Жаңа пұтшылдық феномені

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
1 ҚАЗАҚСТАН ЖЕРІНДЕГІ ДІНИ ИДЕОЛОГИЯЛЫҚ АХУАЛ..7
1.1 Ежелгі діни жүйелердегі пұтшылдық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.2 Қазақ халқының діни нанымдарының пұтшылық көріністері ... .. 28

2 ЖАҢА ПҰТШЫЛДЫҚ ҚАЗІРГІ МӘДЕНИ ҚҰБЫЛЫС
РЕТІНДЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 39
2.1 Қазіргі қоғамдағы жаңа пұтшылдықтың ерекшеліктері ... ... ... ... .39
2.2 Жаңа пұтшылдықтың қазіргі діни.философиялық аспектідегі негізгі ілімдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 45

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... .. 58
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Зерттеу жұмысында Қазақстан жеріндегі діни идеологиялық ахуал зерделеніп, түркілердің діни наным-сенімдері және дүниетанымы сараланады. Сондай-ақ, қазақ жеріндегі пұтқа табынушылықтың діни негізі топтастырылып, бұрынғы және қазіргі қоғамдағы жаңа пұтшылдықтың ерекшеліктері талданады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Тарихи жадыға тиеселі адамзат тарихының өн бойына көз жүгіртер болсақ, онда діндарлықтың адамзат тарихын басынан аяғына дейін толық қамтып жатқандығын көреміз. Қаншама рет діннің ақыры келді деген сөз айтылса да ол қазірдің өзінде әлемдік өмірдің негізгі қалыптастырушы факторларының бірі болып табылады. Діннің халықтар өміріндегі алатын орнының зорлығы соншалықты діндердің негізін түсінбей жатып сол діндерді ұстанатын халықтардың мәдениеті туралы толық көзқарас қалыптастыру мүмкін емес. Дінді сипаттау оңай жұмыс емес. Біздің ойымызша, діннің анықтауыш қызметі оның әлеуметтілікті қалыптастыруында, яғни адамдар қарым-қатынасын реттеуде болса керек. Өйткені тіпті «дін», сөзінің этимологиялық бастапқы мәнінің өзі де «біріктіру», «байланыстыру», «қатынасты қалыптастыру» дегенді білдіреді. Дін адамдардың бірлестігін және ұйымдастығын қалыптастырушы идеологиялық механизм. Діннің мазмұны әлеуметтік мәні бар негізгі құндылықтарды қасиетті деп танудан тұрады.
Көптәңірлі сенімдердің атынан да көрініп тұрғандай пұт ұғымдары да әр түрлі. Мысалы, үнді дінінде көптеген пұттармен қоса олардың бәрінен де жоғары, бәрін жаратушы бас құдай туралы түсінік бар. Олар сонымен қатар әрбір құдай осы бас тәңірдің бір қыры деп ойлайды. Көптәңірлі буддизмде болса пұттар құтқарушы Буддамен салыстырғанда онша маңызды емес болып көрінеді. Қадими (ежелгі) гректердің пұттары Зевстің ең мықты құдай деп таниды. Гректердің құдайи пұттары жақсылықтарынан гөрі ақыл–еске симайтын жамандықтармен ерекшеленеді, олар ашулы, қаһарлы, кекшіл, шамкөс, ызақор пұттар. Көптәңірлі діндерде құдайлардың мол мөлшердегі аруақтар, перілер, жауыз рухтар туралы сенімдер қоса наным – сенімдермен күрделі байланыстарға кіретіні де белгілі.
Тәңірге, Жер, Суға табынудың пайда болуын адамда әуел бастан қалыптасқан ризашылық сезімдерімен байланыстыруға болады. Бұл құдайлар қарапайым тіршілік иелеріне қамқорлықпен қараған, ауыр кезеңдерде адамдарға азық - түлік сыйлаған мейірбандықтарына алғысын білдірудегі ниетінен туған деп есептеледі. Осындай өмірдің нақты шындығына көз жеткізу адамдарға жәрдемдесетін жоғары әлем бар деген түсінікті туғызуы да заңды еді. Ежелгі түрік әулеті өздерінің ұғымдарындағы ең биік шыңды Хан - Тәңірі деп атауы да кездейсоқтық болмағанын көреміз.
1Малерб М. Религии человечества. – Москва-Санкт-Петербург. 1997. - 56 с.
2 Крысин Л. П. Фетишизм // Толковый словарь иноязычных слов. — 2-е изд., доп.. — М.: Русский язык, 2000. — с. 856.
3 Ерасов Б.С. “Культура, религия и цивилизация на Востоке”, 1992. 325 с.
4 Қасабеков А,. Алтаев Ж. Қазақ философиясының тарихына кіріспе. – Алматы. 1994, - 172 б.
5 Фрэзер Дж. Дж. Золотая ветвь: Исследование магии и религии: В 2 т. Т. 1: Гл. I-XXX1X / Пер. с англ. М. Рыклина. — М.: ТЕРРА—Книжный клуб, 2001. — 528 с.
6 Тайлор Э. Первобытная культура. - Москва, 1989, - 116 б.
7 Уәлиханов Ш. Таңдамалы шығармалар жинағы, Алматы, «Жазушы» 1985. - 170 б.
8 Джеймс У. Сайр, «Вселенная по соседству» (InterVarsity Press, 1997.
9 Анохин А. В. Материалы по шаманству у алтайцев. // Сборник Музея антропологии и этнографии. Л, 1924. т. 4.2. с.1-16.
10 Бартольд В.В. Сочинения.,Т. 2. -М: Наука,1968. -716 с.
11 Жолдасбеков М. Орхон ескерткіштерінің тексі // Ежелгі дәуір әдебиеті. -Алматы: Ана тілі, 1991.- 420 б.
12 Орынбеков М.С. Предфилософия прото казахов. -Алматы: Өлке, 1994. -208 б.
13 Гумилев Л.Н. Көне түріктер. -Алматы: Білім, 1994. - 480 б.
14 Мыңжан Н. Қазақтың қысқаша тарихы. - Алматы: Жалын, 1994. -400 б.
15 Несиеров С.П. Конь в культах тюркоязычных племен Центральной Азии в эпоху средневековья. -Новосибирирск: Наука, 1990. -141 с.
16 Спиркин А.Г. Философия. -М: Гардарики, 1999. -816 с.
17 Гегель Г. Философия религии. Т.1. -М: Мысль, 1975. -532 с.
18 Акатаев С.Н. Мировоззренческий синкретизм казахов. А., 1993. - С. 49.
19 Есімов Ғ. Хакім Абай. Алматы. Білім, 1995. 5-6
20 Уалиханов Ш. Тәңірі // Қазақ бақсы-балгерлері. -Алматы: Ана-тілі, 1993. -224 б.
21 Қорқыт Ата. Энциклопедиялық жинақ. Бас.ред. Ә.Нысанбаев. -Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1999. -798 б. /128/.
22 Сүлейменов О. АЗи Я. Алма-Ата, 1975. 271 б.
23 Мустафина Р.М. Представления, культы, обряды у казахов: -Алма-Ата: Қазақ университеті, 1992. -176 с.
24 Бартольд В.В. Сочинения. Т.5. -М: Наука, 1968. -757 с.
25 Mehmet A. Dіn felsefesі. -Іzmіr: DEU Matbausі, 1990. -286 s.
26 Д.Банзаров. Черная вера или шаманства у монголов. – Москва, 1846
27 Ш.Уәлиханов, Таңдамалы шығармалар жинағы, Алматы, «Жазушы» 1985. 170 б.
28 Анимизм // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
29 Klabuz S., Koten A., Cetin O., Aigul H. «Din kulturu ve ahlak bilgisi», Bairak, Istanbul, 1997, 35 s.
30 Затов Қ., Байтенова, Н. Ежелгі түркілердің наным-сенімдері / Н.Байтенова, // Егемен Қазақстан. - 2006. - 5 тамыз (№185). - С. 4.
31 Орынбеков Мұханмадияр. Қазақ сенімдерінің бастаулары, Алматы «Қазақ универсиеті», 2002, 167 б.
32 Молдабеков М. Қазақ халқының рухани мұрасы. – Алматы. – 1997. 104 б.
33 Лувсанданзан. Алтын шежіре / Моңғол тілінен аударған. А. Мауқараулы. – Алматы. 1998. -84, 109, 119, 149 б.
34 Гумилев Л.Н. Древние тюрки. – Москва, 1993. – 526 б.
35 Фрейд З. Тотем и табу. Психология первовытной культуры и религии. – Санкт-Петербург. 1997, - 221-б.
36 Хара-Даван Э. Чингис-хан как полководец и его наследие / культурно-исторический очерк Монгольской империи ХІІ-ХІҮ в. – Алматы. 1992. - 272 б.
37 Конанов А.Н. Родословная туркмен / Сочинение Абу-л-Гази хана Хивинского. – Москва-Ленинград. 1958. - 287-б.
38 Inan A. Eski Turk Tarihi \ Istanbul, 1976, - 357-б.
39 Агаджанов С.Г. Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии. ІХ-ХІІ вв. – Ашхабад. 1969. - 295 б.
40 Демидов С.М. Древние религии. Москва. 1963. – 195 б.
41 Археологические исследования древнего и средневекового Казахстана. / отв. Ред. Акишев К.А. – Алматы, 1980. – 203 б.
42 Кривец Е.А. Ислам в Центральной Азии. – Москва. 1999. – 159 б.
43 Мұқанов С. Қазақ қауымы / Тарихтық және этнографиялық шолу. – Алматы. 1995, - 304 б.
44 Гумилев Л.Н. Хундар. – Алматы. 1998, - 528 б.
45 Aydim M. Din felsefesi. – Izmir. 19997 362-б.
46 Tanyu H. Turklerin dini tarihcesi.- Istanbul. 1998. – 126 б.
47 Затов Қ. Зороастризм және қазақ мәдениетінің бастаулары: Оқу құралы / Қ. Затов - Алматы : Қазақ университеті, 2007. - 138 с.
48 Дін және руханият http://kk.wikipedia.org/wiki/Дін_және_руханият
49 Мухаммад-Амин Магомедрасулов История арабов до ислама. http://www.islamdag.ru/istoriya/2671
50 Мясникова М.Л. Современная культура как мир символов: идолы и боги. http://socio.my1.ru/load/2010/sovremennaja_kultura_kak_mi
51 Поклонение идолам в наши дни. http://www.waters-of-life.net/index.
52 Брюханцева Н.В. Идеалы, идолы и ценности в современном медиапространстве. – Москва, 2001. 500 c.
53 Рух және келешек. әулие кісілердің болашақ туралы айтқандары, әруақ шақыру, алдын-ала сезу, телепатия, медиумизм, йога. http://kz.fgulen.com/kz-books/faith/
54 Әруақтар әлемі туралы әпсаналар. http://www.zamana.kz/baspaxana/144-aruaktar.html
55 http://www.namys.kz/?p=13277
56 http://ru.wikiislam.net/wiki/Языческие_истоки_Ислама
57 http://www.anck.kz/Galamnyn zhumbakh/pag17.htm
58 Ожегов С.И. Словарь русского языка. – М.: «Русский язык», 1987. – 797 с.
59 Хауәридждер және олардың қазіргі заман идеологиялары http://tauhid.kz/2011-04-13-10-49-16/88-2011-04-23-18-38-56.html
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Философия және саясаттану факультеті
Дінтану және мәдениеттану кафедрасы
Кафедра меңгерушісінің
рұқсатымен ... ... ... ... ... жұмысы
«Жаңа пұтшылдық феномені»
Орындаған 4-курс студенті
Ергалиев Олжас Ерболұлы
Ғылыми жетекші
ф.ғ.д., ... ... ... Тұнғатова Ұ.А.
Кафедра меңгерушісінің рұқсатымен
қорғауға жіберілді ... ... ... ... ҚАЗАҚСТАН ЖЕРІНДЕГІ ДІНИ ИДЕОЛОГИЯЛЫҚ АХУАЛ..7
1.1 Ежелгі діни жүйелердегі пұтшылдық
............................................... 7
1.2 Қазақ халқының діни нанымдарының пұтшылық көріністері ...... 28
2 ЖАҢА ... ... ... ... ... ... қоғамдағы жаңа пұтшылдықтың ерекшеліктері
.................39
2.2 Жаңа пұтшылдықтың қазіргі діни-философиялық аспектідегі негізгі
ілімдері ……………………..…………....................................... 45
ҚОРЫТЫНДЫ …………………………............……….….........….... 54
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ………..................... ... ... ... ... ... ... ... діни
идеологиялық ахуал зерделеніп, түркілердің діни наным-сенімдері және
дүниетанымы сараланады. ... ... ... ... ... ... топтастырылып, бұрынғы және қазіргі қоғамдағы жаңа пұтшылдықтың
ерекшеліктері талданады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Тарихи жадыға ... ... өн ... көз ... ... онда діндарлықтың адамзат тарихын
басынан аяғына дейін толық қамтып жатқандығын көреміз. Қаншама рет ... ... ... сөз ... да ол ... өзінде әлемдік өмірдің негізгі
қалыптастырушы факторларының бірі болып ... ... ... ... ... зорлығы соншалықты діндердің негізін түсінбей
жатып сол ... ... ... мәдениеті туралы толық көзқарас
қалыптастыру мүмкін емес. Дінді сипаттау оңай жұмыс емес. Біздің ойымызша,
діннің ... ... оның ... қалыптастыруында, яғни адамдар
қарым-қатынасын реттеуде болса керек. Өйткені тіпті ... ... ... ... өзі де ... ... қалыптастыру» дегенді білдіреді. Дін адамдардың бірлестігін және
ұйымдастығын ... ... ... ... мазмұны
әлеуметтік мәні бар негізгі ... ... деп ... ... сенімдердің атынан да көрініп тұрғандай пұт ұғымдары да әр
түрлі. Мысалы, үнді ... ... ... қоса ... ... ... бәрін жаратушы бас құдай туралы түсінік бар. Олар ... ... ... осы бас ... бір қыры деп ... ... ... пұттар құтқарушы Буддамен салыстырғанда онша ... емес ... ... (ежелгі) гректердің пұттары Зевстің ең мықты ... ... ... ... ... ... гөрі ақыл–еске симайтын
жамандықтармен ерекшеленеді, олар ашулы, қаһарлы, кекшіл, шамкөс, ызақор
пұттар. Көптәңірлі діндерде ... мол ... ... ... ... ... ... қоса наным – сенімдермен күрделі байланыстарға
кіретіні де белгілі.
Тәңірге, Жер, Суға ... ... ... ... әуел ... ... ... байланыстыруға болады. Бұл құдайлар
қарапайым тіршілік иелеріне қамқорлықпен ... ауыр ... ... - түлік сыйлаған мейірбандықтарына алғысын білдірудегі ниетінен туған
деп есептеледі. Осындай өмірдің ... ... көз ... адамдарға
жәрдемдесетін жоғары әлем бар деген түсінікті туғызуы да заңды еді. ... ... ... ... ең биік шыңды Хан - Тәңірі деп ... ... ... ... ... ... көзқарастары шаманизммен байланысты.
Шамандық әр ... ... әлі ... ... ... Бір-бірімен тылсым
арқылы жалғасқан үш дүние (жоғарғы, ортаңғы, төменгі) ... ... ... ... яғни ... ... етті. Бақсы зікір салған
кезде экстазға түсіп, үш ... ... ... Л.Н. ... ... ... деп атаған, ол ертеден келе жатқан
құбылыс, ... ... ... ... ... ... ... бақсы шаманы Қорқыт ата болды, ол туралы Шоқан
Уәлиханов жазған еді. Біз ... ... ... және ... ... ... ... ойнауға, түркі халықтарының аңыздарын жырлауға
үйреткенін атап өтеміз.
Шамандардың басты сферасы – ... ... ... ... түрлеріне ықпал ету. Бұларды көптеген интеллектуалдар де-факто
жиі қолданды. Шамандықты өркениеттілік тұрғысынан талдау бұл ... ... ... ... мен ... ... әртүрлі уақыт пен кеңістіктегі мәдениеттердің сұхбаттасуына
мүмкіндік береді. Осы ... ... ... мен қазіргі психоаналитикалық
теорияларды тарихын мағыналық тұрғыдан салыстыруға болады.
Дінге ... үшін өз ... адам ба, әлде зат па, ... ... ... ба оның ... ... Ең маңыздысы олар адамға ... ... ... пен ... ... алса ... ... заманның қараңғы, надан
саналатын адамдары өздері тәрізді жұмыр басты пенделер мен небір ... ... ... деп ... ... ... ... солардың
ризалықтары үшін небір азғын істермен айналысып, тіпті солар үшін балаларын
да құрбандыққа шалған болса, білімді, көзі ашық, саналатын қазіргі ... да ... ... ... және ... тас, ... қағаз
пұттарға ес-түссіз табынып, солар үшін небір азғындықтар жасап, тіпті ... ... де ... етіп те ... ... құдайы деп аталатын пұттың қасына жиналып алып,
оларға құрбандық ретінде небір ... ... ... ... ... пұт қылып орнатып қойған ләззат ... ... ... ... ... зинадан бастап небір
жиркенішті азғындықтармен қалауларынша айналысуда.
Сондай-ақ, байлық ... ... ... ... риза ету ... ... құрбандыққа шалып, оның қанын пұттарына жағып, егістіктеріне
шашатын болса, қазіргі жүрегіне ақша пұтын орнатып қойған адамдар сол ... ... ... ... ... ... ... судай шашып жүр.
Алғашқы қауымдық заманда перғауын-патшаларын, ... ... ... ... ұрып, олардың ризалықтары үшін ештеңеден де тайынбай,
өмірлерін де ... ... ... ... да ... ... ... құдайларының ризалықтары үшін қылмыстар жасап, ... ... ... да ... өз ... аман ... ... көбейту үшін ұрпақ пұтына
апарып бір ... ... ... болса, қазіргі адамдар бұл тұрғыдан
алғанда олардан да асып ... Олар ... ... ... ... құрбандық бермейді. Керісінше, олар «қызықтан құр қаламын, күн ... ... ... қуа алмай қаламын» деген қорқынышпен жүректеріне
орнатып қойған қызық пұты, байлық ... ... пұты ... ... ... ... ... оларды өз қолдарымен өлтіріп жатыр.
Пұтқа табынушылардың Қасиетті Қағбаға орнатқан пұттарын қиратып, ... ағаш ... ... ... ... қазіргі пұтқа табынушылардың
жүрек Қағбаларын рухани пұттардан тазарту оңай болмауда. Олар өздерінің ... ... ... ... ... ... ... табынушылық тұрғысынан алғанда көзі ашық, жетілген
қазіргі адамдардың ертедегі надан ... асып ... кем ... ... ... айырмашылықтары, қазіргі «өркениетті» адамдар
өздерінің пұттарын құдай деп атамайды. Және өздерінің азғын да, ... ... ... мәдениет, өнер, озықтық, өмірлік ... ... ... ... ... ... ... ақтай біледі. Сол
арқылы олар зор адасу болып ... ... ... ... еркін
қоғамның зор жетістігі ретінде көрсетуде.
Жұмыстың деректік негізі. Көне діндердің пайда болуы мен ... ... ... ... бар: ... көзқарас (Чарльз
Дарвиннің „Түрлердің шығуы” теориясы, 1859); әлеуметтік ... ... ... ол ... дін – адамның рухани даму жолының алғашқы
сатысы); анимистік теория (теорияның негізін ... Э.Б. ... ... ... және ... түріктердің діні әлі де толық зерттеле қойған жоқ.
Сақ, хунну, көк түріктердің дінін ол дәуірде қалай атаған, оның ... дін бе әлде ... бе ... к үні бүгінге дейін толық жауап
берілмей келеді. Байырғы түріктердің наным – сеніміне арнайы қалам тартқан
ғалымдар ... ... ... Бұл ... ең ... арнайы назар
қойып зерттеген ғалымдар француз Жан Пьер Ру, ресейлік ... ... Орта және ... Азия халықтарының ХХ-ХХІ ғасырға
дейін сақталып келген шаманизмнің ... ... ... ... ... ... Л.П.Потопов, Анохин, С.Д.Майнагашев,
Ш.Ш.Уәлиханов, ... ... ... ... ... ... Г.П.Снесарев секілді ондаған ғалымдар
ғылыми еңбектерінің зерттеу объектісіне айналдырып келді.
Сондай»-ақ, ... ... ... ... ... жылдардан
бастап шыққан кітаптардың және баспасөз беттерінде жарияланған Елбасы
Н.Назарбаевтың, дінтанушы, ғалым ... ... ... ... ... зиялы қауымдарының қазақтың наным-сенімдері және дініне
қатысты еңбектері мен ... ... ... ... ... ... дәстүрден тыс діни қозғалыстар мен культтер» тақырыбындағы
еңбектің ... ... ... ... ... ... ... Б.Мейрбаев және т.б. елімізге танымал
дінтанушылардың еңбектері зерделенді.
Зерттеудің мақсаттары мен ... ... ... ... ... ... ... көрнекі алаңқайлар мен сәулетті храмдарға орнататын ... ... ... пұттарын сырт көзден жасырын, өз тәніндегі ... орын ... қақ ... орнатып қойғанын көреміз. ... ... ... ... мақсаты, баяғы қараңғы, надан
адамдар мен қазіргі көзі ... ... ... ... ... ашып көрсету. Осы мақсатқа жету үшін келесі міндеттер алға
қойылды:
• Түркілердің діни ... және ... ... ... ... ... пұтқа табынушылықтың діни негізін зерделеу;
• Бұрынғы және ... ... жаңа ... ... Жаңа ... ... ... аспектідегі негізгі
ілімдерін ашып көрсету.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы: зерттеу жұмысында ... ... ... жаңа пұтшылдықтың ерекшеліктеріне дінтанулық талдау
жасалынып, ... ... ... мен ... ... жұмысы кіріспеден, екі
тараудан, қорытынды мен қолданылған әдебиеттер тізімінен ... ... ... ДІНИ ... АХУАЛ
1. Ежелгі діни жүйелердегі пұтшылдық
Адамзат тарихының бірінші, діни кезеңі құдайға деген ... осы ... ... ... ... үйлесімін, қоғамдағы
әлеуметтік тәртіпті қамтамасыз етеді. Дін бұл кездері қоғамда интегративті
(біріктіруші) қызмет ... ... соң ... ... және ... ... ... Бірақ, Конттың пікірінше, қоғамдағы әлеуметтік
– тарихи өзгерістер адамзатты ерте ме, кеш пе, ... ... ... ... ... ... синтезге” алып келеді, сол кезде
„позитивті діннің” үлкен маңызы болады.
Пұтқа табынушылық мәселесіне ... ... біз ... діни ... ... ... адамды ертедегі дүние аясынан алып шыққан ұлы мәдениеттер
отаны болды. Ертедегі ... шыға ... ... ... ... ... ... жеңе алмады. Бірақ ежелгі ... ... – бұл ... ... ғана ... ... мемлекет
қуатының құдайдай көрінуі. Ежелгі шығыс мәдениетінің ... ... мен ... мойындамайтын абсолютті бірлік идеалы болып
табылады. Мемлекеттің бұл типі қатаң біріктіру ... ... ... ... ... ... болды. Осы мемлекет – шығыс озбырлығы зор
төрешілдік аппаратпен басқарылады, оның ... қол ... ... ... мен ... абсолютті билік етуге ие билеушімен
бейнеленеді. Мемлекеттің мұндай типі ... ... ... ... ... ... ... Египет - әлемдік өркениеттің дамуына үлкен әсер ... ... ... Б.з. дейінгі 3000 жылы перғауын ... ... құл ... ... ... формадағы мемлекет пайда болды.
Египеттің жоғарғы билігін құрған негізгі принциптер оның ... ... ... ... ... мәдениетінің маңызды қасиеті мәңгілікке ұмтылу
болды, оның белгісі «өлген адамға табыну» сенімінің болуы, оған ... ... ... білдірмейді және мәңгілік өмірлік күш – «ка»
ұзарады, және де тек жерлеу ... ... ... ... ... адамның
денесін сақтау қамы мумиялар жасау өнеріне әкелді. Өлген ... ... ... ... ... ... ең
ескісі 5 мың жыл бұрын салынған Джосер перғауынның ... ол ... бара ... саты ... салынған. Алайда ең белгілісі және
өлшемі бойынша едәуірі – Хеопс ... [1, 21 ... ... перғауынды құдай деп тану басты орын алды. Ол күн құдайы
Ра тәрізді ... ... - өлім ... және жерасты әлемінің патшасы. Исида
– Осиристің әйелі және қарындасы, құнарлылық пен аналар қамқоршысы. Маат –
шындық пен ... ... ... ... ... ... болып саналды. Аменхотеп ІV перғауын (Эхнатон) (б.з. дейінгі 1419-
1400 ж.ж.) Атон құдайының ... бір ... ғана ... ... ... абыздар мен ақсүйектер қарсы тұрды.
Египет мәдениетінің маңызды құрама бөлігі иероглифтер – ... хат ... ... ... мен ... алдындағы жоғары ескерткіш
тастарды жазды, олар кейіннен буын жүйеліге ... ... ІІ ... ... ... ... ... бақшадағы барельефі, Аменхотеп ІV әйелі – Нефертитидің
скульптуралық портреті, Аменхотеп ІІІ мүсіні ... ... ... ... ... ... ... статикалық, канондық шарттылық
тән. Ерлердің денесі қызыл ... ... түсі ... ... ... қара ... ... ақ түспен бейнеленген. Өнер мелшиіп тұру
сипатында болады.
Египеттің көркем әдебиетінің ең ерте ... б.з. ... ... ... Бұл – ... мен даналардың ұлдарына ақыл айтуы,
ғажайыптар, сиқыршылар туралы көптеген ертегілер, повестер. Ежелгі ... ұзын ... ... ... бірі – «Көңілі қалған
адамның өз жанымен әңгімесі» («Беседа разочарованного со ... ... ... ... б.з. дейінгі XVI-XV ғ.ғ. Жаңа патшалық
кезеңінде өркендеудің ... ... ... ... IV-III ... Қос өзен ... – Тигр және
Ефрат өзендерінің аңғарында Египтеттегі мәдениеттегідей жоғары мәдениет
пайда болып, ... ... ... бойы бір ғана ...... қана ... Ніл аңғарынан ерекшелігі Қос өзенде (Месопотамияда) бір-
бірін әр түрлі мемлекеттер ... ... оның ... ... ... ... ... Қос өзен тарихы мен мәдениеті Египеттегіге
қарағанда динамикалы болды [3, 124 б.].
Қос ... ... ...... ... ... ... болды. Олар тарихта бірінші рет «Алтын ... ... ... ... ... ... бірінші кітапханалық
каталог құрастырды, олар бірінші медициналық кітаптардың ... ... ... ... ... және ... ... дүниедегі алғашқы жазу – шумер сына ... ... ... сына ... ... ... тұратын белгілер жазуы, олар
ылғалды сазға басылып жазылды.
Шумер-аккад ... ... ... болды. Б.з. дейінгі ІІ
мыңжылдық ортасында Хаммурапи патша кезінде (б.з. ... ... ... ... ... өз ... ... мен Аккадтың барлық облыстарын
біріктірді. Хаммурапи кезінде екі метрлік тас бағанаға сына ... ... ... ... ... болды. Бұл заңдарда Қос өзеннің
ежелгі тұрғындарының ... ... ... ... ... ... олардың мүдделері нақты шындыққа көңіл ... ... ... ... ... ... ... ежелгі тұрғындарының сенімінде су мен аспан шырақтарына
табыну үлкен роль атқарды, ол астрономия мен ... тез ... ... алты ... ... ... ол ... уақытқа дейін уақыт
есептеуі – ... ... бар. ... астрономдары Күннің, Айдың
айналуын және күн ... ... ... ... есептеп шығарды.
Вавилон ғалымдарының барлық ғылыми ... ... және ... болды.
Вавилон абыздарының іліміне сәйкес адамдар Құдайларға қызмет ету үшін
саздан жасалған. ... көп ... ең ... ... Шамаш – Күн
құдайы, Син – Ай құдайы, Әйел құдай Иштар – махаббат құдайы, Нергал – ... Ирра – ... ... ... патшаның қорғаушысы ретінде
бейнеленеді, ол күшті патша билігіне бас ... ... ... тұрғындарының діни сенімдері олардың монументтік
өнерінде бейнеленді. Қалаларда құдайларға арналған ... ... ... ...... ... ... мұнара тұрғызылды, олар
көлемі жағынан кертпеш кертпешпен азаяды, зиккураттың ... ... ... ... Вавилон сәулетшілері Ежелгі Рим, одан ... ... ... ... ... ... болып табылатын сәулет
формаларын жасаушылар болды.
Вавилон мәдениетін, діні мен ... ... ... ... ... ... (б.з. ... VII ғ.) Ниневиядағы сарайының
қирандыларынан ғалымдар үлкен кітапхана тапты, ол он ... ... ... мәтіндерден тұрады. Шумер әдебиетінің ... ... ... ... ... циклі.
VI ғасырда Вавилон мен Ассирияның орнына Иран империясы ... ... ... және байсалды болды, онда ассириялықтардың өнеріне тән
мейірімсіздік ... жоқ. ... ... ... ... ... маңызды элементі жануарларды – қанатты өгіздерді, ... ... ... қала ... [3, 124 ... IV ... Иранды Египет сияқты Александр Македонский жаулап алды
және эллинистік мәдениет ... ... ... ІІІ ... ... ... ... болады. Сасанидті
Ирандағы мемлекеттік дін зороастризм (осы діннің негізін салушы Заратуштра
есімімен, ... ... ... ... Зороастризмнің
бастапқы ережелері отқа бас ию және жақсылыққа сену ... ... ...... ... ирандықтардың діні пұтқа табыну емес,
олар жеке ... ... ... ... ... жүргізуші діннің ауысуы VII ғасырға жатады, онда Иранды арабтар
жаулап алып, жаңа сенім – ... діні ... ... тұрғындары өзіндік материалдық және рухани мәдениет
құрды. Олар өмірді құдай жаратқанына, дүниеде барлығы ... ... ... космостық күштер – ... пен ... ... ... Осы кезеңде (б.з. дейінгі ІІ ... ... ... тән ... олар тау, жер, ... күн, ай,
жаңбыр, жел рухтарына табынды.
Сәл кейінірек патша ... бас иді. ... ... ұлы ... яғни ... жердегі өкілі болып табылды. Қытайда ... ... ... ... ... этносы типінің ерекшелігі рухани өмірде
әлеуметтік этика мен ... ... ... роль ... ... ... ... өмір мен өлім проблемалары туралы ... жоқ, ... ... өмір ... қайғы-қасіреттен құтылу үшін емес, өмір үшін
тіршілік ... Дін ... ... этика дәстүрлі қытай мәдениетінің бейнесін
қалыптастырды.
Басқару жүйесі мен қоғамдық салттық нормаларда іске асырылған рухани
мәдениет типі ... ... ... ... ... бөлігі болды,
әлеуметтік және табиғи тәртіп бірлігі, тұрмыс толықтығы мен ... өзі ... ... ... ... тәртіпті мойындау негіз болды.
Ақыл-парасат міндеті оны өзгерту және бұзу емес, ... ... (Дао) ... ... Бұл идея ұлы ... ... ... жылдар өтсе де құнын
жоймаған діни-мифологиялық жүйені жасаушы Конфуций ... ... б.з. ... 551-479 ж.ж.). ... ... ... ... болып қалады, әке - әке, ұл – ұл ... ... ... ... тыңдау, ата-ана мен үлкенді құрметтеу деп санады. Ата
бабаға табыну, ежелгі ... ... ... ... рәсімі) Конфуций
бойынша – идеал қоғамды қалыптастыру негізі. Осы ... құру үшін ... ... талап қойып, барлық ... мен ... ... ... ... дін ... ... доктрина болып табылады. Ол
қытай мәдениетін бейнелеп, қытай тұрмыс салтының ... бола ... жүйе мен ... және ... ... ... ... жасаушы Лао-Цзы – «Қарт дана» (аңыз бойынша ол 200 жыл ... ... ... Оның ... барлығы әбігершілік. Даоның ізімен
жүру керек (сөзбе-сөз аударғанда жол), адам ... ... ... ... ... Даоның, ал Дао табиғидың ізімен жүреді. Философиялық
даосизм адам заттардың ... ... ... ... деп ... ... еншісі - оқиғалардың табиғи барысын сырттан бақылап,
Даоға қол жеткізу. Даосизмді ... ... ... бас ... ... ... ... Олар әлем адам сияқты
тоқтаусыз өзгерістер процесі деп ... ... тану ... ... ...... бұзбау, әлемдік ырғақпен қарама-қайшылыққа келмеу, ... оны ... ... ... діни ... ... бар: ... үлкендер мен
ата бабаларды құрметтеу, отбасыны тыңдау, «әрекетсіздік» идеясы, шындыққа
сырттан қарау қатынасы тән болды. Адамның ... ... ... ... жоқ, ... ... – мемлекеттік пен ұжымдық алдында ештеңе емес»
деген принцип бойынша өмір сүрді.
Ежелгі Қытайдың рухани өмірі ... ... ... ... көздерге
негізделген. Б.з. дейінгі XV ғасырда Қытайда 2000 аса иероглифтен тұратын
иероглифтік ... ... ... ... б.з. ІІІ ... олар 18 ... Б.з. дейінгі І мыңжылдықтың басына жататын «Әндер кітабы» мен
«Өзгерістер кітабы» әдебиеттің ежелгі ... ... ... ұзақ ... жібекке табиғи бояулармен жазды, ... тушь пен ... ... тапты. Қолданбалы өнер де дамыды: қола
айналарды жасау, нефрит пен ... ою ... ... б.з. IV ғ. ... ... де ... болған фарфор ойлап шығарылды, алуан лакты бұйымдар
пайда болды.
Қытай сәулеті қызықты да ерекше. Ел ... ... ... ... (б.з. дейінгі 221-207 ж.ж.) Ұлы ... ... ... ... есте ... ол біздің заманымызға
дейін жартылай сақталып қалды [1, 28 б.].
Сәулеттегі табыстарға математиканың дамуы себепкер ... Б.з. ... ... ... ... ... ... білді. Олар тарихта
бірінші рет теріс сандар ұғымын енгізді, б.з. дейінгі ІІІ ғасырда магнитті
аспап, ... ... ... су диірменін ойлап ... ... Олар ... 12 ... айды 4 ... ... Б.з. ... V ғ. 800
шыраққа жұлдыздар гороскопы жасалды, олар ... ... 28 ... Б.з. ... 28 жылы қытайлықтар адамзат тарихында бірінші рет
күндегі ... ... ... астроном Чжан Хэн әлемдегі алғашқы
айналатын жұлдыз глобусын жасады.
Медицина ... ... ... Б.з. ... ІІ ... екі ... ... аспаптар белгілі болды: барабан, дабыл,
сыбызғы, металл қоңыраулар, ... ... ... ...... ... және ... Б.з. дейінгі бірінші мыңжылдықта арнайы
сарай маңындағы музыкалық қызмет құрылады, сонымен мәдениеттің ... ... ... ... ... ... ... – адамзат өркениетінің жоғары деңгейдегі мәдениетінің
ежелгі ошақтарының бірі.
Үнді мәдениеті мен ғылымы б.з. дейінгі IV –IIғ.ғ. – б.з. VІІІ ... Осы ... ... ондық жүйесі, цифрлерді жазу түрі
(кейінірек өзгертілген түрде араб ... деп ... ... ... ... ... ... “р” санын есептеу (3.1416…), арифметикалық ... ... ... мен ... ... ... Астрономдар жылды 12 айға бөлген, әр айда 30 күннен болған, жылдар
6 маусымға бөлінді. Әр бес жыл сайын ... ай ... ... Жер ... ... ендіктерінде күн мен түн ұзақтығының айырмашылығы белгілі болды.
Ежелгі үнді астрономдары Жердің шар тәрізді екендігін білді, оның өз ... ... ... ... білу ... ... ... су, цемент, тұздар жасауға, металдарды білу сынаптан күрделі аппараттар
дайындауға мүмкіндік берді.
Б.з. дейінгі ІІ ... аяғы - І ... ... ... үнді діни ... ... ескерткіштері жеткен. Шамамен б.з. дейінгі
800 жылы пайда болған упанишадтар индоарийцтердің діни ... ... ... ... ... ... ... негізгі
ескерткіштері “Махабхарата” мен “Рамаяна” болды, олар б.з. ... ... ... ... олар б.з. ... IV ғасырда пайда
болған.
Үндістанның ежелгі тарихының ... ... ... ... ... ІІ ... шыққан ескі әдебиет көздерінде құл ... ... ... ... Үндістанның б.з. дейінгі VI ғасырдағы
қоғамдық-мемлекеттік құрылысын бейнелейтін «Ману заңдарында» қоғамдық еңбек
бөлінісі, билеу мен ... болу ... ... шығу ... және сипатымен ескерілген ежелгі үнді қоғамын
қатты дифференциация тұйық қоғамдық топтарды қалыптастырумен ... ...... ... ... ... ... қызметі бойынша – касталар (олар 3,5 мың). ... ... ... өкілдері болды, олар құдайлармен байланыс жасап,
мемлекетті басқарды. Кшатрийлер деп әскери ақсүйектердің өкілдерін ... ... ... ... ... ... ... халық вайшьилер мен
шудралар ... ... ... ... ... ... ... саудамен. Шудралардың үлесі – басқа касталардың
мүшелеріне қалтықсыз қызмет ету. Олар құқықсыз ... және жеке ... ... ... теңсіздікті ақтау үшін пайдаланылды. Құдайлар иерархиясы
қаланды. Олардың ішінде жоғарғылары – ... ... ... ... (оны
сақтаушы), Шива (оны бұзушы) [3, 124 б.].
Б.з. дейінгі VI ғ. ... құл ... ... идеологиясы буддизм
болады. Оның негізін қалаушы – Будда б.з. ... 563 ж. ... Ол ... патша руынан шыққан ханзада болды, оның шын аты – ... ... өз ... ... төрт ... ... ... 1. Өмір мәні қайғы-
қасірет көру. 2. Қайғы-қасірет көру себебі, көзі - өмір сүруді көксеу:
ләззат ... ... ... ... ... тілеу, құштарлық. 3. Қайғы-
қасіреттен құтылу үшін тілек пен ... түп ... ... ... ... керек. 4. Ол үшін алдымен көзін ашатын, одан соң нирванаға ... ... ... ... ... құру жолы бар. ... – бұл ішкі күй,
онда барлық сезім мен құштарлық жоғалып, онымен бірге адамға ... ... де ... ... сөзі ... «өшу» деген мағынаны береді.
Іштен сөну ... ... ... ... және ... тірі ... өзгерістерге тартатын өмірге құштарлықтан босатады. Сонымен карма
билігі ... ... ... ... ... бос кеңістігінде
соңына дейін жоғалып кетеді. Көзін ашу - өмірмен кез-келген байланысты
толық ... ... ... ... ... ... үшін ... болмыстың жоқтығы, өлім ретінде (шат-шадыман өлім болса ... ... ... ... ... жағынан – бұл күйде өмір
мен өлім, «мен» және «мен ... ... пен ... ... жоқ, тек ... ішкі көзқарас қана буддист үшін мәні бар.
Буддизмнің универсальдығы мен иілімділігі оның ... ... ... ... берді (ламаизм, дзен-буддизм, тантризм және т.б.).
Буддизмнің ... ... аз ... ... ... бөтен мәдениет
жолдарында өзінің рухани проблемаларын ... ... ... деген үмітте
болады.
Азиядағы көшпенділер мен түркі тектес халықтар ... ... бір ғана ұлт ... екені белгілі. Жоғарыда сөз ... ... ... ... ... өзіндік себебі болды. Юань
патшалығы ... ... ... ұлы ... еліне қуылып келген
монғолдар бірнеше хандықтарға бөлініп алып, ... ... ... Осы
тұста олардың басын қосып, ынтымақтастыратын идеология қажет болды. ... да өз ... бар еді. ... сан ... діни ағым ... ... ... итжығыстан көз ашпай жатты. Қай бірі суырылып алға шығу
үшін жаужүрек көшпенділерден әскери ... ... ... еді. Екі ... ... ... ... керек. Тибет елінде буддизмнің «шарын шажин»
деп аталатын топтары мемлекет билігін қолға алып, Далай лама ... ... сопы ел ... ... монғол тайпалар буддизмге топырлап еніп жатты.
Бұл үрдіс сол тұста ... күш ала ... ... қытайдың Миң,
Шиң үкіметіне қатты ұнады. ... асау ... ... қолға
түсірудің өте күрделі айласы жүзеге асып, ... 1911 ... ... кейін 1921 жылға дейін қытайлардың отарында болып әбден ... ... ... шарқ ұрып ... ... ... ... бұрмаланып сау тамтығы қалмады. Бақсы, балгер, көріпкелдер, ақ және
қара магияшылар секілді ... ... ... жат ... ... Будданың тағылымы догмалыққа салынып, өңі айналдырылды. Тылсым
сыр, парапсихология, экстрасеанстан аяқ алып жүру мүмкін болмай ламалардың
өзі Жаратушыға ... ... ... ... ... Мұның бәрі
айналып келгенде онсыз да артта қалған жабайы қоғамдық сананы одан ары ... бұза ... ... ... ... қандай күнәға барсаң да оны
ламаға берген ... ... ... ... ... ... пендешілік ұғым
қалыптасқан.
1937-38 жылдары 800 ғибдатхана ... ... ... бәрін монғолдардың өз ... ... ... ... ... ... болса керек. Ал, буддизм бұрмаланбай өз
болмысымен ... ... ... ... ма еді. 1980-жылдардың
ортасында еуропалық ғалымдар жасаған бір есептік ... ... ... ... оны өз ... сенім-нанымымен ұстанатын
әлемдегі бірден бір халық осы көшпенділер ұрпағы» – ... ... ... ... ... ... социалистік жүйе күйреген тұста да
олар ең ... ... ... ... ... ... 1991 жылы
жасалған зерттеулердің нәтижесінен белгілі болғаны, Монғолия ... ... ... ... деп ... ... ... қатар діннің көне наным нысандары да бар. Олар ... ... ... қай кезеңі болмасын, адамдар қандай да бір құдіретке ... Діни ... ... да ... ... сана - ... байлаған.
Олардың ішінде:
Фетишизм - табиғи заттарға табыну. Алғашқы ... үшін ... ... түрі ... ... Фетишизм деген кейбір жансыз ... ... ... мысалы, үңгірлерге, тастарға, ағаштарға, нақты
еңбек құралдарына, тұрмыстық заттарға, ал ... ... ... ... [2, 740 ... - пұт ... бір әлеуметтік топ үшін оның генеологиялық бастауы
әрі желеп – жебеушісі, рәміз (символ) әрі ең басты құндылық.
Магия - ... бір ... ... ... ... ... заттар мен құбылыстарға қоғамдық өмірдің барысында, кейінірек ... ... әсер ете ... - ... көзге көрінбейтін заттардың тіршілік ететініне,
табиғаттан тыс елестердің - жандар мен ... ... ... сену.
Табиғаттың жандануымен анимизм – табиғат құбылыстарының себебі ретінде жан
мен рухтың болатындығына сенім. ... ... әр ... жаны бар, ... ... ... ... перілер) өз бетімен әрекет етеді [1, 56 б.].
Анимизм (латын тілінде animus – жан, рух) жан мен ... тірі және ... ... ... ... ... мен ... жататын, оларды басқарып отыратын жаратылыстан тыс күш ... ... ... егер жан жеке ... яки оның бір ... ... онда рух ... тіршілік етеді, белгілі бір затқа дари
алады.
Анимизм – алғашқы қауымдық ... ... ... ... Мұнда
дуализм мен антроморфизм негізге алынған. Әлем бұл дүние және о дүние болып
бөлінеді. О дүниеде рухтар ... ... ... бұл ... осы ... бәріне ие болып келеген. Бертін келе рух, жан ... емес ... ... ұғым ... осы ... ... құрылыстың кезінде діни сенімдер деп, олар әр қилы және әртүрлі
мәнде болады деп ... ... бола ... оларға ортақ нәрсе -
айналадағы нақты дүниенің үстінен бір күштің ... ... ... шығара
алған жоқ.
Ежелгі адамның сенімінің сырын ашу үшін ғалымдарға аз ... ету ... ... бір ... кезеңде құрмет тұтатын мүліктің үстінен алдамшы
әрекет жасау, қатаң, нақты ... ... ... ... ... ... жоқ. ... - бірте адамның санасында өзінше бөлектенген
жеке күшке айналды.
Фетишизм („ерекше қасиеті бар зат” португал. Сөзінен шыққан) – жансыз
заттардың ... тыс ... ... ... қуатына деген сенімге
негізделген. Фетишизм пұтқа табынудан, бойтұмар тағынудан, тағы да ... ... ... Бұл ... ... аруақтардың,
тотемдердің қуаты бар деп саналады. Яғни, бұл өмірдегі күнделікті заттар
құдіреттің символына айналдырылады. ... о ... ... табиғаттан тыс
күштер туралы сенім қалыптасады.
Тотемизм (ототеман – Солтүстік америка үндістерінің тілінен, „оның
тегі” ... ... ... ... неғұрлым терең зерттеген ғалым – дін
социологиясының негізін салушы болып табылатын Э. ... ... ... ... және олардың бертінгі көріністері әлеуметтік интеграция
факторы болып табылады деген тұжырымға келді.
Э. Дюркгейм ... діни ... ...... өзі ... діннің ең қарапайым формасы осы тотемизм. Тотем белгілі бір
әлеуметтік топ үшін оның ... ... әрі ...... ... әрі ең басты құндылық. Сондықтан ол (белгілі бір құс, аң ... ... ... ... ... сол топты біріктіруші, рулық,
тайпалық тұтастығын сақтаушы.
Америкадағы қызылтерілі тайпалардың тілінен қабылдаған ... ... ... ... әдебиеттерде осы халықтардың діндерінің ортақ атауы
ретінде пайда болған. Тотемизм ру мүшелерінің ... ... ... ... ... әр ... киелі нәрселерге тәуелді болуы және рудағы немесе
әрбір индивидумның сол рудың ортақ тотеміне туыстық ... бар ... ... ... егіншілік және аңшылықпен айналысқан тұрпайы
(пиримитивті) ... ... ... ... белгілі ғалым Зигмунд
Фрейд (1856 - 1939) былай ... ... ...... ... ... религиозно – социальный ... - ... ... ... и замененной новыми формами, остатвивший
только незначительные следы в ... ... и ... ... современных и
претерпевший, вераятно, большие изменения даже у тех ... ... ... придерживаются его” [35, 221 б.].
Пұт сөзі Солтүстік Америкадағы Ожибва қызылтерілерінің Алгонпиан
руының тіліндегі „ототеман” деген ... ... ... Ол ... ... бірге туысқаны” дегенді білдіреді. „Өте” деген сөз бір әке –
шешеден туған аға – ... ... ... ... ... ... бірінші рет 1791 жылы аталмыш өңірге ... бір ... ... ... ... ... терісін жамылып ... ... ... әр ... ... хайуаны бар екен деп,
ойлап, тотем сөзін әдебиеттерге ... ... ... ... ... ... ХҮІІІ ғасырдың аяғында, ожибвалар ұлы рухтың ... ... ... ... ... ожибвалар бір тотем арқылы бір –
бірінің туысқаны болып табылады де өзара үйленулеріне болмайды.
Ең ескі һәм ... ...... жататын тотемизмде киелі
нәрсе міндетті түрде хайуан болуы керек емес: тау, тас, ағаш, көл, ... көк ... ... де ... ... ... ... негізгі
ұғымы тотем, мана және табу.
Пұт нанымының негізгі ұғымы осында жатыр. Басты сипаттары мынадай:
Тотем – ... ... ... тегі, пайда болу себепшісі саналады.
Сондықтан, әр рудың тотемі сол рудың арғы атасы болып табылады [4, 172 б.].
1. ... (1856 - 1939) ... ... что ... от того ... ... ... родством, составляет одну семью, и в
пределах этой семьи все считается абсолютным ... ... ... даже ... ... степени родства”
[3, 221 б.]. Ру тотемнің ... ... яғни ... аты ... ... сондай – ақ, рудың рәмізі, белгісі. Мысалы, жылан руынадағы
жылан киелі һәм айрықша қасиетті нәрсе, сол рудың арғы тегі, рулық
ентеңбасы һәм ... аты ... ... жан – жаққа тарап кеткен, адамнан тыс және ... ... ... ... қуат мана деп ... Мана рудың әрбір мүшесіне қуат
мана деп аталады. Мана ... ... ... ... ... барлығын
қоршаған күш болып саналады.
Табу: Тиым салынған іс – шаралар, әрекеттер, қол сұғуға ... ... яки ... шек ... ... заттар.
Пұтты құрметтеу – оны қасиет иесі санап құлшылық етушілердің бәрін
қастерлеу деген сөз. Яғни, ... ... бір ... ... ... ... бастапқыда рулар мен тайпалардың, бертін келе тұтастай
халықтардың діни ... ... және ... ... ... ... болып тұрақтайды. Осыған қарай бұл тайпаның, халықтың ... мен ... ... Олар ... ... замандарда тотем көбіне зооантропоморфты (адам және ... ... ... ... ... яғни ... өлген соң
тотем бейнесінде дүниеге қайта оралуы туралы ұғым қалыптасты. ... ... ... тағы да ... өздерінің бұрынғы ата –
бабаларының аруағы санап, оларды асқа пайдаланбау, ерекше қадірлеу ... ... ... ... ... тұтастырушы, рулар мен тайпаларда
әлеуметтік қатынастарды реттеуші қызмет ... ... ... ... ... ... ... және адамдардың өздерін қоршаған күштерді көптәңірліліктегідей
абстракт суреттеуінен пайда болатын нанымдардың даму ... бір ... үнді ... ... және ... ... ... мыңғырып
жүреді. Мысалы, үндінің ең көне діндерінен ... ... ... ең көне формасы) от ... Агни пұты ... ... тәңір болғанымен, ол сонымен қатар, құрбандықоттың
ішіндегі жасырын күштің өзі болып саналады.
Жаратылыстан тыс ... ... ... ғұрыптар жүйесін құрайтын
көнедегі нанымдардың бірі – магия ... ... ... екі ... сиқыр,
аяр, жады” деп те атайды). Бұл да анимизм және тотемизм қатарлы дүниеге
келген құбылыс. Оның ... де ... ... ... ... ... және дүниетанымдық эволюциясын зерттеген адам Дж.
Фрезер. Ол өзінің „Алтын бұтақ” атты көлемді ... ... көне ... ... ... ... наным түрі деген тұжырым жасайды. ... ... ... ... дін ... бола ... Дін ... сенім,
соған тәуелділік арқылы адамның өзін өзі тануына мүмкіндік ашады [5, ... Леви – ... ... ой ... ... қауымдық құрылыс
кезінде, логикалық және пралогикалық деген екі бөліктен тұрады, біріншісі
логикалық ойлау заңдылықтары ... ... ... ... және ... ... ... құбылыстармен байланысты, ойлаудың осы екінші
бөлігі жаратылыстан тыс күштерге илануға, пралогикалық ... ... ... ... ... әлемді діни тұрғыдан зерделеудің тағы бір ... деп ... ... ... ... тағы бірі – Б. ... ... құрылыста адамдар өз мүмкіндіктері көлеміндегі істерге
қатысты ұтымды ... ... ... ... өз мүмкіндіктерінен тысқары
нәрселер алдына келгенде тосылып, осыдан тылсым ұғымы қалыптаса бастаған
деген тұжырым ... ... ... ... ... және дін” (1926) атты
еңбегінде магияның қоғамға ықпалы жаратылыс құбылыстарын таным дәрежесіне
байланысты, оның ... ...... ... жағдайларда шешім
табу мүмкіндігінде, деген байлам ... ... ... қарастыра келіп, ғалымдар әсер ету
тәсіліне қарай: 1. тікелей әсер ету; 2. инициалды (қол жетпейтін ... 3. ... ... тағы ... ... ... әсер ету); ... (ұқсас нәрсеге әсер ету) деп жіктейді. Ол сонымен ... ... 1. ... 2. ... 3. ... ... ... бөлініп
кете береді [6, 116 б.].
Қазақ мәдениетіне үлкен ықпал тигізген келесі діни ... ... ... ... ұғымы ғылыми әдебиетке XVІІІ ғасырда енгенмен, ... ... ... әлі ... жоқ. ... ... әр түрлі
мағынада қолданылады. Кейбір зерттеушілер шаманизм дін ... ... ... ... түсінік жоқ десе, басқалары оны діннің әмбебап ... ... Бұл ... ... ... да қарама-қарсы көзқарас бар.
Шамандық қасиеттің психикалық науқаспен ... ... ... ... оны ... ... (культ безумия) деп ... ... бір тобы ... психоанализдің түп ... ... ... ... ... көп құнды пікірлер айтқанмен,
ғылымдағы еуроцентристік көзқарас шеңберінде қалып қойды. Шаманизм ... ... ... ... ... ... оған ... архаикалық дүниетаным рудименті ретінде қарады, ал бұл шаманизмге
әділ ғылыми баға беруді қиындатты.
Шамандық дінді жүйелі түрде, оны ... ... ... ... зерттеген ғалымдар Д. Банзаров пен Ш. Уәлиханов болды.
"Шамандық дегеніміз, – ... ...... дүниені сүю, табиғатқа деген
шексіз махаббат және өлеңдердің рухын ... ... ... ... ... бас иеді”. Қоғамдағы ... ... де ... ... тұрғыдан бағалайды: "Шамандар аспан Тәңірі мен рухтың жердегі
қолдаушы ... ... ... Шаман сиқырлық қасиеттермен қоса
білікті, талантты, басқалардан мәртебесі жоғары: ол ақын да, ... ... ... ... бір ... адам ... [7, 170 б.].
Ғалым Қ.Ш.Шүлембаев шаманизмді революцияға дейінгі Қазақстанда кең
тараған діни ... ... ... деп санайды. "Шаманизм
анимизм мен магия элементтері басым "пұттық” ... ... ... ... ... Ғ. Есімнің "Шамандық деген не?” ... ... ... ... пен ... әр ... үш
қайнаса сорпасы қосылмайтын құбылыс деп қарастырып, шамандық туралы былай
дейді: "...шамандық деген дін ... ... ... ... қолдан жасалған түсінік” .
Шамандықты зерттеген қазақ ғалымдарының бір тобы оны ... ... ... әсер ... ... дәстүрі деп санайды.
М.С. Орынбековтің пікірінше, бақсы адам мен әлем ... ... ... ... ... желігу, зікір салу практикасы
арқылы адам мен әлемді біріктіріп, ... ... ... ... "Шаман
дүние түйсінуінің негізі бұл дүниедегі сананың ... ... ... болып табылады. Ол сырқат адам мен дүние арасындағы
үйлесімділіктің бұзылуының салдары”.
Дүниетаным, ... ... ... ... ... ... немесе ол адамның өмірге деген көзқарасы, бір жетістікке жету
жолындағы ... ... ... ... ... де ... дегеніміз не? Көптеген жазушылар әр түрлі түсініктемелер ұсынды.
Мысалға алсақ, Джеймс Сайр ...... ... ... ... ... немесе пікірлеріміз» [8] дейді. Ал, Филипс пен ... and Brown) ... ... алдымен дүниенің анықтамасы мен
ол жайындағы қалыптасқан пікірі, содан кейін бұл ... ... ... [9, 10-15 с]. Осындай пікірлерді саралай келе, дүниетаным
дегеніміз, менің ойымша, дүниенің бір ... мен ... ... ... ... ... ... сақ тайпаларының көне наным-
сенімдерін, аңыз-әпсаналарын, ... ... ... ... олардың дүниетанымында, діни көзқарастарында ... ... ... ... ... М.Орынбековтың және т.б. ғалымдардың тұжырымдамаларына сүйене
отырып, Заратуштраның дүниетанымының, діни ... ... ... ... дәстүрлі наным-сенімдері, діни рәсімдері аясында ... ... ... наным-сенімдер Авестаның көне бөлімі-яшттарда
көрініс тапқан. Зороастризмнің нышандарын ... ... ... ... де кездестіреміз.
Мәдениеттің өзекті саласы - дін. Дін тарихын білмейінше белгілі бір
аймақты мекендеген халықтардың ... ... ... ... қыр-
сырын терең тану мүмкін емес, яғни кез ... ... ... ... оның менталитеті мен дүниетанымын ұғыну үшін ... діни ... ... ... ... ... ерекше.
Ежелгі мәдениеттерде дін мәдениеттің тек басты емес, сонымен катар негізгі
құрамдас бөлігі екендігін ескерсек, айтылған тұжырымның ... ... ... дін ... ... ... мәдениеттің барлық салаларын
қамтып жатты.
Көптеген мәдениеттанушылар дінді мәдениеттерді бір ... ... ... қарастырады. Н. Данилевскийдің, К. Ясперстің,
А. Тойнбидің, О. Шпенглердің, ... ... ... ... ... құрастырушы және мәдени айырмашылықты білдіретін нышан
болып табылады.
Қазақтардың діни ... ... ... бір- ... ... ... бөліп қарастыру тек ғылыми абстрактілеу арқылы,
қолайлылық мақсатында қолданылғанын естен ... жөн. ... ... ... олар ... ... ... кеткен. Көне
түркілердің генеологиялық мифтері, ... ... да ... ... ... ... халқының ұйытқысы болған ашин
тайпасының өкілдері ... Көк ... ... деп ... ... адам мен табиғаттың синкретті бірлігін түсінудің өзіндік тәсілі болды,
оған ... ... ... туыстас, барлығының түп-тамыры бір,
табиғатта ұлы ... орын ... ... мифтік дүниетанымда тірі мен
өлі, адам мен ... ... ... ... құз жоқ. ... құбылыстарында
құдірет бар деп түсіну, оның өз заңдылығына сай дамуына және заттар мен
құбылыстар ... қол ... ... ... ... ... ... өз табиғатында тек тәндік қана ... ... ... бар ... ерте ... ... және ол осы ... тұрғыда бейнелеген. Мысалы, Өгізхан, Шыңғысхан туралы
аңыздарда олар күн сәулесінен жаралған ... Бұл ... хан қызы ... ... ... жүкті болып, ұл туады. Аталған аңыздарда ел билеуші
хандардың құдайлық табиғатын, яғни билігін заңды деп тану ... ... ... ... керек, ал олардың бастапқы мәні адамның
руханилығын, трансценденттігін негіздеу болып ... ... ... адам жаны ... ... ... көкте болады. Жұлдыз
аққанын көрген адам: "менің жұлдызым биік, менің жұлдызым жоғары", - деп
бірнеше рет ... ... ... түсінігінде адам жанының мекені,
жұлдыздың ағуы - ... ... ... белгісі", жұлдызың сөнбесін,
жұлдызың биік болсын", - ... ... ... ... ... Көк аспанды, жұлдыздарды, күн нұрын - жан тұрағы деп қарастыру,
оларды құдіреттендіруге жол ашты. Дамудың белгілі бір ... адам ... ... тән мен ... ара жігін ажыратады және ... ... ... басты - міндеті табиғат пен адамның ... адам ... ... пен қоғамның толық үйлесімге жетуіне жағдай ... ... ... мақсаты әлеуметтік топты рухани үйлесімділікпен қамтамасыз етіп,
оның ... ... оған ... ... ... ... ... ету, ол үшін
топтасу, ұйымдасу, бірлік қажет, бүл қажеттілік ілкі тек - тотем ... ... - ілкі тек ... ... ... ... шығу ... мен оның дәстүр сабақтастығы сезімін мифологиялық бейнелеу болып
табылады. Тотем ілкі тек - қауым ... діни ... ... ... ... - ... қатынастарды
сыртқы ортаға таңу. Тотемизмде ең бастысы адам қауымдастығының ... ... ... ... - қауым тұтастығының кепілі, әрі рәмізі.
Исламға дейінгі қазақ халқының рухани мәдениетінде тәңірлік дін ... ... орын ... ... қоршаған ортамен тіл табысуға ... ... көк ... ... құрбандық шалған. Табиғаттың түрлі құбылыстарына
гректер тәрізді «Зевс», «Пасейдон», «Гера» немесе үнділер ... ... ... деп жеке атау ... ... ... ... мен дәстүрлерін
қалыптастырып, қоғам ішінде әр-түрлі сенімдердің белең ... жол ... ... ортақ күштің көк тәңірі ... ... ... ... жорықтарын қолдайтын әрі жеңіс әперетін тәңірі ұлан
байтақ жерде ... ... оны ... да дем ... Мұны өз ... В. ... ... атап өтеді: «Қаған өз тағы үшін халыққа борыштар.
Өйткені тайпалық құрылымдардың бірлесуі жалпы халықты құрайды. Дегенмен ... ... ... ... емес ... қолдауымен жүзеге асады деп
санады» [10, 284 ... ... ... ... ... ... білу және сол арқылы
өмір даналығын іздеуге талпыныс орын ... ... ... ... ... ... жаратылыс», «Болмысты жаратушы» тәрізді ... ... өз ... ... етіп ... алды ... б.]. Адам әлемдегі құбылыстарды логикалық тұрғыдан ақыл-ой күшімен ... ... ... діни ... жорамалдарын негізге ала
отырып әрекет жасады. С. Орынбеков «Түркілер ... ... ... негізі. Кейбірі тәңірі деп аспанның көкшілдігін айтса, басқалары
тәңірді аспан ретінде қабылдады» [12, 156 б.] -деп, ... ... ... ... көк ... ... екеніне назар аудартады. Д.
Банзаров пен К. Яковлевтің пікірлерін ... ... Л. ... ... әдет ... бойынша түркілердің көк тәңіріге сиынуы ... ... ... [13, 75 б.] ... ... ... қауым
ерлері жиылып тәңірі құрметіне құрбандық шалады. Сойылған мал еті ... ... аяғы ... ... ... Л. Гумилев «Тағыр-тайық»
дәстүрінде адам рухынан жоғары құдірет күшіне ... баса ... ол ... ... ... деп ... тәуелсіз адам өміріндегі рухани қажеттіліктер «Тағыр-
тайық» ... ... ... шалумен толысады. Бұл қажеттілік адамның
психологиялық әлсіздігінен туындаған әрекет емес, оның мәні одан да ... ... адам ... жауапты түрде қарайтын бір рухани ... ... ... ... ... дінін мойындаған әр мұсылман да осы принципке
бағынған. Яғни, «Алладан басқа ... ... ... және де сендім
Мұхаммед оның құлы және елшісі екеніне»-деп сенім ... ... ... ... ... түркілер көкке, күн мен ... ... ... күш ... ... қатар ата-баба рухында
қастерлеген. Жарық дүниеде үстемдігін жүргізген ... иесі көк ... қаза ... ... өз ... жояды. Адам жер мен ... ... ... ... ... ... ... Яғни тәні жер ана
қойнауына қойылса, рухы көкке көтеріледі. Осы сәттен бастап ... ... ... ... ... ... өзінің ұрпақтарына
қиыншылықта сүйенер сүйеніші болған. Сондықтан соғыс шайқасына кіргенде, ат
бәйгеден келе жатқанда және ... ... ... ... ұран етіп ... ... ... медет күткен» [14, 343 б.].
Осы жерде басты назар ... ... ... ата-баба аруағын
қастерлеп, қадір тұтуын көк тәңіріге сыйынумен салыстырып, бірін-бірінен
төмен ... ... деп ... ... ... бұл нанымдар түркі
халықтарының танымдық жүйесінен өзіндік орын алған және бір-біріне бергісіз
рухани күштерге ие. ... ... ... айырмасын немесе үстемдігін
айқындағаннан гөрі, екеуі бірлесіп келгенде ғана ... ... ... ... жөн.
Тәңіріге шалынған құрбандық ата-баба рухына да ... ... ... өтсе ... қазірдің өзінде тәңірге (Алла) арналып шалынған
малға оқылған ... ... ... ... ... ... төрт ... қайсысын болсын құрбандыққа шалған. Тірісінде аруағы
асқан кісілердің ... ... қан ... ... қолы ... ... ... өтеуді тілеп, кей-кездері көзінің қарашығындай ... ... Егер де ... арманы орындалар болса, атағанын
құрбандыққа шалған.
Бұл көріністі жақсы бағалаған С. Нестеров, ... ... ... ... ... ... ... шарт» [15, 92 б.],-деген. Көшпенділер
үшін бағалы жылқы малы. ... ... ... ... - ... ... ... көлігі, тойларда көкпар, бәйге ойындарында қызықтайтын құмары. Қимастық
істесе, тәңірінің қаһарына ұшырап, қайғы-қасіретке ... ... ... ... айырылады» - деген ... ... Бұл ... ... мен ... ... адамзат баласына
түрлі идеяларды ұсынды. Құрбандыққа негізделген діни философиялық дәстүрлер
де адам ... ... ... ... ... ... Н. Кузанский: «Адамзат өз ақыл-ойының шығармашылық қызметі ... ... ... [16, 108 б.]. ... ... ... беймәлім болған
рухани күштерге табынып, табиғат аясында өз орнын белгілейтін философиялық
тұжырымдарды қалыптастырды. Бұл ... өмір ... ... ... ... Гегель: «Дінге деген сезім адамзат рухында философиялық
ізденістердің қортындысы ретінде ... ... [17, 207 б.] - деп, ... ... ... адамзат ақыл-ойынан тысқары нәрсе еместігін
түсіндіреді.
Қалыптасуының бастапқы ... ... ... кұдайлар
пантеонындағы жоғарғысы деп танылады. Қазақтардың ежелгі ілкі ... ... ... мен ... ... оларға табынады. Өмірі
табиғат аясында өткен көшпелілердің тұрмыс-тіршілігі оған ... ... өзін ... ... ... ... ... адам
олардың себебін басқа құбылыстар мен заттардан, ... ... ... пен ... ... пен ... ... ажырата алмағандықтан,
алғашқыны соңғыға әкеп саяды. Соның нәтижесінде ... ... ... ... мен ... ... ... Тәңірлік діннің бір
тамыры осында, яғни табиғат дінінде жатыр.
"Тәңір, - ... С.Н. ... ... ... Ол ... ретінде болмыстағы барлық және барлықтың себебі (Бір ... ... ... ... ілкі тек, ... пен ... ... жарылқасын!" "Көксоққыр!") [18, 49 c.]
Академик Ғарифолла Есім “Хакім ... ... ... сыйыну – сенім
емес, дін емес, ол Адам мен ... ... ... деп ... ... ... адам еркін шектемейді.
Тәңірге көзқарас өзіне ... ... ... ... ... ... деген табиғат, ол өмір сүру үшін қажетті жағдай. Тәңір табиғаттың өзінен
туған түсінік. Адамның табиғатқа табынуы, бір жағынан, натуралистік ... ... ... тыс ... ... оны ... ... қабылдау,
дерексіз ойлаудың жемісі”[19, 5 б.], –дейді. ... ... арғы ... ... діни ... ... ашық дүниетаным
тұрпатындағы сенім көбірек тән, жан дүниесі мен ... ... ... ... діни жүйелердегі тәрізді тәңірлік сенім де табиғат
күштерін ... ... ... тіршіліктің терең қатпарларынан
тамыр алады. Алайда, Тәңірге табыну діни түсінік ... ... ... ... саты ... ... халықтар рухани дамуында діни
көзқарастар эволюциясын бастан өткізді. Әрине, оны бірінен соң бірі ... ... ... деп ... ... ... ... теорияға
қарағанда әлдеқайда күрделі, көпжақты болып келеді.
Табиғат құпиясын білуге ... ... ... нақ ... ... адам ... байланысты реттеп отырған. Бақсылар
қобыздың сарынына елтіп, «жын» ... ... ... ... сақтандырды. Тағдырға алдын-ала болжау жасап, табиғат
күштерін ... ... ... ... ашық күні аспаннан қара ... ... ... аяқ ... дауыл тұрғызып, айналасының астан-
кестеңін шығарған. Олар емдеу ісімен болжау жасаудан ... ... Оны ... ... ... емші ... ... айшықтай түседі.
Әлі күнге дейін халық арасында ... ... ... ... мен ... ... зікір салу қимылдары жөнінде ... ... Бір ... ол аңыз ... немесе ертегі кейіпкері
ретінде емес, сиқыр күшін бағындырған емші кейпінде танымал.
Ш. Уәлиханов бақсыларды жәрдем ... ... ... үлкен, орташа,
ұсақ деп үш топқа бөлшектеп, үлкен бақсының ... мен ... ... ... ... ... тек ... шақырып, адамның
сырқатын емдеуден құралған жоқ. Дін басында халыққа ықпалы зор, түркілердің
рухани сүйенішіне айналған біліктілері тұрғанын естен шығармағанымыз ... өмір ... ... беруге жәрдемі тиер білікті рухани ұстаз
қызметін атқарды. Орхон жазба ... ... сөзі - ... ... ... қолданылады. [20, 37 б.]
Ал Жүсіп Баласағұнидің «Құтты білігінде» «білім» деген ... ... ... ... ... ... ... Білім мен
басқаруды ішінара бірлестірген біліктілік қасиеті кез-келгеннің бойына
дарымаған.
Халық ... аты ... ... ... тұлғалардың бірі Қорқыт-
Ата. Оның айтқан әрбір нақыл сөзі өз алдына түркілік философияның маңызын
түзеді: ... ... ... ... атың қиналмайынша жол
алынбас... Шалып кесер өз ... ... ... ... игі. ... бұл ... болғанша, болмағаны игі. Ер жомартын, ер бақылын жырау
білер. Қарсы алдыңызда жолдан ... ... ... жырлайтын жырау
болсын, ей, ханым! Азып-тозып келген пақырға Тәңірім сауабын берсін, ей,
ханым!» [21, 128 ... - ... ... ұлы ... ... ел орнатушы.
Мәңгілік ел- орталықтанған төр (билік). Бір орталықтан, ... ... ... биліктің (төрдің) тізгінін қолға ұстап бүкіл бұқара
халықты жақсылыққа жетелуші – Қаған. ... ... келу ... ... ... Міне бұл ... алып қарасақ байырғы түрік діні, орталық
билікке қызмет ететін дін. ... ... ең ... ... ... ... ... Конфуци (Күнзі) ілімімен ұштасады.
Түріктердің тәңірлік діні қақында О. ... ... ... пайда
болардан бұрынғы 4-мыңжылдықта ... ілім ... ... ... және үнді-иран діндерінің анасы болған, ежелгі Мысырдың
діни ... ... ... ... жер ... ең ескі дін – ... ... зертеушілерін күткеніне көп уақыт болды. Оның ... ... де ... мол» [22, 271 б.], -деп аты шулы әйгілі «АЗ и Я»
кітабында жазған. Бұл, ... ... тым ... ... ... ... болатын.
Жоғарыда айтылған терең философиялық мәні бар ой-толғамдар Қорқытты
ұлы данышпан ойшыл ... ... ... ... ... ... ... «әулие» атауы тектен тек емес. Мұнан Қорқытты тәңірілік
діннің көш ... ... ... ... ... ... ... тегеурінді ықпалынан кейінгі жағдайда да Қорқыт өз ... ... ... ... ... ... діни ... ықпалынан
біршама өзгерістерге ұшырады.
Түркілер парсы, қытай және орыс секілді ірі мемлекеттермен көршілес
болған. Бір-бірінен ... ... ... ... ... ... діни ... мен дәстүрлеріне де мән ... ... діни ... ... зороастризм және христиан діні
түзген ... мен ... ... ... ... ... емес,
белгілі бір рухани танымдық әсердің негізінде жүзеге асқан шара.
Ислам діни дәстүрлерінің түркілер сенімінде ... орын алуы ... ... ... ... ... ... хикмет»
шумақтарында ойшылдың философиялық, логикалық ұстанымдары нақты айқындалды.
Бұл халықтың рухани ... өмір ... ... діни дәстүрлерде
иассауийа ілімдерінің кеңінен қолданылуына алып келді. ... ... ... өз деңгейін кеңейтіп, Аллаға деген сеніммен ұштасып,
рухани мәртебесін арттырды. Яғни, сопылық ілімдегі «қалб» мәселесі барынша
ашық ... бір ... ... ... ... ... ... ретінде қабылданды. Ал, жоғарыда айтылған діни құрылымдар негізінде
шоғырланған ... ... ... әдет-ғұрыптарында сақталып
қалды.
Дәстүрлердің исламдық сипат алуында сопылық ілімді басты негіз етіп
қарастырған Р. Н. Мустафина: «Ислам дініндегі бір ... ... ... ... ... табынуды мұсылмандық тұрғыдан баяндап ... ... ... [23, 4 б.] -деп, ... дініне аруақтарды қастерлеу жөніндегі
талқылаулар мен ... ... ... ... діни ... біріне айналған ислам дінінің ... ... В. В. ... ... ... халықтар арасында
таралған ислам діні, мәдениеті мен өмір сүру ... ... ... ... ішінара байланысты етті» [24, 462 б.], -деген.
Осылайша түркі халықтары араб дүниесінде VІІ-VІІІ ғасырларда ... ілім ... ... ... ... Тәңірі болмысын тану
жолында түрлі ойшыл - ... ... ... А. ... ... құдіретті және рақымшылық етуші, т.б. қасиеттерін
сипаттағанда, оның ... ... ... айта ... ... [25, ... - ... Демек Тәңіріні тану үшін алдымен оның жаратқанын ... ... арғы ... ... ... ... ... негізгі
қағидасы бойынша, дүние түгелімен рухтардан тұрады. Жанды, жансыз дүниенің
де рухтары бар. Шаманизмді ... діни ... ... ... ... ... бар. Тотемизм дегеніміз — адамдардың өздерін белгілі
бір ... ... деп ... ... ... ... ... ежелгі қазақтардың тотемі қасқыр болған. Қырғыздардың бір
бөлігі өздерін бұғыдан жаралдық деп ... ... ... ықпалын тигізген келесі діни наным – шаманизм болды.
Шамандық дінді жүйелі түрде, оны қалыптастырған ... ... ... ... ғалымдар Д. Банзаров [26], пен Ш. Уәлиханов
болды. “Шамандық дегеніміз, – ... ...... ... сүю, ... шексіз махаббат және өлеңдердің рухын қастерлеу, аруағын ардақтау.
…Шамандық сенім табиғатқа бас иеді”. Қоғамдағы шаман рөлін де ... ... ... ... ... ... Тәңірі мен рухтың жердегі
қолдаушы адамдары ретінде саналған. ... ... ... ... ... ... ... жоғары: ол ақын да, сәуегей және
емші, сегіз қырлы, бір ... адам ... [27, 170 ... — бүкіл табиғатты жанмен, рухпен байланыстыру [28, 171 б.].
Магия — жанды, жансыз табиғатқа тылсым күш ... әсер ету ... [29, ... ... бақсы-балгерлерінің әрекеті осы магияға негізделген.
Өзінің мәні жөнінен бұдан кейін ... әйел ... Ұмай - от ... бала-шағаны қорғаушы болған. Ұмайға табыну Алтайдың кейбір түркі тілдес
халықтарында XIX ... ... ... сақталып қалды. Сонымен бірге Ұмай
түріктер сиынған құдіретті үш күштің бірі болған және ... ... ... отырған [30, 4 б.].
Ертедегі түріктер арасында әр түрлі діндер таралгған, олардың ішінде
ең әйгілілері — отқа ... ... ... өсімдіктерге табыну.
Византия тарихшысы Менандр түрік қағаны Дизабұлға елші ... ... ... ... деп ... ... осы ... ішінен кесел
біткенді аластай аламыз деп өзіне-өзі сенетін біраз адам Земархқа келді де,
римдіктердің өздерімен ... ала ... ... бір ... ... одан ... ағаштарының бұтақтарын лаулатып жағып, скиф тілінде әлдебір тағылық
сөздер айтып сыбырлап, дабылдарын ұрғылап, үйіліп жатқан ... ... ... ... ... ... бір ... ортаға әкеліп, құтырына
айғайлап, кәрін төгіп, ойнақтаған жын-шайтанды қуғандай ... Жұрт ... ... ... бізді кесел- пәледен құткарады деп сенеді;
өздерінше барлық кеселді аластадық деп сенген олар Земархтың өзін осы ... ... де ... ... ... ... ... Қала
тұрғындары мен отырықшы халықтың отқа табынғаның археологиялық ... ... ... ... ... ... аршыған кезде сарай
кешенінің ең басты залында, жердің қалың қабатына ... ... діни ... ... ... ... қазғанда қой
мүсіндері шығады, олардың осы жануарларға табынумен ... ... ... ... Көк-Мардан қаласының орнынан VI—VII ... от жағу үшін ... ... қошқармүйіз түрінде жапсырмасы бар
қуыс жасалған ғибадатхана қазылып алынды [31, 62 б.].
Орта ... ... ... ... ... ... ... жаудыра алатын түрік «сиқыршылары» туралы жазады. ... ... ... ... ... жайлы парсы тарих- шылары
мен ... да ... ... ... ... ... ғұрпымен
жерленген. Деректемелерде жерлеу ғұрпының сипаттамалары сақталған, ... ... ... ... киіз үйге қойған. Туыстары ... ... ... мен ... табалдырықтан асырып қойған да, сонан соң
киіз үйді жеті рет айналып өткен. Үйді айналып, есік ... ... ... ... ... ... ... соң белгіленген күні өлген
адамның атын, киімдері мен заттарын алып, оларды ... ... ... ... ... халқының діни нанымдарының пұтшылық көріністері
Алғашқы діннің пайда болуы жайындағы ... ... ... өмірі мен
рухани болмысы жайында ғылыми зерттеулер ... ... мен ... ... діни ... жайында түрлі
тұжырымдар айтқан. Әр ғалым өзінің ... ... ... ... түрлі
түсінік береді. Нәтижесінде, алғашқы діни жүйе ретінде, ғалымдар ... ... ... ... паганизмдерді бөле-жара атайды.
Аталмыш діндер негізінен көп құдайлық сенімнен тұрады.
Политеизм (көп ... - көп ... ... ... табыну. Политеизм архаикалық қоғамдарда рухтарға, перілерге
табыну негізінде пайда ... ... ... ... ... ретінде көрініс табады. Әрбір құдайдың жеке ... өз ... бар. Олар ... мен ... ... бір ... үстемдік
етеді. Пантеонның басында жоғары Құдай немесе бірнеше құдайлар тұрады.
Политеизм басқа халықтардың ... ... бас ... Политеизм
ритуалында храмдар маңына топтасқан абыздар рөл атқарады. Ежелгі түркілерде
мысырлықтардың, гректердің, римдіктердің сол сияқты Үнді мен ... ... ... ... бойынша, алғашқы қауымдық құрылыс уақыт өткен сайын
мәдениеттілікке қол жеткізіп, соңында мәдениетті, өркениетті елге айналғаны
секілді, діндер де ... көп ... ... ... ... ... ... (монотеизм) сыйынудың қалыптасқандығын айтады.
Енді осы айтылған ғылыми тұжырымдамаларға келсек:
Қазақстандық ғалым, С.Орынбековтың ... ...... істеріне араласатын және адамға өз мақсатына ... ... ... келтіретін сансыз «рухани әлемдердің» болатындығына деген
сенім [31, 114 б.]. Бұл ... ... ... ... ... қисынды түрде талданады. «Анима» латынша «рух» деген ұғымды
білдіретіні жоғарыда баяндағанбыз. ... ... ... ... ... ... ... табынушылық. Тайлордың теориясы бойынша,
жан ұғымы - жын шайтандар, түрлі ... және ... ... тобына ортақ
есім. Алғашқы қауымдық кездегі адамдар үшін ұйқы мен өлімнің ... ... ... ... ... ұйқы - рухтың тәннен шығып серуендеуі және
тәнге қайта оралуы болса, өлім – ... ... ... рухтың тәнге
оралмауы болып табылады. Өлген адамдардың рухтарының ішінде жақсылары ... да бар. ... ... ... алғашқы қауымдық құрылыстағы
адамдар жаман рухтардың жаманшылығынан ... үшін ... ... ... ... рухтарға табынған. Нәтижеде «анимизм» деген «дін» пайда болған
деген тұжырым жасайды [29, 13 б.].
Ежелгі түрік – моңғолдардың ... көк те, жер де ... ... М. ... ... ... қос ... көкпе (оны тәңрі деп те
атаған) және жерге (жер - ... ... ... [32, 104 б.] ... ... ... мен моңғол шежірелерінде көк тәңір мен
қара жер бірге жүретін сөйлемдер кезігеді. ... ... мен қара ... қуат ... біз ... ... ... „жер тәңірден алтын
шәрбат татқан қасиетті киелі”, „қара аспанға табынған оң ... ... мен қара ... қуат ... [33, 84 б.]. ... тағы ... шежіреде тәңір сөзі тек аспан, көк мағынасында ғана емес, кейде
Шыңғыстың орнына да қолданылған. Шыңғыс туралы ... ұлы, ... ... тәңірдің перзенті т.т. секілді бұтқа құлдыққа тән атаулар жиі
кездеседі.
Көк тәңір туралы сенімдер барлық ... ... ... ... ... Азия мен ... бейсуат қауымдарда қадым
замандардан белгілі болған тәңір культі. Антропологтар мен дін тарихшылары
мұны „биік ... ... ... ... ... деп ... Гумилев (1912 -
1992) ежелгі қытайлықтарда түрік ұғымындағымен бірдей көк тәңір ... ... [34, 526 ... Қытай, Мысыр, Рим, Месопотамия елдерінде көк тәңір туралы
нанымдар бар еді. Бұл ... ... ... ... ... ... ұлы, ... перзенті болып келуші еді. Бұл нанымда аспан мен жерді
жаратқан тәңір, жерді ... ... ... ... - мыс. ... ... ... яки көк тәңір деп ... ... ... ... мен ... және ... Африканың жабайы қауымдары, күннің
күркірегенін осы көк тәңірдің дауысы деген. Сібңрліктердің нанымдарынша ай
мен күн көк ... екі ... ... ... көк тәңір
көбінесе еркек немесе жыныссыз ... ... (тек ... ... пұт ... ... Көк ... атын айғайлап айту үлкен
пәлекет ... деп ... ... көк ... ... нанымды тәңірлер
мен тәңірсымақтар туралы культтерден бұрын болған ең тұрпайы наным ... сөзі ... ... ... ... Алгонпиан
руының тіліндегі „ототеман” деген сөзден шыққан. Ол „оның қан қарындасы,
бірге ... ... ... ... деген сөз бір әке – шешеден туған
аға – қарындасты, яғни, қандас туыстықты білдіреді. Бұл термин бірінші ... жылы ... ... ... бір ... саудагер тарапынан, қателікпен
қолданылған. Аңның терісін жамылып жүрген қызылтерілерді көрген саудагер,
әр адамның ... ... бар екен деп, ... ... ... ... Ожибва қызылтерілері туралы тұңғыш ғылыми еңбекті ХҮІІІ ғасырдың
аяғында, ожибвалар ұлы ... ... ... бергеніне сенеді. Сондықтан
барлық ожибвалар бір тотем арқылы бір – бірінің туысқаны болып табылады де
өзара үйленулеріне ... ескі һәм ... ...... ... ... киелі
нәрсе міндетті түрде хайуан болуы керек емес: тау, тас, ағаш, көл, теңіз,
жұлдыз, көк сияқты нәрселер де ... ... ... ... екі ... табады: „Для нас значение табу разветвляется
в двух противоположных направлениях. С одной стороны, оно ... ... ... с ... стороны – жуткий, ... ... [3, 221 ... ... ... киесізді ажырату болған делінеді. Сондықтан,
тотем саналған хайуан немесе өсімдік ерекше ... оны ... Табу ... ... рет ... ... ... кісі
Австралия және Тынық мұхит аралдарын ашқан ... ... ... Кук. Ол 1771 жылы ... Тонго аралына барғанда, жергілікті
тайпалардың тиым салынған нәрселерді „табу” деп ... ... ... заттарды немесе іс әрекеттерді жыл бойын немесе белгілі
бір уақытта тыйым салынған деп қабылдаушы еді. ... ... ... ... кейбір тамақтарды жемейді деген табу бар еді. Табулар
көптеген қоғамдарда қалыптасқан ... ... ... ... ... рубасымен немесе оның жақын туыстарымен төменгі тап ... ... ... қоғамдарға тән жанұя қатынастары мен рулық өмірде мынадай екі
қағида пайда болған;
Қан ... ... ... адам ... қан мен шаш сияқты кейбір
ағзалары киелі саналады. Олар адам ... ең ... ... ... ... ... адамдар қан туысқан (қандас), бірге
туысқан болып саналады. Барлық ру құдды бір жанұя ... ... ... ... басқа рудың кісісі өлтіретұғын болса, міндетті түрде ... ... ... өші ... шарт ... Қан ... яғни қанға қан
сұрау сол рудың мүшелерінің ... ... ... ... Мұны ... ... кегі” деп атайды.
Басқа рудан үйлену: ру мүшелері бірге туысқан болғандықтан, сол рудың
қыздары еркектердің ... ... ... ... байланысты өз
руынан әйел алуға болмайды, бұл табуды бұзуға жатады. Тек ... ... ... тараған) қызын ғана алуға рұқсат етіледі. Тотемизмді екшеп
зерттеген Фрейд (1856 - 1939) бұл ... ... ... „... ... ... ... же ... не должны вступать друг с другом в половые отношения,
следовательно, не ... ... ... ... ... в ... Это и состовляет
связанную с тотемом экзогомию” [3, 221 б.].
Басқа рудан үйлену немесе жеті ... ... ... ... де жиі
айтылатын мәселе. Негізінде бұл өз руынан қыз алмау табысы еді, ... ... ... – татар ру – тайпаларының мұсылман түркі
халықтарына сіңіп, түріктеніп және ... ... ... ... ... қазақ ішінде жеті атаға дейін үйленуге болмайды деген
салтқа ауысқан. Алайда, қазақ ішінде (Қалқаман – Мамыр, ... ... ... ... екі жас ... ... деген.) мұның толық сақталмағаны
белгілі. Бұл әдет ... ... жоқ, ... өмір ... ... ... – аңшылық сатысындағы моңғол ... ... ... және ... ... деп ойлаймыз. Мәселен, қалмақ,
тарихшы Шыңғыстың өмірбаянында былай деп ... ... ... 9 лет ... с ... ... по обычаю монголов, сватать ему
невесту в дальный род (во избежание браков в ... ... ... 272 ... бұл ... ... ... екенін көрдік, ал күллі
түрік атаулының арғы атасы саналатын Оғыз – Хан ... ... ... ... қара ... ... үш туған інісінің қыздарын Оғызға алып ... ... Огуз стал ... Кара Хан дал ему в жены дочь ... ... Тур – Хана ... Кара Хан, ... эти ... дал Огузу в жены
дочь своего младшего барата Кыр – Хана ... них было Ур – Хана ... ... его отца ...” [37, 115 ... ежелгі түріктерде басқа рудан үйлену табусы болмаған тәрізді.
Ал, қазіргі заманда Түркиялық түріктер, әзірбайжан, түркімен, өзбек, ұйғыр,
т.т. түркі ... ... табу жоқ. Тек, ... ... және моңғол
халықтарында белгілі иөлшерде бөлелерді үйлендіру ... кең ... ... ... мәселеге қарайтын болсақ, болашақ нәрестенің ден
саулығы әке және шешесінің генетикалық сапасына және ден саулығына ... ... қиыр ... және қиыр батыстағы бөлек ... ... ... ... болып табылатын екі ауру болып тууы, тіпті
оның кемтар болуы әбден мүмкін. Ал, ден ... ... ... ... жоқ екі бөле ... ... ... екі адам үйленсе,
олардан болашақ баланың ден саулығы ата – анасынікі секілді жақсы болмақ.
Алыстан қыз алу ... ...... ақаулығы барлар
қосылса, онда олардың руына, алыс – ... ... ... жоқ, бәрі –бір
баланың ауру юолып туу ықтималы өте жоғары болмақ. Бұл ... ... ... ... ... ... жолындағы адамдардың үйленуіне
тыйым салмақ. Бірақ,, үйленіңдер деген бұйрық та жоқ. Тек,, ... ден ... ... ... қан тобы ... қасиеттері
болашақ баланың ден – саулығына залал етпейтіндей болғаны шарт.
Тотемизмнің белгілерінің өз кезінде ... Азия ... ... ... ... ... түрік қағанаты кезінде түріктердің арғы
аталары көк бөрі деген қиял – ғажайып сенім бар еді. Көк бөрі ... ... ... келтірген бек көп аңыз - әңгіме тараған. Сонау Х
ғасырда ... жер ... ... ғалым Ибн Фадлан „саяхатнаме” атты
еңбегінде ... ... ... ... секілді хайуандарға
табынатұғынын мысал ... Сол ... ХІ ... ... Әбу Сайд ... ... кірпі, сауысқан және сұңқарға табынатынын айтқан [38,
218 б.].
Кейбір Орта Азия ... ... ... ... қабығын
қастерлеп, тәңірлердің бейнелерін жасаған. Осындай бұлттарды алтайлықтар
„төс”, ... ... ал ... ... деп ... жыл санауындағы он екі хайуанның әрқайсысының жылында туған
адамдардың сол хайуанды ... ... ... да осы ... ... ... ... қарағайды ерекше киелі деп ... ... ... ... тотемшілдіктің белгілерін, әсіресе, түрік қағанаты
дәуірінен бастап көбірек көреміз. ... ... осы ... ... ... мен, ... ауыс – күміс енгенін байқаймыз. Мысалы,
Оғыздарда қой руының ... ... ... ... ... ... ... қамқоршы, кие деп тануының бір белгісі тәрізді [39, 200 б.].
Ежелгі түркімендердің нанымы ... қой ... ... тұрған адамға
жауыз аруақтар жамандық жасай алмайды екен [40, 92 б.].
Әсіресе, қара ... қой ... ... ... қой көне оғыздар
мен түркімендердің тотемі саналады. Қой бейнесінде кейде тотемшіліктің,
кейде хайуандарға кие ... ... ... ... (зороастризмнің)
нышандары жиналған [41, 84 б.].
Түркімендер құрған мемлекеттердің Аққойлы (ХІҮ – ХҮ ғғ.) ... ... ... осы қой ... әсері бар сыңайлы. Кейбір
өзбектер аулада тұрған қой көзден сақтайды деп ... екен [42, 113 ... Оғыз ... ... ... ... есімдері: оң
қолдағылар – күн, ай, жұлдыз, сол қолдағылар – көк, тау, теңіз, сол ... ... ... ... Тотемдік сенімнің ешқандай ... жоқ ... ... ... ... ... деп ... „Мысалға керей
атасы жер жорға ит, қыпшақтың бір атасы торы айғырдан пайда болды деген де
аңыздар бар. Мұз ... ... ... ... ақ ... тайга
орманындағылар – бұғыдан, Байкал көлін жағалаушылар – қара ... ... ... қырғыздар ит қаншығынан туды дейтін аңыздар. Ғалым ... ... ... ақ, сары, қара аталатын үш жүйеге бөледі де, одан бергі
жұртты қаны, тілі ... ... ... ... ... деген
сияқты тайпаларға жіктеп кетеді. Сонда қазақ түркілер ... ... сары ... ... [43, 126 б.].
Көптәңірлі нанымдардың түркілерде кезігетін енді бірі ... ... ... – рух ... сөз. ... ... ... табиғатта адам
рухына ұқсас басқа да рухтар болады екен. ... – ақ, ... ... ... ... немесе сиқырлар болады.
ХҮІІІ ғасырда осындай діндер фетишизм деп аталған болатын. Латын
тіліндегі ... сөзі ... ... ... ... ... ... ғасырда ағылшын этнолог Сэр Эдуард Бурметт ... 1871 жылы ... ... атты еңбегінде анимизм терминін қолданған соң, осы
атау көбірек жұмсалатұғын болған.
Сәбит ... ... ... ... ойы ... ... жылдар
бойына жәрдемді мифологиядан, яғни ойдан жасаған тәңірді таппақ болған
адамзат, біраздан кейін ... ... өз ... яғни ... ... ... ... Ойдан шығарылған құдайлар мен аруақтарға сиынған
адамзат өзінің тіршілігі ... ... ... болған кезінде
„жәрдемші” сондықтан да ондай жәрдемшілерді олар ... ... ... ... [43, 126 ... тотемизм сияқты алғашқы қоғамдық құрылым кезінде пайда
болған тұрпайы наным. Тотемшілік сеніміндегі ... табу және ... осы ... ... ... орнына ата – баба ұғымы көбірек
дамыған. Рухқа құлдыққа адам – ақ ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері рухтың мәңгі тірі сақталатыны және
рухтың, дененің белгілі бір орнында тұратұғыны ... ... ... рух ... дене тірі кезінде немесе өлгеннен кейін рух ... ... та ... адамның аруағы тірілерді қызғанып, немесе ... ... ... ... мүмкін. Сондықтан олардың өліктерін силау
керек. Оларға ... ... ... беру керек. Осы себепті олардың
қорғандарына жақсы көрген ... ... ... ... ... Орталық Азия жеріндегі қорған қабірлерде өліктермен қатар олардың
нәрселерінің қойылғаны осыны меңзейді. Ғұн ... ... ері ... ... ... ... ... болған. „Оңтүстік Сібірдің барша жерінде қола
дәуірінде өлген еркектің моласына әйелін ... қою ... ... ... ... ... қоса сол ... құрбандыққа
шалынған еркектерде табылған. Мұны әдет – ғұрып деп қарауға ... Ол ... ... ... ... ... ... замандардағы ғұрпы. Бұл әдет
төменгі Лена өңіріндегі тайпаларда болған, ол ел ... әлі ... ... [44, 228 ... ... барлық құбылыстар аруақтардың билігінде сондықтан
апаттар, аурулар мен сәтсіздіктер т.б. тікелей арам ... ... ... ... ... сиқыр жасау арқылы ғана сақтануға
болады. Осы себепті анимизмнің арқа ... және бас ... ... ... ... ... мен табиғаттағы аруақтық күшті ... ... ... ... ... Дауыстап айтылатын кейбір құпия сөздер
жауыз аруақтарды ... ... ... ... арам ... ... қорғаушы күші бар делінген кейбір заттар, мәселен, үкі, ... ... т.б. ... ... ... Талисман тағып жүру осы
нанымның қалдығы.
Анимизмде барлық ғалам аруақтардан құралады, сонымен ... ... ... ... Конфуций мен Жапониядағы Синто нанымдары
анимизмнің ... ... ... ... ... қыры аруақтың
мәңгілік болуының арқасында оның бір береген екінші денеге ауып тұратыны
яғни бір ... ... ... ауып орын ... ... ... Бұл сенімді үндістандағы көптеген діндерден байқауға болады.
Анимизм яғни рухқа табыну Орталық Азия халықтарында көшпелі ... ... ... ... ... ... ... сенген түрік қағанаты кезінде Өтіген жері „Гүдін ... ... ... ... деп ... түрік зерттеушісі Абдұлқадір Инаб
(1899 – 1972 жж.) ... ... діні ... деген атпен 1976 жылы ... ... ... ... ... қағанаты тайпаларының 5-8-ші айларда
аруақтарға бағыштап құрбандық бергенін айтып кетеді. Табиғат ... ... күн, ай, тау, өзен ... ... ... көне
түріктердің оларға аруақ деп сиынғаны да белгілі. Кейін адал және арам деп
бөлінген аруақтар ... ... ... соң ата – баба ... табыну,
оларды қадірлеу салты қалыптасқан. Түріктер арасында сиқыр жасау, бал ... ... ... кері ... етек алып ... ... аурудың
себепшісін арам аруақтар деп ойлауынан. Бұл жөнінде 921 – 922 жж. ... ... Ибн ... бәлай деп әңгімелейді: „олардан біреу ауырып
қалғанда күң ғана ... ... Өз үй ... ... ауру ... ... ... жерге апарып өлгенше немесе жазылғанға шейін
шатырда ұстайды.”. Ауру арам ... ... ... ... ... ... ... пайда болған. Бұндай адамдар аруақтарды
өздерінің арам мақсаттарына қолданған.
Натуризм дегеніміз табиғатқа табыну яғни ... ... ... ... орасан зор құдіретті құбылыстардың қыспағында
болған адам баласы олардың пайда болу себептерін түсіне алмаған соң ... ... жеке ... бар деп ... ... күн, ай, жұлдыз,
аспан, жер, су, от бәрі жеке – жеке ... ... ... ... ... адалдық, арамдық, сияқты обстракт ұғымдардың да жекелеген
тәңірлері ... ... саны тым ... бара ... соң ... сияқты жанұяларға бөлуге тура келген. Сөйтіп баба тәңір, ата тәңір
және бала тәңірлермен әйел тәңірлермен, ұсақ ... ... ... табылған.
Көптәңірілі діндер мен мифология осылай пайда болған. ... ... ... ... ... ... алғашында олардың
кескіні хайуан ретінде кейін ... ... ... хайуан, ал ең соңында
еркек немесе әйел түрінде жасалған. Адам ... ... ... ... ... ... және қартаймайтындығы. Тәңірлерде
адамдар құсап жеп ... ... ... ... ... ... ... негізгі құлшылығының бірі тәңірлендірген заттардың ... ... ... Тәңірлердің мүсіндерін пұт (идолдар) дейді. Демек
натуризм дегеніміз ... ... бір ... Бұл ... адам ... өз ... ... артынан оған сиынады. Әсіресе Рим патшалығы
кезінде пұтқақұлдық жерорта теңізі және Еуропа жерінде кең таралған ... ... ... – ақ сан ... көбейген тәңірлерді лауазыммен
абыройына қарай реттеуге тура келген. Мысалы, Хитит елінің береке тәңіршісі
Кибела ... ... ... ... Көне гректерді ана тәңірі орнына
Хера, әке тәңірі орнына Зевс деп қойған. Рим елінің әке ... ... Діни ... ... ... ... пұтқақұлдықтың философияның
дамуына кері әсер еткенін, мәселен, платонның ... ... ... ... деп ... ал ... тәңірлермен бірге субстанцияны да ең
бастапқы деп санағанын мысал етюді [45, 210 б.].
Көптәңірлі халықтардың барлығында ... ... ... ... ... ... ... Бұрхан Халдун тауына сиынатұғын. Бұрхан
моңғолша Будда деген сөз. ... ... ... ... ... ... ... қолданылады. Демек Бұрхан Халдун тәңірдің тау деген сөз. ... ... ... Моңғолдардың арғы атасы Бөрте марал деген қызбен
үйленіп, Бұрхан ... ... ... Бұл екуінен моңғолдар тарайды екен.
Бұл тауды киелі тәңір еткен ... ... (1155 / 1227 жж.) ... ... ... ... тек ... билейді. Отырыс,
тұрыс – жүріс, құдалық, ұйықтау, ішіп – жеу ... де де ... ... бұл ырымдардың қаншалықты дұрыс не бұрыс екені әлі тексерілмеді.
Әрине тексеретін ғылым болса олар сол ... ... де ... ... сиқыршылар мен жәдігөйлекр де өз орнын алған. Олардың
қолынан әртүрлі іс келеді, болашақты болжайды, жоғалғанды табады деген ... етек ... ... хан ... ... ... оның ... үлкен мән бергені тіпті жорыққа шығар алдында олардан кеңес
сүрағаны айтылады [46, 100 б.].
Қазақ жеріндегі ең көне ... бірі — ... Бұл ... ... деген адам салған. Кейіннен зороастризм ... ... ... ... ... Бұлар да орта
ғасырларда зороастризмнен мұсылмандыққа көшкен.
Қазақстандық ғалым, ... ... ... және ... ... атты еңбегінде, зороастризм дінінің негізгі
табынатын, ... ... ... — от, бір ... айтқанда, отқа құлшылық
ету діні [47, 138 б.]. екенін айтады. Сондай-ақ, Қазақтың не нәрсені отпен
аластауы, отқа май құю ... сол ... ... ... ... екінші бір қағидасы — дүниенің екі түрлі, бір-біріне қарама-
қарсы ... ... ... ... ... рухани—тәндік,
пайдалы—зиянкес, адал—арам, ақ—қара, жақсы—жаман, т.б. Қазақстан жерінен
зороастризм орындары ашылған. Соның бірі — Тараздағы ... ... ... ... ... ... ... деп аталатын қыштан жасалған ... ... ... ... ... ... ... жеріне буддизм діні де енген. Бұмын қағанның ұлы
Мақан қаған будда дінін қабылдап, буддалық насихат кітаптарды түркі ... ... Бұл ... ... қаған кезінде де жалғасқан. Түркі
кағандарын буддизмнің: "Адам өлтірме, ... ... ... ... ... ... деген уағыздары қызықтырған болса керек. Будда храмдары
(ғибадатханасы) Жетісу ... ... ... ортағасырлық
қалаларында, Сайрамда (Испиджаб) табылды [48].
Түркі қағанаты заманында Орталық Азия мен Қазақстан жерінде манихей
діні де ... ... діні — ... ... буддизм, христиандық
діндердің қосындысынан шыққан қойыртпақ дін. Оны месопотамиялық жазушы,
суретші Мани ... ... ... Оның ... ... "Бал ... ... Қазақ жерінде манихейліктің орталығы Тараз қаласында
болды. Манихейліктің негізгі ...... ол ... ... ... күш бар, оның бірі — адалдық күші де, екіншісі — арамдық ... Өмір осы екі ... ... ... тұрады [48].
Манихей діні жаман пиғылды күштерді құртуға бағытталған. Манихейлік
дін адамды аскетизмге тәрбиелеп, бұл ... ... ... ... ... ... ... бойынша, үйленуге, бала сүюге, ыстық қанды
хайуанаттардың етін жеуге болмайды. Тек суық қанды жәндіктер — бақа ... етін ... ... ... шөп ... ғана жеуге шақырды.
Дегенмен де манихейлік дін біздің жерімізде кең тамыр жая алған ... орта ... ... дінінің негізгі миссионерлері ... ... ... деген сөз парсы, ұйғыр, қытай тілдеріне соғды
тілінен енген. Шығыс Түркістандағы буддалық түрік мәтіндерінің терминдеріне
жасалған талдау ... ... ... ... ... ... ... өтілгеніндей, VI ғасырдан бастап түріктер будда дінінің күшті ықпалына
ұшырады. Сюань-Цзян батыс түрік қағанының будда ... ізгі ... ... ... пікірінше, VII ғасырдың бірінші жартысында
батыс түріктердің кейбір билеушілері будда дініне ... ... ... ... ... ... ... мен Жетісуда будда діні едәуір кен таралды.
Мұны бірінші кезекте ... ... ... ... ... ... ... ішінде үнді бұйымдары: буддалар мен
будда дініне тон алтын жалатылып, асыл тастармен ... ... ... ... ... ... Орта ғасырлардағы белгілі ... - ... ... жұртына жақын жерден табылған жер асты
монастыры археологтардың жақында ашқан жаңалыктарының қатарына жатады.
Қазақ жеріне V ... ... ... христиан діні де аздап
таралды. Римдік діндар Нестор Христосты "Құдай ...... ... ... ... ... үшін ... Рим империясынан қуылған еді.
Христиан дінінің осы несториандық ағымы VII—VIII ғасырларда ... ... ... ... ... ... көптеп салған. Алдымен
христиандықты қабылдаған қарлұктар болған, шіркеулер Тараз, Мерке, Қойлық,
Жамұқат, Науакент, Фараб, т.б. ... ... ... XIV ... ... ... ... Вильгельм Рубрук Қойлық қаласында (Іле жазығы)
қасиетті Матвейдің монастыры болғанын хабарлайды.
Жалпы, христиан дінін қазақ ... одан ... ... тіпті
сонау Монғолияға дейін таратқан — Нестордың ізін қуушы сириялық христиандар
еді. X—XI ғасырларда христиан ... ... ... ... жөнінде тарихи деректер бар. IX ғасырдан бастап қазақ жеріне
орныққан ... діні ... ... бастады. Христиан шіркеулері
көп жерде мешітке ... Кей ... ... пен ... өмір ... ... ... христиан католиктеріні ел басқарушы мұсылман
халифтер тағайындады. ... ... ... алу ... ... ... дінінің ықпалы қайта күшейді. Өйткені кезінде монғол
хандарының біразы христиан ... ... ... ... ... ... ... дінге үлкен қолдау жасаған. Жалпы, христиан діні
қазақтың оңтүстік, ... ... ... ру-тайпалардың
арасында әр жерде қауым болып, бірде әлсіреп, бірде күшейіп, XIV ... ... өмір ... ... ... тарихи жәдігерлер археологиялық
қазбалардан белгілі ... ... ... ... ... қышқа
жазылған христиандық уағыздар, крест ... ... ... ... ... ... ... Несториандық христиан дінінің ең
бір кең тараған белгісі — крест пен көгершін.
Ислам діні қазақ жеріне VIII ... ... ене ... ... Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу жеріне таралды. X ғасырда ислам діні
Қарахандар мемлекетінің ресми дініне айналды. Оңтүстікте жақсы ... ... ... орнығуына оңды ықпал етті. ... діні — ... дін. Ол ... ... ... ... көрсетілген талаптарды
халық бойына сіңіре отырып, сол халықтардың ... ... де ... ... ... ... ''суннит'', шийттік
болып екіге бөлінеді. Қазақтар оның сунниттік бағытына жатады.
Ислам дінінің қазақ жерінде ... ... ... ... жағынан
бірігуіне, ынтымақтасуына жағдай жасады. Мұсылмандық: кентті (қалалы)
өңірлерде, ең алдымен, оңтүстікте, ... соң ... ... ... шығыс, солтүстік, батыс аймақтарындағы көшпелі, жартылай көшпелі
қазақтар ... ... діні XII ... ... біртіндеп таралды.
Мұсылмандық этикасының, мәдениетінің казак жеріне таралуына әл-Фараби ат-
Түрки, әл-Жаухари, ... әл- ... ... Бақырғани, Жүсіп
Баласағүни, Махмұд Қашқари, Қожа Ахмет Йасауи, т.б. өлшеусіз еңбек етті.
Ислам діні — қазақ халқын ... ... ... ... ... дамуына да оң әсер ... ... ... жақсы
істерге, ой тазалығына, қарапайымдылыққа, шыдамдылыққа тәрбиелеуі — қалың
бұқара арасында бұл дін ... кең ... ... ... ЖАҢА ПҰТШЫЛДЫҚ ҚАЗІРГІ МӘДЕНИ ҚҰБЫЛЫС РЕТІНДЕ
2.1 Қазіргі қоғамдағы жаңа пұтшылдықтың ерекшеліктері
Ислам ақидасы бойынша Алланы бар деп ... Оны бір деп ... ... шарты болып табылады. Бұл ешқандай қателік емес. Шын
мәнінде, қанша жерден ... ... жоқ» деп ... ... ... ... адам ... құдайға деген мұқтаждықтан ешқашанда құтыла
алмайды. Өйткені, ол үшін бұл өмірде өз ... шеше ... ... шыға ... ... өте көп. Ал, ... дүлей күші мен үрей
тудыратын тылсым құбылыстардың алдында ол өзін ... ... ... себепті де ол өзіне жақсылық силап, жамандықтан қорғап жүретін қандай
да болмасын бір ... ... ... ... Бұл, шын ... құдайға мұқтаж екендігін сезінуінің көрінісі болып ... ... үшін ... дегеніміз ең әуелі тылсым құдірет иесі болып
анықталады. Ондай құдірет иесінің жамандық, ... ... ... ... көріп, санамен ұғу мүмкіндігінен тысқары жатқан тылсым да ... ... ... ... ... үрей буып, ол өзін оның алдында
мүлде дәрменсіз сезінеді. Сол себепті де ол ... ... ... ... ... оның бар ... бұлжытпай орындап, оған құлдық ұра
бастайды. Осылайша оның ықыласын алу арқылы ол өзін қауіпсіз ... ... ... ... ... де дәме ... ... баласы оның өзін қорғайтынына, жәрдем ететініне, ... ... ... ... ... шипа ... және
жолын ашатынына шәксіз сенеді. Сол себепті де адам ... ... ... тәуелділікке түсіп, оларды өздеріне құдай етіп алып табына
бастайды.
Адамдардың ... ... келе ... ... ... немесе аруақ,
жанды, немесе жансыз, көрінетін, немесе көрінбейтін деп ... ... аз. ... ... да өздеріне бас ұрып құлшылық ... ... ... адамдардың қалауларын белгілі бір шамада орындап
отырады. Әсіресе, өлі аруақтар мен небір ... ... ... ... ... бекершілік, олар ешқандай тілекті орындауға ... ... қате ... ... ... ... егер адамдар олардың
қолдап, қорғауларын көзбен көріп, ... түйе ... онда ... ... сенбес еді, сенбеген соң оларға табынуды да қажет етпес еді.
Аллаға иман келтірген жандар «нағыз құдірет иесі бір Алла» деп ... ғана ... ... ... Өйткені, бүткіл жаратылыс Соның
ғана құзырында тұр. Ол қаласа жаратады, қаласа жояды, қаласа өмір ... оны ... ... ... ... ... Аллаға серік қосатын
өзгелер болса ерекше қасиетке ие болған адамдардың, аруақтар мен ... ... ... ... ... ... мен аң-құстардың,
киелі заттар мен мүсіндердің, және тас, ағаш, от, ай мен күн тәрізді жанды
да жансыз ... ... де бас ... ... ішінен өздері
қасиетін ерекше сезініп, құдіретіне көзі жеткен кейбіреулерін өзіне желеп-
жебеуші құдай етіп алады [49].
Құдайға, жалпы ... ... ... ... ... ... бұл дүниеде белгілі бір қамқоршысыз өмір сүрудің қиын екендігін ... ... да олар ... ... бір ... ... еніп, сол арқылы өз қауіпсіздігін қамтамассыз етіп, бар қиындықтары
мен мұқтаждықтарын сол арқылы ... ... ... Сол мықтыға жағынып,
оның ықыласына ие болу үшін олар оның бар ... ... ... де ... өте ... ... олардың болғанын қалап, олардан
айрылып қалудан қатты қорқатын әке-шешесі мен ... ... ... ... мен ... ... ... көптеген ірілі-уақты
«қимастары» да болады. Оларға жан-тәндерімен жабысып, оларға қатты тәуелді
болып қалатындары соншалықты оларсыз көп ... өмір сүру өте ... олар оған ... ... ... ... ерекше шырай береді.
Өздерін құдайсыз санайтын жандардың қай-қайсысы болмасын спорт, өнер
және басқа да түрлі салалардағы белгілі бір ... ... ... ... ... түгел, басқан ізіне дейін ... ... ... ... ... жандар өздері тәрізді жұмыр басты пенделерге
шектен тыс тәуелді болып, солар үшін барын да ... ... да ... етуге
дайын тұрады. Мұндай жандар әрине, ол «пұттарын» құдай ретінде санамайды,
бірақ, шындық ... ... ... ойлайтындарында емес, олардың
қандай ниетпен, қандай істер жасауында болып табылады [50].
Кім ... ... не ... үшін ... ... құлшылық етуіне
байланысты адамның құдайының кім, немесе, не екені анықталады. Құдайға
құлшылық ету мен ... ... ... ... өтсек,
меніңше, құлшылық дегеніміз негізінен, нақты ... ... ... жан мен тән тәуелділігі арқылы анықталатын кең ауқымдағы ұғым.
Жүрегінде табынушылық ... үшін адам ... ... бір ... ... ... ... Ал, тәуелділігін сезінбейінше ол құлшылық
етпейді. Көп адамдардың ... ... ... ... ... болады. Олар өздерінің жақсылықта, немесе жамандықта болулары
бір Алланың ғана қолында тұрғанын, ... да ... Алла ... ... ... ... Сол себепті де олар Оның ықыласын
алу үшін амал-әрекеттер жасап құлшылық етуді қажетсінбейді. Олар ... ... ... ... ... сезініп, жақсылыққа қол жеткізу
үшін соларды риза ... ... ... жеткілікті деп ойлайды.
Тіпті, олар дүние ... ... ... нәрселерге де тәуелді болып
соларға қол жеткізсек жақсылықта ... деп ... ... көп ... өмір сүру үшін ақшаның көп болуы жеткілікті деп ойлап, ақша деп
аталатын пұт «құдайға» ... ... бар ... соған
құлшылық етеді. Егер адам біреулерге, немесе бірдеңелерге ... ... онда бұл оның ... ... ... етіп ... болып табылады.
Негізінде, өздерінің құдайсыз емес екеніндіктерін ... ... ... ... де ... ... ... «мен ақшаға
табынамын, мен өнерге табынамын, мен спортқа ... мен ... мен ... ... ... ... табынушысымын» деген сөздерді
жиі естуге болады. Адамның сөздері көп жағдайда оның жүрегіндегіден хабар
береді. Олай ... ... ... пұт ... ... ... ... «табыну, табынушы» сөздерін жиі қолданады. Ал, табыну мен құдай
ұғымын ажырату мүмкін ... ... бар ... ... ... табыну болады,
және керісінше, табыну бар жерде міндетті ... ... ... ... әр
нәрсеге бір табынып, әркімнің бір ... ... ... ... екендіктері жалған. Олар құдай ретінде Аллаға сенбесе сенбейтін де
шығар, бірақ олардың Одан өзге ... ... да ... ... ... ... ... құлшылық етіп жүргені ақиқат.
Табынушылықты біреуге, ... ... ... түсу ... тәндік, және жандық тәуелділік деп бөлуге болады. Ішу, жеу
тәрізді адамның ... ... ... тәндік тәуелділіктер
өз алдына табынушылық болып табылмайды. Бірақ, адам ... ... ... де жан ... ... ... ... шөл мен
аштықтан адамның тек тәні ғана ... ... ... деген тапшылық
пайда болғанда адамға өмір де сүреңсіз тартып, ол өзін бақытсыз сезініп ... да ... ... ... ... ... ... болғандықтан адам өзінің де,
өзгенің де тәнін қасиет тұтып тәнге табына бастайды. Тәннің сезіну, ... ... ... ... ләззат алып, рахаттануға болатындықтан
олар ... ... де ... ... ... да табына бастайды.
Олардың қатарына дәмді де тәтті ас-сулар, сұлулық, қызықты да ... әсем ... ... саз ... ... ... естуге болатын
көптеген нәрселер жатады. Ондай нәрселерге жанымен де, тәнімен де ... ... ... ... үшін ... ... үшін жеккөріп,
солар үшін ашу-ызаға беріліп, солар үшін күйініп, тіпті солар үшін бірін-
бірі өлтіріп те ... ... ... ... ... ... темекі, арақ,
есірткі тәрізді оның тәні ешқандай да мұқтаж емес, ... оған ... ... ... де бар. ... адам ... арқылы өздерінің қайғы-
мұңдарын басып, іштегі шерлерін тарқатуға тырысады, жағымсыз сезімдерін
ұмытып, ойын ... ... өзін ... сезініп, көңілін көтермек болады.
Темекі мен ... және ... ... ... ... ... ... тәуелділікке түскен адам оларға тәнін де үйрете отырып
бірте-бірте оларға тәнін де ... етіп ... бір ... ... арылу барысында оларға тән ... ... жан ... жеңу ... қиын ... Бір ... болып көңілі алаңдап, бар қызығынан айырылғандай болып өмір де
сүреңсіз тартып, соның ... ... ... ... ... ... сезімдерден құтыла алмай қатты ... ... ... ... ... ... есірткіден пана іздеп, солардан
жеңілдік таппақ болады. Осы бір нәрселерге ... ... ... ... ... ... ... болуларынан мұндай жандардың ... ... етіп ... ... ... ... бас тарта алмай солар
үшін барын шашып, ар-ұятынан айрылып, денсаулығын құртып, тіпті өмірін де
бағаламайтындары ... ... ... ... ретінде жандарымен де,
тәндерімен де табынып жүргендерін көрсетеді.
Табынушылыққа түрлі қырларынан қарай отырып ... ... ... ... немесе бірдеңелерге сенім артып, тәуекел ету арқылы
анықталады. Мысалға, Аллаға иман келтірген адам қандай жағдайда да ... ... ... ... ... ... ... тәуекел етсе,
Алладан өзгелерге табынатын жандар аруақ, немесе бойтұмар тәрізді ... ... ... ... ... етіп іс жасайды. Ал, тылсымға сенбейтін,
тек өздері тәрізді адамдарға ғана табынатындар болса, артында ... ... ... ... ... ... ... солардың
арқасында өзінің «бір тал шашының да түспейтініне» ... ... ... ... ... ашуына, немесе киесіне
ұшыраудан қатты қорқу арқылы да анықталады. Адам ... ... ... ... байланысты соларға қатысты барлық тәртіптер мен тиымдарды
қатаң ұстануға ... ... ... иман ... адам бір күнә ... бұл ... не ... ақиретте сол ісінің жазасын тартудан
қорқады. Және ол құлшылық амалдарын тиісінше ... ... ... Тағаланың қабыл етпейтінін ойлап та ... ... ... ... ... ... алып «бірдеңеге»
ұшырап қалудан, «жолы жабылып» соры қайнаудан қатты қорқады. Сол ... ... ... ... ... ... түрлі жоралғыларды дұрыс атқаруға
тырысып әуреге қалып жатады. ... ... ... ... ... ... кейбір жандар ол заттарсыз аттап басуға да жүректері
дауаламайтын жағдайға жетіп жатады.
Ал, адамдарға табынатын ... ... өз ... қолдарында тұрғандай сезініп, олардан қатты қорқатындары
соншалықты олардың әмірлерін екі ... ... ... ... олардың
әмірлерін орындау барысында шарасыздықтан жанкештілік те ... ... ... ... бірдеңелердің ықыластарына ие болу
үшін оларды риза ... ... ... ... атқару арқылы да
анықталады. Аллаға иман келтірген ... үшін ... риза ... ... ие ... ... ... мақсат жоқ. Өйткені, Алланың ризалығы
олар үшін бұл дүниенің де, ақиреттің де азабынан құтылудың, бұл ... ... де ... қол ... ... кепілі. Сондықтан да
олар Алла риза болатын ойларды ... ... ... ... ... «өлі риза ... тірі ... деп білетін, сол себепті де
Алладан өзге аруақтардың да ықыластарына мұқтаж болып, соларды риза ... ... ... ... үйі ... емес, аруақтардың мекені
қабірлерді жағалап, Алланың емес, аруақтардың талап ... ... ... ... Және сондай амалдары ... ... емес ... ... ... Және ... ретінде Алла Тағаланың жұмағын емес,
ең әрі кеткенде аруақтардың өздеріне «қонуын» ғана дәметеді.
Түрлі заттардың қасиетіне табынушылар болса, сол ... ... ... ... ... ең ... ... орналастырады.
Немесе оларды мойындарына іліп, жүрек тұстарында ұстай ... сол ... ... ... ... ... ие ... тырысады [52, 321 c.].
Адамдарға табынушылар болса өздерінің қожайындарын риза ету ... ... ... ... ... көтеріп, лауазымын өсірулерін
дәметеді. Ондай жандар өздері «пір» тұтып, қатты ... ... қана ... ... ... жылы сөз айтқанын есту үшін де көп нәрсеге
даяр болады.
Пұтқа табынушылық ... ... ... ... ... қол ұшын беруді өтініп жалбарыну арқылы да анықталады. Алланың
қалауынсыз ... де, ... де ... ... не зиян істей
алмайтындығына ... ... ... қандай жағдайда да болмасын
ауыздарына бір Алланы ғана алып, бар ынта-ықыластарымен бір ... ... ... Және ... қай ... кім ... келсе де оны Алланың
жәрдемі ретінде қабылдап, Аллаға шүкірлік етеді.
Алладан өзгелерге табынушылар болса, бірі болмаса бірі ... ... ... ... да, ... өзге әркім мен әрнәрсеге де бір сиынып,
жәрдем сұрап жалбарынумен болады. Және ... шын ... ... ... ғана ауызға алып шындап тұрып жалбарынатын мұндай жандар ... ... ... ... ... түгел, жәрдем Алладан келгенін де
мойындаудан бас ... Ал, ... ... ... ... заттардың киесіне
сенетін жандар жандары қысылған кездерде сол «құдайларын» уыстарына қатты
қысып, солардың жәрдем етуін жан-тәндерімен тілеп, ... ... ... ... ... ... ... адамдарға табынушылар болса бастарына қиындық түскенде әркімге бір
үміт артып жаутаңдап, «тағдырым осының ... деп ... ... ... ... ... ояту үшін көз жастарын төгіп
көлдетіп, көңілдерін алу үшін қомақты қаржыларын да ... ... ... соны ... да даяр ... ... тек адамнан ғана
күтетіндіктері соншалықты олар ... ... ... ... бір ... үшін ғана ... көк ... да қатты риза болып, дүниеде одан
артық жақын жан жоқтай іштері қатты елжіреп, көздеріне жас ... ... ... кім, немесе, не нәрсе үшін қаншалықты құрбандық
беретіндігіне байланысты да анықталады. Құрбандық уақытын бөлу, күш-жігерін
жұмсау, табысынан шығындау, қызықтары мен ... бас ... ... ... ... жанын қию арқылы да беріледі. Мысалға, Аллаға
табынушылар Алланы риза ету үшін белгілі бір ... және ... ... ... ... етіп намаз оқып құлшылық етеді. Алланың ризалығы
үшін деп құрбандық шалып, табыстарының белгілі бір бөлігін ... ... ... ... құрбан етеді. Көңілдері қаншалықты қалап тұрса да
күнә болып табылатын ... ... мен ... бас ... оларды
да Алланың ризалығы үшін құрбан етеді. Олар қажет болса ... ... ... ... ... тіпті өмірін де құрбан етеді.
Аруақтарға табынушылар болса соларды риза ету үшін ... ... ... құрбан етіп аруақтар болып көрінетін жындар мекен еткен
қабірлерге зиярат ... ... ... ... ... үшін деп ... ... қимай, аруақтар үшін деп шек шалады, және ... ... ... деп атап қой сойып жындарға құрбандық ... ... етуі ... ... ырым, тиымдарды берік ұстанып көптеген қызықтары
мен ... бас ... ... ... ... ... ... өздеріне қол салып өмірлерін де құрбан етіп жатады [53].
Ал дінсіздер болса өздерінің ақша, мықты қолдаушы, жоғарғы ... ... биік ... атақ пен даңқ ... ... пұт ... үшін
шаршап-шалдығып әрекет жасап, көп уақыты мен ... ... ... ... ... қол ... үшін қолдағы барын тігіп ... ... ... бір ... мен ... ... ... етіп
жатады. Және солар үшін қауіп-қатерге де ойланбастан бас тігіп, сол ... да қиып ... Жаңа ... ... діни-философиялық аспектідегі негізгі
ілімдері
Пұтқа табынушылық адамның сезімдері мен ойлары, сөздері мен ... ... ... Егер адам ... ... ... қатысты күшті
сүйіспеншілік, құштарлық, құмарлық танытып, ... үшін ... ... ... ... ... ашуланып, өшігіп, солар үшін басын
қауіп-қатерге тігіп, өзіне де, өзгелерге де ... ... ... ... осы бір ... ... көрсетеді. Сезімдері неғұрлым күшті,
ойлары неғұрлым тұрақты, сөздері неғұрлым ... ... ... ... ... ... шығуы адамның табынушылығының күштілігін
аңғартады.
Аллаға табынушылар сезімдері мен ... ... мен ... Алланың
талабына бағындырады. Олар өз жүректеріндегі Аллаға деген сүйіспеншілікті
ұлғайтуға ... Олар ... Алла үшін ... ... тек Алла үшін
жеккөруге тырысады. Олар имандылық үшін, Алланың діні үшін ... ... ... ренжіп, жеккөріп, ашуланып, өшігіп, солар үшін басын
қауіп-қатерге тігіп, тіпті ... де, ... де ... танытып
жатады.
Аруақтарға табынушылар ... ... ... мен ... тәнті бола бас ұрып, олардың өздері түгел, заттары мен
қабірлерін де ... бір ... ... ... Олар өздерінің
аруаққа табынушылық діндері үшін уайымдап, қайғырып, ренжіп, жеккөріп,
ашуланып, ... сол ... ... үшін ... ... те ... [54].
Ал адамдарға табынушылардың өздерінің көңілдері құлаған спорт, өнер,
басқа да түрлі салалардағы ... ... ... ... ... ... ... олардың жанкүйері ретінде
солар үшін қаншалықты қуанып, қорқып, уайымдап, ... ... ... өшігіп жататындары, және солар үшін басын қауіп-қатерге тігіп,
өзіне де, өзгелерге де аяусыздық ... ... ... ... ... да ... адамның қалауы бойынша да анықталады. Адамның жүрегінде не
тұрса ол соны қалайды. Қалаған нәрсесін ... Және ... ... ... етіп ... ... ... неғұрлым күшті болған сайын адам
солғұрлым өзінің сезімдері мен ойларын, сөздері мен істерін де сол мақсатқа
жұмылдырып, солғұрлым оны ... бар ... өзек етіп ... ... ... не ... болмағын сол бойынша анықтап, ... ... да сол ... ... ... ... етіп
қояды.
Аллаға табынушылар имандылықты қалайды, туған-туыстарының, халқының
иманға келіп, дұрыс өмір сүріп ақиретте ... ... ... ... де, өзгелердің де бақытты не ... ... ... ... ену, ... енбеуі бойынша анықтайды. Осы бір «жұмақтық болсақ
екен» деген армандары неғұрлым күшті болған сайын олар ... ... мен ... ... мен ... де сол мақсатқа жұмылдырып,
оған қол ... ... бар ... өзек етіп ... ... болса тек бұл дүниенің ғана қызығын қалайды.
Өйткені, олардың жүректерін бұл дүниенің ... ... ... ... ол ... қол ... ең дұрыс жолы аруақтарды риза ету деп
түсінгендіктен де олар аруақтарға ... ... ... ... сол
арқылы денсаулықтарын түзеп, тірліктегі жолдарын ашып, отбастарына береке
келтіруге тырысады. Олардың ең ... ... ... ... ... зор ... бірі ... «аруақтың қонуы». Сол арқылы өздерінің
құдірет күшке ие болып, «ақ дегені алғыс, қара дегені қарғыс» ... ... ... Осы ... қол ... ... ... оған қол созған
көптеген аруаққа табынушылар өзінің бақытты, не бақытсыз болмағын ... ... ... ... етіп ... ... ... мен жасанды пұттарға табынушылардың да жүректерін
тек дүние қызықтары жаулап алған, сол себепті олар да тек ... ... ... Сол себепті де олар өздерінің жақсылықта не жамандықта
болулары соның қолында тұр деп ... ... ... ... ... бақытсыз болулары соған байланысты деп білетін ... ... ... ... ... күңгірт болулары соған байланысты деп
білетін жоғарғы ... қол ... ... ... ... ... өмір
сүру соған байланысты деп білетін ақшаның көп ... ... ... ... ... ... ... жасап алған пұттарға қатты тәуелді болып
қалатындары соншалықты мұндай жандар ... ... өмір сүре ... ... ... ... жағдайда олар болашақтарына деген
үмітсіздік танытып, жақсылықтан түңіліп жатады.
Құдайға табынушылық адамның біреуді, немесе бірдеңені ... ... ... ... ... ... де ... Аллаға табынушылар
қысылған, қиналған, қажыған, жасыған, қайғырған, жаны жабырқап мұңайған
сәттерінде Алланы еске ... ... ... ... ... жапасын Соған айтып
іштей шағынады. Алладан медет сұрап сәждеге бас қойып, жайнамазын ... ... ... жылайды. Сол арқылы олар Алладан қуат алып, іштегі қайғы-
шерлері тарқап, жандары жай табады.
Ал аруақтар мен ... ... ... ... шер-налаға
толған сәттерінде соларды еске алып, ... ... ... сол арқылы
жабырқау тартқан жандарына жеңілдік таппақ болады. ... ... ... ... ... ... ... өлгендерге мұңдарын шағып,
егіл-тегіл жылап іштерін босатады.
Ал адамдарға табынушылар ... ... ... ... ... ... ... шер тарқататын жанына жақын адамын іздейді. Өздері
бас иіп, сырттай пір ... ... ... еске ... ... көз сала ... ... қатысты жарқын сәттерді еске
түсіреді, олардың әрбір сөздері мен қылықтарына дейін еске ... ... ... ... мұңдарын шағады. Солардың жансыз бейнелерін
кеуделеріне қысып, ... көз ... де ... ... ... ... ... нені өмірінің мәні етіп алуымен де
анықталады. Алладан өзгелерге ... ... ... ... ... ғашықтарын, жарларын, жұмыстарын, ... ... мен ... ... ... өмірінің мәні етіп алып бүткіл
өмірлерін соларға бағыштап ... ... ... мен қайғылары
соларға байланысты туындап, олардың өздерін бақытты, не ... ... ... ... анықталады. Тірліктің ыстық, суығына төзіп, көрген жәбір-
жапасына көніп, бар қиындықты қайыспай көтеруге дем ... ... ... ... тұрған жарқын мақсат-мұраты да солар болып табылады. Сол
себепті де ... ... ... ... ... ... сенімдері күйреп,
оларды мәңгілікке жоғалттым деп ... ... ... ауыр ... ... жаны төзе алмайтын ондай жандар естерін жоғалтып, тіпті
өздеріне қол жұмсап та жатады.
Ал Аллаға табынушылар ... Алла ... ... ... ету үшін
жаратты» деп біліп Раббыларына құлшылық етуді өз өмірлерінің мәні ... Және ... ... да үміттері алдамайды, сол себепті де олардың
сенімдері де ... Олар өз ... ... ... ... және
өмірлерінің мәні деп білген нәрселерін мәңгілікке жоғалттым деп ... ... ... ... мәні Алла ... ... ... үміттері мен сенімдері Алла ... ... ... Алла ... ризалығы үшін жасалған құлшылықтары
ешқашанда жоғалмайды. Керісінше, олар адамға мәңгілікке жол ашады.
Адамның кімге, ... неге ... ... Алла ... құлшылық етуіне мүмкіндік бермейтін қимастарына қарай отырып та
анықтауға болады. ... ... ... әр ... да ... ... ... орындауға уақыттарын қимайды. Олар сол
уақыттарын өздері пайдалы, немесе қызықты ... ... ... арнағанды
қалайды. Демек, оның сол «пайдалы», қызықты істері оның ... ... көрі ... пұт құдайлар болып табылады.
Кейбіреулер намаз оқыса Алла арам еткен көптеген дәмді де ... ... бас ... ... болады деп біледі де намаздан бас тартады. ... ... арам ... оның ... Алла ... көрі ... пұт
құдайлар болып табылады.
Кейбіреулер намаз оқыса зина жасауға, түрлі жыныстық азғындықтармен
айналысуға ... деп ... да ... ... бас ... Демек,
зинақорлық, түрлі жыныстық азғындықтар оның жүрегіне Алла Тағаладан көрі
жақын пұт құдайлар болып табылады.
Кейбіреулер ... ... ... ... ... ... ... өсе алмай қаламын деп қорқады. Демек, жұмыс, қызмет оның
жүрегіне Алла Тағаладан көрі ... пұт ... ... табылады.
Кейбіреулер намаз оқысам Алла тиым ... ... ақша ... ... ... ... қағыламын деп ойлап намаз оқудан бас
тартады. ... ақша оның ... Алла ... көрі ... пұт құдай болып
табылады.
Кейбіреулер тіпті, намаз оқысам арақ іше ... ... деп ... ... ... ... арақ оның ... Алла Тағаладан көрі жақын
пұт құдай болып табылады.
Міне, осындай аты аталған да, аталмаған да түрлі пұт құдайлар ... ... ... ... да ... Алла ... ... етуден
бас тартады. Олар өздері жан-тәндерімен қалайтын көптеген нәрселерден ... көрі Алла мен Оның ... бас ... ... ... ... ... көрі пайдалы, Алладан көрі артық ... ... ... ... ... ... ... үшін өз құдайлары адам ба, әлде зат па, ... ма, ... ба оның ... ... Ең ... олар адамға ләззат пен рахат,
қуаныш пен бақыт силай алса ... ... ... ... надан
саналатын адамдары өздері тәрізді жұмыр басты пенделер мен небір жасанды
пұттарды ашықтан-ашық құдай деп ... ... ... ... солардың
ризалықтары үшін небір азғын істермен айналысып, тіпті солар үшін балаларын
да құрбандыққа ... ... ... көзі ... ... ... адамдары да өздері тәрізді адамдарға, және ... тас, ... ... ... ... солар үшін небір азғындықтар жасап,
тіпті өзге ... ... де ... етіп те ... ... құдайы деп аталатын пұттың қасына жиналып ... ... ... ... ... ... айналысса, қазіргі
адамдар жүректеріне пұт қылып орнатып қойған ләззат ... ... ... ... ... зинадан бастап ... ... ... ... ... ... ретінде орнатылған пұттарын риза ету үшін
адамға дейін құрбандыққа шалып, оның қанын пұттарына жағып, ... ... ... ... ақша пұтын орнатып қойған адамдар сол пұт
үшін берісі алаяқтық жасап, әрісі адамдардың қанын судай ... ... ... ... ... ... ... құлдық ұрып, олардың ризалықтары үшін ештеңеден де ... де ... ... ... адамдар да биліктегі құдайлар мен
«кумир» құдайларының ризалықтары үшін ... ... ... ... ... да ... өз ұрпағын аман сақтап, оларды көбейту үшін ұрпақ ... бір ... ... ... ... қазіргі адамдар бұл тұрғыдан
алғанда олардан да асып түсуде. Олар ұрпағының амандығы, олардың өсіп-өнуі
үшін құрбандық бермейді. Керісінше, олар ... құр ... күн ... ... ... қуа ... қаламын» деген қорқынышпен жүректеріне
орнатып қойған ... ... ... ... ... пұты ... ... үшін
балаларын құрбандыққа шалып, оларды өз қолдарымен ... ... ... ... ... ... мен ... көзі ашық, сауатты
адамдардың пұтқа табынуларының айырмашылықтары не? Бұрынғылар пұттарын
мекендерінің ортасына, ... ... мен ... храмдарға орнататын
болса, қазіргі пұтқа табынушылар ... сырт ... ... өз тәніндегі
ең қасиетті орын жүрегінің қақ төріне орнатып қойған.
Бұрынғы пұтқа табынушылар бір Аллаға табынушылықтың жер ... ... ... ... үш жүз ... ... ... оны
өздерінің ағаш пұттарымен ластаған болса, қазіргі ... ... ... ... ... ... жүректерін «үш жүз алпыс»
рухани пұттармен тұмшалап ластауда.
Бұрынғы пұтқа табынушылардың Қасиетті Қағбаға ... ... ол ... ағаш ... ... ... болса, қазіргі пұтқа
табынушылардың жүрек Қағбаларын рухани пұттардан ... оңай ... ... лас пұттарын жанталаса қорғап, өршелене қарсылық ... ... ... ... көзі ... ... ... ертедегі надан адамдардан асып кетпесе, кем түсіп жатқандары
шамалы. Олардың айырмашылықтары, ... ... ... өздерінің
пұттарын құдай деп атамайды. Және өздерінің азғын да, ... ... ... мәдениет, өнер, озықтық, өмірлік қажеттілік ретінде
қисынды түрде дәлелдеп, өздерін сауатты түрде ақтай ... Сол ... ... адасу болып табылатын пұтқа табынушылықты өркениетті, еркін қоғамның
зор жетістігі ретінде көрсетуде.
Құдайға табынушылық әр ... ... ... ... ... ... құдірет иесі ретінде бір Аллаға табынады. Екінші біреулер
құдіреттері шектеулі болса да жақсылық, жамандық жасау мүмкіндіктері ... ... ... ... ... ... ... емшілік,
балгерлік, сиқыр жасау тәрізді ерекше қасиеттері бар адамдар, ... ... және ... бар ... ... тәрізді түрлі
тіршілік иелері, және ағаштар мен тастар, ай, күн, жұлдыздар тәрізді жансыз
заттар да жатады. Ал, ... да ... ... ... ... ... қолында байлық, билік бар адамдарға, ілім-білім, өнер, ... ... ... белгілі бір жетістіктерге қол жеткізген ... пір ... ... ... қуат ... табынушылықты рет-ретімен сатылап орналастырар болсақ, онда
оның ең жоғарғы сатысына ... ... ... ... бүткіл
жаратылысты еш қиындықсыз, еш мүлтіксіз жаратқан, оның ең ұсақ бөлшегіне
дейін бір сәтке де ... тыс ... ... ... ... ... ... кімнің не істеп, не қоятынын бүге-шігесіне дейін ... ... бір тал ... ... бір тал шашы да оның ... ... шексіз құдірет иесі бір Аллаға ... ... ... ... ... ортаңғы сатысында адамның білімсіздігінен, немесе
білгісі келмеушілігінен, және оның біле алмаушылығынан да туындаған ... ... ... тұрады. Мұндай табынушылықты үшке бөлуге
болады;
• Біріншісі, ақыл иелері болып табылатын ... ... ... ... бар ... табынушылық.
• Екіншісі, ақыл-есі жоқ болып табылатын үй, ... ... ... мен ... ... мен ... тәрізді
тіршілік иелеріне табынушылық.
• Үшіншісі, күн мен ай, жұлдыздар мен ғаламшарлар, су мен от,
темір мен тас ... ... ... нәрселер.
Табынушылықтың ең төменгі сатысында адамға табынушылық тұрады. Мұның
себебі, адамға ... ... ... ... жоқ. ... ... ақылы, дарыны, өнері, көркі, күші, даңқы, қызметі,
байлығы тәрізді үйреншікті де ... ... ... өздері
тәрізді адамдарға тәуелді болып, оларға табынушылыққа бой ұрады.
Сиқыршылық, емшілік, көріпкелдік, ... ... ... ... ... ... ... орналасуының себебі, оларға
табынушылықтың астарында тылсымға, ғайыпқа деген сенім жатады. Сондай-ақ,
үй, немесе ... ... ... мен ... ағаштар мен
өсімдіктерге, күн мен ай, жұлдыздар мен ғаламшарлар, су мен от, темір ... ... да ... ... тылсымға деген сенім жатыр
[56]. Өйткені, оларға табынатын ... ... ... ... келмейтін
киелері бар екеніне, олардың санадан тыс жатқан тылсым қасиеттері бар
екендіктеріне ... Сол ... де ... ... ... бір саты жоғары тұрады.
Жалпы, тылсымға сенетіндер, соның ішінде де қарапайым тастың қасиетіне
табынушылар да бұл дүниеде бәрінің де орын ... ... де ... мүмкін
екеніне сенеді. Осындай сенімдерінің арқасында олар ... да ... ... ... ... ... мойындаулары олардың сенім
деңгейінің көтерілуіне, санасының өсуіне ықпал етіп олар бірте-бірте тек
тастың ғана емес онан да ... ... ... ... ... де сене ... Ал ... мен періштелерге деген
сенім Аллаға деген сеніммен астасып ... сол ... де ... сенетін
адам бірте-бірте бір Аллаға иман келтіретін болады.
Ал ешқандай тылсым атаулыны мойындамайтын, сол ... де ... ғана ... жандар болса бұл дүниеде бәрінің де орын алуы,
бәрінің де болуы мүмкін екеніне сенбейді. Олар ... де ... ... ... ... ... қылып орын орнындарына қойып
тастауға тырысады. Олар мысалға, ақылды болуды көп ... ... ... деп ... Ал ... ... болуды бірнеше ұрпақ бойына
ұшталған қабілеттің тұқым қуу арқылы берілген жемісі деп ... ... де ... ... ... ... мен ... кездейсоқ
түрленулерінің нәтижесі, сондықтан да бүгінгі түсініксіз нәрселерді алдағы
уақытта ғылым түсіндіріп, оның ешқандай да тылсым ... ... ... деп ... ... да олар ... тұрпайы дүние аясында тұрпайы
көзқарас ұстанып, тұрпайы тірлік кешеді.
Бүткіл жаратылыс тұрпайылықтан ... ... даму ... Осы ... ... бір Аллаға табынушылық өзінің шексіздікке,
кемелдікке негізделуімен даму шыңына ... Ал ... ... ... де ... ... сенім жатқандықтан ол да санаға
өріс, ақылға азық ... ... бір ... ... жол ашады. Бірақ,
табынылатын ... ... ғана ... ... та ... бір деңгейге жеткен соң дамуды тұйықтап, сана да
рух та ... ... ... табынушылықтың төменгі сатысы болып табылатын адамға табынушылықта
тылсымға деген сенім болмағандықтан, ... де ... ... ... нәрселерге ғана негізделгендіктен ақылға азық, санада өріс
болмайды. Бәрі де тұрпайы таным, пенделік ... ... ... бір даму ... түгел адам тұрпайыланған үстіне тұрпайыланып ол
өзінің бастапқы туылған кездегі күйінен де айырылып қалатын ... ... ... бір ... ... біреулер мен
бірдеңелерден көбірек жәрдем болады деген сенімнен туындаған. ... ... ... басқару құзырына тапсырылған періштелерге деген сенім
негіз болған болуы да ... ... ... нәтижесінде оттың, судың,
ағаштың, тастың, аңдар мен құстардың, төрт ... ... ... бар, ... артында олардың иелері бар деген сенімдер де пайда ... ... ... ... де ... ... құдайлар тауып ала бастады.
Осылай әр нәрсе бойынша желеп-жебеуші іздеудің ... әр дерт ... ... ... ... де ... болып, адамдар аттап басқан сайын
әр құдайға сиынатын жағдайға жетті. Осыдан келіп ... ... ... ... ... ба, олай істем ана құдайға жақпай қаламын ба?» деп әр
құдайға бір жаутаңдаушылық, бір істі қолға алса он ... ойға алып ... ... ... ... ... адамдардың бойын жігерсіздік,
бойкүйездік билеп алады.
Осындай қажетсіз ... ... ... ... бойларын
арылтып, бос әурешілік болып табылатын құлшылық істерден тартынып, зиянды
болып табылатын іс әрекеттерден ... бұл ... де, ... де
жақсылықтарына қол жеткізулері үшін адамдар жаратушы құдай бір Аллаға ғана
табынуға ... ... ... адамдардың көбісі нағыз ... ... ... өздерінің сансыз көп ұсақ құдайларына құлшылық ... ... ... ол ... ... нәпсісі қалап тұратын ... тиым ... ... олар ... ... ... жолын ашып,
жаман істерде оған қолдау көрсетіп, оның ... ... ... мүмкіндік береді. Сол себепті де дүние қызықтарына
аңсары ... ... ... ... жөн ... жандар жамандықтан
тиятын бір Алласы ... көрі ... ... мың құдайлары
болғанды тәуір көреді.
Бірақ, жақсылық та, жамандық та бір ... ... Сол ... ... ... жақсылық көрмек болатын жандардың үміттері ... ... ... ... ... ... қиындық жамап алумен
болады. Өйткені, олар ... ... ... өздері бір Алланың құзырында
тұрған, оның еркінсіз «шөптің де басын сындыра алмайтын» қауқарсыз құдайлар
болып табылады. Сол ... де ... ... көрмек болған жандардың
үміттері үнемі ақтала бермейді. Өйткені, бірде «жәрдем еткен» құдайы келесі
бір сәттерде, ... бір ... ... оны ... қаратып, «тақырға
отырғызумен» болады. Осылайша сансыз құдайларынан бірте-бірте көңілі қала
бастайтын адам бір күндері тағдырдың тұйығына маңдайы ... ... ... жанынан Бір Алладан Өзге ешкімді де таба алмайтын болады.
Қашан «жақсылық пен жамандық тек бір ... ... ғана ... қаламайынша ешкім де маған жақсылық та, жамандық та істей ... ... ... адам ... ... ... жанды да жансыз пұт
құдайларына табынушылықтан арыла ... ... олар ... ... ... «олар мені жамандықтан сақтап, маған жақсылық әкеліп,
қуаныш силаса екен» деген ниетпен әрекет жасауын тоқтатпайды.
Тек санасына «Алла Тағала ... олар ... ... да ... ешқандай да пайда әкеле алмайды» деген түсінік орныға бастаған
кезде ғана адам ... ... емес ... ... ... ... ... іздей бастайды. «Алла қаласа береді, қаласа алады» деп Аллаға
деген толық бойұсыну ... ғана ол ... ұсақ ... ... ... ... қорқыныштар мен уайымдардан арылады. Сөйтіп
ол көп ... ... ... бір ... ... ету ... ... дін өзінің қоғамда алатын орнын қайта қалпына келтіріп,
жыл санап аяғына нық тұрып келеді. Әрине бұл ... ... ... ... алатын орны ерекше, салыстырмалы түрде адамның дінге мойынсұнуы -
отты игеру, дөңгелек ойлап табуымен тең ... ... деп ... Дін адамдарды біріктіретін күрделі қоғамдық институт. Алайда
діндердің ... бұл ... ... ... анық.
Сонымен жалпы дін деген сөзге анықтама берсек, Ожеговтің сөздігінде:
«құдреттті күшке (аруаққа, құдайға) иланатын ... ... ... ... [58, 524 б.], деп ... Дін ... тарихының айнымас бір
бөлігі, сенім формалары өзгергенімен мәні бір - ... ... ... ... яғни отқа, пұтқа табыну қазір салт-дәстүр сынды өзге ... ... ... айталық пұтқа табыну. Қазір бұрынғы пұттар қарапайым мүсінге
айналып кетті, оны біз бір бірімізге сыйлық ретінде реті ... ... ... Отқа ... ... жас ... табалдырық аттамастан бұрын
отқа май құю салтын еске түсірсеміз.
Ал енді, пұтқа ... ... ... ... - алғашқы
қауымдық құрылыс кезінде - яғни тайпалық құрылыс пен оның ... ... ... ... пайда болуына дейін болған барлық сенімдер мен
салттарды бейнелеу үшін моногеистік діндер (иудаизм, христиан, ... ... ... ... табыну көне діндер қатарына жатады. Діннің бұл түрі
әлемнің әр түпкірінде кең тараған. Мысалға бүгінгі дін ... ... Араб ... ... ... ... ... осы пұттарға сенген, бұл
турасында халиф Омар әл-Хаттаб ... деп еске ... ... ... ісіміз есіме түссе, біреуіне - қайғырып жылаймын, екіншісіне - күлемін.
Жылайтыным - сол ... ... ... ... қыз ... қыз ... құтылғанша асығып, бейкүнә, ... ... ... ... Осы ... ... ... жүрегім қан
жылайды. Күлетінім - ... ... ... ... ... қолдан жасаған ... ... ... ... ... шыға қалсақ пұттарымыздың бейнесін ұннан немесе
халуадан жасап, өзімізбен бірге ала ... Жол ұзап ... ... ... ... ... ... халуа - пұттардан кесіп алып
жейтінбіз. Осыдан асқан күлкілі ... бар ма ... ... пұттарға деген арабтардың көзқарасы бүкіл әлемнің оларға деген
көзқарасын білдірмейді. ... араб ... ... орны ... ... осы ... ... алдым. Діндердің түрлері мен сатысына
қарамастан дін - дін болып қала бермек.
Қорыта келгенде ... ... ... ... ... ... мен түпкі мақсаты, ... ... ... ... ... ... белгілі. Әлемдік діндердің барлығына тән ... ... ... де бар. Мәселен, буддизм - "4 ақиқатты" сыйлауға,
христиандық "3 ... ... ... ... ... - "Алладан
басқа құдай жоқтығын, Мұхаммед оның пайғамбары (елшісі)" ... ... ... діні - ... - Ата, ... - Ана деп тануға
негізделген. Әлемдік діндердің түпкі мақсаты - адамды "о ... ... ... ... болса, Тәңірілік дінінің түпкі мақсаты осы дүниеге
лайықты ғұмыр кешуге баулу болып ... Осы ... ... ... ... ... ... қағидаларын сол дінді өмірге
әкелген халықтың дүниетанымынан, тұрмысынан, мінез – ... салт ... мен ... ... дұрыс деген пікірмен толық келісуге болады.
Сонымен қатар көне заманда болмыстың қай кезеңі болмасын, ... да бір ... ... ұмтылған. Діни немесе басқа да нанымдар
адамдар сана - сезімін байлаған. ... ... ... - ... заттарға
табыну. Тотемизм - Тотем белгілі бір әлеуметтік топ үшін оның генеологиялық
бастауы әрі ...... ... ... әрі ең ... ... Магия
- белгілі бір сиқырлықтың барысында болжау қабілетінің ... ... мен ... ... өмірдің барысында, кейінірек өз
мүмкіншілігімен адамдарға әсер ете білу. ... - ... ... ... ... ... ... тыс елестердің -
жандар мен аруақтардың әрекет өмірлеріне сену. Міне, осы ... ... ... ... діни ... деп, олар әр қилы ... мәнде болады деп түсіндіреді. Солай бола тұра, оларға ортақ нәрсе -
айналадағы нақты дүниенің үстінен бір күштің ... ... ... ... ... ... ... ойы мен санасында адамның болмыс
шындығының көрінісі болып табылатын көне діни ... ... ... Олардан адамзаттың неолиттен бүгінгі күнге дейінгі жүріп өткен
жолын көреміз.
Ал, бүгінгі күнге дейінгі ... ... ... ... ... дін басшылары нақты бір құдайға құлшылық ету ... ... ... ... ... - абыз ... "Құдай сөзін" оқыған
немесе храм шежіресін жүргізуші ... ... ... ... ... ... араласып отыратын Амон - Ра құдайының
діндарлары ие ... ... ... құдайларының пантеоны жергілікті
культтердің бір ... - Ұлы ... ... ... ... ... Египеттің мемлекеттік тұтастығына қызмет етті. Көне Египеттің сан
алуан, өте күрделі, монотеизмге жуық мифологиясын, діни ... мен ... ... мен ақсүйектердің ғана танып, білу мүмкіндігі болды. Ал
қара халық өздерінің жергілікті құдайларын құдірет санап, ... ... ... ... қарай еркек және әйел кейпінде қатар бейнеленетін
құдай дағуасындағылар мен нуминдер (құдіретті күштер) ерекше құрметтелді.
Көне римдіктер өз ... ... ... ... ... ... отырып
ата - баба аруақтарына құлшылық еткендерін байқаймыз.
Ежелгі Тәңірілік діні бізге өзінің ... - екі ұдай ... ... ... ілімі; космологиясымен - өзара ... - ... бар үш ... ... жанама әлемдерімен - жеті қат
көк аспан жеті қат жер асты; этикасымен - ... уәде ... ... ... - көк ... көк ... ... – ата -
баба аруақтарының табиғат рухынан айырмашылығы жайлы ... ... ... ... діни сенім қалпында әлеуметтік қызмет
жасай отырып қоғамдағы ... ... ... ... мен ... отбасы мен ауыл - аймақ алдындағы жауапкершілікті парыздарының
орындалуын қатаң қадағалаушы рөлін мүлтіксіз атқарғаны тарихтан белгілі.
Өзіндік өмір ... ... ... - ... өзіндік
негіздемелері бар бақсылық дүниетанымның, көзқарастың мән - жайына назар
аудару да қажеттіліктен туып ... ... ... бақсылар негізінен
ауру - сырқауларды емдеумен айналысқаны белгілі. Қобыз, ... ... ... ... күш - жігеріне қозғау салатын айрықша дарынмен өнер
көрсете білген. Қазақ халқының бақсылық ілімі ... ... ... байланысты дамыған. Сонымен бірге ... ... ... де баршылық. Жалпы ұқсас қырлары: шамандық ілімнің ... ... және ... ... барлығына сену; табиғатты терең сезіне
білу мен оның кереметтеріне иланудың қажеттілігі; өмір мен өлім ... ... ... пен өлген ... ... ... ... ... ... адам ... жаратылысқа - күнге,
айға, аспан тәңірісіне табынатын. Адамның жаны, қабілеті, ақыл - ойы ... ... ... ... тірі рух - бақсыға, о дүниелік рух ... ... ... деп ... бір ... ... ... жүйені ұғынсақ, "шамандық" деп бақсы мен оның ... ... ... дала ... ... ... ... кезеңдерде өз
бетінше өмір сүріп, өзіндік рухани ... ... ... ... ... дүниетанымын, өзіндік қайталанбас әлеуметтік тәжірибелерін адами
жауапкершілікпен ... Оның ... ... пен ... діни ... ... ... аз да болса дәлелдеуге
талпындым. Осы ... де ... ... ... мен мәніне үңілген сайын
оның жауапкершілікті талаптарын ... ... Оның ... ... ... ... ... ұлттық санасынан ешқашан да
сарқылмақ емес. Шындығында, ата - бабалар ... ... ... ... ... ... салыстырғанда әлдеқайда төменгі сатыда болғаны рас.
Бірақ олар халқымыздың тұрмысында, әлеуметтік қатынасында, ұлттық сана мен
психикасында, дүниетанымында ... ... ... ... ... ... мол ... құндылықтардың жаңаша түр алып, ... ... ... ... кім ... бұл зерттеу жұмысым алға қойған мақсатына жетті деп ойлаймын.
Әрине ежелгі діндердің соның ішінде ... ... әлі де ... құпия сырлары мен түсініксіз құндылықтары бары белгілі. Зерттеліп
отырған «жаңа пұтшылдық феномені» ... ... ... шамамыздың
келгенінше тереңірек ашып, барынша ізденгеніммен, айтарлықтай ... ... ... тұр деп ... ... ... тізімі.
1Малерб М. Религии человечества. – Москва-Санкт-Петербург. 1997. - 56 ... ... Л. П. ... // ... словарь иноязычных слов. — 2-е изд.,
доп.. — М.: Русский язык, 2000. — с. 856.
2. ... Б.С. ... ... и цивилизация на Востоке”, 1992. 325 с.
3. Қасабеков А,. Алтаев Ж. Қазақ философиясының тарихына кіріспе. – Алматы.
1994, - 172 б.
4. ... Дж. Дж. ... ... ... ... и ... В 2 т. Т. 1:
Гл. I-XXX1X / Пер. с англ. М. ... — М.: ... ... 2001. ... ... Тайлор Э. Первобытная культура. - Москва, 1989, - 116 б.
6. Уәлиханов Ш. Таңдамалы шығармалар жинағы, Алматы, «Жазушы» 1985. - ... ... У. ... ... по ... ... Press, ... Анохин А. В. Материалы по шаманству у алтайцев. // ... ... и ... Л, 1924. т. 4.2. ... Бартольд В.В. Сочинения.,Т. 2. -М: Наука,1968. -716 с.
10. Жолдасбеков М. Орхон ескерткіштерінің тексі // Ежелгі дәуір әдебиеті.
-Алматы: Ана ... 1991.- 420 ... ... М.С. Предфилософия прото казахов. -Алматы: Өлке, 1994. -208
б.
12. ... Л.Н. Көне ... ... ... 1994. - 480 б.
13. Мыңжан Н. Қазақтың қысқаша тарихы. - Алматы: Жалын, 1994. -400 б.
14. Несиеров С.П. Конь в ... ... ... ... Азии ... ... ... Наука, 1990. -141 с.
15. Спиркин А.Г. Философия. -М: Гардарики, 1999. -816 с.
16. Гегель Г. ... ... Т.1. -М: ... 1975. -532 ... ... С.Н. ... синкретизм казахов. А., 1993. - С. 49.
18. Есімов Ғ. Хакім Абай. Алматы. Білім, 1995. ... ... Ш. ... // ... ... ... Ана-тілі, 1993.
-224 б.
20. Қорқыт Ата. Энциклопедиялық ... ... ... ... ... 1999. -798 б. /128/.
21. Сүлейменов О. АЗи Я. ... 1975. 271 ... ... Р.М. ... ... обряды у казахов: -Алма-Ата:
Қазақ университеті, 1992. -176 ... ... В.В. ... Т.5. -М: ... 1968. -757 с.
24. Mehmet A. Dіn felsefesі. -Іzmіr: DEU Matbausі, 1990. -286 ... ... ... вера или ... у ...... 1846
26. Ш.Уәлиханов, Таңдамалы шығармалар жинағы, Алматы, «Жазушы» 1985. 170 ... ... // ... ... ... и ... В 86 ... (82
т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
28. Klabuz S., Koten A., Cetin O., Aigul H. «Din kulturu ve ahlak ... ... 1997, 35 ... ... Қ., Байтенова, Н. ... ... ... ... // ... ... - 2006. - 5 ... (№185). - С. 4.
30. Орынбеков Мұханмадияр. Қазақ сенімдерінің бастаулары, Алматы «Қазақ
универсиеті», 2002, 167 б.
31. ... М. ... ... ... ... – Алматы. – 1997. 104 б.
32. Лувсанданзан. Алтын шежіре / Моңғол тілінен ... А. ... ... 1998. -84, 109, 119, 149 ... Гумилев Л.Н. Древние тюрки. – Москва, 1993. – 526 ... ... З. ... и ... Психология первовытной культуры и религии. –
Санкт-Петербург. 1997, - 221-б.
35. ... Э. ... как ... и его наследие / культурно-
исторический очерк Монгольской империи ХІІ-ХІҮ в. – Алматы. 1992. - ... ... А.Н. ... туркмен / Сочинение Абу-л-Гази хана
Хивинского. – ... 1958. - ... Inan A. Eski Turk Tarihi \ ... 1976, - ... Агаджанов С.Г. Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии. ІХ-ХІІ вв.
– Ашхабад. 1969. - 295 ... ... С.М. ... ... ... 1963. – 195 ... Археологические исследования древнего и средневекового Казахстана. ... Ред. ... К.А. – ... 1980. – 203 ... Кривец Е.А. Ислам в Центральной Азии. – Москва. 1999. – 159 ... ... С. ... ... / Тарихтық және этнографиялық шолу. – Алматы.
1995, - 304 б.
43. Гумилев Л.Н. Хундар. – Алматы. 1998, - 528 ... Aydim M. Din ... – Izmir. 19997 ... Tanyu H. ... dini ... Istanbul. 1998. – 126 б.
46. Затов Қ. Зороастризм және қазақ мәдениетінің бастаулары: Оқу ... ... ... - ... : ... ... 2007. - 138 с.
47. Дін және руханият http://kk.wikipedia.org/wiki/Дін_және_руханият
48. ... ... ... ... до ... ... М.Л. ... культура как мир символов: идолы и боги.
http://socio.my1.ru/load/2010/sovremennaja_kultura_kak_mi
50. Поклонение идолам в наши дни. http://www.waters-of-life.net/index.
51. ... Н.В. ... ... и ... в ...... 2001. 500 ... Рух және келешек. әулие кісілердің болашақ туралы айтқандары, ... ... ... ... ... ... ... әлемі туралы әпсаналар. http://www.zamana.kz/baspaxana/144-
aruaktar.html
54. http://www.namys.kz/?p=13277
55. http://ru.wikiislam.net/wiki/Языческие_истоки_Ислама
56. ... ... С.И. ... русского языка. – М.: «Русский язык», 1987. – 797
с.
58. ... және ... ... ... ...

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 72 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шырыш ағу феномені3 бет
Жаһандану батыстандыру феномені, қазіргі заман модернизациясының тірегі ретінде ұлттық моделге әсері106 бет
Ойынның психологиялық негіздері. Ойын –баланың психологиялық феномені ретінде9 бет
Бастауыш сынып жастағы балалардың құрбыларымен өзара іс - әрекет ерекшеліктері58 бет
Бизнес аңыздары (әлемнің бай адамдары) туралы6 бет
Билік - қоғамдық феномен22 бет
Галактикалардың имек айналуларын зерттеу68 бет
Есту қабілеті зақымдалған балалардың бөтен адамды алғаш көрген кездегі эмоциялық әсері22 бет
Жанұядағы дағдарыс7 бет
Жартышарлардың ассиметрия мәселесі. Cөйлеу кезіндегі сол (доминант) және оң (субдоминант) жартышарлардың рөлі3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь