғыс жебелерінің ұштары бұрынғыша қоладан құйылып жасалынады
және олардың екі түрі: ... ... үш ... ... ... ... ... қарай созыла керітілген ұңғылы болды.
Ағаш пен ... ... мен ... ... аң
терісінен және киізден жасалған қолданбалы өнер ... ... ... ... бағыты аңдар шайқасы, жануарлардың
серпінді бейнелері бола бастаған ”аң” ... өнер ... ... ... ... аяқ ... ... барлық жерде қоланы
темір ығыстырып шығарады. Қола ауыздықтарының орнына шығыршықты
темір ауыздықтар шығады; қысқа ақинақ-семсерлер мен ... ... ... ІІІ ... ... Шығыс Қазақстаның археологиялық
ескерткіштерінің түрлері мен құрылымы өз сипатын ... мен ... ... бойы ... ... ... деп аталатың жерлеу құрылыстары таралады. Тас
жәшіктер қырынан көміліп, үстін тақта тастармен жапқан төрт және
одан да көбірек ... ... ... ... ... ... созылған күйінде, басын батысқа не шығысқа
қаратып жерлеген. Тек ... ... ғана оң жақ ... ... ... [ 6, 71-73 ... үлгісіндегі ескерткіштердің заттары кешенінің
арасында ең көбі қыш ыдыстар болды. Қыш ыдыстар аласа жұмыр мойынды
жатаған ... ... ... ... ... сияқты сабы бар
дөнгелек түпті, бүйірлі және аласа текшелер түрінде болып келеді.
Жетісуда таралған қола ... ... тік және ... бар қыш ... ... ... түрлері де кездесті.
Тікбұрышты астаушы, тік және кесе ... ... ... болатын
тостағандар түріндегі ағаш ыдыстар Жетісу мен Солтүстік ... ... Ағаш ... ... ... ... ... Қыш көзелер де көбіне осындай бояумен боялады (Құлажорға,
Баты, Катон, Зевакино). Негізінен құмыралар мен ... ... ... мал ... ... үшін дәстүрлі болып
табылады, ал олардың шығу тегі ... ... ... көрінеді, ал басқа біреулері, мысалы, ... ... ... ... ... ... жасаушылар Жетісудің ежелгі
тұрғындарына туыстас жергілікті этникалық топ ... ... ... ... ... қыш және ағаш ыдыстардың
түрлерінен басқа, тізбектеле орналасқан молалар топографиясының
ұқсастығынан, үйінділердің құрылымы мен ... ... ... ... қой ... ... (көбінесе жамбас
жағың) қою салтынан байқалады.
Ақырында, жерленгендердің сүйектеріне талдау жасаудың
көрсетіп ... ... ... ... мен ... ... тұрпаты да ұқсас. Оның негізі аздаған
монголоидтік қоспасы бар европеиодтік тұрпатта болды, орта ... ... ... ауысатын андроновтік түрдің белгілері басым
келеді. Қола бұйымдарының құрамынан да ғажайып ... ... ... ... мен ... ... ... жағынан жақын болуына саяси жағдай да себепші болды.
Б.з.б ІІІ ... ... ... ... ... аумақтарға, атап айтқанда, солтүстік-шығысқа ықпалдың
таралу үрдісі ... ... [ 14, 181-186 ... ... ... ... сол кезде өзара
қырқысулар мен халық көтерілістерінен әлсіреген Қытай империясымен
күрес ... Ғұн ... ... ... ... зор ... ... жоғарғы бойына дейінгі аралықты және Шығыс
Түркістанды қамтыды. Ірі саяси оқиғалар ... ... ... ... жоқ, ... ... ... көптеген
тайпаларының орналасуы туралы мәліметтер пайда болды. Мәселен,
б.з.б ІІ-І ғасырлардағы саясы ... ... ... тарихи
карталардың бірінде (Дзинь-Дань-Хуан-юй, 1-шығарылым, 1-карта)
Тарбағатай мен Ертістің ... ... у-ге ... тайпасы
орналастырған. Оның орналасу ... ... ... ... ... сәйкес келеді. У-ге б.з.б.ІІІ-І
ғасырлардағы Шығыс Қазақстанның далалық бөлігінің халқы ... ... ... ... ... ... XVIII ... бастап
зерттеп келеді. Алғашқы кезде Черников С.С., Сорокин С.С., Грязнов
М.П. сияқты ғалымдар бұл өңірдің археологиялық ... ... ... ... ... таңда бұл өңірдің ескерткіштерін
зерттеп, жинақтап, топтау ... ... ... ... ... ... айналысуда. Бұл өңірдің ғылыми зерттеуін
болашақта күтеміз.
ІҮ-тарау. Орталық Қазақстан сақ ескерткіштері
4.1 Орталық ... ... сақ ... ... ... ... қалыптасуы мен гүлдену заманы ... ... роль ... ... ... ... ... жартылай отырықшы-бақташы тайпалары шаруашылығының ... мен су ... ... ... ... көшпелі,жартылай көшпелі мал шаруашылығы ұзақ уақыт бойы
Қазақстан тұрғындарының негізгі кәсібі болды.
Сарыарқаның ерте ... ... ... ... ғалымдар
«тасмола мәдениеті» деп атады.
Орталық Қазақстанның ерте ... ... ... ... ... мен ... әр қырынан негізгі мәліметтер
беретін зерттелген ескерткіштер толық дерлік осы аймақтың ... ... ... Сарыарқа аумағындағы тасмола мәдениетінің екі негізгі топқа
бөлінетін 180 обасы зерттелген.Біріншісіне екі ... ... ... бірінші (б.з.б. ҮІІ-ҮІ ғғ) және кейінгі немесе ... ... ... ... қамтитын Тасмола кезенінің 150-ден астам ... ... ... 3-ші сатыны құрады.
«Мұртты» обалар жерлеу ... ... ... тыс,
деректемелердің ерекше тобына біріктірілген.Бүгінде Қазақстан аумағынан
табылған 300-ден астам ... ... ... ... мәліміттер
жинақталды.Бұл ескерткіштердің негізгі бөлігі Шығыс Сарыарқа аумағында.
Тасмола ... ... ... мәдениетінің өзіндік
ерекшелігі генетикалық тұрғыдан алғанда Қазақстанның орталық далаларында
осының алдында өмір сүрген қола ... ... ... ... ... мәдениеттің айрықша түрінің
қалыптасуына Ежелгі ... ... ... Иран, Грекия
қоғамдарының тікелей ықпалынан аулақ, алыста ... ... ... жағдайлары да әсер еткен.
Орталық Қазақстанның ертедегі көшпелілерінің мәдениетің жосапрлы түрде
зерттеудің басталғанына жарты ... ... ... ... ... жұмыстарды негізгі үш кезенге бөлуге
болады. Зерттеулердің ... ... ... жж ... қамтиды.Ол ОҚАЭ-
ның Орталық Қазақстанның ... ... ... тас ... ... ... қазба жұмыстарын жүргізуінен ... адам ... ... қарап, зерттеуші
Ә.Х.Марғұлан сол кездің өзінде олар діни-ғұрыптық әрекетке арналған деген
ой түйіндеді.
Ә.Х.Марғұлан ... ... ... ... ... тас ... ... құрылыстар деген анықтама ғана беріп қоймай, қолдағы
бар материалдарға сүйене ... бұл ... ... ... ... атап ... ... бастапқы кезенінде-ақ,Орталық Қазақстандабасқа жерлерде дәл осы
мөлшерде ұшырыспайтын ескерткіштердің ... ... бар ... ... ... ... жеріндегі алғашқы жұмыстарын қоспағанда,ерте темір
дәуірінің ескерткіштерінін зерттеудің ... ... ... ... ... ... кезеңнің зерттеулері Шығыс Сарыарқаның оңтүстік бөлігінде
(Ақтоғай, Шет) жүргізілді. ... ... ... ... ... ... Сарша, Сыпыраоба, Санғыру сияқты, тағы да басқа ... ... ... ... ... ... жекеленген-
аумақтық өзгешеліктеріне қатысты маңызды пайымдаулар жасалды.Сол жылдардың
өзінде-ақ М.К.Қадырбаев-«жинақталған мәліметтер көлемі ... ... және одан ары ... ... пен солтүстіктегі(Ақмола облысы мен
жапсарлас аудандар) және ... ... ... ... ... аумақтардағы өзара
айырмашылықтарды көруге мүмкіндік береді»,-деп көрсетті.
Бірінші ... ... ... ... ... материалдарға
негізделген алғашқы түсініктер мен ... ... ... ... ... ... ескеркіштерде
жүргізілген қазбалар нәтижесінде зерттелуші мәдениетке қатысты мәнді
мәліметтер алынып, ... ... ерте ... ... ... ... ... жерлеу ғұрпының заттық мәдениетінің,шаруашылық
дамуының мәселелері, т.б. қарастырылды.
1958-1968 ... ... ... ... ... ... ... Шығыс Сарыарқаның солтүстік және орталық ... ... ... ... құрамындағы ерте темір дәуірінің жеке отрядың
басқарған М.Қ.Қадырбаев 1959-1963 жж аралығында солтүстік ... ... ... Екібастұз ауданындағы Шідерті өзенінің бойындағы Тасмола-
1,-2,-3,-5,-6, Қарамұрын -1,-2, Нұрмамбет-1,-2,-4 обалары сынды ... ... бұл ... ... ... ... ... зерттеп
алысымен, бірден жариялады.
1964-1966 жылдардағы жұмыстар Шығыс Сарыарқаның орталық аудандардағы
ескерткіштерді зерттеуге ... ... ... ... ... Талды-2, Ақсу-2 қорымдары қазылды. Павлодар облысының
Баянаул ауданында Қорғантас қорымы, Қарқаралы ауданында Қараоба ... ... ... ... ... ... ... үш жыл зерттеулері ( 30-дан ... ... ... бұл ескерткіштердің тек қысқаша сипаттамасы ғана сақталынды.
1967-1968 жж аралығында, сондай-ақ, Шығыс Сарыарқаның оңтүстік шегіндегі
Балқаш ... ... ... ... ... бөлінді.
Қотанемел-1,-3, Жалғызтау, Тесіктас-1,-2, т.б. қорымдарының бірқатар
обалары ашылды. Осы жұмыстар ... 1975 жылы ... ... , ... ... бір ... жататындығын аңықтаумен қатар,
М.Қ.Қадырбаев табылған қола ... ... ... ... ... солтүстік топтың (Шідерті) металлмен салыстыруға көп көңіл бөлді.
Екінші кезең зерттеулерінің қорытындысы бойынша ... ... ... ... мен ... бір қалыпқа ... ... ... топ ... ... қазбалардан
алынған материалдар негізгі дерек көзі болып саналды.
М.Қ.Қадырбаевтің Шідертідегі қазбалары ... ... ... ... уақытта барынша мол да көрнекті бұл материалдар «Орталық
Қазақстанның Тасмола мәдениеті» деген ... ... ... ... ретінде қалыптасты.Күні бүгінге дейін шідертілік материалдар
Тасмола мәдениеті бойынша басты дерек болып саналады.
1970 –жылдардан үшінші ... ... ... ерте ... ... ... ... ісінің 1980 жылдардың аяғына дейін тоқтап
қалуы себепті, осы ... тек ... ... оның ішінде бірнеше
«Мұртты» обалар зерттелді.
1980-жылдардың аяғында қазіргі Археология ... ... ерте ... дәуірі ескерткіштерін зерттеуге бағытталған жеке
экспедиция (қазіргі Сарыарқа ... өз ... ... ... ... ... ескерткіштерді зерттеуден бастады. Ғылым
тілімен айтқанда «авариялық» денгейдегі, яғни бүлінген немесе сақтаумау
қауіпі бар ... ... ... бұл жұмыстар ... ... ... ... олардың дені қатты бүлінген, тоналған болып
шықты.Кейінірек, 1990 жыладр соныңда экспедиция Қарағанды ... ... ... ... осы ... ... ҮІІ-І ғғ кезенінің ондаған ... ... алып ... ... дені ... ... ... жылдар материалдары Қарқаралы ауданынан да алынған.
1988-2004 жж жұмыстар нәтижесінде алынған жаңа ... ... ... Қазақстанның Тасмола мәдениеті жайлы түсінігімізді ... ... ... ... ... аумағынан ерте темір дәуірі
қоныстарының табылуын айрықша атап өтуге болады.
Осылайша, ... ... ... жарты ғасырдан астам уақыт бойы
жүргізілген зерттеулер ерте темір дәуірінің қазір белгілі ... ... ... ... ... аудандарында, Павлодар облысының
Екібастұз, Баянауыл аудандарында және ішінара бұрынғы Шұбартау (бүгінде ШҚО
Аягөз ауданның құрамында) ауданда шоғырланғандығын көрсетеді.Әлі ... ... ... аз ... ... ... өткен аудандардың өзі де
ешқашан толығырақ тексерілген емес.
4.2 ... ... ... ... ғылымында Сарыарқаның ерте темір
дәуіріндегі Тасмола ... ... ... категорияға
бөлінеді.
Ескерткіштердің бірінші тобына (түрі ) кәдімгі обалардағы жерлеу орындары
жатады.Бұл категория Тасмола мәдениетінің қабір үстіне тұрғызылған ... ... ... ... тайпаларының жерлеу ғұрпына
қатысты мәселелер осы обалар негізінде қарастырылып, оның ерекшеліктерін
зерделеу осы деректемелерге жүгіне ... іске ... ... ... мерзімдік және кезендік схемалары аталмыш
негіздемені ... ала ... ... ... ... ... ... Тасмола мәдениеті үш мерзімделік сатыны қамтиды.Бірінші
(б.з.б. ҮІІ-ҮІғғ) және ... ... ... ) ... ... ... ... өте жақын,сондықтан да олар бір ... ... ... ... ... жерлеу ескерткіштері дөңгелектенген
тас, аракідік топырақ үйіндісі түрінде кездеседі.Шамамен ... ... ... тән: ... 5-тен 10-15 ... ... биіктігі 1-
1,5 метр.
Бірінші сатыға жататын обалардың үйінділері аласа тас қоршаумен,сирек
жағдайда орлармен қоршалады.Үлкен ... ... ... обалар
қатарына Нүркен обалары,Талды,Шопа,Қараменде т.б. зерттелмеген обалар
кіреді.Оба астында бір ... ... ол ... шұңқыр түрінде
болып келеді,кейде осы шұңқыр ішінде тас жәшік ... ... ... қарап, жерлеу түрі 3- ке ажыратылады: ... ... ... ... ... тас ... жерлеу және лақытта
жерлеу.Сонымен қатар, үлкен обаларға сирек жерлеу түрлері де ... ... 1- ші ... шаршы пішіндес жартылай жер үстіндегі
(яғни терең шұңқырдың түбінде емес) тас жәшік ашылды, ал ... 2-ші ... үй ... ... тас ... ... солтүстікке, солтүстік-
батысқа бағытталып, жазылған қалыпта шалқасынан қойылады.
Құрылымдық жағынан алғанда ... ... ... ... ... мерзімдік сатыға тән.
Үлкен обалардың кейбір ерекшеліктері ... ... ... ... 1,-2- ... (биіктігі -4-5м, диаметрі 40 м- ... ... ... ... құрылымдық- архитектуралық
шешілімі күрделі, аздаған ... ... қыш ... ... ахеменид стиліндегі салт атты бедерленген қола ... ( ... ... ... ... ) ... ... обалар
б.з.д. ҮІІ-ҮІ ғғ шеңберіне жатады.Екі үйіндіден де ... ... ... ... ... ... анықталды, үйінді астынан көлемді жерлеу
құрылыстары ( жоғарыда айтылған шаршы ... пен ... ... ... ... ... ұзын дәліздер табылды.
Екінші сатыда обалы жерлеу орындарының көлемі кішірейіп, ... ... су ... ... ... ... ... сондықтан да алдыңғы сатымен салыстырғанда ... ... ... ... ... орны ... ІІІ-І ғғ қамтитын ... ... ... ... бұл қорғантас ескерткіштері әлі
аздау, сол ... ... ... ... жан-жақты анықтау үшін
деректемелік негіздемелерді кенейту қажет.Қорғантас кезенінде Тасмола
археологиялық мәдениеті өзінің ... ... аяқ ... ... ... жаңа ... ... көрініс береді.
Осы кездегі кішігірім үініділер орсыз ... ... ... үстін жай тастармен жапқан. Кейде қабір шұңқырын айнала тас
қаланған. Мәйіттерді ... ... ... ... 1 ... ... ... 1-2 метр) жерледі.Мәйіт ұзынынан шалқасынан
жатқызылып, басы солтүстік-шығысқа (ССШ,СШШ) бағытталды.Мүрденің кеудесіне
үй ... (қой, ... ) бір ... ... ... бас жағында мәйіттен тас ... ... ... ... үлкен тас тақта арқылы бөлінген ... ... ... ... ... қабір еденінен биігірек, яғни саты түрінде
болып келеді.Бұндай құрбандық орындарда жылқының,қойдың бас ... ... ... бір бас сүйегі жүген әбзелдерімен
(ауыздық,сулық қалдықтары) қойылады.Қару-жарақтан ... ... ... ... жебе ... салынған.Өзге
құралдар арасында темір пышақтар, біздер ,қола әшекейлер, тізбелер,
жапсырма ... т.б. ... ... ... бет ... ... ... нышандар байқалды,әсіресе әйелдердің бет-
бітімінде осы монголоидтық нышан басымдау. Тұтастай ... ... ... ... ... ... тұсында қойылатын
құрбандық орындарын ғұн, сармат, сарғат,үйсін, ... ... ... ... ... (отсек), «қуыстарымен» (ниша)
салыстыруға болады.
Ескерткіштердің екінші тобы (түрі) –бұл ... ... ... тыс , ... ... ретінде
қарастырылады.Ескерткіштердің бұл тобына ... ... ... ... ... ... қолданылады.
Ә.Х.Марғұланның болжауы бойынша, «мұртты» обалар «ас беру» ... ... ... ... ғұрыптық-құрылымдар.А.М.Оразбаевтің болжауына
келсек, «мұртты» обалар кешені түгелдей ... ... шалу ... ... күнге табыну наным-сеніміне байланысты.Тасмола мәдениетін алғаш
ашқан М.Қ.Қадырбаев та 1950-1960 жж осы ... ... ... негізінде сол жалдарда-ақ ескерткіштердің төрт түрін қамтыған
алғашқы типологиясын жасады.
М.Қ.Қадырбаевтің пікірінше «мұртты» обалар кешенінің шығыстағы ... ... ... ... ... табынуды білдірсе, кешенді тұтас алып
қарағанда, «үлкен ... ... ... ... ... оба кешенінің екі құрамдас бөлігінің-үлкен оба мен
оның серігі кіші оба бір мезгілде ... деп ... ... ... астына ат жерленіп,қыш ыдыс қойылған кіші
оба мен ... ... ... ... тас ... ... түгел дерлік ас ... алу ... ... Қазақстандағы тас тізбекті обаларды көне
дәуірдің мәйіт ... ... ... ... ... ... ... обалар жөніндегі материалдарды біршама
жинақтап,қорытындылады.Бұл ескерткіштерді ол өлген адамды жөнелту-еске ... ... ... ... орындар деп тұжырымдайды.Осы
орайда,бұл көзқарастың С.С.Сорокин білдірген пікірге жақын тұратынын ... ... ... ... ... да,»мұртты» обалардың негізгі ауқымы
анықталды.Бүгінгі тандағы мәліметтерге жүгінсек,Қазақстан аумағында 300-ден
астам ... ... ... жыл ... ... ... ... мен Солтүстік
Қазақстанды(Көкшетау) сондай-ақ бүгінгі ... ... ... ... ... алқаптарын (Абыралы,Шыңғыстау,Шұбартау)
қамтиды.Қазақстандағы мұртты обалардың жалпы санының 80% ... осы ... ... бұл географиясы Тасмола мәдениетінің
шеңберімен байланысты.Обалардың ... бір ... ... бөлігі(20%
аздауы) Жетісу,Шығыс,Батыс,Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... ... обалар
таралымы турула сөз қозғағанда әкімшілік-аумақтық түсініктен ... ... ... жөн: ... ... ... аясы Қазақстаның ұсақшоқылығы аймағымен сәйкес келеді.
Сондай-ақ,Қазақстаның тыс бұл ескерткіштер Оңтүстік ... ... ... ... ... оңтүстік- батысында, ал мұның ішінде басым
бөлігі оңтүстік Орал ... ... ... ... да қашығырақ
батысқа таман, ... ... ... де ... ... ... ... Қазақстанның казіргі аумағынан тыс жерлерде ... ... ... сыртқы өлкелерге жасаған күшті этномәдени
ықпалымен, соның ішінде, шығу тегі тасмолалық топтардың сақ заманы мен ... ... ... ... ... ... ... «мұртты» обаларды зерттеу мәліметтеріне сүйене ... ... ... ... ... ... ... оба» кешені әдетте батыстағы «үлкен» және шығыстағы ... ... 2 ... кіші ... ... ... ... тас тізбектен («
мұрттардан») тұрады.
Бұл ғұрыптық кешеннің ... ...... «кіші» оба мен тас
тізбектер.
Кіші оба. ... оба ... ... ... ... ... тас
жайма іспетті дөңгелектенген ( кейде сопақша, тік бұрышты) қарапайым,
кішігірім құрылыс ... ... ... ... саналады.Бұл құрылыс
астындағы табылымдар жылқы сүйектері мен қыш ыдыстарынан, от жаққан орынның
қалдықтарынан ... ... ... ... адам ... ... ... шығысқа (СШ,ОШ) бағытталған, жартылай доға тәріздес иіліп
келетін бұлардың ұзын ... екі ... өзі, ... ... ... шағын құрылыстар, олардың үстінде немесе жанында ... ... ... ... ... әр жерлерінен байқалатын
тігінен тұрған кішкене бағаналар ажыратылады.
Ұзындығы бірнеше ондаған метрден 200 м-ге жуық, ... одан ... ... («мұрттар») кіші обадан бастап шығысқа бағыттала салынған. ... ... ... ... ... емес ... анықталды.Олардың
негізінде көптеген кіші құрылыстардың ... ... ... жұмыстарының
нәтижелеріне қарағанда, бұл шағын құрылыстардың өзі бірнеше түрлі болып
келеді. Кей ... ... ... ... ... ... ... құрылыстардан түзіледі. Кейде тізбектер ... ... ... оба сияқты үйінді түрінде емес, қоршаулар ... ... ... ... ... ... ... мұның бәріне тән
қасиет – олардың өлшемі шағын болып ... ... ... ... 0,5- 1,5 ... олар ... отыратын біртекті элементтер
жүйесі тәртібімен тізіледі. Тас тізбектер астында, яғни ... ... ... ... ұсақ сүйектері, от орындарының іздері
ұшырасады.
Әр тізбектің екі шетіндегі шағын оба бейнелі құрылыстардың астында ... ... от ... ... Мұның үстінде, жанында тұрған
тас бағаналар көп жағдайда құлап, жартылай ... ... ... ... . Тас ... ... ... қайталанып отыратын
элементтер жүйесінің орналасуын аңғартатын кіші көлемдегі тақталар да көп
жағдайда ... Бұл ... тас ... ... ... сақталмауына ғана емес, анағұрлым кішірек өлшемдеріне ... оба. ... ... ... яғни кіші ... ... ... өтті. Адам мүрдесі осы «үлкен ... ... ... келсек, оны үлкен деп тек шығыстағы кіші обамен салыстыра атайды. Іс
жүзінде бұл тасмола мәдениетінің ... ... ... ... ... Оның ... оры болуы немесе болмауы мүмкін, ондағы
қабір түрі, ... ... ... ... де басқадай көптеген жерлеу
ескерткіштеріне тән.
«Мұртты оба» ... ... іс ... кіші ... тас ... жүйе дегеніміз дұрысырақ болады. Дәл осы кешен ... ... ... ... яғни ... обамен байланыса орналасады. Ал
басқадай көп ... ол ... ... яғни жерлеу құрылымынан «оқшау» да
тұрғызыла ... ... ... күнге табыну, жылқыны құрбандыққа шалу сияқты
ертедегі діни наным- сенімге толы жөнелту- еске алу жоралғыларын ... ... ... ... ... ...
қасиетті рәсімді атқаруға әр тараптан келіп ат салысқан отбасылық- рулық
ұжымдардың ... ... ... деп ... ... бұл
дүние ғана емес, о дүниедегі де «көлік» ... ... ... ролін
орталық құрылыс,яғни кіші оба астынан шыққан табылымдар (жылқы сүйектері)
айқындай ... Кіші ... ... ... қыш ыдыс ... рәсімдік
(ғұрыптық) ас, сусын ішудің маңызды орын ... ... ... ... буындарында от тұтатылып, бұл отты жол, ... ... ... беруі мүмкін. Яғни тас тізбектер марқұмның
жанын шығысқа – шығып келе жатқан күнге, көкке, ... ... ... апаратын отты баспалдақтарды, отты жолдарды меңзейді.
Сақ заманының бас кезінде Қазақстанда «мұртты» обалардың пайда ... жүйе ... ... мен ... ... сәйкес
келеді.Тұра осы кезеңге тән тірі басшыларды дәріптеу олардың «жанын тәңірге
жөнелту» үшін көк ... ... ... ... тұрғызу қажеттілігін
туындатады.
Осы ескерткіштердің шығу тегі жайлы ... ... ... ... ... ... оның ішінде Орталық Қазақстанның кейінгі қола
ғасырының беғазы- ... ... ... ... ұзын ... – кесенелерімен байланыстылығы туралы пікір айтылған.
Аракідік, қазбалардан тыс ... ... ... ... көп ... ... ... ізденістер мен зерттеулерді қажет
етеді.
Оларды табысты зерттеу ... тегі ... ... ... – мәдени үлгілеуге қолдану үшін деректемелік
қорды мәнді түрде кеңейту мен жаңа нысандарды кең көлемде қазу қажет.Бұның
бәрі көп ... ... ... талап етеді.
Осы ескерткіштердің жоғарғы мерзімі ... ... ашық ... өз ... ... ... негізінде «мұртты»
обаларды жасаудағы тасмолалық ... ... ... 1- мыңжылдықтың
ортасына дейін сақталды деген пікірді ұстанды.Соңғы уақытта олардың сақ
заманына жататындығын ... ... ... болды (С.Г.Боталов,
И.Э.Любчанский, А.Д.Таиров, Челябинск қ-сы). Осы ... ... сақ ... ... ерте орта ғасырлар заманына, яғни,
түркітілдес халықтар ескерткіштеріне жатқызады.
Бұндай пікірталастардың ... ... ... ... үшінші тобын қоныстар құрайды. Ескерткіштердің бұл
категориясы көпке дейін ... ... ... ... тоқталып өтуді
талап етеді. Бұл жағдайдың,яғни ... ... ... ... ... себебі жалпы далалық аймақтардың ерте темір дәуірінің
зерттелу ... ... ... ерте ... ... ... – бұл оба зерттеу археологиясының тарихы. Ерте
темір дәуірінің ... ... ... ... ... қола заманғы табылымдарымен ... ... олар осы ... бүкіл әдістемелік
шешімдер мен өлшемдер топтамасының қалыптасуына тікелей ... ... ... ... ... мен ... – ерте ... дәуірі
археологиясы әдістемесін қалыптастырып жетілдірген басты айғақтар
еді.Қазіргі таңда ерте ... ... оба ... археологиясының көптеген
оңды қырлармен қатар, біржақтылығы да байқалады.
Ерте темір дәуірінің қоныстарын зерттеу ісі Орталық Қазақстанның шығыс
аумағында ... ... рет ... ... ... ... Қарағанды
облысының Қарқалы ауданы ... ... ... ерте ... ... 21 ... орны табылды. Бұған тұрақты және ... ... ... планиграфиялық мәліметтер, құрылыс
техникасының ... ... ... – ақ ... алынған
стратиграфия мәліметтері, үйді жобалау заңдылықтары, ... ... ... Төрт ... ... ... алдын – ала зерттеу (ыдыстар ... ... ... қола ... ... ыдыстардан бөлек
(бұнда салыстырма үшін доңғал қышы алынған) дербес кешен ... ... ... ... ... ... скиф – сақ ... таралған (Солтүстік
Қазақстан, Алтай, т.б.) басқа аумақтардағы ерте темір дәуірі ... қыш ... ... ... де ... түйінге әкеледі.
Ашылған қоныстардың басым бөлігі, жалпы алғанда 16 нысан Едірей елді
мекені маңында ықшамдана шоғырланған.Бұл осындағы бір – ... ... ... ... жатқан Едірей және Керегетас атты екі ұзын, ... тау ... ... ... ... бастау алатын
тізбектердің шығыс беткейіндегі ... ... ... ық ерте ... ... ... үшін өте ... болды, ал созылып жатқан
жоталар ... оны ... ... ... мүмкіндік берді.
Едірейдің шығыс бойынан 9 қоныстың ... ... ... 1,
Шолақбұлақ-1,-2,-3, Едірей-1,-3,-4,-5,-6. Керегетас ... ... ерте ... ... томендегідей 7 қонысы ашылды: Керегетас- 1,-
2, Қарпық- 1,-2,-3, Құлжан- 1,-2, осы қатардан Керегетас -2 ... ... ... ... ерте ... ... 5 қонысы ашылып, оның 3-і
зерттелген : Сарыбуйрат, Түйетас, Қызылсүйір-2.
Топографиялық жағынан ... ... ... ... ерте темір
дәуірі қоныстары тау беткейлерінде жатыр. Олардың барлығы дерлік ... су ... ... ескерткіштер ұзын тау жоталарының немесе
дербес төбелердің жоғары беткейлерінде ... ... ... ... ... ... тандалған, әдетте бұл беткейлерде кішігірім
бұлақтар кездеседі.Көп жағдайда үйдің ... төбе ... ... беті ... ... Бұл ... қоныс тұрғындарының Орталық Қазақстанда үнемі
болатын батыс желдерінен және қар ... ... ... ... ... ... қар ... әсіресе ұсақ мал
үшін керек).
Тұрақтар көлемі кішірек болып келеді. Олардың арасындағы ең ... ... 10 000 ... ... ... ... алып жатыр. Бұлардың
көпшілігі қора- қопсылы 2-3 ... ... ... үйлі ... ... ... тас ... екі құрылымдық әдісте: 1)екі қатар болып
қойылған ірі тастардың арасы ... ... ... тас, ... 2) ... екі ... болып қойылған ірі тастардың арасы
тығыздалған. Көбінесе қабырғалар іргесі шомбал тастармен, сыртқы ... 0,5- 1 метр ... ... биік те ... ... ... Кейде
қоныстар бертіндегі құрылыстар сияқты әсер қалдырады, мәселен олар ... ... ... да ... ... ... 19- 20ғғ. ... қазақ
қыстауларының дәстүрлі орындарына жақын келеді. Олардың біразы тіпті осы
қазақ қыстауларының ... ... ... ... мәліметтері
тұрғынжайлардың тереңдетілместен жер үстіне салынғанын ... ... ... шамалы, сирек діңгек шұңқырлары аракідік ұшырасады.
Дөңгелектенген, сопақ, ... ... ... түрлі жанама
құрылымдармен, дәліздермен төңіректелген. Табылымдар барынша «ысырылған»,
олар қабырғаға ... ... ... ... ... Кейінгі қола
заманының қоныстарымен салыстырғанда қыш аз, кешенде құты (банка) пішінді
ыдыстар басым, сондай- ақ, ... ... ... онша ... ... да ... Сирек кездесетін нұсқаларға ... ... ... ... ... Ыдыстар ерекшелігінің
бірі «маржандар» мен батырыңқы шұңқыршалармен ғана шектелген ... ... ... ... ... қыш мерзімдік
ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... өрнек)
генетикалық жағынан доңғалдық ыдыстарға (доңғал- қола дәуірінің ең соңғы,
аяқталар сатысы) ... ... ... ... жасалған көптеген
кетпендер, келсаптар, дәнүккіштердің сынықтары кездеседі.
Тасмола мәдениетінің ескерткіштерінің 4-ші, 5- ші ... ... ... ... мен ... құрайды. Ерте темір дәуірінде де аймақ
тұрғындары алдынғы қола ... ... ... мыс, алтын, т.б.
металлдарды өндіру орындарын пайдаланды. Бұл ... ... ... ... ... ... Сорқұдық, т.б.) Нұра ... ... ... ... т.б. ... ... ... орындалған петроглифтер аң, адам ... ... ... және ... жүрген тағылар мен үй
жануарлары үйірлерін, түйе жегілген арбаларды, түйелер керуенін ... ... ... ... ... ... ... маңында,
Нұраныңжоғарғы бойында, Баянауыл тауларында және бірқатар ... осы ... екі ... М.К.Қадырбаев 1960-1970жж. Барлау
кезінде ашты.Оларды іздестіру, зерттеу жұмыстары бұдан кейінгі жылдарда
тоқтап қалды.Бүгінгі күні ... ерте ... ... кен ... ... ... мүлдем мардамсыз.
Жалпы алғанда, Тасмола мәдениеті обалар материалдары негізінде
зерттелген күйіндеқалып отыр.
Бұл ... ... ... ... танымал үш бөлікті
құрайды: а) қару-жарақтар; б) ат әбзелдері; в) ... ... ... ... қоғамында қола құю ісінің үздік шеберлері болды. Материалдық
мәдениеттің жетекші категорияларының бәрі дерлік ... ... ... ... ... ... сулықтар, тоғалар) 1- сатының (б.з.б. 7-6
ғ) өзінде-ақ ... ... ... ... 7-6 ғ) екі ... және біршама ұзындау үш
қанатты шыбықты жебе ұштықтары ... ... ... ... ... ... жебелерінен бастау алады. Осы кезге сабы қырлы, басы
саңырауқұлақ іспетті қанжарлар, ... ... ... тән. ... ... үш саңылаулы қола немесе сүйек сулықтар жатады.
Ғұрыптық заттардан артқы беті ... ... қола ... ... 4-6 тұғырлы тас құрбандық ыдыстары ұшырасады. Аталмыш ... ... ... ... ... таутекенің қола
мүсіндері, қабан мен бұлан бедерленген қола ... ... ... ... ... ... Ернеуі сәнді көлемді айнаның сабы қабан
пішінінде құйылған. Ерте кезеңнің ... ... ... ... деп
аталып кеткен стильде дайындалған көпфигуралы композициялар пайда болды.
Солардың бірі, ... ... ... ... Туваның «алдыбел»
ескерткіштеріне ұқсап келеді. ... ... ... ... әдістерімен көркемделген.
Екінші сатыда (б.з.б. 5-4-ғ.) заттық мәдениет ... ... үш ... ұңғылы қола жебе ұштары қалыптасты, айналар ... ... ... жиі ... қорғантас сатысымен (б.з.б. 3-1-ғ.) тасмола ... Бұл ... ... ... ерте ... ... (жебенің ұштары, ауыздық жапсырмалар, т.б.) әсіресе жерлеу ғұрпында
(қабір ішіндегі ... ... ... құрбандық орын) бірқыдыру
жаналықтар көрініс берді.
Ерте темір дәуірінің ... ... ... ұсақшоқылығының барлық
аумақтарына тән. Оның ... (1992) ... ... ... нұсқасы Солтүстік Қазақстанда кең таралған.
Зерттелген ескерткіштер бойынша, мәдениеттің батыс шегі Ұлытау таулары
аумағын, оңтүстегі ... ... мен ... ... ... ... ... далаларын бойлай одан ары ... ... ... созылады. Дәл осы шекте Тасмола мәдениеттінің ... Яғни ... ... ... ... осы ... табылуы ықтимал (Шыңғыстау жоталарына дейінгі далалы өңір)
аумақтар бар.
Бұл ұланғайыр- ... ерте ... ... ... ... ... негізгі бөлігі таулы өңірлерде шоғырланды.
Орталық Қазақстан ... ... ... яғни ... ... оңын ... және ... аймақтары аралығында
байқалады.
Тасмола мәдениеттінің зерттелген ескерткіштерінің негізгі бөлігі
Шығыс Сарыарқада ... ... ... Баянауыл, Қарқаралы, Шет
арқылы оңтүстікте Балқаш өңіріне ... ... ... ... ... ... ерте ... Қазақстанның негізгі тығыз қоныстанған бөлігі болған. Бұл жерде
қола ... ... ... ... ... Ертедегі қоныстанудың бұл дәстүрі ерте темір дәуірінде де
сақталды.Шығыс Сарыарқада тұрғындардың тығыз қоныстануының ... ... ... ... ... ... яғни ... таулар жүйесінің, малды суық
маусымдарда ұстауға қолайлылығымен ... Бір ... ... да, ... да мал ... ... ... болуы Шығыс Сарыарқа
тұрғындардың тым алыстап көшпеуге септігін тигізді. Аса маңызды тағы ... шарт ... ... ... де көп ... ... Тасмола мәдениетің жоғары дамыған, ... ... ... ... ... ... ... құрылым түрінде
сипаттайды. Тасмолалықтарда ... мен ... ... ... негізгі көшпелі мал шаруашылығы болды. ... ... ... ... ... ... ... жүйесі
сәйкес келді. Табылған қоныстар сипатынан бұндай ... ... ... қыс мезгілінде кішігірім қауымдар тұрақтағандығы
байқалады.
Бір қарағанда, тасмола ... ... мен ... ... заманы қоғамының ... ... ... ... бой ... заманында отырықшы малшылар мен металлургтер қоғамының
дамуы арнасында, құрғақ аймақ жағдайында өмір ... ... ... ... ... ... ... шарықтау шегіне
(«мәдени-экономикалық максимум») жетті (қоныс-кенттер, ... ... ... т.б.). Сол ... ... ... түрдегі
жаңа шаруашылық жүйесінің негізгі қаланды ... ... ... ... ... ... ... жағдайда тұрғындар
тіршілік пен тұрмысты жолға қоюдың жаңа түрі-көшпелі малшылыққа ойысты.
Ерте ... ... ... қалыптасқан бұл ... ... ... ... ... орын ... мен ығысуына
толы болған сияқты.
Бұл күндері Шығыс Сарыарқаның ерте ... ... ... қол ... ... ... шешілмеген мәселелер де
баршылық. Аталмыш кезеңнің кен орындары, петроглифтері, қоныстары әлі ... жоқ. ... ... алынған материалдар ғылыми зерттеулер
мазмұнына мәнді жаңалықтар енгізуі мүмкін. Қоныс деректерінсіз ... ерте ... ... ... ... ... та мазмұнды
бола алмайды.
Жалпы археологиялық кезеңдеуде ерте темір дәуіріне ғұн-сармат кезеңін
(б.з.б.-3-б.з.б. 5-ғ.) де ... Бұл ... ... ... ... ... және батыстағы сармат тайпаларының тарих аренасына
шығуымен ... ... ... ... ... ... мәселелері өте аз зерттелген. Осы кезеңнің, ... ... басы мен ... ... ... өте аз. Қорғантас
кезеңінің(б.з.б. 3-1ғ.) жерлеу ғұрпы ескерткіштерінің ... ... ... ... байланыста болуы ықтимал. М.К.Қадырбаев 1957-
жылы ... ... ... ... ... ... ... 1959). Бұнда екі баласымен бірге жерленген әйел мүрдесі ашылған.
Қабірден ... ... мен ... да ... ... арасында
алтын тәж, баланың құрамалы күміс ... де бар. Оба б.з.б ... ... ... ғұндар ескерткіштерінің тобына кіреді.
Қорытынды
Сонымен Оңтүстік, Жетісу және ... ... ... ... сақ ... ... жалпы сипаттама
берілді. Жетісу өңіріндегі ерте ... ... ... XIX ... ... ... басталды, мұны ең алғаш
болып зерттеген ... ... ... болды, ол кездейсоқ
табылған олжалар арқылы ... ... ... ... ... ... Осы жылдары Жетісу ... ... ... ... ... ... ... мен обаларды
сипаттау жұмыстары жүргізіліп, археолог ғалымдардың еңбектерінде
жарияланып отырды.
Ал ... ... ... осы ... ... ... зерттеулерді одан әрі жалғастырды. К.А.Ақышевтың Іле
алқабы сақтарына арналған монографиясында сақ мәдениеттерінің
этногенезін ... ... ... ... ... ... айналысты. Бұл археологиялық қазба жұмыстарының
ірі ... ... ... ... ерекше бір тарихи оқиға болды.
Сақ мәдениеті арқылы олардың өнері, жазуы, мифологиясы, әлеуметтік
құрылысы және т.б. дүние танымы жаңа ... ... ... ... Бесшатыр мен Есік қорымдары ғалымдардың
назарын ерекше аудартты, әсіресе олардың көлемі ... ... ... ... ... де өз ... ... Алматы
маңындағы «Аржан» сияқты қорғандарда қазба жұмыстары жүргізілуде.
Шығыс Қазақстан ... ... XVIII ... басында
басталды, оған Г.И.Гмелин, Г.Ф.Миллер сияқты ғалымдарды ... Олар ... осы ... ескерткіштеріне жалпылама
сипаттама жүргізде.Ал алғашқы қазба ... ... ... ол ... ... ... келе,
қорымдарды кесте түрінде кезеңдеуге бөлді. Кеңес үкіметі кезінде
Черников С.С. ... ... ... ... ... ... және осы ... қорытындылары
бойынша бірнеше мақалалар жарық көрді. Сонымен бірге Черников С.С.
Шығыс Қазақстан өңірінің ... ... ... ... де ... ... ... бұл өңірде
жаңа ескерткіштер тобы пайда болды. 1960-70 жылдары археологиялық
қазба жұмыстарды Арсланова Ф.Х. жалғастырды. Бұл өңір ... ... Қ.М. ... ... ССР ... ... жинақталып шықты. Қазіргі таңда Шығыс Қазақстан өңірін
Қазастандық археологтар ... 2005 жылы ... ... экспедициясы» қазба жұмыстарын жүргізді. Осы өңірдің
мәдениеттері зерттелді. Бұл өңірде әлі де ... ... ... күн тәртібінде тұр, ол болашақ жас ... ... ... ... ... бұл өңірдің
ерте темір дәуірін зерттеу соғыстан кейінгі жылдары қолға алына
басталды. Бұл ... ... ... Б.П, Итина М.А, Толстов
С.П сияқты ... ... зор. 1946 ... бастап КСРО ҒА-
ның Хорезм экспедициясы ұйымдастырылып Сырдың орта ағысымен Арал
маңына археологиялық қазба жұмыстары жүргізілді. 1957-60 жж ... ... ... көптеген ескерткіштер жиынтығы
табылды. Ал, 1960-63 жылдары Түгіскен үстіртінде Солтүстік ... ... ... Бұл ... ерте темір дәуірінің
ескерткіштері өте аз, олардың ішіндегі белгілілері Ұйғарақ пен
Түгіскен қорымдары ... ... ... ... ... сақ ... аз
зерттелген, және қорымдары да жоқтың қасында, сондықтан келешекте
әлі өз зерттеуін ... ... ... ашылады деген
сенімдемін.
Бүгінгі күні ерте темір ... ... ... ... ғұрыптары, шаруашылығы, әдет-
ғұрыптары жайлы мәліметтер ... ... ... ... археологтардың алдында сақ тайпаларының қоныстарын
зерттеу мәселесі тұр. Бұл мәселемен қазіргі кезде ... ... ... ... сияқты ғалымдар
айналысуда. ... бұл ... де өз ... ... деген
сенімдемін.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1. Агеева Е.И. Курганные могильники ... ... ... ... Алма-Атинской области.// Изв. АН Каз. ССР, Сер.
истор., археологий, этнографий 1959 вып. 3 ( II), 83-85 ... ... Б.В. ... ... системы Приаралья. М.,
1969, 192-199 сс.
3. Акишев А.К. ... ... ... 1978, 142-145 ... ... А.К. ... и идеология саков.А., 1984., 154-
156 сс.
5. Акишев А.К., Кушаев Г.А. Древняя культура саков и ... реки Или. А., 1963, 140-141 ... ... Ф.Х. ... комплекс VIII-VII вв. д.н.э. из
Восточного Казахстана. Сб. « В глубь веков», А., 1974, 63-67 ... ... в зоне ... Шульбинской ГЭС.
Алма-Ата, 1987.
8.
8.Бернштам А.Н. Основные этапы ... ... ... ... Шаня // СА. Т. XI. Москва,
9.Вишневская О.А., Итина М.А. Ранние саки Приаралья. // Проблемы
сакской археологий.- МИА. М., 1971, 197-208 ... О.А. ... ... племен низовьев Сырдарьи в
VII-V вв д.н.э. М., 1973, 170-172 ... ... М.П. ... ... ... ... ... дүние
кочевников на Алтае. // КСИИМК, XVIII, 1947, 60-63 сс.
12. Жетісу энциклопедиясы. А., ... ... М.К. ... ... верховьев р. Илек //
Древности Евразий в скифо-сарматское время. Москва, 1984, ... ... ... 1 том, А., 1996 ... А.Г. ... ... времени могильника
Жуантобе.
КСИИМК, 1960, вып. 80, 60-64 сс.
16. Мартынов Г.С. ... ... // ... ... ... 59, 1955, 150-156 ... Сорокин С.С. Памятники ранних кочевников в верховьях
Бухтармы. АСГЭ, 8, 1966, 57-59 ... ... ... ... ... СССР в ... время.
Москва, 1982.
19. Толстов С.П., Итина М.А. Саки низовьев ... ( ... ... ). – СА, 1966, № 2, 151-175 ... С.П. По ... ... Окса и Яксарта. М., 1962. 210-
212 сс.
21. ... С.С. ... ... ... 1965, ... ... Жетісу өңіріндегі сақ ескерткіштерінің
зерттелуі..................................5
1.1.Жетісу өңіріндегі сақ ескерткіштерінің зерттелуі
2.1 Оңтүстік Қазақстандағы сақ ескерткіштерінің
зерттелуі.....................16
3.1 Шығыс ... ... сақ ... ... ... өңіріндегі сақ ескерткіштерінің
зерттелуі...............
5.1 Солтүстік Қазақстан өңіріндегі сақ ескерткіштерінің
зерттелуі..............
1.2 Бесшатыр және Есік ... ... ... және ... қорымдары
......................................................19
4.2 Тасмола
мәдениеті...................................................................
....................
5.2
3.2 Майәмір және Берел, Шілікті типтес
ескерткіштер...............................29

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 71 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жетісу өңіріндегі сақ ескерткіштері21 бет
Сақтардың ескерткіштері. Тасмола мәдениеті, Бесшатыр обасы, Есік қорғаны11 бет
Қазiргi кезеңде материалдық мәдениет және тұрмыс ескерткiштерiн сақтау және насихаттау33 бет
Қазақстан аумағынан табылған сақ дәуірінің археологиялық ескерткіштеріне жалпы сипаттама13 бет
Қазақстан жеріндегі сақ дәуірі ескерткіштері112 бет
Сақтардың пайда болуы21 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"3 бет
VI-XII ғғ. түркі халықтардың мәдениеті10 бет
Адамзаттың ежелгі тарихының негізгі кезеңдеріне жалпы сипаттама4 бет
Алтай-Тарбағатай аралығындағы ерте темір дәуірінің археологиялық ескерткіштері (кезеңделуі, мерзімделуі және мәдени атрибуциясы)39 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь