«қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша мүліктік қатынастарды құқықтық реттеудің ерекшеліктері»

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1 ДӘСТҮРЛІ ҚАЗАҚ ҚҰҚЫҚ ЖҮЙЕСІНДЕГІ МАЛ.МҮЛІК ҚАТЫНАСЫН ЗЕРТТЕУДІҢ КЕЙБІР ТАРИХИ ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.1 Қазақ құқық жүйесіндегі мал.мүлік қатынасының жалпы сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2 Қазақ құқық жүйесіндегі мал.мүлік қатынасының даму кезеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
1.3 Мал.мүлік қатынастарының бастаулары мен қайнар көздері ... ... ... .16

2 МАЛ.МҮЛІКТІҢ ҚАЗАҚ ҚҰҚЫҚ ЖҮЙЕСІНДЕГІ КӨРІНІСІ ЖӘНЕ ОНЫҢ РЕТТЕЛІНУІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21
2.1 Мал.мүлік қатынастары құқығының бөлініп реттелінуі ... ... ... ... ... ...21
2.2 Ислам және оның шариат заңдарының қазақтың мал.мүлік қатынастары құқығына тигізер әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26
2.3 Мал.мүлік қатынастары құқығының қазақ хандығы тұсындағы ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .31
2.4 Мал.мүлік қатынасының империя заңдары мен ережелердегі көріністері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..48
2.5 Кеңес кезіндегі меншік және оның түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .65


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 71

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...73
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Жұмыста дәстүрлі қазақ қоғамындағы мал-мүлік қатынастарының қоғамдағы орыны мен ерекшеліктері. Қазақ халқының мал-мүлікті иеленуі мен пайдалану ұғымдары. Қазақ қоғамындағы мал-мүлік қатынастарының туысқандық және отбасылық арақатынасындағы реттелінуі, мүрагерлік қатынастарынан туындайтын мал-мүліктің бөлінуі, мал-мүлікті ұрлаған кездегі жаза түрлері, билердің мал-мүліктен туындаған дауларын шешуі және барымта қатынасынан туындайтын мал-мүлік шығындарын толтыру.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақ халқының өте көне дәуірлерге барып тірелетін тарихы, құқықтық жүйесі мен адамгершілікке, демократиялық идеяларға толы рухани-мәдени қазыналары бар. Бұл құндылықтар дәуіріміздің XX ғасырының басына дейін қоғамдық қарым-қатынаста қолданыста болып келген. Бұл ойымызды ХІХ ғасырдың ортасында өмір сүрген қазақтың тұңғыш ағартушы-демократы, ғалым-зерттеушісі, орыс, қазақ және басқа халықтар достығының жаршысы Шоқан Уәлиханов: «Билер соты, 50 жыл бойғы орыс саясатының әсеріне қарамастан, бізге дейінгі жүздеген, бәлкім, мыңдаған жылдар бұрын қандай болса, сол қалпында қалды» [1, 164 б.] деп айтқан болатын. Жазушы Сәбит Мұқанов та «Киіз туырлықты қазақ аталатын бұл елдің өмір тарихы, тұрмыс-салты, әдет-ғұрпы, мінез-құлқы айна қатесіз бірдей ... осыншама тұрақтылық, тұтастық Қазан революциясына дейін тұтас мемлекет болмаған елде сақталуы таңғаларлық құбылыс» [2, 37 б.] деп жазса, атақты заңгер, академик С.З. Зиманов: «Әдеттік-құқықтық жүйенің мәдени және демократиялық дәстүрлеріне негізделген қазақ құқығы өзінің реттеушілік мәнін XIX ғасырға дейін, кейбір жағдайларда XX ғасырдың басына дейін жоғалтпай сақтап келді. Қазақ құқығының бұлай ұзақ өмір сүруін екі негізгі жағдаймен түсіндіруге болады: біріншіден, көшпелі өркениеттің шаруашылық-тұрмыстық, дүниетанымдық негіздері қазақтың кең даласында жаңа дәуірге дейін сақталды. Екіншіден, қазақ құқығы халықтың тыныс-тіршілігінің өзегімен қисындас болатын, халықтың өзіне жақын, тәндес, жалпы адам баласының мәңгілік рухани бітім-болмысына, талабына сай болатын» [3, 29 б.] деп, қазақ құқығы жүйесінің өміршеңдігін жан-жақты көрсетіп береді. Ал, белгілі шығыстанушы, заңгер Нұралы Өсерұлы болса ислам діні мен оның шариат заңдары қазақ әдет-ғұрыптық құқық жүйесін құлпыртып, кемелдендіргенін айтады [4, 8 б.]. Өкінішке орай, өркениеттің озық та саф алтын қазыналары есептелетін бұл дүниелер әр түрлі себеп-салдарлар, озбырлықтар нәтижесінде тарих сахнасынан ысырылып, елеусіз қалып келді. Еліміз егемендігіне ие болып, тәуелсіздігіміз қолымызға тигелі бері елеусіз қалып келген құндылықтарымыз бен жәдігерліктерімізді қайта түлетіп, өз ұрпақтары кәдесіне жаратуға мүмкіндіктер туды.
1 Валиханов Ч. Записка о судебной реформе. Гл.2. Суд биев в древней народной форме // Валиханов Ч. Собрание сочинений в 5 т-х. – Алматы,
1961. – Т.1. – С.505-523.
2 Мұқанов С. 16 томдық таңдамалы шығармалар. – Алматы: Жазушы,
1979. – 15 т. – 352 б.
3 Зиманов С.З. Қазақтың Ата Заңдары және оның бастаулары // Қазақтың Ата Заңдары. 10 томдық. – Алматы: Жеті жарғы, 2004. – Т. 1. – 632 б.
4 Өсерұлы Н. Қазақтың үкім-кесімдері. – Алматы: Ана тілі, 1994. – 104 б.
5 Зиманов С.З. Қазақ даласында әділ соттың «Алтын ғасыры» болды
ма?» // Қазақтың Ата Заңдары. 10 томдық. – Алматы: Жеті жарғы, 2004. –
Т. 3. – 616 б.
6 Назарбаев Ә.Н. Тарих толқынында. – Алматы, 1999. – 296 б.
7 Маркс К., Энгельс Ф. Сочинения. – М., 1961. – Т.21. – 745 с.
8 Жүйнеки А. Ақиқат сыйы. – Алматы, 1985. – 152 б.
9 Кенжалиев З. Көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқықтық мәдениет. – Алматы: Жеті жарғы, 1997. – 192 б.
10 Фукс С.Л. Обычное право казахов в XVIII – первой половине ХІХ века. – Алматы, 1981. – 224 с.
11 Гавердовский Я. Обозрение киргиз-кайсацкой степи. – Л., 1921. –
№495. – 267 с.
12 Гродеков Н. Киргизы и каракиргизы Сыр-Даринской области. – Ташкент, 1889. – Т. 1. – 205 с.
13 Римское частное право: учебник / Под ред. Б.И. Новицкого,
И.С. Перетерского. – М., 1996. – 544 с.
14 Жиембет жырау. Ай заман-ай, заман-ай... // Бес ғасыр жырлайды.
2 томдық. – Алматы, 1984. – Т.1 – 256 б.
15 Косвен М.О. Семейная община // Известья АН СССР: Серия истории и философии, 1946. – № 4. – 362 с.
16 Энгельс Ф. Происхождение семьи, частной собственности и
государства. – М.: Прогресс, 1991. – 111 с.
17 Аристов Н. Опыт выяснения этнического состава киргиз-казахов. – Алматы: Живая старина, 1894. – Вып.3-4. – 410 с.
18 Зиманов С. Қазақтың «Жарғы» заңдары – әлемдік маңызы бар құқық жүйесі // Қазақтың Ата Заңдары. 10 томдық. – Алматы: Жеті жарғы, 2005. –
Т. 5. – 548 б.
19 Зиманов С., Өсеров Н. Қазақ әдет-ғұрып заңдарына шариаттың әсері. – Алматы, 1998. – 233 б.
20 Бичурин (Цакинф) И.Я. Собрание сведений о народных, обитавших в средней Азии в древние времена. – М.-Л., 1950. – Т.1. – 251 с.
21 Кенжалиев 3. Көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқықтық мәдениет. – Алматы: Жеті жарғы, 1997. – 192 б.
22 Культелеев Т.М. Уголовное обычное право казахов. – Алма-Ата: Изд-во АН Каз ССР, 1955 – 301 с.
23 Өсерұлы Н. Қазақ әдет-ғұрып заңдарына шариаттың әсерін зерттеу: Заң.ғыл.д-ры ... дис.: 12.00.04. – Алматы, 1997. – 232 б.
24 Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі: Жалпы бөлім. – Алматы, 1994. – 188 б.
25 Зуев А. Киргизский народный суд // Журнал Министерства юстиции. – 1867. – №3. – С.25-33.
26 Дельвич Б.Н. Киргизский народный суд в связи с правовым положением инородцев Степного края // Журнал Министерства юстиции. – 1910. – №5. – С.126-134.
27 Тоғжанов Е. Қазақ әдет-ғұрып құқығының ХІХ ғасырдағы жағдайы туралы // Әділет министрлігінің хабаршысы. – №11. – 1996. – 49-57 бб.
28 Ленин В. И. Толық шығармалар жинағы. – Алматы, 1973. – Т.1. – 696 б.
29 Гурлянд Я.И. Степное заканодательство с древнейших времен по ХVІІ столетие // Известия общество, археологии, истории и этнографии. – Казань, 1904. – Вып. 4-5. – С.63-65.
30 История политических и правовых учений / Сост. П.С. Грацианский и др. – М., 1988. – 814 с.
31 История государства и права Советского Казахстана. – Алматы,
1965. – 264 с.
32 Образование и развитие Союза ССР // Сборник документов. – М., 1973. – 72 с.
33 Докладная записка чиновника д` Андре по поводу вопросов, изложенных в Записке чиновника Н.С. Любимова, написанная председателя Оренбургской пограничной комиссии / Материалы по истории политического строя Казахстана / Сост. М.Г. Масевич. – А.-Ата, 1960. – С.205-208 .
34 Қарамола Ережесі / Жалпы редакциясын басқарған ҚР ҰҒА акамемигі С.З. Зиманов. – Алматы, 1996. – 54 б.
35 Құрбан Қайыр Ережесі // Дала уалаятының газеті. – Алматы, 1904. –
14 шілде.
36 Протоколы Революционного комитета по управлению Казахским краем (1919-1920) // Сборник документов. – Алматы: Ғылым, 1993. – 226 с.
37 Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік мұрағат. – 369 қор, 1 тізбе, 25-26 іс, 8 парақ.
38 Өсерұлы Н. Қазақ әдет-ғұрып заңдары мен шариятының ара-қатынасы жайлы // Құқық және мемлекет. – 1999. – №4 (15). 16-25 бб.
39 Өсерұлы Н., Аққошқарова А. Мұсылмандық негіздері. – Алматы, 2001. – 150 б.
40 Өсерұлы Н. Шариат. – Алматы: Қайнар, 1996. – 352 б.
41 Құнанбаев А. Екі томдық шығармалар жинағы. – Алматы, 1997. –
Т. 2. – 161 б.
42 Приходько Г. История христианства в Казахстане и Средней Азии в средние века. – Караганда, 2000. – 345 с.
43 Құран. 5 томдық / Аударған Н. Өсерұлы. – Алматы, 1993. – Т.4. – 656 б.
44 Левшин А.И. Описание киргиз-кайсачьих или киргиз-кайсацких орд и степей / Под общ. ред. М.К. Козыбаева. – Алматы, 1996. – 369 с.
45 Зиманов С.З Қазақтың “Жарғы заңдары» – әлемдік маңызы бар құқық жүйесі // Қазақтың Ата Заңдары. 10 томдық. – Алматы: Жеті жарғы, 2005. –
Т.5. – 544 б.
46 Федоров-Довыдов Г.А. Общественный строй Золотой Орды. –
М., 1973. – 180 с.
47 Мухаммед Хайдар Дулати. Тарих-и-Рашиди / Материалы по истории казахских ханств XV – XVIII веков. – Алматы, 1969. – 632 с.
48 Төлеуғалиев Ғ. Қазақстан Республикасының азаматтық құқығы. – Алматы, 2001. – Т.1. – 376 б.
49 Изразцев Н. Обычное право (адат) киргизов Семиреченской области. – М., 1897. – 163 с
50 Маковецкий П.Е. Материалы для юридических обычаев киргизов. – Омск, 1886. – Вып. 1. – 264 с.
51 Арғынбаев Х. Қазақ халқындағы семья және неке. – Алматы, 1973. –
294 б.
52 Казахи. Историко-этнографическое исследование / Под ред.
Г.Е. Тайжанова. – Алматы, 1995. – 350 с.
53 Созақбаев С.Тәуке хан және Жеті жарғы. – Алматы: Жеті жарғы, 1998. – 237 б.
54 Мякутин А.И. Юридический быт киргизов / Труды Оренбургской ученой архивной комиссии. – Оренбург, 1910. – Вып. ХХV. – 159 с.
55 Шар-Күйік Ережесі. 1896 жылғы 16 август, 9-бап / Жалпы редакциясын басқарған ҚР ҰҒА акамемигі С.З. Зиманов. – Алматы, 1996. – 73 б.
56 Монғол Республикасы Ғылыми академиясы Тарих ғылымын зерттеу институтының қорынан. Ф.2. – Т.2, кн.58. – 113 б.
57 Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей. В 3-х частях. – С.-Пб., 1832. – Ч. 3. – 656 с.
58 Шангин Г. // Сибирский Вестник, 1820. – Т. IX . – 186 с.
59 Баллюзек А.Ф. Записки Оренбургского отдела Императорского русского географического общества. – Казань, 1871. – Вып. ІІ. – 167 с.
60 Байжанов С. Қарамола Ережесі // Абай. – 1993. – №1. – 25-27 бб.
61 Вяткин М.П. Батыр (освободительное движение в Казахстане в конце ХVІІІ века). – М.-Л., 1947. – 392 с.
62 Добромыслов А.И. Суд у киргиз Тургайской области в XVIII и XIX вв. – Казань, 1904. – 149 с.
63 Материалы по истории политического строя Казахстана / Сост.
М.Г. Масевич. – Алматы: АН КазССР, 1960. – Т.1. – 441 с.
64 Крафт И.И. Судебная часть в Туркестанском крае и степных областях. – Оренбург, 1889. – 92 с.
65 Материалы по государства и права Казахстана / Сост. С. Сартаев,
С. Созакбаев. – Алматы, 1994. – 280 с.
66 Гавердовский Я. Для нас русских, покоривших Туркестан // Туркестанские ведомости. – 1896. – 18 октябрь.
67 Өсеров Н. Қазақ әдет-ғұрып материалдары. – Алматы, 1996. – 197 б.
68 Материалы по казахскому обычному праву: сб. 1. /Сост.:
Т.М. Культелеев, М.Г. Масевич, Г.Б. Шакаев. – Алматы, 1948. – 350 с.
69 Словохотов Л. Народный суд обычного права киргизов Малой Орды. –Оренбург, 1905. – 157 с.
70 Семенов Тянь-Шаньский П.П. Путешествие в Тянь-Шань 1856-1857 гг.: Мемуары. – М., 1947. – 225 с.
71 ЦГИА КазССР (Центральный Государственный исторический архив КазССР), ф.64. Оп.1., д.1521, л.70-71.
72 Шешендік сөздер мен мақала-мәтелдер. ҚРОММ // Б. Адамбаевтың жеке қоры. 2152 қор. - 1- тізбе, - 31- іс, -153 парақ.
73 Валиханов Ч.Ч. Избранные произведения. – М., 1987. – 357 с.
74 Центральный государственный архив КазССР, Ф. 64, оп. 1, д. 151, л. 113.
75 Пален К.К. Правовой быт туземного населения. – СПб, 1920. – 159 с.
76 Уәлиханов Ш. Сот реформасы жайында хат: Таңдамалы жинақ. – Алматы, 1985. – 237 б.
77 Декреты Советской власти. – М.: Госполитиздат, 1957. – 365 с.
78 Образование Казахской АССР / Сборник документов и материалов. – Алматы, 1957. – 375 с.
79 Қазақстан: мемлекеттік кезеңдері: Конституциялық актілер. – Алматы, 1997. – 101 б.
80 Сүлейменов М.К. Семья және заң. – Алматы, 1984. – 169 б.
81 История Казахстана. Очерк. – Алматы, 1993. – 416 с.
82 Зиманов С. З. Общественный строй казахов в первой половине
XIX века, – Алма-Ата: АН Каз ССР, 1958. – 293 б.
83 Проблемы казахского обычного права: Сборник посвященный
Т.М. Культелеева. – Алматы, 1989. – 183 с.
84 Сартаев С.С. Доклад на утреннем заседании 7-сессии Верховного Совета Республики Казахстан 14 декабря 1991 года. Стенографический отчет. Д. №83 // Казахстанская правда. – 1991. – 21 декабря.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Заң факультеті
Мемлекет және құқық теориясы мен тарихы кафедрасы
ДИПЛОМДЫҚ ... ... ... ... ... мүліктік қатынастарды
құқықтық реттеудің ерекшеліктері»
Орындағын: 4 курс студенті ... ... ... ... ... аға оқытушы_____________ Есетова С.К.
Норма бақылаушы з.ғ.к., доцент ... ... ... ... рұқсатымен
қорғауға жіберілді, т.ғ.к., профессор_______________Нездемковский
В.В.
Алматы, 2011
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.................................................................
............................................3
1 ДӘСТҮРЛІ Қазақ құқық жүйесіндегі Мал-мүлік қатынасын ... ... ... Қазақ құқық жүйесіндегі мал-мүлік қатынасының ... ... ... ... ... қатынасының даму
кезеңдері...................................................................
..................................................11
1.3 ... ... ... мен ... мал-мүліктің қазақ құқық Жүйесіндегі кӨрінісі жӘне ... ... ... құқығының ... ... және оның ... ... ... мал-мүлік қатынастары
құқығына ... ... ... ... ... ... тұсындағы
ерекшеліктері...............................................................
..............................................31
2.4 Мал-мүлік қатынасының ... ... мен ... ... ... ... және ... ... ... ... ... дәстүрлі қазақ қоғамындағы мал-
мүлік қатынастарының қоғамдағы орыны мен ерекшеліктері. Қазақ халқының ... ... мен ... ұғымдары. Қазақ қоғамындағы мал-мүлік
қатынастарының туысқандық және ... ... ... ... ... ... ... мал-мүлікті
ұрлаған кездегі жаза түрлері, билердің мал-мүліктен туындаған дауларын
шешуі және барымта ... ... ... ... толтыру.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақ халқының өте көне дәуірлерге
барып ... ... ... ... мен ... ... толы рухани-мәдени қазыналары бар. Бұл құндылықтар дәуіріміздің
XX ғасырының басына дейін қоғамдық қарым-қатынаста қолданыста ... ... ... ХІХ ғасырдың ортасында өмір сүрген қазақтың ... ... ... орыс, қазақ және басқа халықтар достығының
жаршысы Шоқан ... ... ... 50 жыл ... орыс ... ... ... дейінгі жүздеген, бәлкім, мыңдаған жылдар бұрын қандай
болса, сол қалпында қалды» [1, 164 б.] деп ... ... ... ... та ... туырлықты қазақ аталатын бұл елдің өмір ... ... ... ... айна ... ... ... осыншама тұрақтылық,
тұтастық Қазан революциясына дейін тұтас мемлекет болмаған елде ... ... [2, 37 б.] деп ... ... ... академик С.З.
Зиманов: «Әдеттік-құқықтық жүйенің мәдени және демократиялық дәстүрлеріне
негізделген қазақ құқығы өзінің реттеушілік мәнін XIX ... ... ... XX ғасырдың басына ... ... ... ... ... бұлай ұзақ өмір сүруін екі негізгі жағдаймен түсіндіруге ... ... ... шаруашылық-тұрмыстық, дүниетанымдық
негіздері қазақтың кең даласында жаңа дәуірге дейін сақталды. ... ... ... ... ... ... ... өзіне жақын, тәндес, жалпы адам баласының ... ... ... ... сай ... [3, 29 б.] деп, қазақ құқығы ... ... ... ... Ал, ... шығыстанушы, заңгер
Нұралы Өсерұлы болса ислам діні мен оның шариат заңдары қазақ әдет-ғұрыптық
құқық жүйесін құлпыртып, ... ... [4, 8 б.]. ... ... озық та саф ... ... есептелетін бұл дүниелер әр түрлі
себеп-салдарлар, озбырлықтар нәтижесінде тарих сахнасынан ... ... ... ... ... ие болып, тәуелсіздігіміз қолымызға тигелі
бері елеусіз қалып ... ... бен ... ... өз ... ... жаратуға мүмкіндіктер туды.
Қазір әлемде күрделі өзгерістер болып, жаһандану процесі жүріп жатыр.
Технологиялар мен ақпараттар желісінің қарқыны, мемлекетаралық экономикалық-
мәдени ... ... ірі ... ... аз, ... не
болмаса рухани-мәдени тұрғыдан нашар елдерді жұтып, өз болмыстарынан
ажыратып ... ... туып ... ... да, ... қасиеттеп
ұрпақтарына қалдырып кеткен рухани-мәдени, құқықтық мұраларын зерттеп,
талдаулар ... қана ... оны ... ... ... әрі ... өзіміздің мемлекеттік-құқықтық жүйемізде қолдану бүгінгі күннің
өзекті мәселесі болып табылады. Сол үшін де, ғалым С. Зиманов: «Бір кездері
ежелгі ... ... ... мұрасы болып табылатын заңдылық пен әділ
соттың «Алтын ... ... ... ... ... ... айналуда
және болашақта жалпы өркениеттің мұрасына да айналар деген үміт бар» ... б.] ... ... ... ... әрбір қазақтың міндеті мен парызы ... ... жеке ... ұғымының қайта түлеуі, жылжымалы және
жылжымайтын мүлік көздерінің көбісі бұл ... ... ... ... ... ... тақырып Қазақстанда азаматтық қоғам мен ... ... ... ... одан әрі ... ... анықтауға және қажетті көп деңгейлі құқықтық басқару жүйесін жан-
жақты қамтамасыз етуге шығарылған заңдардың өткенімізбен ... ... ... ... ... ... ... қорғау
саласындағы заңдылықтың рөлін жоғарылатуға, қазір орын алып ... ... ... ... ... ... Сол ... де тақырып
өте маңызды, өзектілігі күшті.
Зерттеу объектісі. Қазақтардың құқық жүйесінде мал-мүлік ... ... ... ... мен ... ... Зерттеудің пәні дәстүрлі қазақ қоғамындағы мал-мүлік
қатынасындағы теориялық ... ... ... ... ... ... табылады.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті. ... ...... ... мал-мүлік қатынастарының пайда болып қалыптасуы, имандылық,
адамгершілік қағидаларына толы ... ... ... ... ... ... ... қатынасын бұзғаны үшін жауапкершілік
және оның орнын толтыру болып табылады.
Осы мақсатты ... ... үшін ... ... алға ... ... ... мал-мүлік қатынастарының сипаттамасы мен даму
эволюциясын кезең-кезеңге бөліп саралау және ерекшеліктерін айқындау;
- қазақ қоғамындағы ... ... ... ... ... ... және ... адамгершілік жолдарын ашып талдау;
- қазақ қоғамындағы мал-мүлік қатынастарына исламдық шариат заңдарының
қаншалықты әсер етуін талдау;
- ... ... ... ... қазақ хандығы түсындағы
ерекшеліктерін көрсету;
- қазақ қоғамындағы ... ... ру ... ... ... ... ... пайда болатын жақтарын ашып көрсету;
- ата-бабаларымыздың мал-мүлік қатынасының жақсы да озық ... ... ... ... ... және ... Зерттеуде жалпы ... ... және ... ... ... диалектикалық, синтездеу,
тарихи салыстырмалы, функционалды т.б. әдістер қолданылды. Сонымен қатар
жұмыста, ... ... ... ... ... ... заңи саралау,
салыстырып талдау пайдаланылды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Жұмыста дәстүрлі қазақ қоғамындағы мал-
мүлік қатынастарының және оның ... ... ... ... ... ... Алғаш рет қазақтардың мал-мүлік қатынасына байланысты
мәселелер бойынша оның әр ... ... ... ... ... қорыту
жұмысы жүргізілді. Мал-мүлік қатынасының ерекшеліктері мен жүзеге асыру
жолдары, ... ... озық ... ... ұсынылды. Мал-
мүліктің отбасылық, ру аралық, жиендік, олжа қатынастарын және мұрагерлік,
өсиет арқылы ... ... ... ... ... ... қазақ
қоғамында мал-мүлік қатынастары қазақ ... ... ... ... ... ... мен ережелердегі көріністері ашылып
көрсетілді.
Зерттеу жұмысының құрылымы. ... ... екі ... ... ... ... тізімінен тұрады.
1 ДӘСТҮРЛІ Қазақ құқық жүйесіндегі Мал-мүлік қатынасын ЗЕРТТЕУДІҢ
КЕЙБІР ТАРИХИ ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 ... ... ... ... ... жалпы сипаттамасы
Елбасымыз Н.Ә. Назарбаев: «Егер біз мемлекет болғымыз келсе, өзіміздің
мемлекеттігімізді ұзақ уақытқа ... ... ... онда ... ... ... жөн» [6, 273 б.] деп, ... мағыналы
ойды қозғап отыр. Әрине, руханият – ... ... ... әдет-ғұрып, үлгі-өнегесі, қағида-ережелері.
Алғашқы қоғамдық құрылыс ыдырап, адамзат рулық-тайпалық тұрмысты
бастарынан өткізді. Базбіреулер мұндай ... ... мәз ... ... одан өзге ... ... ... енді базбіреулері
оны ұзақ дәуірлер бойы сақтап қалды. Солардың бірегейі біздің қазақ ... ... ол ... ... ... жоқ. ... ... көне
дәуірлердің өзінде-ақ рулық қарым-қатынас жүйесін өте тамаша үйлестірген
еді. Бұл ... Ф. ... «И что за ... ... этот ... всей его наивности и простоте без солдат, ... и ... ... ... наместников, префектов или ... без ... ... ... все идет своим установленным порядком» [7, с. 97] деп
текке жазбаса керек.
Рулық тәртіп жүйелері қазақ қоғамы мүшелерінің ... да ... ... тек ... ... теңдік,
бостандық идеялары аясында құрылған болатын. Бұл ... ... ие ... оны ... ... ... мүшелеріне парыз саналған. Адамның
бәрі тең. ... ... ... ... ұят ... деп ... нәсіліне,
байлығына қарап бөлмеген. Қайта ақыл-өнегесіне, біліктілігіне қарай ... өзге ... мен ... қоғам дамуының әсерінен қоғамды басқаруды
өзгертіп, жоғарғы басқару түрлерін қалыптастырды. Таптық қоғам ... ... мен ... аяққа таптала түсті.
Ал, рулық қауымда қауым мүшелері тең құқықта бола ... ... ... билігін өз еріктерімен мойындаған, ру ақсақалы ешкімді
зорлап, ... ... ... Тек сол ру ... ... ... қолдап-қуаттаған әрі қоғамды реттеуге арналған ... ... ... ... ... қоғамның өнегелік дәстүрлерін нығайтты, ... ... ... ... бола алды. Сондықтан да мұндай үлгі-
өнегені ұрпақтар сабақтастыра, жалғастырып, ... ... ... ... ... кодекстері солон, ликургтер жасаған заңдардан мүлдем
кем емес еді. Сол себепті де ... ... ... бұл ... ... ... ... әділдікті, бостандықты өз бойына сіңірді. Ал,
заңдарды шығарушы, оны жүзеге асырушылар көшпелі қоғамның әдеттік-құқықтық
жүйесінің ... ... мен ... ... білуі; билер соты мен
билердің адалдығы; соттың ... мен ... ... ... ... мен ... ... билер сотының ... ... ... [8, 72 б.] әділ ... жүйені шырқай биікке
көтерді.
Адамзаттың күні бүгінге ... ... ... ... ... әр түрлі деңгейде ... ... ... ... Бұл ... құндылық жалпы құндылықтар жүйесінің
шыңы, биігі, ... мен ... Ол – ... ортақ, адамдарды біріктіретін
күш-қуат. Адамның әлеуметтік кеңістік пен уақыттағы орын алуы, сол ... ... ... ... Осы ... сүйене отырып адамдар
өзінің іс-әрекетін адамдық сипаттармен атқаруға тырысады. Ал, жетілген,
дамыған ... ... ... және ... болуға тиіс рухани
құндылықтарды қалыптастырып, игеруге тырысады. Былайша айтқанда ... ... сол ... өмір ... ... ... өмір сүру тәсілімен байланысты. Тарихи тәжірибе көп нәрсеге
үйретеді. Адамның тағдыры басқалардың да тағдырымен ... ... ... көп ... шешендік ғибратты сөздерге мән
беріп, көңілге ... ... хақ. ... ... жүзеге асырушы би,
абыз, көнекөз ақсақалдар. Олар әрдайым адамды жан иесі, адам баласы өзара
тең, ... ... тек ... үлгі беру сезімін ояту деп санап, олардың
бәрі де жер бетінде уақытша тіршілік иесі ... ... ... ... ... ... да ... қоғамы ежелден-ақ сөз
құдіретін тани білген, жөн сөзге ... ... ... ... ... биік ... ... ар мен ұят, адамгершілік
қасиеттер бәрінен де қымбат саналған. Бұл ... ... ... ... жүзі ... зер сала ... өздерінің дамуы
жағынан кенжелеп қалғандары да, аса жоғары дамығандары да бар. Оны ... өмір сүру ... ... өмір сүру ... мен
экономикалық жағдайларына, дәстүр-салттары, әдет-ғұрып ... ... мен оның ... ... байланысты
екенін ескерткіміз келеді. Егер осы айтқандар ... не ... ... ол этнос тарихи аренадан шығып қалуы даусыз.
Қазақ құқығының мал-мүлік жайлы толғаныстары ... ... ... ... Көшпелі тұрмыс терең философиялық ой-
толғамдарға жетелеп, ... ... ... ... ... қалады. Рас, өмір сүргеннен соң жеке ... иесі ... ... ... бостандықтан айырылу қор өмір, ... өмір ... ... ... себепті қазақ қоғамында байлық, мүліктік, ауқаттылық басты құндылық
деп есептелмеген. Бірақ, мұнан көшпелілер мал-мүлікті (меншікті) қорғауға
көңіл бөлмеген ... ұғым ... ... Қазақ құқығы меншік қатынастарын
реттеуге, ... ... жеке ... мүліктік мүддесін қорғауға
арнайы көңіл бөлген. Өйткені, бай ... ... болу ... ... ... ... етуі тиіс, адам керегіне, рахатына жаратылуы тиіс
деген ой жоғары тұрған.
Кең далада бейбіт өмір сүру үшін адам ... ... ... ... тәртіптілік қажет болды. Тіршілік олардың мазмұнын молайтты, рөлін
күшейтті, ... ... ... мал-мүліктің пайда болуына байланысты жіктеліп, шаруашылық құрал,
мүліктері дамыған сайын адамдардың қатынастары күрделене түсті. Жеке меншік
түрлері ... ... ... ... ... арасындағы
қатынастарды реттеп отыру үшін мемлекет пайда болды. Біз мұны әлемдік ... ... көре ... ... ... Вавилонда «Хаммурапи заңы»,
Үндістанда «Ману заңы», Рим құл ... ... ... ... ... ... ... айна», т.б. заңдар мемлекеттік билік
тарапынан күш қолданып, мәжбүрлеумен жүзеге асырған.
Ал біздің ... ... ... ... жүрген «Әскери
демократия» сипатындағы мемлекет құрғанымен, ... ... ... аумақтық, мүліктік және рухани ... ... ... Бұл ... ... ... ... емес, халық жасағын
білдіреді.
Ежелгі қазақ қоғамы көшпелі тұрмыспен күнелтіп, мал шаруашылығымен
үздіксіз ... жеке ... үй, оның ... ... ғана саналып, мал жайылатын ... жер жеке ... ... ... мал-мүлік қана дәулет саналған.
Алайда, қазақтар дәулетті, байлықты бірінші орынға қоймаған. Мал мен
байлық ... ... ал ... ... ... де ... деп ... Сол
үшін де «Малым – жаным садағасы, жаным – арым садағасы» деген ... ... ... саналған. Рас, малмен бірге ежелгі дәуірлерде соғыста қолға
түскендер құл етілген. Бірақ, Еуропа, Азия, АҚШ-тағыдай құлдарға ... ... ... ... ... ... құқықтарын аяққа
таптамағаны әмбеге аян. Әрине, қазақ қоғамында қазақ әйелдері тек қана ... ... ... зат ... ... (айыпқа) төленген. Яғни,
түйе, ат, қой, сауыт-сайман, кілем мен тон ... ... ... ... ... мүлдем жанаспайды. Тек күие жағу үшін жазылғаны белгілі.
Тіпті, осындай пікірді қолдаған С.Л. Фукс: «В ... ... ... ... была ... от ... унизительных тягот, которые
падали на ... ... у ... ... ... ... ... от
паранджи, затворничества, прозябания в гарме. Однако это не ... ... ... ... ... вызванное у казахов
условиями скотоводческого хозяиства, не меняет в основном ее положения как
обьекта собственности» [10, с. 14] деп ... ... ... ... обьектісі болған емес. Оған ... ... ... құқықтық деректерде әйел заты меншік обьектісі
болды деген ... ... ... ... ... жалғастырушы, Ана
ретінде қадірлеп-қастерлейді. Әйелдерге қарсы жасалған қылмыстар ерлерге
қарағанда ауыр саналатыны, әйелдердің құқықтары ежелден-ақ ... ... ... ... ... ... боданы болғанға дейін қазақ қоғамындағы жеке меншіктің ең ... ... ... өзге ... ... ... ... жеке
меншікті құраған. Жеке мүліктің субъектісі болып отбасы саналған. Қазақ
отбасының жеке меншікке қатыстылығы ... әлі ... ... ... ... ... қазақ отбасын сөз ете отырып: «Под названием семьи или
кибитки разуметь должно здесь ... ... ... ... ... ... правлением старшего из них. В таком семействе бывает иногда до
20-ти душ и более одних мужчин» [11] ... ... ең ... ... ... ... ... Ауыл
негізін негізінен ата балалары (яғни, бір атадан өрбігендер, немереге
дейін) құраған. Ауыл көбіне 5-10 ... ... ... ... әулет
деп те атайды. Кейде бір әулетте тұрғандар 20-25 үй ... ... ... Әулет ішіндегі үйлерді үлкен үй, қара шаңырақ, отау үй деп атаған.
Үлкен үй, болмаса қара ...... үйі, отау үй – ... ... ... ... айталық, көші-қон, құдық қазу, отын-су, үй-
қора жөндеу, қыз ұзатып, ... ... ... болғанда ақырғы сапарға
жөнелту, ас пен той беру т.б. ... ... ... ... ... араларындағы жасы үлкені басқарған.
Үлкен үйден кейінгі іріленудің кезегі – ауыл. Бірнеше әулет бірігіп
ауылды ... ... ... ... ... ... бар ақсақал
басқарған. Ол әулеттің ішкі істеріне көбіне араласа ... ... ... ... ... (пәленше ауылы, түгенше ауылы) аталған.
Ауылдан ірірегі, руластардың қауымы ел, жұрт деп аталған. Елдің атауы
сол рудың атымен ... ... ел ... ісі күрделене түсуіне байланысты
оның басқару құрамында ел басқарушысы, биі, ... ... Ел ... ... ... би ел ... ... істерді реттеумен, батыр елді
жаудан қорғаумен айналысқан.
Ел басшысы туыстық қарым-қатынас, ... ... ... Ол елдің ішкі ынтымағы мен сыртқы ... ... ... ... ... ... ... реттеген. Қажет
кезінде ел жігіттерінен қол ... ... құра ... халқының дәстүрі бойынша хандық лауазымға Шыңғыс ханның ұрпақтары
төрелерден қойылған. ... хан ... ... ... Бұл ... билерге, уәзірлеріне сүйеніп жүзеге асырған. Маңызды
бір мәселелер бойынша жарлықтар шығарған, өзге ... ... ... басы ... мен ... ... Хан ... төлеңгіттері қызмет еткен. Хан мемлекетті ... ... ... көшіп-қонатын жерлерін, жеке мал-мүлкін ... ... ... шақыратын ұрандарын бекітіп беріп отырған.
Әлеуметтік жіктелістің айқындала түсуі мал-мүлікті ... ... ... Оның ... ... ретінде саяси биліктің ең жоғарғы
нысаны саналатын тақ мұрагерлігінің пайда ... ... ... Тақ
мұрагерлігінен келіп, мұрагерлік институт пайда болды. Өйткені мұра,
мұрагерлік ... ... бір ... ... ... Жеке ... ата мұрасынан, сыйдан, тауып алған олжадан, соғыс олжасынан
құралған ғой. Түркілерде «Әке өлсе – ұл ... аға өлсе – іні ... әке ... жеке ... ие ... анық ... ... Бұл
қағида екшеле түсіп, әке өлсе ұлы мұрагер деген ... ... ... әкенің мал-мүлкі кенже ұлға, «қара шаңырақ» иесіне қалған. Ал,
өзге ұлдары мен қыздары ... ... ... енші бергенде алып қойған.
Бұл мәселелер «енші беру» институтында жан-жақты ... ... ... ... ... болған адамның мал-мүлкі
тек қана кіндіктес жақын ... ... ... Мал-мүлікке ие болудың ең
құнды түрінің бірі – осы ... жол. Қара ... иесі ... ... әке ... ... ... қалғандары оған таласпайды. Бұл жайлы ... «Что у кара ... все ... ... ... ... младшим сыновям, которые и обязаны нести росходы на похороны и
поминки» [12, с. 53] деп ... ... ... жақын туыс, құда-жегжаттары соғым сойса, алдымен ... ... ... ... ... ... ... қара шаңырақ
босағасына ілу ... ... орны деп қара ... ... ... ... жақын туыстар қара шаңырақта өткізген.
Қоғамның дамуы және өндіріс ... ... ... ... ... ... ... әкеледі. Енді ата мұрасын бөліп беретін «енші
беру» институты пайда болды. Бұл ... ... ... бар. ... ... хан үш баласына (үш жүзді құраған) енші бөліп беріп, ... ... ... деп өсиеттепті. Қонақ тамағы, атының жемі сол
себепті тегін, оған ақы сұралмайды. Енші беру ... ... ... ... ... ... ұлдарын кезегімен отбасына тиесілі мал-
мүліктен бөліп беріп, бөліп шығаруды білдіреді. Ата мұрасын ... ... бір ... құлы мен ... де, өгей ұл-қыздарына да тиесілі
бөлігі берілген.
Қазақ хандары жүйелеген заңдар ... ... ... ... жолы» деп
аталатын заңда арнайы мүлік заңы бірінші ... ... ... хан (1511-
1523) билеген дәуірде исламдық шариат заңына көшу, көшпеу ... ... ... хан Қазақ халқының ежелгі ... ... ... мен ... ... ... жүйелеген болатын.
Жер қоғамдық меншік болып саналғанымен, ел билеуші топтардың қолында
жер-суды бөліп беру құқығы болды. ... ... ... хан ... ... Сырттай ол жер ру-тайпаның меншігі саналғанымен, іс жүзінде
сұлтандар, феодалдар белгілеп беріп, кімнің малы көп, сол ... ... Ал, ... ... ... ... ... жерді бөліске
салып, пайдаланып тәртіптері жолға қойылды. Ондағы феодалдар жерге қоса ... да ... ... ... арасында құдықтар жеке меншікке
айнала бастады.
Жылу, жұртшылық, үме немесе асар секілді жаңаша мазмұндағы жеке ... бар ... бой ... ... жылу ... қоғамында ру
мүшелерінің бір-біріне өзара көмек көрсету, жәрдемдесу ... тым ... ... ... заң ... бірі ... Бұл қағида бойынша
жылу табиғи ... ... ... әрі ... ... күн көре ... қалғандарға берілген. Жылудан руластары бас
тартпай көмектескен. Ал, жұртшылық деп сауда-саттықпен ... ... не ... ... өтей ... ... ... Асар
не үме деп, көпшілік күш біріктіріп, бір-бірінің жұмысына тегін ... ... ... қора салу, жүн қырқу, шеген құдық қазу, егін ... ... ... жеке ... құқығының әр түрлілігінен пайда
болғанын дәлелдейді. Сөйтіп, ... ... ... әр ... ... Сол ежелгі дәуірлердің өзінде-ақ жеке мүлік
объектілеріне қол ... ... ... қатаң жазаланған. Тіпті, барымта
институтын қалыптастырған.
1.2 Қазақ құқық жүйесіндегі мал-мүлік қатынасының даму кезеңдері
Қазақ ... ... ... ... бастаулары сағымға айналған
көне дәуірлерге барып тіреледі. Құқықтық жүйе қоғамдық құбылыс бола отырып,
қоғамдағы ... ... ... ... Ол ... ... адамдардың қоғамдағы қажетсінген нормаларын жүзеге асырып, рухани-
мәдени тұрғыдан дамуына әсер ... ... ... өмір жүйесінде
маңызды орынды иеленеді. Адамзат қоғамының алғашқы қоғамдық дәуірінде әдет-
ғұрыпқа негізделген құқықтық реттеуді басынан ... ... ... ... тән ... өмір сүрмеген.
Қоғамның алға қарай дамуына байланысты кейбір әдет-ғұрыптық нормалар өз
күшін жойып, өзгеріп, орнына жаңалары алмасып отырған. Уақыттың өтуі, ... әдет ... ... молайтты, реттеушілік рөлін күшейтті,
толықтырып, жетілдіріп отыры. ... ... ... ... ... қызмет
еткен заң нормалары мыңдаған жылдар бойы өзгеріске ... ... ... ... ... ... құқығының бір саласы «Азаматтық ... ... ... ... Бірақ, халықтың өз ерекшеліктері де бар. Мысалы, римдік
заңгерлер көне ... Рим ... ... ... (jus ... деп ... [13]. Рим құқығы б.з.д. 450-жылдан б.з. 350-жылдар
аралығында дамыған болатын. Бұл ... көне ... ... мемлекеттік
қоғамдық жеке адамдардың өзара қатынастарын ... әрі кең ... ... ... ... ... ... мүліктік
қатынастарды реттейтіні белгілі. Яғни, мүліктік қатынас мүліктерді сату
және сатып алу, иемдену, ... ... беру мен ... білдіреді.
Рим құқығы бойынша заттық құқыққа меншік құқығы және біреудің затына
құқық кірген. Соңғысы келесі топтарға ... ... ... ... эмфитевзис, суперфиций.
Res − зат, заттық құқықтың объектісі, оған ... ... ... ... ... әр ... ... қарастырған. Мысалы, заттар: денелі
және денесіз, жылжитын және жылжымайтын, жеке анықталған заттар және түр-
сапалық белгісін ... ... ... және ... жай ... зат, ... ... емес және жалпыға бірдей заттар деп
қарастырған.
Меншік құқығы субъектінің заң арқылы танылатын және ... ... ... өз қалауынша иелену, пайдалану және оған билік ету құқығы.
Заттық құқық ішіндегі кең ... ... ... ... құқығы құқықтық нысандарына қарай мынадай түрлерге
бөлінеді: квириттік, бонитарлық, провинциалдық, латиндік және ... ... ... ... құқығының қорғалуы мынадай:
І. Меншіктің пайда болуының бастапқы әдістері:
1) Жаңа ... ... (өз ... ... ... Өз ... ... өсім, жеміс, төл алу.
3) Оккупациялау, яғни иесіз заттарды иелену.
ІІ. Шарт нысандарындағы меншік құқығы.
Виндикация − ... ... ... ... ... ... деген
ұғымды білдіреді. Бұл − меншік ... өз ... ... біреудің заңсыз
иемденуінен қайтарып алуы. Мүлік қолында тұрған адам адал иеленуші болса
(біреуден ұрлап алынғанын ... ... ... де ... ... ... ол мүлікті басында жоғалтып алған болса немесе ұстай тұруға алған
адамнан ұрлап кеткен болса ғана ... ... Ал егер ... ... адам оны басқа біреуден ақысыз тегін алса, негізгі меншік иесі ол
мүлікті барлық жағдайда да ... ... ете ... көне ... ... бірі ... ... меншік
еді. Қозғалмайтын мүлік меншігінің ең маңыздысы жер меншігі болды. Бұл өте
күрделі, әрі даулы болғандықтан, ... ... заң ... ... сақтай отырып реттеді. Былай қарағанда қазақ қоғамында жер
меншігі жоқ секілді көрінді. Шындап қарағанда оның көптеген сипаттары ... ... ... ... ... жеке ... көрсетті.
Қазақтарда көне дәуірден «енші» институты болғаны даусыз. Бұл
дегеніміз, жеке мүлікті ... ... ... ... жеке мүлік
болып, қоғамда қолданған, барлық объектілерге қатысты болған. ... ... хан ... үш ... енші ... әрқайсысына тиесілі меншіктің
түсін түстеп, атын атаған. Мүліктерін ұлдарына таратып берген Алаша: «Менен
қалған мүліктерімнің төртінші бөлігін ... ... оны ... деп ... ол ... берілмейтін ортақ игілік болып
есептелініп, ғасырдан-ғасырға сендердің еншілерің болып кетеді» [14] деген
екен.
Сонымен, қазақтар ... ... ... жерге, малға, құрылысқа,
бау-бақшаға, арыққа, құдыққа және тағы басқа мүліктерге жеке меншік ... ... ... ... жер, мал ... жол, ... ... жатқаны белгілі. Әдебиеттерде дербес мүліктердің ... ... яғни ... ... ... ... ... әйелі және енші
алмаған балалары ешқандай ... ... ете ... деп ... ... тиесілі мүлік баршасына ортақ екенін түсіне алмаған. Мәселен, ері
жоқта келген қонақтарға әйелі өз еркінше мал ... ... ... бере алған. Ол үшін ерінен сөгіс емес, алғыс алған.
Қазақ әдет-ғұрып құқығы бөтеннің затына құқық ... жиі ... ... ... ат, ... мал, пайдалану мен иелік етуге жер ... бұл ... кең ... ... ... қазақ құқық жүйесі мүліктерді қозғалатын, қозғалмайтын деп әшкере
айтпағанымен, заттық құқықтың белгісі ретінде ... ен, ... Мал ... ... ретінде саналып, қалған қозғалатын, не
қозғалмайтындары мүлік деп аталған. ... ... ... қызықпаған,
оны қолдың кірі есебінде қараған. Дүние-малды жан үшін, ал жанын ... ... үшін пида ... зиян ... оның орны ... институтымен қайтарылған.
Барымта – иелену тәсілі, бұл институт – мал-мүлік құқығын жүзеге ... ... ... ... ... бар тәсіл.
Әрдайым отбасы меншік құқығының субъектісі болғандықтан, оны зерттеудің
мәні өте зор. М.О. Косвен отбасының ... ... орны өте ... әлі ... ... ... бағаланбағанын дұрыс айтады [15].
Ф. Энгельс өзінің «Происхождение ... ... ... ... атты ... көңілге қонар немесе кереғар ... ... ... Ф. ... отағасының абсолюттік иелік етуіне
күмәндана қарап: «В последнее время ... ... ... ... ... ... так и ... по отношению к нему
остальных членов семьи» [16] деп, М. ... ... ... жоққа
шығарып, отбасында отағасының абсолютті билігі ... ... ... құл ... ... деген коммунистік көзқарастың, ... ... жол ашып ... ... ... ... ... тіпті жеті атадан қосылатын туысқандар арасындағы қатынастар
Ф. Энгельстің тұжырымының қате екенін көрсетеді.
Қазақ халқының жеке мүлігі болғанымен, оның өзге Еуропа ... ... ... ... ... жоқ. Оны біз ... әдет-ғұрып
нормаларының демократиялық сипаттарға толы екендігінен деп білеміз.
Өйткені, ... ... ... деп ... ... ... әке, ... ұлы-немерелерінен қанша мал-мүлік алса да, оны ... деп ... жиен үш рет ... ... алса да жауапқа тартылмаған, әйелі
теңдей мал-мүлікке қатыстылықтан көреміз. Кейбір зерттеушілер қазақтардың
таңбасы XVIII ғасырда ғана Тәуке хан ... ... ... деп ... Н. ... ... ... рулық меншік белгісі [17] дейді. Мал-мүліктің
рулық меншіктен ауылы алыс ... ... Бұл ... ... ... ... ... белгіленіп берілгенін, кейін уақыт өте ... жеке ... ... ... жеке мүлік белгісі рөлін атқарғанын,
руластар бір-біріне етене жақын ... ... не ... малды
таңбасынан танып, өзгелердің иелік етуіне жол бермегенін айтуға болады.
Ру мал-мүлігін білдіретін таңба руластарына жеткілікті болған. ... ... ... белгілер арқылы ірі қаралардың жанбасына ... ен, ойық ... уақ ... құлағына салынған. Жоғалған, не ұрланған
малды осы таңбалары мен ... ... ... ... ала ... Таңба
мен өзге де белгілері бар малды ұрының ұрлап ... ... ... ... ... қай ... ... қай ру, не елдікі екенін жақсы білген,
сондықтан да ұрыны ұстау, айғақтау жеңіл болған.
Көнеден келе ... ... ... аңшылық, балық аулау
құралдарын, ... аң ... ... ... мен ... болады. Шаруашылық салалары айқындалып, жіктеліп, шаруашылық
мүліктері дамыған ... ... ... ... ... ... әлеуметтік топтарға бөлініп, жеке меншік объектілері де көбейе берді.
Мемлекет адамдар арасындағы қатынасты ... ... ... ... ... әдет-ғұрыптары құқық негізінде қалыптаса түсті.
Мал-мүлік құқығы қоғамда ерекше орын алатын институттардың біріне айналды.
Мүлік құқығына ие болу ... ... ие ... ... алу, ... алу,
сыйға алу, аулап алу заңдастырылып, жаңа түрлері (сүйінші, соғым, сыбаға,
келісім-шарттар, жылу, жұртшылық, асар, өсиет, т.б ... ... ... ... ... ... ... қызмет көрсетумен
байланысты болып, қоғамдық қатынастарда көрініс ... ... ... ... ... тиістілігіне қарай (заттық қатынас), мүліктің бір
адамнан екіншісіне өтуі тәрізді қатынастарды құрады. Қоғамдық қатынастардың
мән-мағынасын аша ... ... ... ... ... теңдік, өзара келісім тәрізді белгілері бар. Бұл жәйттер меншік
құқығының қағидаттарын құрайды. Олар – ... ... ... мүлікке қол сұқпаушылық, шарт еркіндігі, өзгенің озбырлықпен
араласуына жол беруге болмайтындығы, ... ... ... ... ... қалпына келтіруін қамтамасыз ету, әдет-ғұрып
нормаларымен қорғау.
Мал-мүлік құқығының негізгі қағидаттарының бірі ... ... ... ... және ... да ... құқыққа қол
сұқпаушылық принципі, мал-мүлік иесінің құқығын қорғау, әрекет қабілеті бар
адамдар мен заңды тұлғалардың ... ... ... ... ... ... салынуы, кедергісіз жүзеге асырылуы болып табылады.
Сөйтіп, меншік құқығы ... ... ... ... өз қалауынша
иеленуге, пайдалануға, билік ... ... ... ... ... Мал-мүлік иесі өз мүлкіне залал келтірілген жайттарда залал
келтірушіден ... ... ... ... ете ... ... қаңғып жүрген малды ұстап алған адам міндетті түрде
меншік ... ... ... Ол үшін ... ... ... ... анықтау қиын болған, жерге көмілген, жасырылған алтын-
күміс секілді көмбе заттарды меншігіне айналдыра алады. Бірақ тең ... ... құюы ... ... иесі өз ... ... үштен бір бөлігін
өзге біреулерге сыйға тартуға құқылы, түгел сыйға бере ... (бұл ... ... ... ... ... ... көне замандардан басталып, біздің дәуірімізге
жетіп отыр.
Мал-мүлік қатынасы ... ... ... заң ... ... толтыруға рұқсат еткен. Оны «барымта» институты
қазақ қоғамында бұзылған ... ... ... жүйесімен үштасқан іс
әрекет деп санауға болады. Мүліктік дауларды шешу негізінде ... ... ... күндіз орындау негізінде жүзеге асырылатын.
Барымта өз бастауын тым ... ... ... ... мал-мүлкін ұрлау қылмыстың ауыр түріне
жатқызылған. Тіпті қылмыскер қылмыс үстінде өлтірілсе, ол сұраусыз деп, ... ... Ұры ... ... ... ... ... айып төлеген. Айып
мөлшері әр дәуірде экономикалық жағдайларға байланысты әр түрлі болғанымен,
салмағы ауыр болған.
Қазақтардың мал-мүлік ... ... ... ... ... ... ... имандылық идеялары жатты. Оны
көркейтіп, көкке көтеруде сот ... ... ел ... ... зор әсер ... Ал, оны ... асырушылар өздерінің пәктігімен,
адамдық қасиеттерді терең ұғынуымен беделін ... ... ... деп ... ... ... ... Сол үшін де қазақ қоғамында
бас бостандығынан айыру, адамды кемсіту, ... мен ... ... қажеті де жоқ болды. ... ... ... ... ... Қоғам мүшелерінің барлығы оны мүлтіксіз орындады.
Адасқандарға, айыптыларға мал-мүліктік жауапкершілікті қатаң ... ... тек ... ... оның ... руластарына тиесілі болды. Бәрі – бірі
үшін, бірі – бәрі үшін ... ... ... ... ... ... аясы кең ... құқықтық мәдениеті шырқай көкке
көтерілуіне жол ашты. Құқықтық қағидаттар мен құқықтық нормалар ... ... ... ... ... құқықтық мәдениетінің деңгейін
күшейте түсуге ықпал жасады.
Қазақ құқық жүйесінде мал-мүлік ... бір ... ... ... үшін ... болатын келісім-шарттар көнеден бар екендігінде дау жоқ.
Әсіресе, сату мен ... алу, ... беру және алу, ... ... ... ... ... олжасы, тауып алу, жалдану және жалға беру, ... ... ... ... ... асар, мұра мен мұрагерлік т.б. қазақ
қоғамында ежелден ... көне ... ... ... ... ... жүйесіндегі мал-мүлік қатынас құқығының даму кезеңдері Ғұн,
Сақ, Оғыз, Түрік қағанаты ... ХVІ ғ. ... ... ... жолы» (1511-1523), «Есімханның ескі жолы» ... ... ... ... ... ірі ... қабылданған. Бұл
заңдарда заттық құқыққа қатысты мүліктік жауапкершілік орын алғанын
көреміз.
Әдет-ғұрып ... және ... ... ... ... ... ... реттеп, демократиялық сипаттармен безендірді. Нәтижеде
мүлік құқығының өн бойы адамгершілікке толы болып, сан ... ... ... ... Бұл мүлік құқығы саф таза, халықтық болғандығын
дәлелдейді.
1.3 Мал-мүлік қатынастарының ... мен ... ... ... жеке мал-мүліктің қайнар көздерін сөз еткенде, біз
алдымен, жартылай көшпелі бірлестікте өмір сүрген ата-бабаларымыздың табиғи
жолмен әдет-ғұрып құқық ... ... ол ... ... мен ... ... халықтарының ортақ жемісі екенін ерекше
айтқымыз келеді. ... С. ... ... құқығы – ұланғайыр “еркін”
аймақта орналасқан, ... ... ... өркениеттің төл туындысы, әрі
мәдени жемісі, әрі мұрасы” [18, 23 б.] деп ... ... ... жоқ. ... құқығы көшпелі өркениеттің мәдени байлығы әрі барша түркі ... ... ... ... ... сол ... ... бейнесін
өзгертпестен, өміршеңдік сипатын сақтай отырып, осы дәуірге жеткізіп отыр.
Өзгелері әр түрлі тарихи ... орай ... ... ... ... ... ... орыстардың империялық
заңдары әсерінен өзгертіп алса, ол қазақ ... ... ... ... мен ... ... құндылық ретінде бағалай алды.
Сондықтан да өз туыстары отырықшы орталықтармен тығыз байланыста бола
тұрып, ... ... мен ... ... ... ... түсті.
Қазақ құқық жүйесіндегі мал-мүлік қатынас құқығының қайнар ... ... ... ... заң ... маңызды да, өзекті
болғанымен, әлі күнге дейін толық зерттелініп, зерделенбегенін айта ... Бұл ... ... жасау үшін Қазақстандағы заң білімінің дамуы
барысын мынадай 5 ... ... ... көне ... заң білімі,
дербес қазақ хандығының заң білімі, ... ... ... ... ... білімі, социалистік заң білімі, ұлттық заң білімі.
Әдет-ғұрып заң нормалары өз заманының қажеттілігінен ... ... Ғұн, Сақ, ... ... заманаларында әдет-ғұрып заң
нормалары сомдалып, ... ... ... Кейін қазақ халқы өз алдына
ел болып, дербес мемлекет құрғалы қаншама заң жинақтарын қабылдағаны, оның
ішінде ... ... ... ... ... ... ескі ... «Тәуке ханның
«Жеті жарғысы» секілді ірі заң ескерткіштері бар. Оның үстіне ... ... заң ... ... ... ... заңдар, т.б.)
қазақи заң ... ... ... ... ... ... ... құқығы ХХ ғасырға жетіп, қазір тәуелсіз, егеменді
елімізге ... ... ... ... ... ... ... отары болған Қазақстанда арнайы заң білімін беретін
оқу орындары ... ... ... бұған мән беріп қызықпады да. Қайта
қазақтардың құқықтық жүйесіне ... ... ... ... ... дегеніне жетіп, ежелден келе жатқан ... ... ... ... Ал кешегі қызыл империя қазақ әдет-ғұрпын
ұрпақтарына құбыжық етуге ... ... 1934 жылы 23 ... ... құрылыс
институтында заң бөлімі ашылып, кейін 1935 жылғы 5 наурыздағы КСРО халық
комиссарлар Кеңесінің және ... ... ... ... ... ... ... қаулысына орай 1938 жылы 28 ... ... ... ... заң институтына айналдырды.
Қазақ халқының менталитетінде әдет-ғұрыптың алар орны ... ... С. ... және Н. ... былай дейді: “Үш жүзден тұратын
қазақтарды тарих бетіне ... ... ... ... тән ерекшеліктері бар
қазақ әдет-ғұрып заңдары да ... ... ... Бұл ... мен
қағидалардың, құқықтардың қоғамға араласпайтын, олар қамтымайтын салалары
жоқтың қасы. Жеке индивидтерден бастап, бүкіл қоғамдағы ... ... ... ... ... ... ұрлық-қарлық, алым-
салық, аза-қаза, өлім-жетім, алыс-беріс, жиын-той, т.б. бәрі де қазақи
дәуірде ... ... ... ... Міне, осы қазақидәуір
ережелері көбіне басқалармен онша ... ... ... ... ... онша түспеген қалпында күні кешеге дейін жетті [19].
Сондықтан да Қазақстан Республикасының азаматтық заңына қазақтың әдет-
ғұрып ... ... ... ... Ол үшін ... ғалымдар
қазақтардың әдет-ғұрып құқығының элементтерін есепке алып, қолдану жөнінде
мәселе көтеріп, терең зерттеулері тиіс .
Қазақ ... ... жеке ... ... ... жақтың теңдей келісуі, тең құқықтылығы, құқық бұзушының ... ... етіп ... ... да «Уәде – бір, Құдай – ... опа ет», ... ... жеме», т.т. мәтелдер шығарған. Заңды-заңсыз,
жөн-жөнсіз, адал-арам, ақ-қара, обал-сауап деген категориялық ... ... ... ...... ...... қайнар көзінің материалдық мазмұны сол мемлекеттің құқықтық
іс-әрекетіндегі құқықтық нормалардың пайда ... ... ... ... ... діни ... тұрмыс-тіршілік, ондағы
қоғамдық қатынастардың пісіп-жетілуі болып табылады. Бұларды реттеу үшін
нормалар сахнаға ... ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрып құқығының нормаларымен тығыз байланысты ... ... ... заң, ... өкім тек әдет-ғұрып нормаларында бекітілген нормалар
шегінде болып, оны ... ... ... асырушылар қолдап-қуаттап,
мемлекеттік мән, нысан беріп, ресімдеп ... Бұл ... ... өмір қажеттілігінен, тұрмыс-тіршілікті реттеу қажеттілігінен
туындаған, онда міндеттеме құқықтары, меншікке ие болу ... ... ... қатынасы, мұра мен ... ... ... ... ... ... кең ... мекендеген ежелгі бабаларымыз ғұндар, сақтар,
үйсіндер мал-мүлікті көшпелілердің дала өміріндегі мәңгілік мүдде есебінде
қарап, оған ие болу ... ... ... ... Жеке ... отбасынан ел
билігіне дейінгі әлеуметтік өзгерісті туындататын тұтқа ретінде қарап, жеке
мал-мүліктен туындайтын түсініспестік, өзгеріс, ... ... ... пен ... ... ... рулар, ұлыстар және ... ... ... ... деп ... ... ... мал-мүлік қатынастарында оған ие болудың ... ... ... ... ... Ең ... жер мәселесін өзге ... ... ... өте ... ... ... туғызбайтын жолдарды
қарастырған. Жердің белгілі бір руға, не тайпаға тиесілі болуы ата қоныс
есебінде көз-қарасты ... ... ... Ал ... ... ретінде иелік етіп өзінің ұрпағына қалдыруды жақсы ... ... ... шеше ... Олар енші ... ... айту, қара шаңырақ,
мұра мен мұрагерлік институттары еді. Әке өлсе ұлы ... аға өлсе ... ... ... қатаң сақталды. Әкеден қалған мал-мүлік, жер, т.б әдет
заңдарына сәйкес бөлініп, пайдаланылған.
Ғұн дәуірінің өзінде әрбір ру: «Каждый имел ... ... ... ... с ... на место, смотря по правильно в траве и вод» [20, ... деп ... ... ... ... бойынша ғұн деп аталған
мемлекеттікте 24 ірі ру болғаны белгілі. Міне, бұл ірі ... ... ... жақсы білген. Сондықтан да о ... ... ... ... отырған әдет-ғұрып құқығы меншік құқығының ең басты қайнар
көзі ролін атқарған дейміз. Көшпелі тұрмыспен ... ... ... ... ... өзінің біркелкілігімен,
сабақтастығымен, өміршеңдігімен сипатталады. Сол ... де ... ... ... ... мағынасы дүниетанымымен өлшенді. Қазақи
дүниетаным өмірді ұғыну, қабылдау, ... ... ... ... ... ... жетілді. Кең далада өмір кешу табиғат танымын
жетілдірді. Табиғат ... оның ... ... ... өз ... ... қылып алуға, соны адам аралық қатынастарда орнатуда
және реттеуде де қолдануға тырысты [21, 35 б.]. ... ... ... ой-әуендер тоғыз байланыста болып, ... ... ... түсті, әдет-ғұрыптық нормалар молая түсті. Адам құқығы мен
бостандығы, азаттық, бостандық, әділдік, теңдік, ... ... орын ... Бұл ... сөз өнерімен халық көкейін жаулап алды.
Қазақ әдет-ғүрып заң нормаларына алғаш қалам тартқан заңгер
Т.М. Культелеев:
«Қазақ әдет-ғұрып құқығы ... үш ... ... ... ... («әдет» немесе «заң»);
ә) «бидің билігі»;
б) ереже. Бұл қайнар көздердің барлығы өзара тығыз байланысты.
Билер сотының тәжірибесі ... ... ... сондай-ақ ережелер
де қолданылып жүрген құқықтық әдет-ғұрыптарға үнемі ... ... ... ... ... олар ... құқығының қолданылып
жүрген нормалары маңызына бірден ие болған жоқ. Сонымен ... бұл ... ... өзіндік маңызы бар» [22, 87 б.] деп көрсете отырып,
әдет-ғұрыптың ежелден келе ... ... ... сот преценденттері мен
ережелерден салмақты екенін ашық жазады.
Қазақ әдет-ғұрып заң нормаларын байытуда билердің олар орны ... ... ... ... жеке ... ... көзіне түскен,
халықтың салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын терең білген, сот ісін ... ... әділ ... ... ... ... ... беделі
күшті болды. Билердің билігі хан соты шешімінен де жоғары тұрған кездері аз
болмаған. Билердің ... ... ... ... халық жадында ұзақ
сақталған. Дәл осыған ұқсас сот шешімі ағылшын-саксондық құқық жүйесінде де
қолданылып, айқындаушы тұтқа болып саналады. ... бұл ... ... ... ... етіп алады. Прецеденттік құқық «судьяның шешім
шығару процесі кезінде пайда болатын және ... ... ... ... ... қоғамында билер билік шешім шығарғанда
белгілі де беделді билердің шығарған шешімдерін үлгіге алып, ... ... ... ... ... Мұсылман құқығының нормалары ... ... ... құқық нормалары мен ... ... ... ... ... Н. ... да жазады [23].
Ереже өзінің мазмұны мен формасы жағынан жазбаша заңға ... ... ... Ресей боданы болған кезімізде өмірге ... ... үшін ... төтенше съезі шақырылып, оны уезд, окруктік Ресей
шенеуніктері қадағалап отырған. Ереже әдет-ғұрып нормаларына ... ... ... ... орны мен ... бар, ... ... құқықтық-тарихи
әдебиеттері пайдаланбаған қайнар көздің бірі Ереже, яғни ... ... және ... ... басқару (1867) және далалық ... (1868) ... ... ... қабылдағаннан кейін билердің төтенше
құрылтайында қабылданған нұсқау-ережелер.
Тағы бір қайнар көз ретінде шариат заңдарын, мұсылмандық құқық жүйесін
айтуға ... ... ... діні жергілікті жағдайда тез ыңғайланып,
Қазақстан аумағындағы көшпелі ... ... ... ... ... ... ... жандандыруға игі әсерін тигізді.
Тіпті, тайпа-рулардың діни, ... ... ... ... діні ... қоғамында қолданыста болған әдет-ғұрып заңдарының барлық
салаларына әсер етті. Меншік ... ... ... ... ... ... ... жоғары көтерді. Сол себепті
де шариат заңдары әдет-ғұрпымыздың маңызды қайнар көзі деп есептей аламыз.
Ал, патшалық Ресейге бодан болғаннан соң ... ... ... ... және ... ... империя тұсында еріксіз мәжбүрлеп
енгізген заңдар, құжаттар ... ... көз деп ... ... әдет-ғұрыптық қағидаларға қайшы болғандықтан қайнар көз бола
алмайды. ... ол ... ... жат, ... ... ... ділімізді, әдет-ғұрып, салт-санамызды бұзатын, іріткі салатын
заңдар. Өкінішке орай, ... жат осы ... әлі ... ... алып, өздерін еркін сезінуде. Қазақ халқы өз тәуелсіздігіне ие болып,
әлем танитын мемлекеттер қатарына ... ... ... ... ... ... ... жөн. Ал, ұлттық құқық әдет-ғұрып
құқығынан бастау алып, ондағы адамгершілікке толы ... ... ... өз ... ... ... ... тиіс.
Патшалық Ресей жеке меншік мәселесін ... оның ... ... ... ... әдет-ғұрып құқығының реттеушілік қуатын
әлсіретуге күш салды. ... ... ... ... рәсімін
Ресей мүддесіне бағындыру, жер үшін алауыздық ... ... ... ... ... ... ... аумағын әкімшілік бөліністерге салып, бұрынғы
дәстүрлі тұрмыс-тіршілікті әдейі бұзды. Осыдан барып қазақ ... ... ... ... ... азайды, әдет-ғұрып, дәстүр салдары солғындай
түсті. Басқару жүйелерін ... ... ... ... ... ... нашарлатып, мәңгүрттендіре түсті.
Ал, Кеңес өкіметі әдет-ғұрып, ежелгі дәстүр-салттарға шошына қарап,
әсіресе, жеке ... ... ... ... ... ... Кеңес
мемлекетінің солақай саясаты, оның өмір сүруінің алғашқы күндерінен бастап
мыңдаған жыл бойы қалыптасқан тұрмыс-тіршілігін, ... ... ... социалистік қағидаларын мәжбүрлеп енгізе түсті. Нәтижесінде,
дәстүрлі құқықты ... ... ... ... ... ... ... Міне, сондықтан да ... ... ... ... ... заңдар әдет-ғұрып құқықтық тұрмысымызға
қайнар көз бола ... ... ... ... келтірмей, қайта байыта
түсетін халықаралық ережелер, Конвенция, Пактілер әдет-ғұрып құқығымыздың
қайнар көзі бола алады.
Қазіргі кезде ... ... ... және ... ... ... сипатта жетілдіру міндеті тұр. Бұл міндет аса
жауапты да ... Оның ... ... ... етуі ... ... мемлекеттік негізі мызғымас болуына игі әсер
етеді.
Қорыта ... ... ... ... ... мен ... қайнар
көздеріне: «Адат» − әдет-ғұрыптар, билер сотының прецеденті, билер съезінің
ежерелері, шариат нормалары, «Қасым ханның қасқа жолы», ... ... ... ... ... ... жарғысы», мұсылмандық құқық, империялық заңдар
жатады.
2 мал-мүліктің қазақ құқық Жүйесіндегі кӨрінісі жӘне оның реттелінуі
2.1 Мал-мүлік қатынастары құқығының бөлініп ... ... ... иелену, меншіктену деген мағынаны ... да ... ... құқық институты ретінде қараған кезде ... ... ... категория деп түсінгеніміз дұрыс. Мүлік
құқығы материалдық ...... ... мен ... ... ... иеленуді реттейді. Ол тарихи қоғамның ішкі айқындауы
арқылы ... ... ... ... пайдалану және билік етуге байланысты
қоғамдық қатынастарды реттейтін Кодекс, заңдар және ... да ... ... ... ... кодекстің 188-бабында меншік
құқығына мынадай анықтама берілген: «Меншік құқығы дегеніміз – субъектінің
заң ... ... ... және қорғалатын өзіне тиесілі ... ... ... ... және оған билік ету құқығы» [24,
34 б.].
Ағылшын-саксон құқығы меншік иесінің 11 өкілеттігін ... ... ... 2) ... асыру құқығы; 3) басқару құқығы; 4) ... ... 5) ... ... 6) ... құқығы; 7) мүлікті
мұрагерлікке беру құқығы; 8) шектеусіз ... ету ... 9) ... ортаға
зиян тигізу арқылы пайдалануға тиым салу; 10) қарыз төлеуден алынатын
мүлікке ... ... 11) ... ... келтіруді қамтамасыз
ететін құқық.
Қазақ құқық жүйесіндегі мүлік иесі өзінің затына өз ... ... ете ... ... шексіз (яғни 50 жыл, «Елу жылда ел жаңа» деген
қағида бар). Мүлік иесі өзінің ... ... ... ... ... асыруы қажет дегенді көрсететін нақты ереже болмаған. Алайда, ... адам ... ... ... ... өзгеге беруге
болмайтыны, тек үштен бір бөлігін ... ... ... ... ... ... ету ... тоқтатылуы, әрекет ету қабілеті шектеулі
адамдардың билік ету ... ... ... үшін ... ... ... ... (қамқоршысының) рұқсаты болуы жайлы деректер жетерлік.
Қазақ құқық жүйесі бойынша меншік түрлері: мемлекеттік (хандық) меншік,
қоғамдық меншік және жеке ... деп ... ... ... ... екі ... бөлінген: мемлекеттік меншік,
мемлекеттік емес меншік.
Мемлекеттік меншікке әдет-ғұрып заңы бойынша ... ... ... заңды тұлғалары арқылы (хан, уәзір, т.б) қарауындағы ... ... ... орындарына жер, ағын су, жол, мешіт, қабірстан,т.б.
жатқызылған.
Жеке мал-мүлікке жеке дара адамның меншігі: қора-қопсы, ... ... ... ... ... т.б.) ... ... құқығы алдымен қоғамның ішкі қатынастарын реттеуге,
оның ... ... ... өмір ... қамтамасыз етуге арналған. Сол
үшін алдымен мүлік қатынастарын реттеу, оларға қамқор бола ... ... ... қоғамындағы мал-мүлік қатынастарды (көші-қонды) пайдалануға,
мал-мүлікті иемденуге негізделген.
Заң шығарушы әрі оны жүзеге асырушы қандайлығының ... өте зор. ... ел ішін ... ... ... орай ... даласында өмір сүрген
билер әділеттіктен, заңдылықтан ... ... ... Бұл ... ... ... А. Зуев қазақ билері парасатты да дана ... соты ... өзі ... шындығымен әрі пәктігімен ерекшеленеді [25]
деп жазса, Б.Н. Дельвич болса қазақ билері қазақ әдет-ғұрып ... ... ... [26] деп ... ... да ... даласы
қаншама кең болса, әділ де білімді билері соншама көп болды.
Арыға бармағанның өзінде Шыңғыс ханның төбе биі ... ... ... ... саны ... ... ... қатынастар құқығының негізгі аясы отбасынан
басталатыны даусыз. Меншік отбасынан ... ... ... ... ... қағида-ережелердің бастапқы арнасы, әрбір отбасы өз мал-
мүлікін, байлығын отбасынан бастап иелік ететіндіктен мал-мүліктің ... ... осы ... сөз ... дұрыс.
Қазақ құқық жүйесіндегі басты орын алатын мал-мүлік қатынастар құқығын
сөз етер алдын бұл құқық жүйесінің ... ... ... ... ол ... ... ... ашып алғанымыз жөн.
Қазақ халқының құқықтық өмірінің, оның ішінде мал-мүлік, дәулет, байлық
ұғымдарының алатын орыны, ол жайлы ... ... рөл ... ... саналы түрде тұжырым жасағанымыз орынды болмақ. Қазақтар: «Малым –
жанымның садағасы, жаным – арымның садағасы» деп оны ... ... ... үшін өмір ... ... мал емес, адамгершілік, имандылық,
әділдік, шындық, ар-ұят болып саналған. Сондықтан да ... ... ... ... ... құндылық саналмаған. Қайта молшылық адамды
адамдықтан шығарады деп ... ...... ... ол тек ... ... ... етуі тиіс деген қоғамдық пікір қалыптастырылған.
Мұнан біз мал-мүлікті қорғауға жете ... ... ... ұғым
шығармағанымыз жөн. Бай болу, жарлы болу адамның ... ... ... ... болса кедейшілікпен күн кешеді, ал еңбексүйгіштік байлыққа
жеткізетіні белгілі. Бірақ, қазақтар байлықты адал, маңдай термен ... ... ... ... ... ... ... мүліктік мүддесін қорғауға көп көңіл бөлген.
Көшпелі тұрмыспен күнелткен әрбір отбасы ... ... ... малын жерге жаяды. Жер мәселесі – қай заманда да, қай мемлекетте де
болмасын өте күрделі, тез дау-дамай ... ... Сол ... ... жерді қоныс ретінде, бүкіл ... ... ... ... өмір ... ... бар ... ұғыммен қарап, тек көші-қон обьектісі
ретінде құқықтық қатынастардың айналымына ... ... ... ... көбінесе ру аралық дау-жанжалдарды бәсеңдетіп,
тежеген.
Қазақ халқының өмірінде мал мен мүлік өмір сүрудің ... ... «Мал ... жеке ... сипатында болғаны даусыз. Мал мен
мүлік жеке отбасының меншігінде болды. ... ... ... ... шаруашылық жүргізді. Олардың арасында мүліктік ... да ... ... ... ... ... ... жеке шаруашылық жүргізіп, оны жеке тұтынатын жекелеген отбасылардың
мүдделері қойылды. Сонымен қатар алғашқы қауымдық, ... ... ауыл ... ... ру ... ... ... бірігіп
қорғану, кек алу, сот алдында бірігіп жауап беру сақталды» [27, 24 б.].
Мал-мүліктің ... ... ... құқығы негізінде рәсімделді.
Тарихи құбылыс ретіндегі мұрагерлік институты мүлікке билік ету құқығының
айқын ... бірі ... Ол ... ... жеке меншік
қатынастардың пайда болуымен, қалыптасуымен тығыз байланысты.
В.И. Ленин бұл категориялардың бір уақытта ... ... ... ... ... Ол: ... меншікте, мұрагерлікте оқшауланған ұсақ
отбасылары қалыптасып, ... ... дами ... ... ... ... деп ... [28, 136 б.].
Мұрагерлік институты төмендегідей бөліктерді қарастырады:
әкеден қалған мүлік
енші беру
«қара шаңырақ»
жеке табыс
өзге де табыстар (соғыс олжасы, тауып алу, ... ... ... ... табыстар).
Шығыста көне дәуірлерден өзгенің малын ұрлаушы ұрыларға ... ... ... жаза ... ... ... Шыңғыс
ханның «Ұлы жасағында» «Егер кімде-кім ұрланған атты мініп жүрген жерінен
ұсталса, оның иесіне 9 жылқы ... ... ... егер ол бұл ... төлей
алмаса, жылқының орнына оның балалары ... егер ... жоқ ... өзін қой ... ... ... [29] ... 1640 жылы ойрат жарғысы
бойынша теке ұрлағандарға 15 ... ... ... 10 ... ... 8 тоғыздан, сиыр ұрлағандарға екі жылдық құлын, қой
ұрлағандарға 6 тоғыздан, айып көзделген. Сондықтан да ... ... ... ... ... десек те болады. Тіпті, заңы қатал ... ... ... мүлдем жоқтың қасы. Мал-мүліктің қол сұғу ... ... ... ... да дәл ... осындай қатал жаза
қолданса, ұрлық сейілер ме еді.
Қазақ әдет-ғұрып мал-мүлік қатынас құқығында ұры өз ... ... ... екі ... үшін ... ... ... үстінде ұры өлтірілсе,
құн төленбеген.
Қазақ халқының мал-мүлік қатынас құқығы ... ... ... ... ... ... жағдайларда ұрлық жасағандарға рұқсат та ... ... ... ... ... алса да, ... жатқызылмаған.
Болмаса, «жиендік жасау» институты жиендеріне нағашы жұртынан үш ретке
дейін жасаған ұрлығын айыптамаған. Ал, ... ... ... ... бұйырылмаған. Мұсылман құқығында да егер ұры ... ... яғни ... ... ... ... ... кешірілім
берілетіні де сондықтан. Бақшадан жеміс-жидек, ... ... ... ... Ал, қасақана, айқын ниетпен мал ... ... алу, ... ... ... ... өршіген сайын, өзгенің мал-мүлкін
иелену, ұрлық жасау күшейетіні айқын. Қазақ ... ... ... болып,
мал басы күрт кеміп, әлеуметтік теңсіздіктер етек алған шақта, ұрлық жасау
жиелегені рас. Бұл жайлы орыс шенеунігі Ф.М. ... мына ... бар. Ол ... ... ... өте көп айып салынып, не себепті ауыр
жаза қолданылатынын сұрағанда: «Ұрылар өте көп, оларға әр түрлі жеңіл-желпі
шаралар қолданып ... ... ... сұлтандар ұрыларға жазаның
ең жоғарғысын қолдануды ұйғарды. Бұл басқаларға сабақ болсын деген ой» ... ... ... ... ... бұл айып жазаларының тез өзгерістерге
ұшырағанына көз ... ... К. ... «За ... ... ... за одну ... по девять лошадей и одного верблюда. Если и
более, то по сему же ... ... [31, с. 129] ал, ... өз
рапортында: «За кажду одного верблюда нужно платить 3 верблюда и
24 лошади (всего 27 голов ... ), а за ... двух ... ... 54 головы скота» [32, С. 46] десе, XIX ғасырдың ... Д. ... қой үшін 3 қой, ... 6, ... 9 [33, 89 б.] дейді. 1885 жылғы мамыр
айында қабылданған Қарамола Ережесінің 58-бабында: «Үй, ... ... ... ... ... ... басқа бір тоғыздан үш ... ... ... Қора, кілет бұзбаған ұрлыққа ат-шапан айып береді» [34, 54
б.], ал
1896 жылы қабылданған ... ... ... ... мойнына түскен адам
малының басын береді, айыбы үшін мойнына қосақ, көбіне тіркеу ... бас мал) ... [35, 12 б.] деп ... 1894 жылғы Шұбарағаш төтенше билер халықаралық ... ... ... далада жүрген жолаушыларды тонау, қыстаудан
мүлік ұрлау, нанға бара жатқан немесе нан алып келе ... ... ... ... ... киіз үйді алып кету ... ... шығынды
жабудан өзге зиян шегуге, айып төлеуге міндетті. Әйелді тонау айыбы – ... мен бір ат, ер ... ... ... – ат пен тон, ... шабуыл жасау
айыбы – бір түйе, қыстаудан мүлік ұрлау, нанға бара жатқан ... ... ... ... – бір түйе мен бір ат» [36] ... ... берілген.
Осы келтірілген деректерде біз біреудің жеке ... ... ... ... әдет-ғұрпы заң нормаларынан көп ... ... куә ... Бұл ... сөз халықтың әл-ауқаты төмендегенінің
куәсі, ұры айып мөлшерін төлей ... деп ... ... ... ... ... ... нашарлаған сайын ұрыға салынатын айыптың
мөлшері азая түскені де шындық.
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... тағы бір ... ... кетейік. Ақмарал уезінің Сарыөзен
болысында 1894 жылы Есмағанбет ... З ... ... 2 атын, Машырайым Қаражанұлының 3 атын ұрлаған ұры Абай
Қожанұлына ... ... үкім ... ... ... ... ұрлағаны үшін Абай Қошанұлы 3 бие (4 жасар), Рахмет Сарымсақұлының 2
атын ұрлағаны үшін 5 жасар 1 ат, ... ... 3 атын ... 5 жасар 1 ат, 1 құнан, 1 тай төлеуі тиіс. Абай Қошанұлы ұрлық жасағаны
үшін үш ай ... ... ... ... 15 сом. Шешім қайта қарауға
жатпайды [37].
Кедейленген қазақтар үшін мал ... көзі еді. ... ... ... ... ... патшалығы бұрынғы қазақ әдет-ғұрыптық
меншік құқығын әлсіретіп, қоғамдық қатынастарды ... ... бас ... ... ... «барымта» институты бірте-бірте ұрлыққа айнала
бастады. Бұл орыс ... мен ... ... ... әдіске
айналып, баюға жол ашып берді. Ендігі жерде ұрлықтың көрсетпей алған ... гөрі ... не ... ... ... ұрлаған зат үшін 4 есе
құны өндірілді. Бұл шенеуіктер мен бай саудагерлердің меншігін ... ... ... ... ... мұраның кімге қаншалықты бөлінетіні
жайлы әңгімелейік. Ислам діні енуі мұра ... ... ... ... ... ... қалған мұраны туған ұлдарына екі еседен,
қыздарымен баласыз әйелге бір еседен, өгей балаға жарты ... құл ... ... ... ... [38] ... ... қоғамында ислам әсерінен мұраны бөлшектерге бөлу пайда
болып, мұра мұрагердің туыстық байланысына қарай былайша бөлінеді:
- жарты,
- төрттен бірі,
- үштен ... ... ... ... ... сегізден бір
- толық.
Бұлардың жарты мұрасы әйелі өлген баласыз ері; бір ... ... ... болмаса қызға тиесілі; төрттен бір мұра: басқа мұрагер болмаса
әйелі; сегізден бірін күйеуінен баламен қалған ... ... бір ... ... ... болмағанда ана жағының туысқан жақындары алады,
үштен екіні мұрагердің екіден көп қызы болғанда ғана, ... бір ... ... олар жоқ ... ана ... иеленеді [39]. Әрине,
мұраны мұндай бөлу ... ... ... ... ... айта кеткеніміз орынды сияқты. Негізінен қазақ халқының ... ... өз ... ... ... халықтарға ұқсамайтын
ерекшеліктері бар. Бұл ерекшеліктерді ежелгі әдет-ғұрып құқығын томаға-
тұйық, өзгеріссіз ... ... ... іздегеніміз жөн.
Дегенмен, әлеуметтік, саяси, экономикалық жағдайларға орай ... ... ... да ... шығаруға болмайды. Оған қазақ қоғамы ішінде
оқтын-оқтын әдет-ғұрып ... ... ... енгізіп отырғаны
дәлел.
Дәстүрлі қазақ құқық жүйесі бойынша ... ... ... ... ... орындары, жеке мал-мүлік болып реттелген. Мал-мүлік
қатынасы отбасынан бастау алып, ... ... ... ... ... және оның шариат заңдарының қазақтың мал-мүлік қатынастары
құқығына тигізер әсері
Өткен тарихымызға көз салсақ, ... діні және оның ... ... ... аумағына VIII-IX ғасырларда кеңінен тарала бастаған. Оның
үстіне ислам діні бұл ... ... ... ... ... Рас,
отырықшы Орта Азиялық аумақтардағы Самархан, Бұхара төңіректерін мекендеген
тайпаларға күштеп соғыспен ислам ... ... ... ... ... тұрмыспен күнелткен тайпа-рулар ежелден-ақ
бір Құдайға – Тәңірге иланып, өзге халықтардай отқа, Күнге, ... Сол ... ... сеніммен тұрғылықты тайпалардың сенімдері
өзара онша керағар емес еді. Қазақстан аумағындағы ... ... ... ... ... бұл діннің кері әсері
болмай, қайта ол қоғамдық қарым-қатынастарды ... игі әсер ... ... ... ... ... ... ислам дінінің шариат
заңдары Қазақстанда тұратын ру-тайпалардың әдет-ғұрып құқығын бұрынғыдан да
құлпыртып, толықтыра, кемелдендіре түсті, ... ... ... сипаттарға ие түрімен өзгелерге ұқсамайтын даму жолын ... ... ... Ол ... қазақ қоғамының құқықтық, өмір сүру
салаларында айқын сақталды. Мысалы, ежелден келе ... ... соты ... ... ... дәстүрлер өз сипаттарын сақтап қалды. Бұл
ерекшеліктердің ... ... ... қарама-қайшылығы жоқ болатын.
«Сол себепті де қазақтардың әдет-ғұрпы көп ... ... ... ... шариат заңдарымен жүрмей, өзінің бұрынғы болмысын сақтап
қалды. Мұны әсіресе, дау-дамайлардың ... ... ... билер сотымен
шешілуінің өзі әбден дәлелдейді. Ислам дінімен бірге зиялылық қоса ... жол ... ... ... ашылды, білім жүйелі түрде оқытыла
бастады. Тілімізге араб ... ... ... шәкірттер арасынан әл-Фараби,
Махмұт Қашқари, Яссауи, Жүйнеки, Сығанақи, Жауқари т.б ғұлама ғалымдар өсіп
шықты. Құқықтық терминдер: ... ... ... ... ... кінә т.б.
көптеген сөздер төл сөзімізді құрап, тілімізді байыта түсті» [40].
Біз христиан, будда, ... ... ... қазақ халқын
құраған тайпаларға әсері онша болмағанын, тек шамандық наным-сенімдегі
бақсы-балгерлік көрініс ... ... ... халқы күле қарап, тек ауру-
сырқауларын қаратты. Бақсы өлсе, оны қабірстанға қоймай, ... ... ... ... ... ... [41, 97 б.].
Ал, отырықшы Орта Азиялық түркі тайпаларына христиан діні III ... ... ... ... ... ... ашып, халықты өз
дініне тартқаны ... [42]. Ол ... ... ... үгіт-
насихаттарын үзбей жүргізген. Тіпті, Қазақстандағы Тараз, Меркі қалаларында
шіркеулер салғанымен, бұл арадағы тұрғындар ол ... ... ... ... ... қарахандық мемлекет ислам дінін ... дін ... ... ... ... ... ... христиан,
будда, шаман, заостристік наным-сенімдерді ұстанған деп шатастырады. Қазір
Қазақстандағы тұрғындардың 72 ... ... ... ... ... ... тұсында күштеп-зорлағанымен, өзге дінге өтпегені, өздерінің
наным-сенімдеріне беріктігін дәлелдейді. Қазақстан аумағында көшіп-қонған
тайпа-рулар ... ... өз ... туыстарымен көшіп-қонып жүргенімен, кез
келген қоғамдық ... ... көп ... ... шешіп отырған.
Өйткені, «Ақылдасып шешіп-пішкен тон келте болмайды», «Алтау ала болса,
ауыздағы кетеді, төртеу ... ... ... ... ... ... бұл
тайпалар ерте түсінген. Бұлай ... ... ... ... өзге ... зорлығына душар болары ... ... ... ... ... ... еркін, бос, бейбіт өмір
сүруге әбден болатынын сезініп, әдет-ғұрып қағида-ережелерін сол ... ... ... ... ... ... ... рулар нәсілдік шарттымықты
ұстанып, ертеден-ақ жақын руластар өз ішінде қан араластырып, жеті атаға
дейін қыз ... қыз ... Өзге ... ... ... да бұл ... алған жоқ.
Бұлар басқа ұлыс, басқа рудан қыз алысып, ... ұлан ... кең ... ... шақырым көшіп-қонып жүрген әрі өзара құда-құдандалы
болып, ... ... ... ... «Күйеу жүз жылдық, құда мың жылдық»
деген қағида өрбіп, ... ... ... ... ... ... ерге ... мінген жігіттің «қайын жұрты», «өз жұрты» және «нағашы
жұрты» деп аталып, үш жұрттың ... ... ... ... ... ... ... осынау дәнекер дәстүрдің суалмауына жол
ашты. ... осы үш ... ... ... өз намысын қолдан бермей,
«бүлінген елден бүлдіргі ... ... ішкі ... терең мән
берді. Өзара алыс-беріс жасаған кез келген қазақ ... ... ... ... жүре ... ... ... дәстүрлер өз сипатын сақтап ... ... ... ... және ... ... өз ... мен мазмұнын
сақтауы, бұларды реттейтін қағида-ережелердің шариат ... ... еді. Бұл ... ... ... жеті ... ... қыз
беріп, қыз алысуға тыйым салу, қалыңмал, әмеңгерлік, билік пен билер соты,
адам өлгенде киімін, ... ... ... асын ... әлеуметтік
теңсіздіктерді болдырмайтын асар, ... ... т.б. ... ... ... тайпалар мен рулардың исламдық шариат сот ... тағы бір ... сот ... ... оны ... ... Қоғамдағы болып тұратын талас-тартыс, дау-жанжалдан бастап, әр ... ... ... ... ... ... ... отырған.
Қазақ әдет-ғұрып құқық жүйесі қазақ халқының ғана емес, барлық түркі
тілдес көшпелі өркениеттің мәдени байлығы ... Ол мың ... ... ... және ... адам еркіндігін, теңдігін, адамгершілікті
жақтаған сипаттарымен көзге түсті. Сол көне ... ... ... ... болмаған өз Солондары, Ликургтері, Платондары,
Аристотельдері, халық арасында ... мен ... үшін зор ... ... соттық функцияларды атқарған шешен, данышпан билері көп болған.
Ол заманның көшпелілерінің өзі жөн сөзге тұратын ... ... ... ... қызу қолдаушылар болды. Олар өзін-өзі басқару дәстүрін
қалыптастырып, дүние танымы шырқай көкке көтерілгендер ... да ... ... өз тарихын да, тағдырын да, тәлім-тәрбиесін
де, даналығын да, қайғы-қуанышын да билер өз мойнына сыйғызған. ... ... ... ... ... ... пен ... зиян
міндетті түрде өндіріліп, қылмыскер жазаланған. Бүкіл қоғам болып қылмыс
атаулыға, тәртіп бұзушылыққа өре ... ... ... қорғалып, жеке меншік
қағидалары күшейтілген. Жазалау түрлері: дүрелеу, өлім жазасы, ... ... ... ... Енді біз осы ... екшелей отырып, шариат
заңдарымен ара-қатынасын сөз етейік.
Ең ауыр қылмыс – кісі өлтіру. Шариат та, қазақ әдет-ғұрпы да ... ... ... аяусыз күрескен. Өйткені, әркім жарық дүниеде өмір
сүруге құқылы.
«Жеті жарғының» бірінші бабы «Қанға – қан, жанға – жан» деп ... ... ... ... да бар ... Бұл ... бойынша біреудің
өмірін үзгенді міндетті түрде өлтіру көзделген. Оны жәбірленуші жақ ... ... ... ... ... қанмен жумаса, онда бүкіл
руластарына ... ... Ал, ... қылмыскерді қорғамай, оны
жәбірленуші жаққа ұстап беру де зор ... ... ... ... екі ... өлім ... дау мен ... айналатын. Кейде осындай екі
рудың дау-жанжалына үшінші бір ру ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан да билер адам қаны үшін «құн»
алуды енгізіп, құн институтын дүниеге келтірді.
Ислам дінінің басты қайнар көзі ... ... ... кешірімді
болуға, бітімге келуге шақырады [43, 97 б.]. Біздің қазақтар да ... ... құны ... да ... ... ... ... басты қылыш
кеспейді» деген мақал-мәтелдер шығарып, кешірімді ... ... ... ... ... ... ... шариат заңы да, қазақ әдет-ғұрып
заңы да ... – қан, ... – жан» ... ... ... Бұл ... ақылға сиымды шешім. Өйткені, өлтірілген адамның артында отбасы,
әйел мен ... ... Олар ... ... Бұл – бір.
Екінші тараптан құнды ... ... ... Сол үшін ... ... ... өздері қадағалайды. Бұл дәстүрді қазір де қолдансақ,
оның зияны болмайды. Құн мөлшері шариат заңында да, қазақ ... ... ... ... ... ... енді сол ... көз
жүгіртейік.
Мал-мүлік қатынас құқығын сөз еткенде екі заң да (шариат және әдет-
ғұрып заңдары) басқаның жеке меншігіне қол ... ... ... ... ... Шариатта басқаның иелігіндегі мал-мүлікті
ұрлаушыларға, ... ... жаза ... ... ... Ал, ... заң ... айып тартқызып, материалдық жауапкершілік
жүктейді.
Мұраны бөлу өте ... ... мұра үшін ... ... ... ... жасау, айла мен алдаулар Еуропа, т.б. елдерде
жетерлік. Ал, әділдік, ... ... ... мұсылман елдерінде талас-
тартыс, өкпе-наз өте ... ... ... қазақ қоғамында мұра, мұраға таласу мүлдем болмаған. Ондай талас-
тартысқа әдемі ойлап-пішілген қағида ережелер мен ... ... ... енші ... ... және рулық жүйе. Сол үшін қазақ ... ... ... ... ... жұрты, яғни әйелінің туыстары
мұраға таласа алмайды. Өйткені, енші алған ұлдары мен жасауын алған ... ... ... ... мен ... қарайтын қазы (сот) ... ... ... ... мұрагерлердің мұрагерлік дәрежесіне қарай шешім
шығарады. Алдымен бірінші дәрежедегі мұрагерлер (олар ата-ана, ... жоқ ... ... ... ... ал ол да жоқ ... ... мұрагерге, тіпті олар да жоқ болса, онда мұра имамға ... ... ... ... ... ... – егер ... бала-
шағасы, немерелері бар болса, солардың әрбіріне тиісті ... ... Ал, егер ... ... ... жоқ ... ... ата-анасы
иеленеді. Ондайда сегізден бірін әжесі, қалғанын атасы иеленеді. Ал
балалары бар ... онда ... ... алтыдан бір мөлшерін ғана алып,
қалғаны ... ... ... ... болмаса мұраның барлығы
балаларына тиісті болады.
Біз мынаны ескергенді жөн көрдік. Немерелері ата-әжесі бар ... мұра ... ие бола ... тек ... ғана ... мұраға ие
болуға құқылы.
Екінші дәреже бойынша былайша шешіледі: марқұмның ... аға, ... мұра ... ... Олар ... болса, мұраны тең бөліседі. Егер
бір ұл, бір қыз ... ... екі ... ... бір ... ... ... жоқ болса, мұраға ата-әжесі ие болады. Ал егер өлгендердің артында
ерінің де, ... де ... ... ... үштен екісін ерінің ата-
анасы, әйелдікі бір бөлігіне ие болады.
Үшінші дәреже бойынша бірінші және екінші дәрежелі ... ... ... апа-сіңілілеріне беріледі. Бірақ, мұра тек екі жақтың
еркек кіндіктеріне беріледі. Қыздар жағына берілмейді.
Ері өлсе, әйелі қалса, мұраға әйелі, ал ... ... ері ... ... иелік етеді.
Шариат соты істі жүргізгенде мұраны қозғалмалы не қозғалмайтын,
бөлінетін не бөлінбейтін ... ... әділ ... ... шығарып барып
шешім шығарады. Егер затты бөлгенде бұрынғы қадір-қасиетін, ... деп ... ... бағасын шығарады.
Егер өлгеннің соңында қарызы қалса, мұрагерлер алған үлесінен қарызды
қайтарулары міндетті.
Мұсылмандық құқық мұра мен мұрагерлікке аса ... ... ... ... ... ... болмайды.
Сөйтіп, ислам діні енуі нәтижесінде адам бойында мейірімділік, әділдік,
құдайдан қорқу секілді рухани т.б. тәртіп заңдарымен толыға түсті. ... ... ... ... тосқауыл қойылды. Ондап,
жиырмалап әйел ... шек ... ... тұс ... әйелдердің құқықтары
кеңейтіле түсті.
Қазақ әдет-ғұрпы бойынша меншік иесі өз мүлкін: жерін, үйін, мал-
мүлкін, ... ... дене ... де ... бере, басқаны жалдай алған. Жеке
меншіктік мүлік ... ... да ... ... ... көзі тірісінде
оның меншігіндегі мал-мүлкіне ешкімнің қол сұғуға құқы болмады. Ол өзі өлер
алдында өсиет арқылы бере ... ... Н. ... «Өзі өлгеннен кейін өзінің жеке меншігіндегі
мал-мүліктің ... бір ... ... ... өсиет етіп беретін
міндеттемені өсиет айту дейді» [23, 130 б.] – деп жазады.
Ислам діні ... ... ... ... ережелер мен баптар
енгізілген. Өсиет етілетін мүлік талас-тартыс тудырмайтын болуы үшін:
- ... ... ... зат ... ... тиесілі, заңды, адал болуы
қажет;
- өсиет етілген зат түгел ... ... ... ... етуші мұрагерден өзгеге мал-мүлкінің үштен бір бөлігінен артық
өсиет ала алмайды;
- өсиет ... ... ... сол ... жеке ... болып табылады;
- өсиетпен алынған мүліктен зекет, хумс, ушр, т.б. салықтар төленбейді.
Сол секілді өсиет айтушы адам ақыл есінде болуы ... Әрі ... мен ... анық ... ... Тіпті ана құрсағындағы нәрестеге
де өсиеттеуге ... [23, 57 ... діні ... өлім ... ... ... ... бар,
яғни өсиет екі куәнің қатысуымен жазбаша немесе ауызша жасалады. Бұл екі
түрінің бір-бірінен ... ... ... адам ... ... рет ... айтса, ең соңғы айтқаны
заңды деп саналады. Бірақ өлгелі жатқан адам өз айтқанына толық жауап бере
аларлықтай, есінде болуы ... ... ... ... ... келтіріледі. Мұрагерлер өз дәлелдерін
нақтылап, дәлелдеу үшін ант ішеді.
Өсиет айту өлім ... ... ... ... ... болғаннан
кейін ғана айтқан өсиеттегі міндеттемелер ... ... Әрі ... ... ... ... ... енуіне байланысты өсиет айту маңызды орын
алып, мұсылмандық сипатқа ие ... ... бұл екі ... жүйе ... алу ... атап көрсеткенде мұраның туыстық ... және ... ... ... ... қазақ әдет-ғұрып заңындағы мұра мен ... ... ... А. И. ... «Духовные завещания делаются
при родственниках и ... [44, с. 248] ... ... көре ... заңы ... ... әдет-ғұрып құқығы бойынша мұралыққа ие болуға
қайтыс болған адамның балалары, ата-анасы, бірге ... ... ... тіпті ешкімі болмаса, аталас ағайындары иелік ете алады.
2.3 Мал-мүлік қатынастары ... ... ... тұсындағы
ерекшеліктері
Алдымен қазақ хандығының құрамы мен ... ... ... ... ... қазақ хандығы құрылғанға дейінгі ... ... ... көзі ... ... ... ... тиесілі
болып, сол халықтардың бәрінің мәдени-құқықтық құндылықтары деп жүргеніміз
жай нәрсе емес. Бұл ... ... С.З. ... «Көшпелі өркениет
(цивилизация) адамзат тарихында болған десек, онда ... ... ... ... ... Ұлы Дала аталатын, жер шарының Орталық
Азиялық ... ... Сол ... осы аймақтағы елдердің этникалық
құрамын негізінен түрік тектес ... ... ... да, бұл ... ... Тұран, Түркістан деп атаған. Қазақтың көне құқығы
– ұлан-ғайыр «еркін» аймақта орналасқан, ... ... ... ... ... әрі мәдени жемісі, әрі мұрасы» [45,
29 б.] деп көрсетеді.
Қазақ құқығы – қазақ халқының және жоғарыда айтқанымыздай, ... ... ... өркениетінің мәдени байлығы. ... ... ... ... ... өзгелерінің байырғы, көне құқықтық ... ... ... алғаны жоқ. Тек қазақ хандығы құрылып, қазақ
халқы жеке ... ... ... ... де сол ... ... нормалар, мейлі қанша мыңдаған жылдар өтсе де өз ерекшелігі ... адам ... ... ... ... баз-баяғы
болмысымен сақтады.
Әлемді дүр сілкіндірген ұлы оқиғалар – ғұндардың Батысқа ... ... ... ... ... жаулап алушылық жорықтары қаншама ... ... ... ... ... ... соң бірі пайда
болып, өзара ... ... деп ... ... ... топ
өздерінің болмысынан өзгермей, баз-баяғы қалпында қалуы көпті қызықтырады
да таңдандырады.
Қазақ халқының қалыптасуы сонау Батыс Түрік ... ғ.ғ.), ... ... ғ.ғ.) және ... (ХІ-ХІІ ғ.ғ.) дәуірлерінен басталып,
сомдала түсті. Ақ орда ... ... ... қайнар көзі, саяси
негізі болды әрі қазақ халқының жеке халық болып айқындалуына алғы ... ... ... империи и формированием улусов ускорился
процесс интеграции племен и ... как ... ... на ... так и миграровавших с востока... замена близкородственных
связей территориальными содействовала ... ... ... ... в народность» [46, с. 171] ... орыс ... жаны ... ... тұсында қазақ халқының біртұтас әдет-ғұрып, салт-
дәстұр, тұрмыс-тіршілігі, мінез-құлқы бірегейлене ... ... ... ... пен ... Ақ ... әйгілі ханы Барақтың
балалары еді. Небәрі 200 жыл өмір сүрген Ақ Орда ... ... ... жоқ. ... ... ... дініне де өкпелемеуі тиіс. Сонау Батыс-
Түрік ... ... ... діні мен оның ... ... да ... ... әдеттік құқықтарына әсер етіп, қоғамның дамып-өркендеуіне өз ... ... ... ... ... иланым-сенімдерін нығайтып, мәдени-
рухани құндылықтарының демократияға толы ... ... ... ... ... ... ... тым көне дәуірлерден-ақ өзара
құдандасып, сүйек жақындығын арттырып, ... ... мен ... ... ... бір үш аймақта біркелкілігін, араласқан қарым-
қатынастарын, өзара ... ... ие ... еді. Осы ... ... үш ... ортақ реттер мен жосықтарын, ата-баба ... ... ... ... бәрі ... ... айналдырды. Ол
үлкенді сыйлау, құрметтеу, жөн сөзге құлақ асу, ... ... ... ... т.б. идеялардан туындаған қағидалар еді. ... ... ... ... ... ... ... де сақталатыны белгілі.
Бұл қасиеттерді қоғам ... ... ... ... ... ... ... ерекше мән берді. Мұндай функция билерге тапсырылды.
Ал билерді ... ... ... қаршадайынан билікке, шешендікке,
логикалық ойлауға ұмтылып, озып шыққандары би атанды. Билерден ... ... ... сақтау, тәртіпсіздікті ауыздықтау, қоғамдық
тәртіпті реттеу міндеттері жүктелді.
Бұл дәуірлерде орыс мемлекеті де күшейіп, шығысқа ... соза ... ... өзіне бағындырып жатқан кез еді. Құлдырай бастаған Ноғай
ордасын Хақназар өз панасына алып, көптеген руларын Кіші жүз ... ... ... Көпшілік ноғайлар Қара Теңіз ... ... ... ... ... тұсында түпкілікті қазақ хандығына енді.
Хақназар өлгеннен соң 1580 жылы Шығай ... ... ... ... екі жыл ... құрды. Одан кейін Тәуекел (1586-1598) хан
болды.
Осы хандар ... орыс ... ... хандығы мен дипломатиялық
қатынастар орнатып, мемлекет ретінде қазақ хандығын таныды. Бірақ, Ресейдің
айлакерлік саясаты Сібір ханы Көшімге ... ... ... да пайдаланып
отырды. Бұқараға да жорық ... ... 1598 жылы ... хан өліп,
туысы Есім хан (1598-1645) отырғаннан соң, бұқара дұшпандық көз қарастан
қайтып, түбі бір ... ... ... ... экономикалық қарым-
қатынас орнады. Есім ханның өмірінің соңы жоңғарлықтармен шайқаста өтті.
Әсіресе, 1635, 1643, 1652 ... ... Есім хан ірі ... ... ... ... Бұл ... бұқарлықтардың жәрдемі аз
болмады. Дегенмен, бұл ... ... ... ... ... жағдайы
ғана емес, ішкі саяси жағдайы да ауыр еді. Әсіресе, бас-басына би ... ... ... ... ... мен ... өз уыстарында ұстап, мүмкін
болса, өз алдына тәуелсіз жеке биліктер жүргізуді мақсат етті. Осындай қиын
жағдайда ... ... ... ... ... хан ... хан да ... ұрысып, ішкі саяси жағдайларды аңдауға
мұршасы келмеді.
Тәуке хан ... Үш жүз ... басы ... ... өмір ... жоңғар шабуылы толастамаса да) кезең болды.
Жалпы, ХV ғасырдың ортасында Әбілхайыр мемлекетіндегі алауыздықтар
феодалдық қанау мен ... ... бір ... ... ... ... Осы ... Моғолстан мемлекетінің құрылуы қазақ халқының өз алдына
жеке халық болып ... ... ... алғы шарттар жасап, аумақтық
тірек, саяси-экономикалық негіз болды.
Өйткені, Әбілқайыр (1428-1468) ... ... 40 жыл ... ... ... күшейіп кеткен болатын. Бұрыннан қалыптасқан заң-қағидалар
бұзылып, көшіп-қону қиындай түсті. Бұл мал өсірумен ... ... ауыр ... тигізді. Әбілқайыр үстемдігіне наразы болған қазақ
тайпа-рулары Батыс Жетісуға қоныс ... Ол ... ... ... ханы Есенбұға (1434-1462) өз үстемдігін нығайту үшін қазақтарға
қоныс бөліп берді. Қазақтар Шу мен ... ... отау ... ... соң қол ... ... Керей мен Жәнібекті
сағалады. Сөйтіп, олар тез арада 200 мыңнан ... ... ... ... ... ... өзінің «Тарих-и Рашиди» атты еңбегінде оларды
қазақтар деп атады [47].
Керей мен ... ... ... ... ... ... ... бірінші орынға қойды. Қазақ хандығы сауда-саттығы,
қолөнері, кәсібі дамыған Сырдария жағалауындағы ... ... ... ұйымдастырды. Нәтижеде, қазақтар ә дегеннен өз алдына үш тарихи
міндетті қойды:
мал жайылымын кеңейту әрі тәртіпке ... ... ... ... ... Созақ, Отырар, Түркістан,
Сайрам, т.б.) алу;
барлық қазақ тайпаларын бір орталыққа біріктіру.
Қазақ хандығын нығайту жолында барлық хандар, олардың ... ... ... жолы ... ерен ... етті. Нәтижеде Ташкенге дейінгі барлық
қалалар қазақ хандығы қоластына ... ... хан ішкі ... ... ... ... ... үшін ірі заң кодекстерін ... ... заң ... ... ... ... жолы» аталынып, отырықшы
тайпа-рулардың заңдарынан мазмұны мен мәні мүлдем басқаша, ежелден ... ... заң ... ... қалпына келтіруден туындаған
заңдар еді. Сондықтан да, отырықшы халықтардың билеушілері мен дін өкілдері
«Қазақтар діннен ауытқыды. Олар ... ... ... ... ата ... деп ... әрбірден соң қазақтарға діни ... ... да ... ... ... ханның қасқа жолы» шариат заңының көшірмесі емес, исламмен
ұштастырыла бекітілген көне дәуірлерден келе жатқан ... ... Бұл заң ... ... мемлекеттік дәрежесін нығайтып дамытатын
жарғылар, жөн-жосықтар, ақсүйек ... ... ... өз ... ... орай осы заң «Алты алаш» ынтымақтастығынан ажыратып,
араларына сына қақты. Өзбек, башқұрт, тіпті, ... ... ... ... ... балалары өз бауырларынан алшақтай түсулеріне себеп
болды.
Моңғолдар жорығынан көп бұрын «Алты алаш» балалары «бір жағадан ... ... қол ... ... нәтижесінде экономикалық,
географиялық, саяси, идеологиялық, әдет-ғұрыптық, салт-дәстүрлік тұрғыдан
бір тектес болып, мінез-құлықтары, ... ... ... ... қыз берісіп, қыз алысқан құдандастар. Уақыт ... ... ... ... өзіндік этностарға айнала бастады.
Қазақ хандығы құрылғаннан кейін сыртқы жаулар көбейіп, әсіресе көрші
отырып, бейбіт көшіп-қонған жоңғарлықтар ... ... ... ... ... көз тіге ... Сол ... орыс мемлекеті де бас ... ... ... ... ... қазақ хандығы өздерінің ішкі тәртіптерін
нығайтып, алаусыздықты болдырмауға тырысты. Осы хандар ішінде Қасым, Есім
және Тәуке ... ... ... ... ... ... ... шаруашылығының түрі, ұстанған әдет-
ғұрып, діні, сезіміне, ой-өрісіне ... ... ... ... ... ... ережелері қаз-қалпында, бастапқы сипатында
сақтады әрі болмысын өзгертпеді. Екінші ...... ... ... ...... жеке тұлғаның меншігі етпеуі.Төртінші
ерекшелігі – ислам діні мен оның ... ... өз ... ... ... ... Бесінші ерекшелігі – заңгер-билердің сөз құдіреті
мен заң құдіретін жетік білулері. Алтыншы ерекшелігі – «Қасым ханның ... ... ... ескі ... ... ... «Жеті жарғысы» секілді ірі
заң ескерткіштерінің ... ... келе ... ... ... ... Жетінші ерекшелігі – әдет-ғұрып заңдарының құзырлық
қуатының, реттегіштік икемінің ... ... ... ... ... ... рөл ойнады. Сегізінші ерекшелігі –
ешқашан әділдік пен адамгершіліктен ... ... ...... ауызекі өтуі. Оныншы ерекшелігі – тағайындалған ... ... ... ... үлгі болуы.
Қазақ әдет-ғұрпының ең маңызды да күрделі ... ... ... болып табылады. Меншік институтын қазақ әдет-ғұрып құқық жүйесі
бастапқы және туынды деп ... ... ... ие ... ... ... бір ... затқа меншік
құқығы дербес не бұрынғы иесінің қатысынсыз пайда болатын не ... ... ... ... ... ... ... болатын әдістер жатады.
Бастапқы меншікке жататын талап: зат бұрын болмады және меншік ... ... рет ... ... зат ... ... ... құқығы оған бұрынғы
меншік иесінің құқығынан тәуелсіз жүзеге асады [48].
Туынды негіздер меншік иесі ... ... ... ... ... тәуелді болумен сипатталады.
Меншік құқығының туынды негіздерінің пайда болуы келісім-шартқа
(мысалы, сату және ... алу, ... ... беру және алу, т.б.) ... ... ... тұлғаларды қайта құрған кездегі құқықты мирасқорлық,
мұраны бөлу тәртібімен жүзеге асады. Туынды негізге тәркілеу де ... ... заң ... ... безгендердің, үштен жоғары ұрлық
істеушілердің, қарақшылардың мал-мүлкін тәркілеу қағидаларын қарастырған.
Жаңа меншік иесіне тек заттың ғана ... ... ... сол затқа
байланысты құқықтар мен ... ... ... ... ... алған мұрагер мұраға қалдырушының борыштарына да ... ... да ... ... ие ... ... ... қасиет тән.
Қазақ әдет-ғұрып құқығы меншік құқығының бастапқы негізіне дайындалған
немесе жасалған затқа құқықты жатқызады. Сол ... ... ... мен өнімдер, өңдеу де жатқызылады. Өйткені, бір заттан ... ... ... өнім не ... ... екінші бір зат жасайды) алынады.
Қазақ әдет-ғұрыптық құқығы меншікке олжаны, сыйлықты, тауып алуды, енші
жолымен ... ... ... ... ... ... қазақ құқық жүйесі иелену
мерзімдерін жатқызады. Қозғалмайтын немесе қозғалмалы мүліктерге әр түрлі
иелену мерзімдерін белгілеген. Ол 5 ... 50 ... ... ... ... ... ... көп институттар тиесілі. Олар: құн алу
жолымен меншік құқығына иеленуден бастап, әр түрлі ... алу, ... ... ... ... мұрагерлік, тауып алу, сыйға алу т.б. ... ... ... отбасылық нормаларымен тығыз байланысты.
Мал-мүлік қатынасы Қасым хан, Есім хан, Тәуке хан шығарған ... орын ... ... ... ... жолында» да бірінші орынға мүлік
заңы қойылған. Тәуке ханның «Жеті жарғысында» мал-мүлік заңы негізгі ... ... беру ... бірі – ... ... мал ... ... санының көбеюі себепті, шаруашылықтың ыңғайлы ... үшін ... ... бөлек отау етіп бөлу, ер жеткен әрі үйленген
баланың өз ... ... өмір ... ... өз ... ... деген ниеттен туындаған. Енші беру туралы көптеген орыс ... ... өз ... ... Мысалы,
Н. Израцев өз еңбегінде: «У киргизь чисто бываютъ выдъели членовъ семьи;
это вызывается многочисленностью сыновей, ... ... ... тех ... которые уже имеютъ жен. ... ... ... при
постороннихъ свидетеляхъ или же въ обществе родственниковъ. Величина выдела
зависетъ от ... и ... ... и от ... ... но ... онъ ... из 1/3, 1/5, 1/7 всего скота. ... ... и ... ... те же, но ... сынъ ... того, что ему отделили. Особенно различия между ... и ... ... не ... [49, с. 8] – ... беру – ... ұрпағы өскенінің, олардың өз алдына жеке үй
болуының айғағы. «Қазаны басқаның қайғысы ... деп ... ... бала жат болып кетпеген. Өзге аға-іні, апа-қарындастармен ауыз
бірлікте болған.
Біздің бұл ... ... әке ... да, ... ... кенже
баласына да, тіпті кейін дүниеге келетін ұрпаққа да қамқор ... ... ... Сол үшін енші берерде жақын туыстарын түгел шақырып,
кеңеседі. Сонда әркім өз қолынан ... үлес ... ... ... отау ... қиналып, тарықпасын деген ойды білдіреді. Әрине, енші
көлемі ата-ананың дәулетіне ... Бұл ойды П.Е. ... ... Ол: ... по какимъ-бы нибыло причина выделит одного изъ своих
сыновей,выделяющи созываетъ ... и ... ... ... освоем намеровани и о том, какую часть своего имущества он
дает выделяемому. При этом как и при ... ... ... ... ... ... а затем начинается выдел и обыкновенно наложение
знака нового владелца на ... ... из ... ... [50, с. ... деп ... беру институты жайлы көрнекті тарихшы Х. Арғынбаев өте ... ... ... ... [51]. Сол ... ... М. Қозыбаев та енші беру
жайлы салиқалы ойлар айтқан. Ол: «В ... ... ... определенное
количество крупного рогатого скота, верблюдов, овец и лошадей» [52, с. ... ... ... енші ... Оның орнына «жасау» және төркіндеп
келгенде мал-дүние ... Ол ... Н. ... ... дейді: «Дочерей не
выделяютъ никогда, вся забота о нихъ: выдать замуж, приготовить ... ... ... у ней ... ... отец ... ей скота» [49, с. 3].
Қазақ әдет-ғұрып бойынша жетім қалған қызды ағасы не болмаса ... ... ... бой ... соң ұзатуы тиіс болған. Қазақтарда
өзге халықтардай бөтен ... ... ... ... ... ... жұрты қамқорлыққа алған. Әрине, мұндай оқиға Ресей боданы болып,
туысқандық қатынастардың әлсіреген тұсында ... ... Ал, ... ... қамқоршы тағайындаған. Олай етпесе, бүкіл руға намыс саналған.
Енші ... ... ... ... ... ... ... өзге ет жақын туыстары, ақсақалдары алдында, еншісіне не ... ... Егер ... болған жағдайда рулас ақсақалдар
бітістірген. Оған да көнбесе, биге ... ... ... ... ... ... Бірақ, кіші ұлға көбірек үлес қалдырған.
Өйткені, ол «қара шаңырақ» иесі, келген қонақтарды сыйлап-күтуші, ата-анасы
өлсе, оны арулап көмуші. Бұл шығындар енші ... есте ...... көзі ... ... ... Еншілік үлеске
тиген мал-мүлік сол енші алғандікі, оған ешкімнің араласуға құқығы жоқ.
Бір зерттеушілер «Руластар арасында меншіктің ... ... ... құн ... ... ... өзара көмек, ағайын арасындағы өзара
қамқорлық, қалыңмал төлеуге ... ... ... күйеуі өлген әйел
енді сол рудың ортақ меншігі болып есептеледі» [49, 8 б.] десе, екіншілері:
«әмеңгерлік ... ... ... ... біріншіден, көшпелі
қауымда жесір қалған әйел басқа біреуге ... ... ... өзімен
бірге алып кететін болса, өгей әке, бөтен жұрттың оларға ... ... ... ... ... адам ... ... етеді» [53,
37 б.] дейді. Біздіңше, әмеңгерлік институтына бей-жай қарамай, ... әрі ... ... ... ... ... мың ... «құданы құдай
қосады» деп, құдасын құдайындай сыйлаған. Ұлан-асыр кең далада мал өсірумен
айналысқан ата-бабаларымыз жеті ... ... қыз ... қыз ... алыстан
құда болған. Кең далада бейбіт өмір сүруде құда-жекжат бір ... ... ... ... алмасулар оларды бір-біріне етене еткен. Оның
үстіне «өлгеннің отын өшірмеу», «жетім етпеу» қоғамдық ... ... өз ... ... іздеген. Әмеңгерлік институтының негізінде
рулық қасиет, яғни әмеңгер өзі түскен ... бір ... ... кетеді.
Сүйегі өзге рудікі болғанымен, еті сол руға тиісті, яғни одан туылған
балалар ерінің ... ... ... ... ерге ... ... өзімен
бірге алып кетсе, олар өскенде өз руластарына қан араластырмайтынына кім
кепілдік бере ... ... сол ... әке ... сол ... ... Жесір қалған әйел мұны терең түсінген. Мұндай сезім қазақ әйелдері
бойына әбден сіңген. Тіпті, кешегі Ұлы Отан ... кері ... ... отын ... ... ... ... емес пе?
Қазақ әдет-ғұрып құқығы жесір мәселесіне ерекше көңіл бөледі. Мұны біз
қазақтардың барлық құқықтық жәдігерліктерінен көре ... ... ... көп ... түсіне алмаған. Мысалы, А. Мякутин: ... ... жена с ... имуществам переходила по наследству к брату мужа,
который должен был ... на ней или ... ее ... иным ... ... достоинство женщины обычой назывался аменгерством» [54, с.104]
деп, әмеңгерлікке атүсті баға береді.
Кейбір орыс зерттеушілері «әмеңгерлік» қағидасын жете ... ... ... ... ... жесірге еркіндік, таңдау құқығы
беріледі. Ал, ерге шықпаймын, бірақ келген ... ... ... ... абысындары жас нәрестесін етегіне орап береді.
Күйеуінен қалған мал-мүлікке ие болып, отбасын құрып жесір ... ... ... келіндерді бүкіл руластары, тіпті қазақ қоғамы қатты
құрметтеген. П.Е. Маковецкий болса: «Вдова по ... ... ... за ... ... к ... ... Ее привязали к четырем столбам,
заказывали железные прутья и старались добиться ... ее ... [50, с. 26] деп, ... ... ... күйе жағып, оның қағида-
ережелерін бұрмалайды.
Баласы жоқ, күйеуі өліген жесір өзінің еркімен күйеуінің туыстарына
шыққысы ... ... ... ... туыстарына айыбын төлеп, ал содан
кейін жесір өзіне тиесілі мал-мүлкінің 1/8 бөлігін ғана ала ... мен ... ... қазақ қоғамында өзге шығыс немесе ... аса ... ... ... Ол ... әлі ... мұраға
таласып, бір-біріне дұшпан болу күнделікті жайт. Ал, қазақтарда қара
шаңырақта қалған кенже бала әке ... ие ... ... ... ... ... енші ... иеленген. Сол үшін біздерде талас-тартыс,
соттасу мүлдем жоқ.
Ресей қол астына қарағаннан кейінгі қабылданған ... ... ... руында қалмауына құқық беріп, құда-жекжаттың дәстүрге сына
қаққанын байқаймыз. Мысалы, 1885 жылы ... ... ... ... ... әйел сүйсе, күйеуінің бір туысқан бауырына, яки
ағайынына тиеді. Егер сүймесе ... ... [34, 59 б.] деп ... ... Абай ... ... 1896 ... Шар Күйік Ережесінде: «Өзі
әмеңгеріне тимей, біреуге тисе, бұл қатынның әмеңгеріне мал төлейді, ... ... ... ... [55, 52 б.] ... Біз мұнан
А. Құнанбаев ескі қазақ ... ... ... жақындатқанына куә
боламыз.
Ал, Абақ Керей Ережесінде: «Бір атаның ұлдары жар ... ... соң, ... өлсе, әйелі қайнысына қаратылады. Бауыры өлсе әйелін
(келінін) ағасы алады. Егер бір ... ... ұлы ... әйелін аталас
немере жігіттерге қаратады. Туысы жоқ болса, қарасты рудағы сенімді, ... ... ... ... ... ... әсте болуға тиіс емес»
[56, 23 б.] деп Моңғол республикасындағы қазақтар жайлы деректе, ... ... ... ... ... ... осы айтылғандардан өзге әскери олжа, маңдай терімен
тапқан мал-дүние, сыйға алған мал-мүлік, мал басының көбеюі нәтижесінде мал-
мүлік, ... ... ... табыс, сауда-саттықтан кірген табыс, тауып
алған мал-мүлік, асар, жұртшылық, ағайынгершілік, жылу жолдарымен алған мал-
мүлік, аңшылықтан түскен табыс т.б. ... ... ... ... құқығының тоқтатылуы мына кездерде жүзеге асырылған: мүлік иесі
өз мүлкін ... ... ... түрде берсе; мүлік қираған не жоғалған
болса, мүлік иесі өз мұрагерлерінен өзгелерге өз мүлкінің үштен бір ... ... ... ... меншік иесі өз мал-мүлкіне иемдену құқығын
жоғалтады. ... ... ... ... ... ... ... арқылы танылатын және қорғалатын өзіне тиесілі мүлікті өз
қалауынша иеленуі, ... және ... етуі ... ... ... ... жеке ... болады. Кез келген адам заңды түрде қандай
болсын ... жеке ... ... ... Оның саны мен ... ... бойынша жер ортақ меншік болып саналады. Сол секілді
мешіт, қабірстан, көпір, жол, өзен, ағын су, көл т.б. ... ... ... бір түрі – ... ... Бұл тек ... тән
меншік құқығын жүзеге асыру, қандайда бір заңды талабын ... ... ... ... ... ... ... үшін мынадай
талаптар қойылады: а) Барымтаға түнде емес, күндіз аттану; ә) барымтаны
ашық ... ... б) ... ... ... ... ... в) би жарлығын орындамаса онда барымтаны жүзеге асыруға
болады [54, 31 ... ... ... ... сол ... қоғамдық істерді жеке
би, болмаса бірнеше би жиналып ... Олар бұл істі ... ... үшін «бидің билігін», яғни азаматтық іс бойынша қаралып, шешім
шығарылған әрі өндірілетін зиянның ... бір ... ... ... қозғалмалы және қозғалмайтын мүлік деп бөлуді қазақтар
бұрын білмеген. Төрт аяғымен ... ... ... ... деп ... ... байлыққа қызықпаған. Оны қолдың кірі ретінде қараған. Ең
үлкен байлық қазақтар үшін ... ... ... ... қасиеттерін
жоғалтпау деп санаған.
Меншіктің ұғымы мен болмысы меншіктің экономикалық қатынастарын іске
асырудың ... мен ... ... қатынасының экономикалық
мазмұнының ... және оның ... ... ... ... мен дамуының мәселелері әлі күнге толық ... ... ... ... құқықтарды қайта қарауды, оның әлеуметтік
маңыздылығы мен мүмкіндігін иелендіру мен қызмет ... ... ... ... ... ... жер – өзге меншік құқығына
қарағанда ерекше мәнге ие, ... күн ... ... ... ... өзі ... игіліктерге қатысты объективті ... ... ... ... ... ... етуде әрекет
етеді. Жерге меншіктің ... ... жер ... иеленуге,
пайдалануға және басқаруға байланысты құралады. Осы ... ... ... ... қатынастан айырмашылығы қондырмалы
категория екендігін, адам еркінің көрінуінің ... ... ... жөн. ... ... ... реттеуден тыс, мемлекеттің күштеу
механизмінсіз меншікке қатысты тұрақтылық, тәртіптілік олардың бір қалыпты
қызмет атқаруы ... ... ... ... ... ... сай меншік құқығы субъектінің өзіне ... ... ... ... иеленуінің, пайдалануының және басқаруының заңдық
актілерімен танылады. Жерге меншік ... ... ... ... ... ... ... сипттарды жер меншігінде қолдануға болмайды. Жерге
меншік құқығы ... ... ... пен жер ... ... ... ... туындайтын шектеулер болады. Бұл өзгелерге
қарағанда қатаң әрі жоғары дәрежеде болуы тиіс. Егер ... ... ... ... ... жер телімін дербес иеленуінің, пайдалануының
және басқаруының құқығына нақты ... ... ... ... ... іске асыру барысында қоғамдық игілікке қызмет ететіндей ... ... не ... ... да жер ... ... ... тиесілі. Оны
ата-бабаларымыз қасық қанын төгіп, ұрпақтарына қалдырған, ендігі жерде сол
ұрпақтарының Отаны, күн көрісінің объектісі, басқа барар жері де ... ... ... мемлекеттік органдар осы айтылған ой
төңірегінде дұрыс жұмыс жасап ... ма, ... жоқ. Жер ... ... органдар көп болғанымен, олар жүйелі түрде жұмыс
жасай алмай жатыр. Үкіметіміз ... ... ... бір ... ... ... ... бір шешім, ... ... ... ... ... және оның ... органдары үшінші бір
шешім, Қоршаған ортаны қорғау министрлігі тағы бір шешім, денсаулық сақтау
министрлігі және оның ... ... ... олар да шешім шығаруда.
Нәтижеде ала-құлалық, тіпті бір-біріне қарама-қайшы ... ... ... ... ... ... ... өзара түсіністікті қиындатып,
уақыттың созылуына, жергілікті органдарда да сол іспетті бюрократиялық
жүйелердің құрылып, ... ... ... ... жол ... Оған ... ретінде жер телімдеріне құрылыс салуға рұқсат етудегі
бей-берекеттіктерді айтсақ та жеткілікті. ... ... өз ... бір жер телімін бірнеше адамға берген ... да ... Бұл ... ... ... ... қатысты заңнамаларды түбірлі
өзгертуді талап етеді. Біздің ойымызша, әрдайым жер ... ... ... ... беріліп, соларды алдымен қамтамасыз ету қажет. Ал, өзге ұлт
өкілдеріне Қазақстан Республикасында ... 15 жыл ... ... ... ал ... ... қажеттілігі, олар жалға алып
тұрулары, шаруашылықтарды жүргізуі тиіс. Егер ... ... заң ... жұмыс істете алмаса, қайтарып алу, ... ... ... беру ... ... шешуде жергілікті өзін-өзі басқару органдарына басымдылық
беріп, солардың шешіміне құлақ асу керек. Өйткені, олар жергілікті әрі ... ... ... әрі ... ... мүддесін қолдап,
қуаттайды.
Жоғалған затты не бір ... ... ... оны тауып алғанын жұртқа
жариялауы тиіс. Иесі табылса ... ... ... ... ... ... ... Сүйіншінің мөлшері сол табылған заттың бестен бір бөлігі.
Табылған нәрсе қой болса, қой ... ... ... иесі ... ... ... ... тапса, қозысын алып қалуға хақылы болған. Егер
қой белгіленген болып (ен салынған болса), ол ... ... ... ... ал ол ... ... болса, қойды қозысымен қайтаруға
міндетті. Қазақ қоғамында өзгенің мүлкін жасыру әдеті мүлдем жоқ. Табылған
нәрсе ... ... ... ... ... ... ... айырбас сауда негізгі орын алып, ақша
рөлін қой ойнаған. Қой тауардың эквивалентін құраған. Рас, ірі ... ... ақша ... Оны біз ... Сайрам, Тараз, Сығанақ
секілді ескі қалалар орындарынан табылған ... ... ... алтынмен де сауда-саттық жүргізген.
Қазақстан Ресейге түпкілікті қосылғаннан кейін жеке ... ... әр ... ... мен ... ... бола ... ішіндегі ең көп тараған түрі – жалдау мен жалдану. Өйткені, қазақ
қоғамының негізгі бөлігі шаруалар ... ... және өз ... екі ... ... душар болып, күн көрістері тіпті нашарлап
кетті. Сондықтан да олар мал бағуға, егін егуге, үй қызметін ... ... ... ... ... ... отын ретінде, т.б. жалданды. Ол қызметі ... ақы ... ... ... ... куәлер көзінше жасалынды. Бала
жұмысын пайдалану жиілей түсті.
Бұрынғы замандарда асармен ... қой ... егін ... үй ... ... ... т.б. жалданушылар атқаратын жұмысқа ... мол асар ... өз ... ... ... мерзімі 1 жыл немесе үш ай, болмаса белгілі бір жұмысты
аяқтағанынша ғана саналды.
Жүк ... т.б. үшін ... ... ... ... ... жүгі үшін ақы ... сенімділік куәлігі, т.б. құжаттар орыстар әсерінен пайда
болған.
Қазақтарда сый ... ... ... ... жеке меншігін
көбейте не азайта алған әрі кең тараған. Әсіресе, құда-жекжаттық ... өте көп әрі әр ... Оны беру де, алу да ... ... ... ... ... алыс-беріспен айшықталған. «Дорбалы
әйел сүймелі» деп той мен ас сый-сияпатсыз ... ... ... ... өте күрделі әрі өте нәзік институт. Егер
құдалықта өзіне тиісті кәделері мен ... жолы мен ... соңы ... дауға айналып кетуі де ғажап емес. Сондықтан да әбден
сыналып, сомдалған жөн-жобалары бар. Бас ... ... ... ... ... құдағи және құдашалардың әрқайсысының өз алар орны бар. ... орай ... ... болу ... ... ... бар. Ол ... Маковецкий: «По происхождению своему, тамырство относится к глубокой
древности, к тем временам, когда ... ... ... к Средней Азии,
приходили в постоянные столкновения как с иными пленами, так и ... ... ... ... собирался создать для себя более прочное положение
посредством приобретения ... ... ... ... обязанных
защищать тамыра под условием взаимности» [50, с. 47].
Расында да төс қағысып, не болмаса бармақ ... ... оны ... ішіп ... ... көне ... де бар. Мұндай тамырларды дос-
тамыр деп атаған. Дос-тамырлар досының мал-мүлкін өз мүлкіндей, ... ... ... ... тек ... өзара қыз алысып, қыз беріскенде ... дос ... ... иелене алмайды. «Досым-досым дейсің,
нанымды алдап жейсің. Арпа-бидай ... ... ... ... ... ... ол заманда ұятты, адамгершілікті бәрінен де ... ... ... бұл ... ... етті. Ендігі жерде әркім өз жеке
пайдасын ойлауға көшті. Халық мүддесі ... ... ... ... мен орыс шенеуніктерінің жүгенсіздігі ... ... ... ... ... ... Бұл ... жоқшылық пен
бассыздыққа әкелді. Ұлан-асыр қазақ ... ... ... ... ... жер келімсектер мен патшалық өкіметтің пайда табу көзіне
айналды.
Бұрын ... жеке ... қол ... оны ... ... адамдар
сөзсіз өлтірілетін еді. Кейін келе-келе бұл қатаң заңдар жұмсартылып, ... ... айып ... ... Оны біз ... ... «Жаса» заңынан
да, кейінгі қазақ хандары Қасым, Есім және Тәуке заңдарынан көре аламыз.
Өзгенің ... ... ... ... ... ... біреудің мал-мүлкін ұрласа, тонаса, күштеп мәжбүрлеп ... А.И. ... анық ... ... в воровстве
возврашает трижды девять (27) раз украденное, и наказание сие называется
айбана. Если ... ... в ... то ... ... ... к
верблюдам одного пленного, к лошадям одного верблюда, к ... одну ... ... ... 300 ... и 1000 овцам» [57, с. 170].
И.П. Шангин болса: «За одну ... ... ... должен заплатить
таковую же, а за преступление сие отдать облеженному в первый раз 9 ... ... ... во ... трижды по 9, да судье одну ... и ... хотя бы и сам хан был ... [58, с. ... бірте-бірте мұндай қатаң заң, көп мөлшерлі айып салу ... ... ... көп ... айыпты ұры төлей алмайтын, әрі
бұрынғыдай бүкіл руластары ұжымдасып төлеу ... ... ... азая ... ... ... ... ұжымдасып төлеу дәстүрін бұзып,
бұрынғыдай руластар бірге көшіп-қона алмайтын әкімшілік-аумақтық бөліністер
жасады.
Нәтижеде, ... ... ... ... бөлініс әсерінен мал
басы азайып, көпшілік кедейлене түскен болатын. [59,
с.45-67].
Әр түрлі төтенше жағдайлардағы ... шешу және оны әрі ... ... ... әр ... ... өзін ... үшін ұйқастырылған ойларын, немесе келесі
жақтың өзінің кінәсіз екенін дәлелдеуді ... өз ... ... ... ... арқылы немесе бет жүзінен білінуі осы келтірілген
тәсілдер арқылы бір ... екі ... да ... жағдайларының бір
тектес болып келуі істі шешерде басқа бір бағытқа бет бұруы мүмкін.
Егер біреу ұрланған ... ... оның иесі ... ... ... ... ... куә болып ұрыны ұстап алған жағдайда, яғни ... ... ... ... ұрлаған затымен ұстаса оны сот орнына жоғарыда
көрсетілген куәлармен көмекке келгендер ... алып ... Ол ... ... ... ... ... талап етілмейді, яғни одан кәдімгі
елдің салты бойынша айыппұл ... ... ... ... ... ... төлеу
талап етіледі.
Егер ұсталған ұры және оған куә болушы екі жақпен де туысқан болып
шықса, онда осы ... ... ұры ... және оған ... ... оның ... ... кезде оның қайда және кіммен болғанын анықтап
оның ... ... ... ... Егер ұры ... ... жауап
бере алмай, немесе басқа біреулерді көрсетсе, ол адам ол ... ... онда ол ... ... ... Ал егер оның ... ... куәгер табыла қалса, ол сол адамның сол кезде, сол ... ... ... ... ... ... немесе өз үйінде болғанын ол ант беру
арқылы куәлендіруді, немесе өз ... ... ... және ... ... көлеміне қарай дәлелденеді.
Егер ұсталған ұры ешкімге арқа сүйемей, өз еркімен затты сол кезде, сол
уақытта ешқандай себепсіз өз ... ... онда оған кінә арту ... ұстаушылардың біреуі оны айыптаушы болуы қажет.
Егер затты ұрлаған ұры ұрлық үстінде ұсталмаған, ... иесі ... ... естіп білген болса, мұндай жағдайда ұрланған заттың
иесінен белгілі бір ... ... ... ... ... қайда екенін айту
үшін яғни қырғыз салты бойынша ... ... бұл ... ... айыбы
толық дәлелденген кезде істеледі.
Егер ұры деп көрсетілген жақтан ұрланған зат табылса, онда ... адам оның ... ... ... ... құтылады. Ұрланған зат
табылған адам айыпты болып есептеледі, егер ол затты келесі бір ... ... ... ... ... ... көрсеткен жақтан ол зат табылмай және оның
ізі де білінбей, құр сөз жүзінде болып, оны дәлелдей алмаса онда ... ... ... ... ... өз ... анты ... ондай жағдайда жала жабушы алған сүйіншісімен қосып ұрланған
заттың құнын да төлейді.
Егер затын немесе малын ... оны ... ... ал оған ие ... жақ оны ... алғанын білмесе немесе күдікпен жауап қатса малды
немесе ... ... ... ... ... осы мал ... зат оныкі
екенін дәлелдеу үшін сол ауылдың бір адамы оны ... ... ант ... ... болмаған жағдайда оның өзіне осы малды немесе затты ұрлаған
деген айып тағыладлы.
Егер ұрланған малдың иесі өз ... бір ... екі адам осы ... ... өз ... ... бар ма екен ... көңіл аудару қажет және осы
таңба білген жағдайда сол таңба қай руға тиесілі ... мал да ... ... таныған адам бір рудан болса ол жағдайда малдың кімге
тиесілі екенін ... ... ... ... ажырату керек себебі бұл
рулардың таңбасы бірдей, сол ... егер ... ... ... ... дәлелдеген жаққа мал тиесілі .
Егер малдың таңбалары бір, яғни ұқсас болған ... оның ... ... де ұқсас болған жағдайда малдың қай кезде, қай ... ... қай ... ... және оны кімнен сатып алынған анықтау
қажет. Егер бұндайда іс шешілсе онда ... тісі ... іске ... тіс ... ... ... іске асырады.
Ақырында жоғарыда көрсетілген белгілеріне немесе басқа да жағдайларға
келісілген кезде онда осы малға үміткер екі жақ ... ... ... ... яғни дау ... затты, нәрсені екі жақ ... ... ол бұл ... келісілген жағдайда онда осы екі жақтың туыстарының
біреуі ант беру арқылы даулы ... ... ... дәлелдеуі қажет.
Егер екі дауласушы жақ белгілі бір бейбіт ... ... ... ... осы заттың, нәрсенің, малдың құнын шығаруы тиіс, ал келісімге
екіншісіне таңдау берілмеуі даулы нәрсені ... ... алу, ... ... ... жарты бағасын төлеу, немесе даулы нәрсені оған беру
одан оның жарты ... алу, осы ... ... ... ... біреу белгісіз, ұрланған болуы мүмкін малды сатып алса, ... ... ... ... ... болса, ол сатқан ұры өлген
немесе алыс бір сапарда болса және оның қашан қайтары белгісіз ... ... ... ие болып тұрушыдан тиісті төлем ету қажет және ол осы малды
сатып алушыдан өзі есеп айырысу ... ... ... ... ... алып оған ... етсе немесе жайылымда
жүрген біреудің малын иемденсе, оған бірінші және екінші ... айып ... ... ол әрі ... әрі ұры болып есептеледі.
Егер біреу ұрлығы үшін айыпталмаса және оны істегенін тән алса, оның
сыбайластары ... ... олар өз ... ... ... ... ... жолдасымен» дегендей сезіктенуші сыбайластардан өздерін
ақтап алу үшін ... ... ... ... талап ету керек немесе
оларға жала ... да ... ... ... қажет.
Жоғарыда көрсетілгендерді сараптай келе көргеніміз айыпкер өзін-өзі
тазалап ақталу үшін оның бір ... ант ... ... Істе ... ... құны бір қойдың бағасынан жоғары болған жағдайда онда
айыпталушының туыстары оның ... ... ... Ал, ... көлемі бір-
екі қара мал болған жағдайда мұндай анықталу антын ... ... ... ... ... Ал ұрланған мал 3-5 бас ірі қара болса онда
ақтау антын туыстардың 5-тармағына ... ... ... ауыл сол ... ... өз мойнына алу қажет. Ал ұрланған мал саны 10-нан 20-ға ... ... ... ... үшін ... ... ... руына қатыстылар
беруі қажет. Ал ұрланған мал саны 20-дан 40-қа ... ... онда ... антын оның үш туыстық аталары мойнына алуы ... Ал, ... мал 50-ге ... яғни оның ... тең ... онда оның ... үшін ... бір екінші яғни сырт адам акт береді. Ең ақырында
ұрлық саны ... асып ... онда оның құны ... ... ... құн ... ... жағдайда оны ақтап алу антпен осы рудың ең
беделді екі адамы ғана ... ала ... үшін ... ... әр ... ... түрлі-түрлі болады, оны
бір арнаға салу мүмкін емес, кейбір ... ... бір ... ... ... ұрлықты бір адам бірнеше рет қайталаса, онда оны өте қатал жазалайды.
Бір түйе ұрланғанымен бірдей жаза ... ... ... ... ... ... ... оның қанша мал ұрлағандығында емес, оның сол
бір адамның қайта-қайта осы ұрлықты қайталауы. Сондықтан ұрыға жаза қолдану
кезінде оның ... да ... ... ... егер ... бола
қалса, бірінші ұрлығы онша ... ... ... онда ... Егер ... ... кезінде мүлік иесіне қару, таяқ-дубинкалар
жұмсап, мүлік иесінің денсаулығына жарақат салып нұқсан ... ... одан да ... айып ... ... мәжбүр етіледі.
Ал, ірі қара малды ұрлағаны үшін мысалы, жылқы ұрлағаны үшін ... ... егер ... ... оның құнын төлейді және оның айыбына төрт жасар
бесті атты ... оның ... ... айып ... ... ... артына
тіреу ретінде екі-үш жасар құнан мен тай береді. Егер түйе ... ... ... бес ... ... атан ... ... мойнына қосақ,
артына тіреу екі-үш жасар құнан атан мен тайлақ береді.
Бұдан басқа ірі ұрлықтардың мал ... ... ... ... ... ... ... үшін арадағы бітім жасау үшін ... ... істі ... ... ... жіп есіп оның ... оны кесу – даушыға жіп кесер деп атайды.
Осы көрсетілгендердің ішіндегі ең ... айып ... ең ... ол ... ... күшін яғни бір ірі қара мен бес ірі қараның
арасын, бір ... мен ... ... хандықтан кейін билік келеді, ол
хандыққа тиесілі айып ... ... ... одан ... жасауыл ақы
және даушыға жіп кесер, барлығы ... ... ... ... бос ... бастап істелген ұрлық, сол адам ұрлықты бес рет жасаса
оның төлейтін айыбы бірден үш ... ... ... ұры өз істеген істері үшін, яғни ұрлығы үшін және оған ... ... ... ол үшін оның ... туған туыстары да төлеуге
міндетті, немесе қырғыз салты бойынша егер ұры өле қалған жағдайда, ... ... ... ... ... өтеді, егер оны (ұрыны) кім
өлтірсе көрсетілген дүние мүлік соған өтеді.
Егер төлем төлей алмайтын ұрының қарызынан оның ... ол үшін өз ... беру ... өз ... тауысқан соң, яғни малдарын сол
үшін беріп бітірген соң, одан яғни ұры туысынан бүкіл халықтың ... ... және ол үшін ... ... да бас ... ... ... және
туыстарынан аластатылғаннан кейін ұры өз ортасынан ... ... Ал ұры ... құн ... ... ... ол ... адам болып ел қатарына
қосылуға тиіс, ал мұны істемей, өз бетінше жүрсе өз жауларының ... ... ... ... ... ... ... ұрлатушы, яғни зат, мүлік иесі
табылған затына мынандай сүйінші тағайындайды: егер ұрыны кім ... ... оның ... ... ... ... өндірілген төлемнің бір бөлігі ұстап
берушіге беріледі, немесе малдың иесі ... ... үшін ол ... ... ... ... көлемі ұрланған малдың құнының үшінші,
төртінші бөлігінен аспауы тиіс.
Ұрланған кәдімгі түйе мен ... үшін ... ... ... ... ... ретке берілетін бес жасар атан бесті
атан, ал екіншісі ретке берілетін бес ... ... ... бесті ат,
жоғарыда көрсетілген статиялардың бірінде қырғыздардың ... ... бар, ... ... олар ... ... күші мен түрі келіскен бір
немесе екі өркешті түйелер, олардың әрқайсысы – екі ... ... тең; ... жорға үшін олар әр түрлі ат жарыстарға қатысқан шет жерлерге
олардың атағы жеткен, олар үшін ... үшін екі ... ... ... ... үшін оның ... үстем тағы жүйріктің табыста алатын
жүлдесі де ұрыдан өндіріледі. Себебі, егер ... ... ... оның
иесі осы жүлделерге ие болар еді, енді ұрының ... ол ... ... ұры аттың ертоқым және басқа ат әбзелдерін ... ... ол ... ... айып салынады, ол айып көрсетілген ... ... ... әрине бұл қазіргі біздің заманымызға тиіс емес, ол
бұрынғы көшпелі дала ... ... ... ... яғни соғыс
кезіндегі сияқты әр ... ... ... ол ... жай ... де оған керексіз құрал ретінде қарап ... ... ... ... ... ... ... үйсін Төле би деген біреу сол
замандағы бір ... ... ... ... яғни ұрланған үш басты шідерді
ұрлағаны үшін ерекше бір шешім қабылдаған, ол осы бір түкке арзымайтын ... үш ... ... әр ... үш ... ... ... кигіздірген, содан
соң би үш атты үш жаққа ... ... ... ... бұл үш ... ... ұрлағаны үшін оған арзымайтын айып
төленіп келген еді, енді жоғарыда көрсетілген бидің ... ... ... ... ... ... ... бір қайыс белбеу үшін ешкім де айыпқа үш
жылқы ... ... соң осы ... үшін пайдаланған тәсілдерді адамдардың санасына
ендіру үшін Төле әр ... ... ... ... иесі атты ... үшін одан айып ... ... арқандағаны үшін де осы тәсіл
пайдаланылады. Осы жоғарыда көрсетілген үш тәсілдің жылқыны өз ... ... ... екенін, оның пайдасы бар екенін білген соң оны
былай деп ... ... ... қос, ... дос, ... бос, ж.б. үш ... – көш ... кепе, басқа сөзбен айтқанда: үш аяқты шідермен ... ... ... ... ... жіп ол адамның досы яғни ... ... ... ... бұл ешнәрсе емес, бірақ өте сенімді зат.
Бұл бойынша белгілі елге танымал Төле ... бұл ... ... бір
жағынан, ойлап қарасақ, оның үш аяғы тұсалып және ... ... ... ... ... еш жаққа кетіп қала алмайды, оның алдыңғы екі
аяғына айқастырылып кигізілген тұсау ... ... ... ... ... ... ол осылайша бос жүргендей алысқа кете алады.
Кіші арадағы Төле бидің Сансызбай атты басқа бір ... ... ... ... ... іске ... ойлап тапты, мысалы: адам
отыратын ерден бастап әр түрлі ат ер-тұрманын – жүген, ... ж.б. ... ... ... үшін ... әр ... зат үшін бес ... бесті
ат айып төлем салынады.
Бұл институттар ... ... ... ... ... ретінде қызмет еткен. Сөйтіп, институттар бір жағынан
әлеумет ... ... ... тиімді реттеу қажеттігіне байланысты ... ... ... бір ... ... екінші жағынан құқық
саласын қалыптастырған. Алайда, империялық ... ... бұл ... ... өмірдің мыңсан жағын реттеп келген институттарды ығыстырып
тастады. Бұрынғы көп ... ... ... ... ... ... ... ережелерінің әр түрлілігімен сипатталатын еді.
Мысалға, «айып» институтын алайық. Бұл ... ... ... оның ... (руына) келген зардаптың құны мен
шеккен зияны. Екіншіден, зиянды қайтар кезінде ... ... түрі ... ғана ... жәбірленушінің әлеуметтік жағдайына, істелінген қылмыстың
қоғамға келтіретін зиян-зардаптары да қарастырылған. Айыпты ... ... ... ... ... бұл ... ... де, мойындағысы да келмей,
бұл институттың абсолюттік сипаты мен ... ... ... жерде ұры ұрлаған
мал-мүлкі үшін өзі (отбасы) ғана ... ... ... Орыс заңы ... тек ... ... көзделеді.
Қазақ әдет-ғұрпында меншік құқығының жүйесі қарапайым, дамуы кенже және
мағынасы мен ... ... ... ... Сол ... де өміршең,
демократиялық сипаттарға ие. Атап айтқанда:
біршама ережелерде феодалдық қоғамның қалыптасуының ежелгі сатыларында
пайда ... ... ... элементтерінің көрініс табуы ерте
феодалдық қатынастарды айғақтайды. Мысалы, жылу, асар, жұртшылық, ... ... ас ... ... ... ... және ... құқық
жүйелеріне қарағанда қазақ құқық ... ... ... адам ... демократиялық тұрғыдан шешілуі басым сақталған;
басқа халықтарда көнеден бері бас ... ... ... салу, жер
аудару, т.б. жазалардың болмауы ;
қазақ халқының сот ... ... ... ... оның әсер ... ... ... сот процесінің шапшаң орындалуы әрі әлемдік
тәжірибеде өзгеше өзіне хас ... ... ... ... ету ... ... алу, ... алу, сыйға алу, құн
ақысына алу, барымталап алу жолдары да ... ... ... бір ...... жолмен меншікке ие болу.
Бұл көнеден келе жатқан институт. Бұл ... ... ... «енші
беру» институты. Одан меншікке айналған мал-мүлікті қазақтар «ат мұрасы»
деп атаған. Жасы кәмелетке ... ... әрі ... ... болған
ұлдарын қазақтар бөлек шығарып, өз алдына отау тіккізген. Қазақтар еншіні
тек ұл ... ... ал ... ... берген. Аңыз бойынша мұнан үш
мың жылдай бұрын Алаша хан үш ұлына (осы үш ... «үш жүз» ... ... ... ... беру» институты жайлы көне қытай деректерінде көп
деректер қалдырған.
Кез келген қазақтың жеке ... ... өз ... ... малдарынан құралған.
Меншікке ие болу сондай-ақ төлін алу, өнімін алу, ... ... ... ... ... асырылған [60]. Қазақтар мал ... ... ... ие ... ... алу әдісі ерекше орын
алады. Төл арқылы мал басы ... жеке ... ... ұлғайып отырған.
Егін егіп, бау-бақшамен айналысуы ежелгі дәуірлерден көрініс тауып,
онан алынған өнім жеке тұлғаның меншігіне ... Дәл осы ... төл ... орын ... ... және ... арқылы меншікке ие болу жайлы сөз қозғағанда
қазақ халқының көптеген кәде-қаумет, ... ... ... ... ... ... жылу, жұртшылық, асар, тері өңдеу, қолөнер кәсіпшілігі
т.б. сол ... ... ... де ... ... жеке ... ... Әсіресе, керуен ұстау, ... ... ... беру және ... ... ... ... беру, өсиеттеу, т.б. түрлері көне ... ... жеке ... ие ... ... Мал-мүлік қатынасының империя заңдары мен ережелердегі көріністері
Патшалық Ресей қоластына 1731 жылы Кіші жүз ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Алдымен Ресейге
Қазақстанның саяси-әлеуметтік, экономикалық жағдайымен танысып, ... алу ... ... Бұл ... ... ... қоластына құдайдың өзі
бергендей, Орал тауларынан асып, ... ... де ... империялық
аумағы тосаттан кеңейіп бара жатқан болатын. Осы жағдайға есеңгіреген Ресей
патшалығы қазақ ... әлі де ... мән ... еді.
Қазақ халқының әдет-ғұрып заңдарын жинастырып, сұрыптап танып-білу,
содан кейін ғана шаралар жүргізу ... ... ... ... ... бере ... ... қолға алды. Ендігі жерде қазба байлығы жеткілікті,
әрі шұрайлы жерлері ұлан-асыр кең ... ... ... алу ... ... ... алып, оны ойдағыдай жүзеге асыру ... ... ішкі ... ... мен ... ... құқықтық заңдарын
жинап, оқып-үйренуді нысана етті. Өйткені, Ресей империясының мүддесін
құқықтық тұрғыдан ... ... өз ... ... ... ... ... заңдарының далалық көшпелілер арасында үстемдік етуі үшін,
алдымен, қазақтардың заң-қағидаларын оқып-үйреніп, мәнін ұғып алу ... ... ... заңдарын қазақ даласына тарату, бұл
заңдардың ... ел ... ... әрекеті оңай болмады. Себебі, сан
ғасырлар, мыңдаған жылдар бойы бойларына сіңіп, ... ... ... ... заң ... ... менталитетін, халықтың ішкі
мазмұнын, сипаттарын жоқ етумен пара-пар еді. Ол үшін ұзақ мезгіл, қарқынды
да ... ... ... ... ... ... ... Петрдің тікелей нұсқауымен шығысты толық игеру мақсатын жүзеге ... ... ... ала отырып, отарлап алу саясатын жемісті ету үшін
әскери бекіністерді қазақ даласын қоршай ... сала ... ... (1716), Омбы (1716), ... (1717), ... (1718), ... ... бекіністер салынып, казак әскерлерімен күшейтіле
бастады.
Бұл дәуірлерде қазақ хандығының сыртқы саяси жағдайы ... ... ... ... ... ... күрделене түсті. Ресей
мемлекетінен қару-жарақ алып әбден қаруланған жоңғарлықтар Қазақстанға үсті-
үстіне шабуылдай түсті. Нәтижеде, Тәуке хан өлгеннен соң, ... ... ... ... әлсіреуін пайдаланған жоңғарлықтар қазақтарды «ақтабан-
шұбырынды» зұлматына душар етіп, қырып-жоя бастады.
Қазақ халқының тәуелсіздігін сақтап ... ... жолы деп ... жүз ханы ... 1730 жылы ... ... елшілік жіберіп
орыс ханзадасы Анна Иоанновнадан қазақтарды өз қамқорлығына алуды өтінеді.
19 ақпан 1731 жылы орыс ... Кіші ... өз ... алғанын айтып,
А.И. Тевкелевті басты елші етіп жібереді. Алайда үш жүз түгіл, Кіші ... ... ... ... кіруді қолдамады. Дегенмен, 1731
жылғы 10 қазанда Кіші ... ... ... мәжілісінде көпшілік
қолдауымен Кіші жүз Ресей қоластына кіргені тарихтан мәлім. ... және ... ... ... ... біз ... ... қиындап
кетуінен, сол секілді Әбілхайырдың өз өктемдігін қазақтың үш ... ... ... ... ... Оның ... орыс ханзадасы
шығарған Жарлықта: «Ежели на Вас, каисаков ... ... ... чтоб вы от того ... ... ... ... [61] деп,
өзгелерден қорғайтынын айтуы себеп ... ... ... Әбілхайыр хан мен Бөгенбай батыр Орта жүз ханы
Сәмекеге өз өкілдерін жіберіп, Ресей патшалығы қоластына енсе, ... ... ... ... ... ... жеткізді. Сәмеке
Ресейге өз қоластына алуды өтініп, Орта ... ... ... ... ... жылғы 10 маусымда ханзада Грамотасымен кірді.
Алайда Ресей және Кіші жүз бен Орта жүздің ... ... ... ... мен ... ... түсініспеушіліктер, қақтығыстар орын
алып, Ресей патшалығының өктемдігі көзге түсе бастады. Мысалы, 1756 жылы
патша жарлық ... ... Орал ... оң ... ... ... ... келе жатқан қоныстарынан айыру қазақтарға көрсетілген
алғашқы отарлау саясатының басы ... ... ... ... ... ... Орта жүз бен Ұлы ... өз қоластына қалай алғаны жайлы тарихта кеңінен ... Ол ... айту ... ... ... Біз ... патшалық Ресейдің
Қазақстан аумағына жүргізілген құқықтық саясатын айта отырып, ... ... әсер ... ... өзгерткенін, қандай
нәтижелерге жеткенін жан-жақты ашық көрсетуді мақсат етіп қойдық.
Ресей патшалығы ... ... ... заңдарын күшейтіп енгізе
алмайтынына көздері жеткеннен соң, Қазақстанға оның ... ... ... үшін ... етіп ... ... ... Сонда ғана
Ресей Қазақстанды тезірек отарлау саясатын ... ... ... отарлау саясатын жүргізудегі қиындыққа ... ... жоқ емес еді. ... ол ... ... жүйесі, басқару
жүйесінің қарапайымдылығы, оған халықтың өзі ... ... ... ... пен ... өмір сүруі қалайтыны және біреуге тәуелді
болмауға ұмтылып, көнбейтіндігі қатты ... ... ... да ... ... заңдарын үстем етіп, қазақ қоғамына енгізу кейінге
шегерілді.
Мұны үш кезеңге бөліп қарастырғанымыз мақұл. ... ... ... қол ... ... ... ... дербестігін, қазақ
мемлекеттілігінің тәуелсіздігін сақтай отырып, ... ... ... ... ... ... бұл кезеңде Ресей мемлекеті қазақ ... ... ... ... ... ... отырды. Бірақ,
түпкі аяңдығын сақтай отырып, қазақ жерін қоршай ... ... ... ... ... ... ... кедергі қойып, өзге
елдермен мемлекетаралық қарым-қатынастар ... ... ... ... ... болу ... ойнатпады. Егер қазақтар қыр мінез көрсетсе,
оларға әскери күш қолдануға даяр тұрды. Ал, ішкі ... ... ... ... Оның есесіне қазақ ауылдарына тыңшылар қаптатып, империяға
қажетті мағлұматтар жинады. ... ... ... ішке ... жол ... Орыс ... мүддесін қорғау
мақсатында 1738 жылы қазақтар мен орыс саудагерлері арасындағы ... орыс ... мен Кіші жүз бен Орта жүз ... ... ... құру туралы шешім қабылдады.
Алайда, бұл кездерде Ресей мемлекетінің қазақтардың ... өмір ... аз ... сот ... өз ... ... ... деген қате пікірде болды. Өз заңдарын және сот ... ... және оның ... ... ... қазақтар әлі жабайылық
тұрпатта деп, ... ... ... заң нормаларын көзге де ілгісі
келмейді. Олар ... ... ... ... өн бойы ... туындаған демократиялық сипаттарды иеленген заң-қағидалар
екендігін әрі қазақ қоғамында билер ... өте ... ... ... ие
екенін білген жоқ. «Сей суд в разборе дел долженствует поступать ... ... и ... ... [62, с. 49] деп ... айқын
көрсеткенімен, ол іс жүзінде қолданысқа жарамай ... ... ... мәні мен ... оның ... ... ... алмай тұрып,
патшалық өкімет асығыстық танытқанын көп ұзамай өздері де түсінді.
Ресей өкіметі қазақтарды отарлау саясатын белсенді түрде жүзеге ... ... бойы ... ... құқықтық жүйесін өзгерту қиындығын
көре-біліп, оны күштеп енгізуге тырысты. Тіпті, оның ... ... ... ... күш салды. Содан болса керек, мысалға, барымта
институтының мәні мен мазмұнын ... ... ... ... ... реакциялық мән бере бастады. Еркіндік, бостандық деген желеулермен
әйелдердің ... ... ... реттерді мадақтады, өңдерін
өзгертіп, бұрынғы мазмұнынан айырды. Барымтаны енді қазақтардың ... ... оны ... ... ... ... Қаруланған казактары мен ел
ішіне еніп, үлкен ... ... ... оны ... кеткен шығынды
өтеу деп сылтауратты.
Екінші кезеңде қазақ әдет-ғұрып құқығы желкесінен кесіліп, бөлек-бөлегі
шығарылды. Яғни, патшалық әкімшілік хандық билікті басқару жүйелерін ... ... ... ... ... ауыл ... бөлініске негізделген жаңа
басқару жүйесін енгізді. Бұрын хан қолында саяси, әскери, азаматтық, ... ... де ... Оны жойғаннан соң әрі жаңа басқару жүйесін
енгізгеннен соң қазақ ... ... ... өз ... ... десек,
мемлекеттігін жойды десек артық айтпағанымыз. Себебі, бөлініс басында өз
шенеуніктері отырып қазақтарды қатаң ... ала ... ... ... шектелді, билік тікелей Ресей мемлекеті қолына өтті. Енді
қазақтарды ... ... үшін ... ... ... қадір-
қасиетін түсініп, оны үйрене отырып, басқармаса іс нәтижелі ... ... ... ... ... әдет-ғұрып заңдарын
жинастыруға мәжбүр болды.
Ол үшін 1823 жылы Омбы қаласында ... ... ... ... ... Бұл ... құрамында орыс
шенеуніктерімен бірге қазақ старшиналары, билер, молда-қазылар ... ... ... ... ... құрастырылды. Алайда, бұл жинаққа заңды
өкілдік беріліп, бекітілмей ... ... ... өкіметі тұсында ғана бұл
жинақ жеке кітап болып шықты [63].
Қазақ әдет-ғұрып құқығының жиналуы және ... ... ... ... ... ... жақсы жақтары да, жағымсыз
жақтары да ... ... ... жағы – жазба ... ... ... ауызекі берілсе, енді мәңгі өшпестей болып,
ұрпақтар кәдесіне жарауы. Ал, жағымсыз жағын айтар болсақ, орыс ... ... ... соң, оның көп ... өз ... ... ... Патшалық өкімет қазақтардың өмір сүру
дәстүрін, ... ... ... өзгертуге болмайтынын түсінді.
Сол себепті де патшалық өкімет қазақ даласын әкімшілік аумақтарға бөлді.
Бұл ... ... ... келе ... ... байланыстарды күрт
үзіп, патша билігіне бағыныштылығын арттыра түсті.
Ел басқарудың жаңа жүйесінің негізгі кілтін патшалық Ресей өз ... аға ... ... ... ... ... Әрине,
сайлау қазақ қоғамына түсініксіз еді. Мұны ... ... ... ... ... пара ... қолынан ештеме келмесе де
патшалық өкімет ... ... бас ... ... ... ... ішінде бұрын болмаған парақорлық, әділетсіздік күшейе түсті.
Билер сотына кең өкілеттік беріп, билер барлық істерді ... ... ... билер соттарының үстінен Ресей әкімшілігі органдарына ... ... ... ... беделін парамен түсіруге жол берді.
Үшінші кезең – ... ... ... ... ... мерзімді
алып, бұл кезеңде қазақ халқының ұлттық ... ... ... ... ... ... ... билер соты халық соты деп аталып, ... мәні ... ... оны әр ... сайланатын етті. Сайланған билерді
губернатор бекітті. «Бұл шара ... ... ... ... ... ... ... «майдалануына әкеп соқты,
халық алдындағы беделдерінің түсуіне алып барды». ... ... ... заңдар Ресей заңдарымен ауыстырыла түсті, ... тек ... ... шеңберде ғана қызмет етті. Бұл ... ... ... қатынастардың ерекшеліктерін ескермей,
халықтың еш ... ... ... ... ... ... ... таңу
арқылы жүзеге асыра бастады. Қазақтардың сот жүйесі мен заңдарын ... уезд ... ... ... ... ... 1868 жылы «Далалық облыстарды басқару туралы ... ... 1886 жылы ... ... ... туралы ережеде» билер сотында
дауды шешу көрсетілгенімен, оны көзге ілмей, ... ... ... Бұл ... ... ... ... ұшырауы әрі құқықтық
өзгерістер дәстүрлі құқықтық болмысынан айырып, сипаттарын жоғалтуға алып
барды [64, 35 б.].
Патшалық ... ... ... ... ... реформа бойынша
Қазақстан аумағы үш генерал-губернаторлыққа бөлінді. Атап айтқанда:
Түркістан ... ... ... және Батыс-
Сібір генерал-губернаторлығы. Түркістан генерал-губернаторлығына Жетісу,
Сырдария облыстары ... Орал мен ... ... Орынбор генерал-
губернаторлығы құзырына берілді. Ақмола, ... ... ... ... Ал, Бөкей ордасы Астрахань ... ... ... өкілдік берілді. Олар Сталыпиннің
«Барыңдар, олардың малы мен жерін алыңдар. Олар ... ... ... ... қуғындап, қанауға жәрдем береміз. Олар сендердің басыбайлы
құлдарың болуға ... [65, 4 б.] ... ... ... ... нас, – деп ... ... ведомости» – русских, покаривших
Туркестан, эта мера является непосредственно ... из ... ... ... так как ... ... быть дана ... народу, стоящему в умственном
и нравственном своем развитии ниже нас на ... ... [66] ... ... ... ашық жазып көрсетеді.
Патша өкіметі өзіне ыңғайлы нормаларды Ережеге ендіріп, сол арқылы
жазалап отырды. Сырт ... ... өзі ... ... ... Ішкі ... ... мүлдем басқаша. Қазақтар отырықшы болып, егін
екпеген. Мысалы, егін, шабындық жайында: «Қайсыбір адамның ... ... ... өсіп ... ... мал кіріп, таптап кетсе сол малды
алаң иесі ұстап, өз иелігіне алып алса, оған заң болмайды» [67, 448 б.] ... ... ... ... ... ... ... деген
сылтаумен орыстар қазақтардың малын иеленіп кетуі жиі ұшырасқан. Мұндай
мысалдарды көптеп келтіруге болады.
Патшалық өкімет ... ... ... ... ... деп жариялап, ең
шұрайлы жерлерін қара шекпендері мен қазақтарға оңды-солды үлестіріп, мал
шаруашылығымен айналысатын қазақтардың жайылымдық жерлерін ... ... өз ... мал ... күрт ... елдің кедейленуіне әкеліп соқты.
Меншік құқығын қарағанда бұрын ... ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрып, салт-
дәстүрлерді білгірлігін, әділетті сақтаушысы екенін нақтылы сот істерін
шешкенде ... ... ... екеніне жиналған жұртты тәнті
қылатын. Әрине, патшалық өкімет тұсындағы «халық ... ... ... ... өз ... адал ... айыпталушының зәбірленушіге келтірген
материалдық, рухани-моральдық шығындары мен зияндарының орнын толтыртатын.
Билер сот ісін қарағанда мына процестік ... ... ... мен ... ... ... шектеусіз сөз алуы;
билердің жарыссөзі;
дәлелдемелерге баға беріп, іс бойынша билік-шешім шығару.
Шындығын айтсақ, 1867-1868 ... ... сот ... кез ... іске ... ... Дайындық-келістіру бөлімінде қаралатын істің
мазмұнымен танысып, сот ісін қараудың мүмкіндіктері мен қажеттіліктері
қаралған. Шешім ... ... дер ... ... ... қараған. Мүмкін
болса, ісін бастамай-ақ өзара дауласушы тараптардың бітімгершілікке келуін
ұсынған. И. ... та ... соты ... ... ... ... ... татуласуға шақырулары әрбір билер соты ісінде
болатынын айтады [68].
Сот ісін ... ... ... ... алдымен қаралатын істің мән-
жайын ұғынып, билер соты процесіне ... ... ... ... ... ... ... олардың өкініштерін қанағаттандыруы
тиіс.
Қазақ әдет-ғұрып құқығы кепілдікті, оның шарттарын, кепілдік бұзылған
кездері міндеттерді ... ... және ... нормаларды
кіріктірген. Кепілдік жеке тұлғаның әрекеттілігіне немесе әрекетсіздігіне
ғана ... ... ... ... келетін әрекеттерімен байланысты
мүлікке және мүліктік жауапкершілікке қатысты да белгіленетін.
Қазақ құқығы ... ... ... ... ... ... шамасы келмесе, мұндай жағдайда айыпты кепіл ... адам ... ... ... ... сотына қашып, жасырынған күннің өзінде
жауапқа кепілдік ... ... ... үшін ... ... тиіс. Бұл жеке
меншікті қорғауға орай ойластырылған институт.
Дайындық ... соң сот ... ... ... ... екшеп саралау үшін жарыссөз басталады. ... ... ... ... Олар өз ... айыпты нақты көрсете отырып,
қойылатын талапты көрсетеді. Жәбірленуші ... сол өз ... ... ... ... не болмаса оның өкілдері сөз ... ... десе де ... ... ... соты куәгерлерді, яғни жәбірленуші
тарапының сөзін растап, таққан айыптарын немесе қылмыстық іс-әрекеттерін
көзімен ... ... ... да жәбірленуші тараптан кейін сөз
берген. Олар тек шындықты айтуға ... ... ... етушілер егер
онысы анықталса, екіншілей куәлік беруге қатыстырылмаған, жұрт ... ... ... ... ... қосқан. Содан кейін ғана
жауапкер тарапқа сөз ... ... ... ... ... ... қойып, ара-
арасында сұрақтар беріп, мысалдар келтіріп, ... өз ... ... ... ... тырысқан. Әр түрлі айла-тәсілдерді қолдана
отырып, істің шындығына ... ... ... ... ... ... ... көңіл бөле отырып, ақ-қарасын ашуға
белсенді қатыса отырып, ... ... ... ... шын ... ... жалған сөйлей алмаған, өтірік құрастырғандарын білдіріп
қойған. Бұл жайлы Л. Словохотов біршама дұрыс деректер берген ... ... соң оның ... сұралған. Қажет деп тапса, билер
оларға ант ішкізген.
Күрделі немесе мемлекеттік, яки болмаса руаралық маңызы бар іс болса,
Төбе би ... ол сот ... ... мен ... ... ... отырған. Қамшыны жерге тастап, сөз кезегін сұрағандарға
сөз берілген. Билер ... ... ... ... ... Бола ... ондайларды сол жерде айыптап, ат-тон айып салған,
көпшілік алдында жерге жығылтып, кешірім ... әрі сөз ... ... қарау шиеленісіп, айқау-шуға айнала бастаса Төбе би сөз ... ... ... ... шақырған. Ол өзінің сөзін бұрынғы танымал
билер мен жылаулар сөзімен ... ... ... істің сипатына
аударған. Өмірден мысалдар ... ... ... ... ... Алладан қорқып, бәтуасыздыққа бармауды ұсынған. Іс
шешімі қиын ... ... ... Бұл ... А. Левшин: «Атақты немесе
құрметтілеу істі мазмұндау мен ... ... ... ... ... ... Олар ... қатарынан бірнеше күнге
созылады. Кешкілік ... ... ... ... ... барысы
туралы есеп беріп, олардың пікірін біледі. Таңертеңгілік сот отырысы өтетін
орынға қайта жиналып, жаңаша ойларын ... ... ұзақ ... келе, жалпы жағдайды анықтайды. Үкім шығарылғаннан кейін ... ... [57, 157 б.] деп ... ... ... ... қонақ
ету айыпкердің тарапына жүктеледі. Істің созылуы ... көп ... ... ... жағы істі созбай, шындықты айтуға не
мойындауға ұмтылған.
П.П. Семенов ... өз ... ... мен дулат рулары
арасында 1857 жылы жазда болған билер сотын суреттейді. Оның айтуынша ... би ... Екі ... ... айтып, оған нұқсан келмеуін,
ынтымақты болуын ескертті. Кейін билер істі қарай бастайды. ... ... ... дау басталып, – дейді Семенов Тянь-Шаньский, – ... ... дау ... күш ... ашық ... ... [70, 225
б.]. Мұндай айқайға ұласқан даулы істер қазақ қоғамында ілуде бір ... ... ... ... бодан болған қазақтардың әлеуметтік-
экономикалық жағдайлары нашарлағаннан соң, күшті, бай ... ... ... үкімдерін бидің қабылдауын ... ... баға ... ... шығару Төбе биге тиісті болған. Ол
ештемеден ықтай, тек Құдай алдында жауап беретіндіктен, істі барынша ... ... ел ... ... мүддесі араласқан ... ... істі ... не ауырлата алған. Бұл дәстүрде
Ресей бодандығы тұсында отаршыл ... ... істі әділ ... да кездескен. Мысалы, Жетісу облыстық басқармасының 1885 жылғы
түсіндірме жазбаларында соттардың көп жағдайда ... пара ... ... білуімен шешкенін хабардар еткен [71]. Бұрынғы билер ... ... ... ... немесе азаматтық дау-дамайларды бітімгершілік
жолмен бір-біріне қыз беріп, қыз ... құда ... не ... ... достастырып бітістірген. Өкінішке орай, Ресей патшалығы «Халық
сотын» өз мақсат-мүддесіне, былайша айтқанда, ... ... ... рулық
татулығына сына қағып, ауыз ... ... ... ... ... әділ ... ауылын алыстата түсті. Ендігі сот ... істі ... өз ... орай шешетін, әділеттен тайған кейіпті
иеленді.
Билер соты бірте-бірте Ресей әкімшілігіне бағыныштылығы артып, ... ... ... ... Енді ... үшін ... пида еткен
билердің орнына Ресей әкімшілігінің айдауына жүріп, солардың айтқандарын
екі етпейтін, парақор, мансапқор, ... ... ... ... ... ... жойылып, билік қойылып, оның орнына сұлтан правительдер,
болыс, старшиндер шыға бастаған дәуірде бұл ... ... ... ... кетіп, аға сұлтан атанып атқа мінген ... да ала ... ... ...... билік-шешендік сөздердің білгір жинаушысы Б.
Адамбаев [72].
Ресейдің қазақ әдет-ғұрып заң нормаларына ... ... ... оның орнына Ресей империясының заңдарына ... ... ... де ... азаматтары Ш. Уәлиханов, А. Құнанбаев, т.б. қарсы ... ... «Сот ... ... ... Абай билер ережесін жазды.
Екеуі де көп заманалар бойы билер өз қоғамына адал қызмет етіп келе ... ... ... ... ... ... ... ерекше көрсетті. Халық оларды өздері таңдап, өз тағдырларын, даулы
мәселелерін ... тек осы ... ... өз еріктерімен беріп келген. Ал,
Ресей соты өзінің бюрократиялық атрибуттарымен көзге ... ... ... ... ... ... билер сотын бұрынғы
қалпында қалдыруды талап ... Өз ... орыс ... ... ... ... себептері мен болатын зардаптарын көрсетіп берді [73].
Сол секілді орыс халқының сол ... ... ... ... келе ... ... халқының дәстүрлік құқығын бұзбауға
шақырғанына [74] мән бермеді. Нәтижеде, қазақ ... ... ... ... ... ... 28 маусымда қазақтардағы хандық ... ... ... «Сібір қырғыздары жайлы Ережені» бекітті. Бұл ... ... ... ... өз ... ашықтан-ашық айналдыруына, жергілікті
тұрғындарды ел билеу тізгінінен мүлдем аластауға, бүкіл билікті тікелей әрі
түгелдей өз ... ... жол ашып ... ... пен ... ... ... сот жүйе
өз сипатын сақтай отырып, ел ішіндегі ... ... ... ... ... заңдармен қарап шешуге ынтызарлығын
көрсетті.
Патшалық Ресей өкіметі қазақтардың әдет ... ... ... ... енді сол ... заң ... ... отырып әрі
оны өз мүддесіне орайластырып, төтенше билер съезі арқылы Ережелер шығаруға
тырысты. Бұл төтенше билер съезі ... ... ... ... ... мен ... ... ірі өзгерістердің құрамдас
бөлігі ретінде енгізілді. Қабылданатын ережелер ... ... ... уезд ... ... әрі ... ... жерде айта кететін мәселе – қазақтар туралы аса ... ... ... ... ... ... заңдарының негізінде қызмет ететін
әскери соттардың қарауына берілетін, тек ... ... ғана ... ... ... ... берілетін еді. Қазақ ... ... ең ауыр ... жеке ... ... жасалған мүліктік
қылмыстар деп есептелінетін. Патшалық ... мұны біле тұра ... ... ... үш ... ... болады. Біріншісі – ең
төменгі жеке ... ... ...... ... ... ал ...
уездік билер соты, яғни уездер арасындағы дауларды қарастыруға ... ... ... ... ... бұл үш ... ... қарайтын
істері, атқаратын функциялары айқындалған болатын. Болыстық және уездік
төтенше билер съезінің ... ... деп ... Ал ... ... шешімдерге шағымдар болыс басқарушысына беріліп, оның ұйғарымымен
төтенше билер съезі қарайтын.
Билердің төтенше съезі әлсіреген, құр сұлабасы ... ... ... ... билер сотының соңғы түрі болды. Болысқа ... ... ... ... 4-тен 8-ге ... ... ... съезде сайлады.
Оларды уезд бастықтарының ұсынысымен генерал-губернатор бекітті.
Биге мөр, судья міндетін атқару кезінде мойнына ... қола ... Биге ... қаралатын мүліктік құнның оннан бір бөлігі тиісті
болды. Кейінірек патшалық өкімет бұл соттық жүйеге төтенше ... ... ... ... мүліктік даулардың маңыздыларын қарастыру
өкілеттілігін иеленген төтенше билер съезі Ережелер шығарып ... ... ... ... құрастырылып, міндетті түрде орыс
тіліне қысқаша аударылды. ... ... орыс ... ... сақталып, ал кеңінен ... ... ... ... Бір ... ... 1885 ... құрастырылған «Қарамола Ережесі»
қазақша да, орысша да сақталған. Бұл ... ... ... ... Абай ... та ... Ірі төтенше билер съезі еді.
Енді оқушыларға түсінікті болу үшін осы Ережені түгелдей берейік. ... 1885 жылы ... ... ... ... ... ... жерде бес
дуан билері мен құрметті адамдары бас қосқан съезде қабылданған. Төби ... ... ... Абай бұл ... ... ... араласып жүретін
болған. Ереже 13 баптан тұрады. Абай еңбектерін өте ... ... ... ... ... ереженің бабы одан да көп болған көрінеді.
Бұл Ереже 1886 жылы ... ... ... араб ... Оны С. Байжанов «Абай» журналына тұңғыш рет бастырған [60]. Біз
содан ... ... Бұл ... ... Шар ... деп те ... биліктерін болыстар орнына келтіруге міндетті болған себептен,
сьез біткен соң биліктің көшірмелерін ... ... ... ... ... жауапкерлердің ықтияры бойынша екі ел арасында кесім ... ... ... сол ... сьез ... бірлесе шешіледі.
Бір би һәм сьез биі биліктерін айғақ куәлігіне қарай ... ... ... ... ... ... онда оларды шақырмай-ақ, істерді
күмәнға салады. Яғни би куәні ... ... ... ... онда дауды
күмәнға салу мүмкін емес. Куәларды шақырудан бұрын куәліктен шығарса, керек
куәлікке жарамайтындар: ақылынан адасқан, 18 ... ... бар ... жақын туғандар, құдалар һәм өштес, дұшпан кісілер. ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан
бос айтылған сөз қабыл алынбайды. Жұртқа белгілі дұшпандық мақұл көруге
мүмкін, онан артық айыруға ... ... ... бір болыстас
болса, олардың куәлігі сыйымды, сыйымсызын би тексереді.
Егерде көрсеткен куәға кісіні толымды көрмесе, сонда куәға ... ... ... Егер жауапкер адам айғақтың сөзін қабыл көрмесе, ... ... дау ... қарай ел ара түсіп, бір кісі жан берсе
керек. Қазақша айғақ ... ... дау аяғы ... ... Күмән
етпесе жауапкер күйеді, күмән етсе ағарады. Жауапкер адам өтірік айғақ
айтқаны үшін ... арыз ... ... ... шүйінші алуға болады, бірақ шүйінші алған кісі ... ... ... ... ... тексермекке һәм күмәншінің етпек жерінің алыс,
жуықтығына карай күмәннің күнін билер кеседі.
Күмәннің саны – ер ... төрт ... әйел ... екі кісі, өзге
даулардың һәммесіне бір кісі. Күмәнге дау сомасына қарай ел ... ... екі елу ... бір ... ... бір елу басыдан күмән ұсталады.
Қанша қара болса, сонша елу басыдан ұсталады. Дау сомасы қанша көп ... бір ... ... ... аспас күмәншіні даугер таңдайды. Күмәнге салатын
бір елу басы яки бір болыс елін жауапкер ... ... ... ... ... ... құранмен қысым
етіледі.
Күмәнге төрт кісі ұсталса, бір кісісі өтпесе, даудан төрт бөліктің ... ... ... ... жартысы тиеді. Өтпегені өсім ... ... ... ... даугердің көз болуы міндетті емес, бірақ молда
даугердің келмегендігін кітапқа жазып қойса ... ... сол ... күннің күн батуына дейін.
Күмәнға мыналар ұсталмайды: молда, ел билеушілер, билер, ... ... ... ... ... ... Төре қазақ үшін және қазақ төре
үшін күмәнға жарамайды.
Күмәнға өз елін (өзі қайсысында жазылған) ұстата ма, яки ... ... ма, ... ... ... ... ... егер дұшпандығы халыққа мағлұм
болып, бимен бекітілген болса.
Әр күмән болыстық молданың хұзырында өтсе керек. Молданын ... ... жұрт ... ... еткен кісіге мынадай айып салынады: түйе бастатқан ... ... ... ... ... мал ... ... кім ұсталған
барлығын толық етіп, билігінде анық етіп жазуға би міндетті.
Күмәннің күнін ұзартуға сыйымды себебі болса болыс яки өз ... ... ... ... ... болады.
Күмәнші, жаншы, төреші болып даугердің ықтияры бойынша билік айтады.
Мұның билігін жауапкер бұза алмайды. Бұл билік көшірменің ... ... ... ... ... жылдан арғылары салауат. Өзге даулардың он
жылдан арғылары ... ... ... ... төрт ... созылған даулардың, анықталған
малдардың толық басы қайтады. ... одан арғы үш ... ... ... үш ... бір ... тиеді. Қалған үш жылдағы
даулардың анықталған малының үш бөлігінің бір бөлігі тиеді.
1875 жылдағы һәм одан арғы ... ... ... ... Осы ... құнның малы да алынады. Жиырма жылдық құн малы үшке ... ... ... ... ... жуық жеті ... дауға, екінші бөлігі одан арғы
жеті жылдағы, үшінші бөлігі қалған алты ... ... ... құны жүз түйе ... ... 25-і тайлақ, 25-і
құнан атан, 25-і ... ... 25-і ... атан және ... ... ... оған 50 түйе құн. ... 25-і құнан атан, 25-і бесті
атан. Әйелдің құны ер ... ... ... оқыстан өлтірілген
кісіге құн жоқ. Және ері ... ... яки ... ерін ... оған ... Барымташыға һәм ұрыға өлсе, құн жоқ.
Адам мүшесі мертіксе, үкімі шариат бойынша айтылады. Шариат ... ... деп ... Бұл ... айырмаққа тапсырылса екен
Семейдегі ... Уәли ... ... һәм Өскемен молдасы Мырзағали Ғаббасов
ұлына. Олардың айырып берген шариғаты осы ... ... ... екен.
Бәлиғатқа толмаған қызды зорласа, ... ... ... ... бір бөлігін береді. Бәлиғатқа толған қызды зорласа, ... ... ... ... айып ... ... ... зорлағанға бір
тоғыздан үш тоғызға дейін. Ойнас қылған еркек, әйелге дүре соғылсын, айып
жоқ. Мұндай істер ... егер ... ... яки ... өзі, ... яки ... арызданса, осы баптың басында жазылған екі дауды
сьез билері бітіреді.
Күйеуі бар әйелді біреу алып қашса, яки өзі ... ... ... әйел өз ... сьез ... тура қайтарылады. Билер әйелі ... ... егер ... ... ... Ал алып ... жігіттен бір
тоғыздан үш тоғызға дейін айып алынады. Егер де күйеуі ... ... әйел ... ... ... алып ... ... күйеуі төлеген толық
қалыңмалын қайтарып береді. Әйел мөрден құр қалады. Егерде ... ... ... алып ... алып қашушы қыз әкесіне толық қалыңмалын
береді: елу жыртыс сот ақысымен. Егерде ... ... ... ықтияр болмаса,
қыз жасаусыз қалады және қыз ... ... ... ... ... үстіне бір тоғыздан үш тоғызға дейін айып береді.
Егер де біреу ... ... ... ... ... ... ... жаза берілсін, егер молданы яки құрметті кісілерді ренжітсе,
ат-шапаннан бір ат бастатқан тоғызға шейін айып ... Тағы ... ... ... ренжітсе, бір тоғыздан үш тоғызға дейін айып ... егер ... ... айыпты алмаймын десе, бір айға абақтығы отырғызады.
Ұрыс, төбелес шығарғандар билердің билігі ... ... ... ... ... пайдасына айып төлейді. Бірақ ұрыс-төбелестің
басшысы өзге жолдастарынан гөрі ... ... ... ... ... болыстың приговорымен, яки ереже бойынша билердің билігінше ақшамен
яки каталашка абақтымен ... ... ... ... ... ... үкімі бойынша бес
теңге айып, яки жеті күн ... ... ... ... ... бойынша жалдаған шабарманның тілін алмаса жоғарыда
айтылмыш жазаға кіріптар болады. Егер ... ... ... ... ... ... тіл алмағанның жазасы болыстың өз
үкімінде болады. Егер де біреу болыстың тілін ... ... ... ... бір ... елдің сьезіне яки ояздың төтенше сьезінің ... Үкім ... ... бір ... яки сиез билеріне дөрекілік еткенге
әлгі айтылмыш бойынша сьез биі арқылы жаза беріледі.
Суға кетіп бара жатқандарға, өрт ... ... һәм ... ... ... ... ... көмек етпегендер бас тоғызбен айыпталады.
Мал өлімін тоқтатпақ үшін жасалған үкімдер бойынша жапа қылмағандарға
болыстың үкімі бойынша 3 теңге айып жаза ... ... ... мал ... ... ... етпегендерге жаза көбейеді, жеті күннен бір айға дейін
абақты бұйырылады. Арық ... ... ... бұзғандарға, өзге
біреудің өз еңбегімен ... ... ... шығыннан
басқа айып бұйырылады. Ат-шапан, яки ақша бойынша 15 теңге.
Қазақ арасындағы ұрлық үшін ұрлаған малын қайтарып айып ... ... ... ... ... ат ... ... мойнына қосақ, артына тіреу мал
бағасымен бірдей болады. Жүйрік, жорғанікі орта атпен бірдей болады. Мал
иесіне ... һәм ... ... ... аты әр ұрыдан алынып, болыстарына
беріледі. Билік ат ұры басы ... ... ... ... ... беріледі.
Мал төлегеннен басқа ұрыларға жаза бұйырылады, бір айға дейін ... ... ... ... ... бұл ... үкім ... бұйырмаққа
міндетті. Немере яки жиен болса, нағашысынан, ата, ағасынан мал алып ... жаза жоқ және алып ... малы ... ... ... алып ... ... нағашысы, ата, ағасының сұрауы бойынша жаза беріледі. Бұл ... ... ... және ... ... ... кескендер бір ат-шапаннан бір түйеге дейін айыпталады.
Ұрлыққа жапат еткен адамдар ұрымен бірдей жаза ... ... ... серік болған ауқатты кісілерге бұйыруға көбінесе тиісті.
Жиырма жылқыдан артық барымта қылған кісілерден ұры басы бір ... ... ... бір ... ... (айып ат) уә һәм үш тоғыз айып баршасынан
алынады. ... ... кем ... ... айтылмыш
37-бапта мағлұмдүр. Жылқы басына бөлек.
Қазақ рәсімі бойынша күйеуден әйелді ... ... ... ... ... ... яки астының жазылмас ауруы ... ... ... күйеуінің ықтияры бойынша қалындық пен күйеуін айыруға мүмкін
болады. Күйеу қыздан жиырма бес жас ... ... яки бір ... кем ... қыз ... ... жасы үлкен болса, тағы да күйеу кедей болып,
қалыңға мал бере ... яки ... ұры ... тағы да ... халыққа әшкере болып, өз басының ... ... ... ... ерлі ... һәм ... пен күйеуді айыруға басқа себеп жоқ.
Барша жесір турасындағы даулар некелілердің арасында күйеуінің елінде
бітіседі. ... ... ... дау ... елінде бітеді. Осы
жоғарғы екі ... сьез ... ... ... ... ... ... анық
неке молда алдында қиылған дұрыс болады. Болыс ... ... ... ... ... күйеуіне тиісті екендігіне куәлікке жарамайды.
Егер күйеу қалыңмалын төлеп бітірмей тұрып, ... алып ... ... ... һәм қайын атасына келіп кеңшілік сұрауға тиісті. Егер
күйеуі калың малын төлеп бітіргеннен кейін қалындығын алып ... һәм ... ... ... ... көп ... тұрған болса, алып қашқан күйеу
айыпсыз һәм жасау сұрауға рұхсат. Егер қыздың әке-шешесі той ... ... ... ... қылып жөнелтемін деп кешіктірген себебі болса, қайын
атасын ұятты ... ... ... ... болады. Әрдайым мұндай жесір
даулар зиян көрген жағының арызы бойынша қаралады.
Ұзатқан қыз барған жерінде бала таппай ... ... ... ат, ... артқан бір түйе сәукелесімен қайтарады.
Егер қалыңдығы өліп қалып, балдызы жездесіне бармаймын десе, ... ... қыз ... ... ... ... ... жесір әйел сүйсе күйеуінің бір туысқан бауырына, ... ... ... ... ... ... құдалықты қыз әкесі бұзса, күйеуден алған қалыңмалын қайтарып
береді һәм дауласқан қалыңмалдың ғұрпына қарай айып ... ... ... ... яки ... ... бас ... үш тоғыз айып береді. Отыз жеті
болса, екі тоғыз, жиырма жеті ... бір ... ... Он жеті ... ... ... ... Егерде күйеудің әкесі, яки өзі құдалықты бұзса, берген
қалыңмалынан үш тоғызды қалдырып, қалған ... ... ... ... жеті ... отыз жеті болса екі тоғыз, жиырма жеті болса бір тоғыз,
он жеті болса бір ат, ... құда ... ... ... билер бітірсе керек және келесі
уақытта қарсы құда болынбасын. Яғни, бұл ереже мағлұм етілгеннен ... құда ... ... ... ... ... ... дауларды билер жері пәленшенікі ... ... ... ... ... ... ... жерді билер өздері
көреді, яки сенімді ... ... ... ... ... ... қарай
билік айтады. Шығынын қайтарып, үстіне һәм айып салады.
Қонған ауылда қонақтың аты ... ауыл ... ... ат ... ... алады.
Тоғыз деген айыптың малға шаққан саны мынау:
1 бас ... түйе ... 1 ... 2 ... 2 бие, 2 ... 2 тай;
2 орта тоғыз атан ат бастатқан тоғыз, 1 жуан ат, 2 тай, 2 ... ... ... аяқ ... 1 ... ... 2 тайынша, 3 бойдақ қой, 3 тоқты. Тоқал тоғыз
болмайды.
Мал басын былайша бағалаймыз: маңдай түйе – 3 ат, яки 30 қой; ... – 3 ... ... атан – 2 ... 1 тай; ... атан – 2 ... тайлақ –
құлынды бие 12 қойлық; бота – бір бесті. ... ат – орта бір ... ... дейін; жорға ат – құлынды биеден төрт түйеге дейін; жақсы ат ... ... бір ... ... ... – құлынды биеден екі бестіге шейін;
бие – құлындысы он қой, құлынсызы он ... ат – ... қой; ...... ... шейін; дөнен – бес қойдан алты қойға шейін; құнан – төрт ... ... ... тай – үш ... төрт ... ... ... – екі қойға шейін;
атан өгіз – 12 қой; бесті һәм дөнен өгіз – 4 ... 8 ... ... – екі ... ... бұзып, қастық ниетімен істесе, ұрлаған нәрсесінен басқа бір
тоғыздан үш тоғызға дейін айып ... Қара ... ... ұрлыққа ат-шапан
айып береді. Ол азы, одан ... айып ... ... ... ... ... кесілген қалып калыбынша алып береді. ... ... ... ... ... яки шақыруына келмесе, онда
мал алып беруші ауылдастарынан куәлар алдырып, сол куәлардан мал ... ... ... таңдап алып, осы жоғарыда айтылмыш баға бойынша алып беретін
малды ... ... мал ... кісі ... деп қарсылық қылса,
байлап қойып алып беруге де болады. Билік бойынша мал алып беруге ... ... үлгі ... үшін кесілген мал ұрының өзінен һәм оған ... ... ... ... Ат ... ... бірге ұрлыққа барып
ептескен, ұрлаған жылқыны жасырысқан, істелген ұрлықты біле тұрып жасырған
ұрының серік ... ... Бұл ... малы жоқ ... мал ... Ұрланған атты біле тұрып сатып алғандар егерде сатып ... бір ... ... одан соң мал ... ... Сол ... қылған
уақытта тұрған ауыл иесінен соның да малы жоқ ... мал ... ... ... ... сонда қызметте тұрушы адамдар һәм жұрты төлейді, ... ... Мал ... ... ... ... бір дуалдас болса, елу басы халқы
күйеді. Даугер бір болыстікі болып өзге старшындікі болса да, мал алушы мен
мал ... бір ... екі он басы және ... ... қылған ынтымағымыз ұрлықты тыймақ үшін һәм мал иесінің малы түгел
тиіп, ризалыққа жетпек үшін жасадық. Яғни, шығын ... ... ... ... тағы да осы ... жасадық. Үш жылға шақ уақыт қойып,
яғни ... ... ... ... мал ... ... сол халықтың ішіндегі жамағат адамы болған хұқында халықтын мал
төлейтін райы болады. Жоғарғы айтылмыш ... малы жоқ ... ... билер малы жоқтығына көздері жетіп айырған болса, жұртқа түсетін мұның
қақындағы малды билер ... ... ... ... ынтымақ қыламыз, елдегі
барша ұрыларды һәм сенімсіз адамдарды түгендеп, ... ... ... ... ... кісілерге, ауыл ақсақалдарына һәм оның ішінен ... ... ... Сол ... кісілер ауыл иелері мен жұртқа
тартқызбай тұрып, әуелі өздері күйсе керек. Ұры үшін ... ... ... ... Мал ... ... қыстауындағы артық жері
телеуге алып беріледі. Уа һәм билерге, міндетті билік айтқан ... ... ... бай ... дүре мен абақты бұйырмаққа: үш мәрте ... ... ... жұрт үкім ... өз арасынан мүлде айдатса
керек. Егер үкімге қосылмаймын деген адам болса, сол ұры үшін ... ... ... малды тартса керек.
Сотта жесір турасынан һәм басқа даулар бойынша жоғарғы айтылмыш рауіште
мал алып беруге болмайды. Әркім өзі үшін ... Малы жоқ ... ... ... құн ... дауларда өлтірісіп серік болғандар мал
тартады.
Қазынаға һәм ... ... ... айып өзге ... күйдіріп
алынбайды. Кескен адамның малы жоқ болса, айып орнына абақты ... ... ... һәм ... ... ... көшірмесі
кесілетін кітаптың үлгісін бек ұнатамыз.
Күмәннің өтуі ... ... ... ... зұлымдығы
халықтың тексеруіне тиісті. Күмәншінің ... ... ... еткендігін
жазарға бізге көрсетілген кітаптың үлгісін ұнатамыз. Сол ... ... ... үйінде сақтаса екен. Қалай ... ... ... соң ... ... ... ... Егерде даугер осылайша етпесе, ілгері
уақытта күмән етпеді деп арыз айтуға тиісті емес. Күмәнші ... ... ... бар ... да, жоқ ... да ... мәлім етіп, кітапқа
жаздырса керек. Яғни молда күмәннің айтылмыш ... ... ... ... отырса керек. Молда күмәннің өткендігін, яки өтпегендігін
көшірменің сыртына ... ... ... Осы ... ... ... үшін ... билігінде күмәншінің аты-жөнін һәм уакытты күнін
анықтап жазуға міндетті.
Мүмкін ... ... ... болыстық молданың қолында жүрсе екен.
Бірақ кітаптың жазылуы көрсетілміш үлгімен мұсылманша жазылса екен. ... ... ... ... ... ... ... көрсе,
сонда болыстық молданы біз міндетті қыламыз, қиылған некені кесілміш
кітаптан ... ... ... ... яки ... тілмаштың
кітапқа тіркегені неке болмайды. Әйел мен еркек арасына молдамен қиылса
неке тақиқ болады.
Егерде жетім қыз ... тірі ... кұда ... атастырылған
болса біреуге, әке-шешесі өлгеннен кейін ... ... ... ... ... ... ... Егерде қыз бұрынғы атастырған
күйеуіне тисе, сонда ешкім ... ... ... ... һәм мирасын
алмаққа тежеу қылмасын.
Осы ережедегі ... ... ... ... ... ... ... жазылмыш сөздерден басқасы, ... ... ... Бұл ... мағлұм етілген соң барша ... ... ... ... ... жасалғанға шейін осы ереже жасалмай
тұрып жазылған көшірмелер 67-бапта айтылған реуіш бойынша сыйымды болады.
Ерте ... ... ... ... жеке меншігіне құл мен күңдер
жатқызылған. Құл мен күң көбінесе соғыстарда қолға ... ... құл мен ... ... мен ... ... ... немесе
шығыс елдеріндегідей болды деуге болмайды. Оларда адам құқығы ... ... ... ... құл мен күң ... құқыққа ие
болмағаны аян.
Жеке меншіктің тағы бір көзін ... ... ... ... ... Біз бұл ... ... исламдық шариат заңы әсерінен кіргенін айта
отырып, бірақ бұл салықтар көбінесе отырықшы аудандардағы ... ... Тек, ... ірі қара ... онда да болса жылына
бір рет ... ел ... ... алдын хан қазынасына алынған.
Кейіннен, Ресейге қосылғаннан кейін ... әр ... ... ... ... ... ... 40 қойдан 1 қой, 5 түйеден 1 қой, 30 ... ... 1 ... есебінде алынған.
Сүйінші де жеке меншік көзін құраған. Жоғалған мал ... ... ... ... ... ... бұл ... жеке меншігі саналған.
Жеке меншік көздерін тек бұл айтылғандар емес, мұра мен мұрагерлік,
сауда-саттық, олжа, жалдану, жалға ... аң ... ... т.б. ... ... жеке меншік түрлерін дұрыс ажырата отырып, көп
жағдайларда қате пікірлерге ұрынады. Мысалы, К.К. Пален: ... ... ... все, что ... быть ... ... продажа, мены,
дарения или наследования, – дей отырып, – Женшины не могут быть собственни
цели; все, чем они ... ... во ... их ползования» [75, с.
445] деп, қазақ әйелдері құқықтарын терең түсінбейтінін көрсетеді.
Сөйтіп, қазақ ... жеке ... ... жеке ... ... хан-сұлтан меншіктері деп ежелден жіктелгенін ... ... жер, ... қыстау, су, жол, қабірстан, мешіт, т.б. жатқызылса,
хан мен сұлтандардың жеке меншігін алым-салық, соғым-сыбаға, хандық ... ... ... тағы бір ... түрі – ... ... патшалығының
«Сібір қазақтарының қылмыстық ісі» деген 1857 ... ... ... сот ... ... заңмен мыналар міндеттелген: ... ... ... барымта, өз руластарын үкіметке қарсы қою, өкімет
билігіне ашықтан ашық бой ... ... ... ... қылмысы,
мемлекеттік ресми құжаттарды әдейі теріс тәржімелеу және ... ақша ... ... ... іс ... ... ант ... т.б. Тіпті, қылмыс көші-
қоныстан тыс, қалалық немесе елді мекендерде жасалса болды орыс ... ... ... ... ... ... барымта қосу мүлдем қате.
Өйткені, барымта ежелден келе жатқан институт әрі ол өзін ... ... ... ие ... ... Қазақтар барымта жасауға заң жүзінде
рұхсат берді. Барымта дегеніміз – ... ... ... ... ... ... орындалмаған жағдайда қолданатын әдіс. Құныкер адамның
малын немесе затын, жалпы өзгенің жеке ... алу. ... ... ... Мұны орыс заңы ... ... қылмыстық іс деп санайды [76, 126
б.].
Барымта жолымен қазақтар өздерінің ... ... ... ... жеке ... ... алған.
Біздіңше, барымта адамның жеке меншігіне келтірілген шығынды толтырып,
орнына қайтару. Сондықтан да ... ... ... ... ... келтірілген шығынды қайтару әдісі деп қарағанымыз жөн.
Жалпы, қазақ халқы меншікке, байлыққа, дәулетке құныға қарамаған.
Алдымен адам ... ... ... Содан болса керек, «Әкенің малы
балаға мал болмайды», «Байлық – қолдың кірі», ... – бір ... ... ... ... ер ... ... асқан құндылық жоқ
деп қараған.
2.5 ... ... ... және оның түрлері
Қазан төңкерісі алдында қазақ қоғамына Ресей мемлекеті империялық
заңдарын қаншалықты күштеп, ... ... одан ... ... ... ... ... реттеушісі қандарына сіңіп, ұрпақтан-
ұрпаққа сабақтастырыла беріліп келе жатқан ... ... ... ... арам ... өз ... күйттегендер болмаса, не болмаса
патшалық әкімшілік тарапынан ұсталғандар ... жай ... ... дау-дамайларды өздерінің бұрыннан қолданып келе жатқан
әдептік жолымен шешті.
Кеңес өкіметі келе сала 1920 ... 20 ... ... мен ... ... ... деген үндеуінде: «Ендігі жерде сіздердің
имандылықтарыңыз бен ... ... ... және мәдени
мекемелеріңіз азат және ешкімнің қол ... ... [77, 114 б.] деп ... Әрине, бұл алдамшы саясат еді. Өйткені, екі жүз жылға таяу қол
астында болған Ресей ... ... ... ... сол ... өн бойы мен
болмысы сомдалған әрі өмір салтын ... ... ... ... алмағанын, қайта күштеу шараларын жүргізу өзіне қарсылықты
күшейткенін көрген большевиктер осындай құйтұрқы ... ... ... ... ... жеке ... ... арналғандықтан, әрі
пролетариат диктатурасын қолдағандықтан, ... ... ... ... ... қатарын толтырғандықтан, олардың сеніміне кіру үшін
осындай саясатқа ... Сол ... де ... ... ... ... ... беремін деп алдап соқты.
Сол жылдың өзінде-ақ, яғни 1917 жылғы 26 қазандағы «Жер туралы» Декрет
қабылдап, өзінің түпкі ойын әшкере етті. Жеке ... ... ... бойы ... келе ... ... балта шауып, жаңа формация орнатты,
өндірістер мен ... ... ... ... ... осы ... ... алуға, барымтаға, мұрагерлікке тыйым салатын заң-декреттер қабылдады.
Бұл дәстүрлі ... ... ... ... ... ... Тоқалдар еркіндікті сезініп, көп отбасылар күйреді.
Кеңес өкіметі Сот туралы №1 ... (1719 ... 5 ... соттар істі Россия Республикасының атынан шешеді» [78, 125 ... ... істі ... өзіне тәуелді етті. Онда былай өрбітілген:
«Жұмысшылар, солдаттар және шаруа депутаттарының Орталық Атқару Комитетінің
және ... ... ... ... Россия социал-
демократиялық жұмысшы партиясы мен социал революционерлер партиясының ең
таяудағы бағдарламасына қайшы ... ... ... күші ... танылсын» делінген.
1921 жылғы 9 қарашадағы өкімет бекіткен Декретте әмеңгерлік, отбасы,
неке қатынастары ... ... ... ... ... ... ... тұру, оны бұзу бостандығын орнатты. Сол жылғы
28-желтоқсандағы «Көп әйел ... және ... ... тұру үшін ... үшін жазалау туралы» Декрет арқылы бұларды қылмыс ретінде қарап,
оларға тыйым салынды ... ... ... ... өз ... пайдаланып, жосықсыз іс-
әрекеттерге барғаны, жалған арыз-шағым жаздырып, көп адамдарды себепсіз
тұтқындағаны мәлім. Ал, шығарылған ... ... мен мәні ... ... неке және отбасы заң жүйесінде негізделді. Бұл шара ... ... ... принциптеріне қарсы бағытталды [80]. ... ... ... ... ... сайын қазақ халқының құқық жүйесі
бұрынғы сипатынан айырылып, кеңестік сипатқа ие болды. Бұл құқықтық ... ... ... ... ... жаңа құқық оларға жат,
өгей күйінде қалды.
Бұл көрініс РСФСР-дің құрамында болған Қазақ АССР декреттерінде,
1937 жылы ... ... ... Социалистік Республикасы болып
құрылғандағы Конституцияда да, ... 1978 ... ... ... да өз ... ... Бұл ... негізгі мазмұны
жұмысшылар мен шаруалардың соцалистік мемлекеті екендігін дәлелдейтін
мемлекеттік меншік күшейтіліп, жеке ... ... ... ... Бұл қабылданған Конституциялар РСФСР Конституциясы десек те болады,
өйткені дәл сол ... мәні мен ... ... Конституцияларын
тікелей көшірген көшірмесі іспетті. Ал, Азаматтық Кодекстерінің ... ... ... ... ... аян. Кеңес дәуірінде меншікке ие ... ... ... шошына қарап, тек үй ... ... ... ... дегендер болмаса, тіпті саяжайлар да жеке меншік
саналмады. Азаматтардың жеке меншігі туралы сөз ... ... ... ... ... көлеңкесінде қалып қойған болатын. Жеке үй азамат
қайтыс болғаннан кейін жеке өзінің үйі ... ... ... ... ... 1983 жылы қабылданған ҚазССР-інің ... ... де ... ... ... кезде болмасын мүліктік құқық барлық мемлекеттердің ... ... Сол ... меншік құқығы қорғалып, меншік иесі ... және оған ... ... ... біреуге беруге құқылы. Құқық
қатынастарында субъектілер (яғни, ... ... ... ... және объектілер (құқықтар мен міндеттердің қатысы бар мүліктік
және мүліктік емес игіліктер) болады.
Кеңес өкіметі жеке ... ... ... ... қанаушылар,
«қан ішкіштер» деп кінәлады. Өндіріс құралдарын (қазақтар үшін ... ... ... сілтеушілік» жаппай орын алып, байлар қатарына
орташа шаруаларды да енгізіп, мал басын күрт ... ... ... ... ... дәстүрлі тұрмыс-тіршілігі быт-шыт
етілді. «Бай-құлақ» деген желеумен 6765 адам республикадан тыс ... ... ... ... ... ... колхоздардың,
кооперациялардың мүлкін және қоғамдық (социалистік) меншікті қорғау жайлы»
заң шығарып, оған ... ... ... үшін ату ... ... жағдайларда мүлкін тәркілеп, өзін он жылға түрмеге кесу
жазасы тағайындалды. Осы заң шыққаннан бастап, бір жыл ... 33345 ... ... ... көбі атылып кетті. Оларды сотсыз, тек «үштік» қана
шешті.
1929-1933 жылдар аралығында 22933 адамның ісі ... оның ... ... 13150 адам ... ... [81]. ... мал ... жылы 18566 мың бас болса, 1932 жылы 1386 мың бас қана қалған. Ірі қара
6509 мыңнан 965 мыңға ... Бар ... ... ... ... оған шыдамаған қазақтар Созақта, Шемонаихинде, Бұқтырмада, Ырғызда,
Қазалыда, Абыралыда, ... ... ... ... т.б. ... жерлерді қамтыған 372 көтерілістер жасады. Мұның
бәрін аяусыз ... ... ... ... ... ... түгелімен бір жылдың өзінде-ақ (1930-1931) шетел асып кетті де,
көтеріліске қатысты ... ... 100 ... ... ... душар
болып, атылды, түрмеге қамалды.
1948 жылы «Қазақ әдет-ғұрып ... ... ... ... ... жинағы бірнеше том болып шығарылуы қарастырылған болатын. ... ... ... ... ... деген кінә тағылумен болған
аласапыран бұл жұмысты тоқтатып ... Тек ... ... ... ... ... академик-заңгер С.З. Зиманов жүрексінбей қазақ
халқының өткеніне қалам тартып, өтміш дәуірдегі халқымыздың ... ... ... институтының демократиялық сипаттарын ашық сөз
етті [82]. Осы ... ... ... әдет-ғұрпын зерттеу жұмысы басталып,
С.З. Зиманов әркез оның басында болды. Н. Өсерұлының ... ... ... ... ... Н. Ахметованың «Институт «кун» в обычном ... и его ... ... властью» атты тақырыптардағы кандидаттық
диссертациялар үлкен зерттеулердің бастаулары еді.
С.З. Зимановтың басшылығымен әрі ... ... ... ... ... ... құқықтар» [21],
Л.С.Фукстің «XVIII-XIX ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... мәселелері» [83] жарық көрді.
Осыдан кейін қазақ әдет-ғұрып заң нормалары және оның ... ... ... бастады. Сол секілді мемлекеттік «Мәдени ... 10 ... ... Ата ... С.З. Зимановтың
басшылығымен жарық көре бастады.
КСРО-ның барынша орталықтандырылған және шын ... ... ... ... республикалардың тәуелсіздік құқығын мүлде
жоққа шығарып, ... ... ... ... ... өмірінің қай саласында болмасын одақтық билік барлық
тармағын өзі иеленіп, басқа да одақтас республикалардағыдай ... ... ... ... ... ... жазып қою ретінде қағаз жүзінде
бергені бәрімізге аян. Өз байлықтары мен экономикалық қорларына өздері ие
болмады. ... ... жеке ... ... сөз айтудың өзі қиын болды.
Мемлекет – адамзат тарихы барысында экономикалық, әлеуметтік, ... ... ... және ... да ... ... ... дамуының жемісі. Мемлекетке қоғамның ... ... ... ... даму мен ... ... жасайтын
механизмдер аса зәру. Ол механизмдер қоғам мүшелеріне күштеп таңылмаған,
өздеріне етене жақын болғанда ғана ... ... ... ... ... мен ... тәртібін сақтау, ұлттық қауіпсіздік пен
қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету, халықаралық қатынастарды жүйелеу ... ... ... мен ... ... ... кеңестік өкімет одақтас республикалардың өздерінің ішкі ... ... ... жоқ. ... халықтар сияқты тежеусіз, қатал
саясаттың ... ... ... да ... бұл күнде бәріміз де
білеміз. Азамат ... ... бір ... ... қазақ қырылды.
Коллективтендіру кезеңіндегі қасақана жасалған ашаршылықтан үш ... адам ... 1936-39 ... ... 700 ... жуық ... олардың ішінде
ұлтымыздың зиалы азаматтарының барлығы дерлік жазықсыздан жазаланды [84].
Ұлттық сана-сезімнің өрлеуіне Алматыдағы желтоқсан көтерілісі зор ... ... ... өз ... ... халық бола тұрып, екінші
сортқа айналды. Коммунистік көші-қон саясаты салдарынан қазақтар ... ... ... өз ... азая ... Мұны ... ... желтоқсан көтерілісіне намысқа шыдамай шықты.
Қоғамдағы қайта құру процесі нәтижесінде қазақ халқы өзінің тарихи
өткені мен мәдени, ... және ... ... ... ... ... ... Ұлттық сананың қаулай өсуі тәуелсіздік күнін жақындата
түсті.
С. Сартаев Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің ... «Бұл ... ... ... да ... делініп келген империя тірегі, алып мемлекет
Кеңестік Социалистік ... ... ... ... бүкіл
әлем куә болып отыр. Оның құрамынан шыққан Латвия, Литва, Эстония, ... ... ... Қырғызстан, Түркіменстан республикалары
өздерінің егемендігі жолына ... [84, 11 б.] деп, ... ... өз ... ... ... ... депутаттар алдында батыл
айтты. Сөйтіп, екі күннен кейін 16-желтоқсан күні ... ... ... ... 14 ... ... ел ... жарияланды.
Сөйтіп, меншік құқығына және өзге де мүліктік құқықтарды енгізуге жол
ашылды.
Кеңес дәуірінде мемлекет бүкіл мемлекеттік мүліктің бірден-бір ... ... ... Меншік қатынастарын реттейтін меншік құқығы барлық
меншік түрлерін мемлекеттік, социалистік ... ... ... да кооперативтік, қоғамдық ұйымдар меншігі, азаматтардың өзіндік жеке
меншігі қарастырғанымен, бұлардың бәрін де ... ... ... Еңбексіз табыс табуға пайдаланылатын мүлік мемлекет меншігіне
тегін алынып, азаматтардың өз меншігінде ... ... мал ... де ... белгіленіп беріліп отырған.
Азаматтардың өзіндік жеке меншігінде өздерінің материалдық және мәдени
қажеттерін қанағаттандыруға арналған мүлік қана болды. ... ... ... бақылауға алынып, тұрғын үй, тұрмысқа пайдаланылатын
заттары ғана өздерінің жеке ... ... ... ... ... ... тексеріліп, табысы өзге жолмен табылған деп қарастырылып, ол үй
бұзылуға жатқызылған.
Мемлекет тауар айналысы процесіне де ... ... және ... ... өзі қатысады. Сөйтіп, мемлекет ... өз ... ... ... ... жұмсаймын десе де өзі шешіп, салық саясатын
және әр түрлі кредит, лотерея, ... ... да ... ... жол ... үшін ... ... жоспарлап отырды.
Адамды адам қанауға тыйым салғанымен, саяси өкімет билігін, барлық ... өз ... ... негізгі мәселелерді мемілекет өзі шешіп
отырды. Социалистік ... ... ... ... ... ... ... өзге меншік түрлерін үнемі ... ... ... ... иесі ... ... ... басшыларының
қолына шоғырланып, олар мемлекеттік меншікті қалағандарынша жұмсап отырды.
Қала мен ауыл арасында әлеуметтік ... ... ... ... ... түсе ... Тіпті, зейнетақының
өзі ауылдағыларға қаладағылар қарағанда бірнеше есе кем ... ... ... болғаннан кейін Мәскеу мен Ленинградқа, Ресейдің өзге ... көп ... ... ... ... ... өзге қалаларға
қарағанда үлкен басымдықтар ... ... ... ... ... алып, мемлекеттік меншікті өз мүдделеріне орай жұмсады.
Қазақстанда мемлекеттік меншік тек шикізат көзін құрады. Оның болмашы
бөлігін ғана республика ... ... ... ... иесі ... ... ... жоғалтып алып, оны белгілі бір
мерзім ішінде (ірі қара малын 6 ай, ұсақ ... 2 ай) таба ... онда ... ... ... айырылу туралы заң белгіленген. Ал меншік иесі
қалған ... ... иесі ... ... ... ... т.б.) ... иесі сол мүлікті иеленуден бас тартқанда, ол зат бір жыл ... соң ... ... ... ... ... іс ... асырудың мүмкіндігі бар:
пайдалану, иелену және билеу. ... ... ... ... ... құқықтар қатарына жатады. Мүлік иесі мүлікті игереді,
пайдаланады және билейді. ... да, ол ... ... ... ... қорғалады.
Егер мүлік меншік иесінен, оның өз еркімен шықса, онда ... ... ... ... Ал, егер ... ... ... арқылы басқаға көшсе
ол заңсыз деп ... ... ... ... ... ... белгілі бір мүлікті тегін
меншіктенуіне беру арқылы да ... ... ... ... ... жатады. Сыйға ақша, үй, мәшина, қымбат бағалы ... ... сый ... ... ... ... және ... болуы ықтимал.
Азамат өзінің дүние-мүлкін өзгеге өсиет арқылы да қалдыруы ... ... ... өзгертуге, жоюға құқылы.
Интеллектуалдық меншік арқылы да меншігін көбейте алады. Сол ... ... заң ... не ... ... ... ие бола алады.
Заң бойынша мұраға үш кезекте ие болу белгіленген:
- қайтыс болған адамның балалары (асырап алғандары да), ... және ... ... ... адамның әкесі жағынан да, шешесі жағынан да үлкен атасы
мен әжесі және еңбекке қабілетсіз аға-інілері мен апа-қарындастары;
- ... ... ... ... апа-қарындастары.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ әдет-ғұрып құқық жүйесіндегі мал-мүлік қатынастары қазіргідей
азаматтық құқық немесе ... ... деп ... бөлінбей, билер
тарапынан бірдей қарала беретін-ді. Алайда, азаматтық құқықтық қатынастарға
жататын талаптар жайлы қағида-ережелер ... ... ... ... ... мүлік немесе заттарды бөлінетін және ... ... ... ... ... ... күннің өзінде де бастапқы
сапасынан, қадір-қасиетінен, сипатынан айырылмайды. Мысалы, алтын, бидай,
т.б.
Ал, ... ... ... ол ... ... ... келмей
қалады. Мысалы, орындықты арамен екіге кесіңізші, ол пайдалануға жарамайды.
Сол себепті де ... ... кез ... ... не мүлікті бөлгенде, өте
тапқырлықпен саралаған.
Қазақ ... заң ... сол ... затты қозғалмалы және
қозғалмайтын зат не мүлік деп бөлген. ... зат не ... ... ... ... ... ... үй, қора-қопсы, т.б.
Қазақ әдет-ғұрып құқық жүйесінде меншік құқығының түрлері өте көп ... ... ... ... ... ... ... өзінде
қазақтарда сый беру, байғазы, сүйінші, сыралғы, құда-жекжаттық ... ... ... ... ... ... құқығы мал-мүліктің иесіне өз затына өз еркі мен
қалауы бойынша билік ете ... ... ... ... кез ... адам өзінің
мүлігін өзгеге беруде арнайы нормалар болғанын жоққа шығаруға болмайды.
Аталған нормалар адамгершілік пен ... ... егер ... ... ... мұрагерлері болса, олардың құқығын да қорғайтыны
белгілі.
Қазақтардың құқық жүйесі ... ... ... айып ... өлім ... ... ... қарастырған.
Патшалық өкімет пен кеңестік ... бұл ... ... орыс ... заңы ... ... Одан ұтпадық, қатты
ұтылдық.
Зерттеудің негізгі мақсаты дәстүрлі қазақ қоғамындағы мал-мүлік
қатынастарының ... ... және ... мәні мен ... ... ... айқындау, мал-мүлік қатынастарын бұзғаны үшін
жауапкершілікке тартылуын айқындау болып табылады. Осы мақсатқа жету ... ... шешу ... ... ... ... тұрмыспен күнелтіп, мал шаруашылығымен үздіксіз
айналысқандықтан, мал-мүлік, үй, оның ... ... ... мал ... ... жеке ... жатқызылмады. Сөйтіп, мал-
мүлік қана дәулет саналған;
әлеуметтік жіктелістің айқындала түсуі жеке мал-мүліктің алуан түрлілігін
тудырды. Жеке мүлік ата ... ... ... ... ... ... мұрагерліктен құралған. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы ата-
бабаларымыздың мүлік құқығының ... да озық ... мен құн, ... ... барымта, мұра, мұрагерлік, т.б. институттарын заңнамамызға
енгізу жайлы ұсыныстар.
Жұмыстың зерттеу ... ... ... ... ... ... қазақ қоғамындағы мал-мүліктің ... мен ... ... ... мен еркіндігіне объективтік жағдайлар ... ... ... ... ... жол ... ... қазақ қоғамындағы мал-мүлік құқығы маңызды роль атқарады.
Меншік құқығының дамуы ежелгі дәуірден жалғасып келе ... өмір ... ... ... ... бір ... болып мал-мүлік
құқығы табылатынын оның институттарын қазіргі кездегі қайта ... ... ... мен ... ... ... байланыс теориялық
тұрғыдан зерттелініп, тәжірибелік нысаналары айқындалуы. ... ... ... ... ... ... ... пен
қоғам арақатынасын жақсартады. Сол үшін де мал-мүлік қатынастарын жүзеге
асыратын, қорғайтын тетіктер құру, дәстүрлі ... ... ... кәдеге жаратуымыз заңнамаларымызға енуі қажет.
Біз зерттеп отырған тақырып бойынша бұған дейін көптеген ғалымдарымыз
өз пікірлерін айтқан болатын. Атап айтқанда З. ... ... ... ... ... ... мәдениет” атты еңбегінде былай дейді:
“Қазақ ... ... ... толғаныстары көшпелі өркениет шеңберінде
толысып, пісіп-жетілді. Көшпелі тұрмыс ... ... ... еркіндік, теңдік, әділдік, адамдық тұғырларының ... ... өмір ... соң жеке ... иесі ... ... Бірақ, еркіндіктен,
бостандықтан айырылу қор өмір, құлдық өмір деп есептеген”.
Сондықтан да, біз ... ... келе ... түйіндер
жасауды жөн көрдік:
меншік дегеніміз материалдық игіліктерді иелену, пайдалану әрі билік етуге
құқықтылығы бар, ... ... ... ... ... екенін
мойындай отырып, оны реттейтін меншік ... ... ... пен ... ... етіп ... қолға алу;
меншік құқығы түрлері мен олардың институттарының ... ... ... ... ... ... маңызды қасиеттері ... еске ... ... мен ... ... ... байланыс теориялық
тұрғыдан зерттелініп, тәжірибелік нысаналары айқындалуы;
меншік құқығынан заңдылық, әділдік, ... ... ... ... ... арақатынасын жақсартады. Сол үшін де меншік қатынастарын жүзеге
асыратын, ... ... ... ... ... ... озық
үлгілерін кәдеге жаратуымыз заңнамаларымызға енуі қажет.
Осы түйіндерді жүзеге асыру тәуелсіздігімізді баянды етіп, ... ... ... игі әсер ... ... ... ... Валиханов Ч. Записка о судебной реформе. Гл.2. Суд биев в древней
народной форме // ... Ч. ... ... в 5 т-х. – ... – Т.1. – ... Мұқанов С. 16 томдық таңдамалы шығармалар. – Алматы: Жазушы,
1979. – 15 т. – 352 ... ... С.З. ... Ата ... және оның ... // Қазақтың
Ата Заңдары. 10 томдық. – Алматы: Жеті жарғы, 2004. – Т. 1. – 632 ... ... Н. ... ...... Ана ... 1994. – 104
б.
5 Зиманов С.З. Қазақ даласында әділ соттың «Алтын ғасыры» болды
ма?» // Қазақтың Ата Заңдары. 10 томдық. – ... Жеті ... 2004. ... 3. – 616 ... ... Ә.Н. ... ... – Алматы, 1999. – 296 б.
7 Маркс К., Энгельс Ф. Сочинения. – М., 1961. – Т.21. – 745 ... ... А. ... сыйы. – Алматы, 1985. – 152 б.
9 Кенжалиев З. Көшпелі қазақ қоғамындағы ... ... ... ... Жеті жарғы, 1997. – 192 б.
10 Фукс С.Л. Обычное право казахов в XVIII – первой ... ХІХ ... ... 1981. – 224 с.
11 Гавердовский Я. Обозрение киргиз-кайсацкой ... – Л., 1921. ... – 267 ... ... Н. ... и каракиргизы Сыр-Даринской области. – Ташкент,
1889. – Т. 1. – 205 с.
13 Римское ... ... ... / Под ред. Б.И. ... ... – М., 1996. – 544 ... ... жырау. Ай заман-ай, заман-ай... // Бес ғасыр жырлайды.
2 томдық. – ... 1984. – Т.1 – 256 ... ... М.О. ... ... // ... АН ... Серия истории и
философии, 1946. – № 4. – 362 ... ... Ф. ... ... ... ... ... – М.: Прогресс, 1991. – 111 с.
17 Аристов Н. Опыт выяснения этнического состава киргиз-казахов. ... ... ... 1894. – ... – 410 ... ... С. Қазақтың «Жарғы» заңдары – әлемдік маңызы бар құқық
жүйесі // Қазақтың Ата ... 10 ...... Жеті ... 2005. ... 5. – 548 ... ... С., Өсеров Н. Қазақ әдет-ғұрып заңдарына шариаттың әсері. –
Алматы, 1998. – 233 б.
20 Бичурин (Цакинф) И.Я. Собрание ... о ... ... ... Азии в древние времена. – М.-Л., 1950. – Т.1. – 251 с.
21 ... 3. ... ... ... ... ... мәдениет. –
Алматы: Жеті жарғы, 1997. – 192 б.
22 Культелеев Т.М. Уголовное обычное право казахов. – Алма-Ата: Изд-во
АН Каз ССР, 1955 – 301 ... ... Н. ... ... ... ... әсерін зерттеу:
Заң.ғыл.д-ры ... дис.: 12.00.04. – ... 1997. – 232 ... ... Республикасының Азаматтық кодексі: Жалпы бөлім. – Алматы,
1994. – 188 б.
25 Зуев А. Киргизский народный суд // ... ... ... ... – №3. – ... Дельвич Б.Н. Киргизский народный суд в связи с ... ... ... края // ... ... ... – 1910. – №5. ... Тоғжанов Е. Қазақ әдет-ғұрып құқығының ХІХ ғасырдағы жағдайы ... ... ... ... – №11. – 1996. – 49-57 ... ... В. И. ... шығармалар жинағы. – Алматы, 1973. – Т.1. – 696 ... ... Я.И. ... ... с древнейших времен по ХVІІ
столетие // Известия общество, археологии, истории и этнографии. – Казань,
1904. – Вып. 4-5. – ... ... ... и ... ... / ... П.С. Грацианский и
др. – М., 1988. – 814 с.
31 История государства и права Советского Казахстана. – ... – 264 ... ... и развитие Союза ССР // Сборник документов. – М., 1973.
– 72 с.
33 Докладная записка чиновника д` Андре по поводу ... ... ... ... Н.С. ... ... председателя Оренбургской
пограничной комиссии / Материалы по ... ... ... ... ... М.Г. ... – А.-Ата, 1960. – С.205-208 .
34 Қарамола ... / ... ... ... ҚР ҰҒА ... ...... 1996. – 54 б.
35 Құрбан Қайыр Ережесі // Дала ... ...... 1904. ... шілде.
36 Протоколы Революционного комитета по управлению Казахским краем
(1919-1920) // Сборник документов. – Алматы: Ғылым, 1993. – 226 ... ... ... Орталық мемлекеттік мұрағат. – 369 қор, 1
тізбе, 25-26 іс, 8 парақ.
38 Өсерұлы Н. Қазақ ... ... мен ... ... // ... және мемлекет. – 1999. – №4 (15). 16-25 бб.
39 Өсерұлы Н., Аққошқарова А. Мұсылмандық ...... 2001. ... ... ... Н. Шариат. – Алматы: Қайнар, 1996. – 352 ... ... А. Екі ... ... ...... 1997. –
Т. 2. – 161 б.
42 Приходько Г. История христианства в Казахстане и Средней Азии ... ...... 2000. – 345 ... ... 5 ... / ... Н. Өсерұлы. – Алматы, 1993. – Т.4. – 656
б.
44 Левшин А.И. Описание киргиз-кайсачьих или киргиз-кайсацких орд ... / Под общ. ред. М.К. ...... 1996. – 369 ... ... С.З ... “Жарғы заңдары» – әлемдік маңызы бар құқық
жүйесі // Қазақтың Ата Заңдары. 10 томдық. – Алматы: Жеті ... 2005. ... – 544 ... Федоров-Довыдов Г.А. Общественный строй Золотой Орды. –
М., 1973. – 180 с.
47 Мухаммед ... ... ... / ... по ... ... XV – XVIII ... – Алматы, 1969. – 632 с.
48 Төлеуғалиев Ғ. ... ... ... құқығы. – Алматы,
2001. – Т.1. – 376 б.
49 Изразцев Н. Обычное право (адат) киргизов Семиреченской области. ... 1897. – 163 ... ... П.Е. Материалы для юридических обычаев киргизов. – Омск,
1886. – Вып. 1. – 264 с.
51 Арғынбаев Х. ... ... ... және ...... 1973. –
294 б.
52 Казахи. Историко-этнографическое исследование / Под ред.
Г.Е. Тайжанова. – ... 1995. – 350 ... ... С.Тәуке хан және Жеті жарғы. – Алматы: Жеті жарғы, 1998. –
237 б.
54 Мякутин А.И. Юридический быт киргизов / ... ... ... ... – Оренбург, 1910. – Вып. ХХV. – 159 с.
55 Шар-Күйік Ережесі. 1896 жылғы 16 август, 9-бап / ... ... ҚР ҰҒА ... С.З. ...... 1996. – 73 ... Монғол Республикасы Ғылыми академиясы Тарих ... ... ... Ф.2. – Т.2, кн.58. – 113 ... Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и
степей. В 3-х частях. – С.-Пб., 1832. – Ч. 3. – 656 ... ... Г. // ... ... 1820. – Т. IX . – 186 ... ... А.Ф. Записки Оренбургского отдела Императорского русского
географического общества. – Казань, 1871. – Вып. ІІ. – 167 ... ... С. ... Ережесі // Абай. – 1993. – №1. – 25-27 ... ... М.П. ... (освободительное движение в Казахстане в конце
ХVІІІ века). – М.-Л., 1947. – 392 с.
62 Добромыслов А.И. Суд у ... ... ... в XVIII и XIX вв. –
Казань, 1904. – 149 с.
63 ... по ... ... ... ... / ... Масевич. – Алматы: АН КазССР, 1960. – Т.1. – 441 с.
64 Крафт И.И. Судебная часть в Туркестанском крае и ... ... ... 1889. – 92 ... ... по ... и ... Казахстана / Сост. С. Сартаев,
С. Созакбаев. – Алматы, 1994. – 280 с.
66 Гавердовский Я. Для нас ... ... ... //
Туркестанские ведомости. – 1896. – 18 октябрь.
67 Өсеров Н. Қазақ әдет-ғұрып материалдары. – Алматы, 1996. – 197 ... ... по ... ... ... сб. 1. /Сост.:
Т.М. Культелеев, М.Г. Масевич, Г.Б. Шакаев. – Алматы, 1948. – 350 ... ... Л. ... суд обычного права киргизов Малой Орды.
–Оренбург, 1905. – 157 с.
70 Семенов Тянь-Шаньский П.П. Путешествие в ... ... ... – М., 1947. – 225 ... ЦГИА КазССР (Центральный Государственный исторический архив КазССР),
ф.64. Оп.1., д.1521, л.70-71.
72 Шешендік сөздер мен мақала-мәтелдер. ҚРОММ // Б. ... ... 2152 қор. - 1- ... - 31- іс, -153 ... ... Ч.Ч. Избранные произведения. – М., 1987. – 357 с.
74 Центральный государственный архив КазССР, Ф. 64, оп. 1, д. 151, ... ... К.К. ... быт ... населения. – СПб, 1920. – 159 с.
76 Уәлиханов Ш. Сот реформасы жайында хат: Таңдамалы жинақ. – ... – 237 ... ... ... ... – М.: ... 1957. – 365 с.
78 Образование Казахской АССР / Сборник документов и ... ... 1957. – 375 ... ... ... ... Конституциялық актілер. – Алматы,
1997. – 101 б.
80 Сүлейменов М.К. Семья және заң. – ... 1984. – 169 ... ... ... ...... 1993. – 416 ... Зиманов С. З. Общественный строй казахов в ... ... ...... АН Каз ССР, 1958. – 293 б.
83 Проблемы казахского обычного права: Сборник посвященный
Т.М. ...... 1989. – 183 ... ... С.С. ... на утреннем заседании 7-сессии Верховного Совета
Республики Казахстан 14 декабря 1991 ... ... ... Д. ... ... ... – 1991. – 21 ...

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 103 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сайлау технологиялары4 бет
Қазақстан Республикасының заңнамасы бойынша некеге тұруды құқықтық реттеу84 бет
Құқық әлеуметтанушы 8 бет
XIX ғасырдың екінші жартысы XX ғасырдың басында Қазақстандағы әкімшілік құрылыс пен құқық5 бет
XV-XVІІІ ғасырлардағы әдет-ғұрып құқығы32 бет
Билер институты44 бет
Дәстүрлі қазақ қоғамындағы құл иелену және оның қайнар көздері7 бет
Еліміздің тарихи-құқықтық дамуының жалпы заңдылықтарының көрсеткіші ретіндегі дәстүрлі қазақ қоғамындағы меншік институтының қалыптасу тарихын және әртүрлі кезеңдердегі оның дамуын зерттеу155 бет
Көне заман ғұрыптық-еске алу құрылыстары130 бет
Мұхтар Әуезов қазақ әдебиетінің негізін салушы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь