Қазақстан тарихындағы Монғол мемлекеті

1.Қазақстан тарихындағы Монғол мемлекеті.
2 . Ұлыстардың құрылуы. Алтын Орда.
3. Саяси және мемлекеттік құрылысы.
4. Жаулап алудың зардаптары.
5. Жетісуда шаруашылықтың құлдырауы.
Қолданылған әдебиеттер.
Манғол мемлекетінің құрылуы. ХІІІ ғасырдың екінші он жылдығында Қазақстан территориясы Шыңғыс хан бастаған соғысқұмар татар-монғол тайпаларының шапқыншылығына ұшырады. Бұл тайпалар Азияның ішкі шалғай аудандарының ұлан-байтақ жерін иеленген еді.
Монғол тайпалары әлеуметтік-экономикалық дамудың түрлі сатысында болатын, «орман халқы» және көшпелі қыр халқы деп аталатындарға бөлінген еді. «Орман» тайпалары негізінен аң аулаумен, қыр тайпалары көшпелі мал шаруашлығымен айналысты және бұлар сан жағынан басым болып, монғол қоғамының саяси өмірінде жетекше роль атқарды.
ХІІ - ХІІІ ғасырлардың межесінде монғол қоғамында феодалдық қатынастардың қалыптасу процесі жүріп жатты. Бұл қоғам екі топқа - нояндар және езгідегі араттарға бөлінді. ХІІІ ғасырдың басында татар-монғол тайпаларын саяси жағынан біріктірген Монғол феодалдық мемлекеті құрылды. Бұл мемлекеттің негізін салушы Темучин болды. Ол бір дерек бойынша 1162 жылы, екінші дерек бойынша 1155 жылы бай ноян Есугай-бағадұрдың семьясында туған. Темучин тайпалар арасындағы күрес жағдайында өз айналасына нөкерлер жасағын біріктіріп, көрші тайпаларға жасаған сәтті шабуылдары нәтижесінде ержүрек жауынгер даңқына ие болды. Өзінің негізгі қарсыластарының тас-талқанын шығарып, Темучин Монғолияның бүкіл тайпаларын дерлік өз қол астына біріктіруді аяқтады. Егер бұрын Монғолияны мекендеген тайпалардың көпшілігі татар деген атпен (ең қуатты тайпалардың бірінің аты бойынша) белгілі болса, енді мемлекеттің нығаюына байланысты Монғолия тайпалары өздерін монғолдар деп атай бастады да, бұл термин жинақтаушы этникалық-саяси мәнге ие болды.
1206 жылдың көктемінде Онон өзенінің сағасында Темучинді жақтаушылардың - монғол ақсүиектерінің құрылтай жиналысы болып, онда ол Шыңғыс хан деген атпен монғолдардың әміршісі болып салтанатты түрде жарияланды.
Көшпелі ақсүйектердің мүддесін қанағаттандыру үшін Шыңғыс хан нояндар тобын «ішкі өзара қақтығыстардан гөрі әскери күшпен соғыс олжасына кенелудің анағұрлым кең мүмкіндіктері бар екенін және де жаулап алғаннан кейін егіншілікпен айналысатын көрші бай әрі мәдениетті елдерді феодалдық қанау мүмкіндігімен» дәмелендіріп жаулап алу жолына түсті. Монғол ақсүйектері үшін соғыстар сонымен бірге монғол қоғамындағы әлеуметтік қайшылықтарды бәсеңдету құралы болып қызмет етті.
Шыңғыс хан құрған мемлекеттің негізіне әскери тұрғыдан ұйымдастыру принципі алынды. Бүкіл территориясы мен халқы оң қанат (барунғар), сол қанат (жоңғар) және орталық (гол) атты үш әскери-әкімшілік округке бөлінді. Әрбір округ «түмге» (түмендер) бөлінді, олардың әрқайсысы он мың адамнан тұрады, «мыңдар» - он «жүзден», ал «жүздер» - он «ондықтан» құралды. «Қасиетті аңызға» сәйкес, бүкіл Монғолия Шыңғыс ханның туыстарымен оны қолдаушылардың билігіне таратылып берілген 95 «мыңға» жіктелді. Шыңғыс ханның әскер басыларының көпшілігі көшпелі ақсүйектерден жасақталған ханның 10 мыңдық күзет гвардиясынан (кәшик) шықты. Шыңғыс хан құрған әскери-әкімшілік система жаулап алу жорқтарында маңызды роль атқарды.
1207 - 1208 жылдардың қысында Шыңғыс ханның үлкен баласы Жошы Енисей қырғыздарын және Сібірдің онтүстігінің басқа да «орман халықтарын» бағындырды. 1207 -1209 жылдары Шыңғыс хан бастаған монғолдар танғұттық Си Ся мемлекетіне қырғын шабуыл жасады. Танғұттардың батыстағы көршілері - қазіргі Шығыс Түркістан территориясында тұрған ұйғырлар монғолдарға бағынды.
[1] Рашид ад Дин, Сборник Летописей, Т.І., Кн.1., Пер. Л.А. Хетагурова, М., Л., 1952., с.102.
[2] М.Г. Сафаргалиев, Распад Золотой Орды, Саранск 1960, с.90.
[3] Сонда, с.82.
[4] Сонда, с.83.
        
        Жоспар
1.Қазақстан тарихындағы Монғол мемлекеті.
2 . Ұлыстардың құрылуы. Алтын Орда.
3. ... және ... ... Жаулап алудың зардаптары.
5. Жетісуда шаруашылықтың құлдырауы.
Қолданылған әдебиеттер.
.
1.Қазақстан тарихындағы Монғол мемлекеті.
Манғол ... ... ХІІІ ... екінші он жылдығында
Қазақстан территориясы Шыңғыс хан бастаған соғысқұмар татар-монғол
тайпаларының шапқыншылығына ұшырады. Бұл тайпалар Азияның ішкі ... ... ... ... еді.
Монғол тайпалары әлеуметтік-экономикалық дамудың түрлі сатысында
болатын, «орман халқы» және ... қыр ... деп ... ... ... ... негізінен аң аулаумен, қыр тайпалары көшпелі мал
шаруашлығымен айналысты және бұлар сан жағынан басым болып, монғол
қоғамының саяси өмірінде жетекше роль атқарды.
ХІІ - ХІІІ ... ... ... ... ... қалыптасу процесі жүріп жатты. Бұл қоғам екі топқа - нояндар
және езгідегі араттарға бөлінді. ХІІІ ғасырдың басында татар-монғол
тайпаларын саяси жағынан ... ... ... ... ... мемлекеттің негізін салушы Темучин болды. Ол бір дерек бойынша 1162
жылы, екінші дерек бойынша 1155 жылы бай ноян ... ... ... ... арасындағы күрес жағдайында өз айналасына нөкерлер
жасағын біріктіріп, көрші тайпаларға жасаған сәтті шабуылдары нәтижесінде
ержүрек жауынгер даңқына ие ... ... ... қарсыластарының тас-
талқанын шығарып, Темучин Монғолияның бүкіл тайпаларын дерлік өз қол ... ... Егер ... Монғолияны мекендеген тайпалардың көпшілігі
татар деген атпен (ең қуатты тайпалардың бірінің аты ... ... енді ... ... ... Монғолия тайпалары өздерін
монғолдар деп атай бастады да, бұл термин жинақтаушы ... ... ... ... ... Онон өзенінің сағасында Темучинді жақтаушылардың
- монғол ақсүиектерінің құрылтай жиналысы болып, онда ол Шыңғыс хан ... ... ... ... ... ... жарияланды.
Көшпелі ақсүйектердің мүддесін қанағаттандыру үшін Шыңғыс хан нояндар
тобын «ішкі ... ... гөрі ... ... ... ... анағұрлым кең мүмкіндіктері бар екенін және де жаулап алғаннан
кейін егіншілікпен ... ... бай әрі ... ... феодалдық
қанау мүмкіндігімен» дәмелендіріп жаулап алу жолына түсті. Монғол
ақсүйектері үшін соғыстар сонымен бірге монғол ... ... ... ... болып қызмет етті.
Шыңғыс хан құрған мемлекеттің негізіне әскери тұрғыдан ұйымдастыру
принципі алынды. Бүкіл территориясы мен халқы оң қанат ... ... ... және ... (гол) атты үш ... округке бөлінді.
Әрбір округ «түмге» (түмендер) бөлінді, олардың әрқайсысы он мың адамнан
тұрады, «мыңдар» - он «жүзден», ал «жүздер» - он «ондықтан» ... ... ... ... Монғолия Шыңғыс ханның туыстарымен оны
қолдаушылардың билігіне таратылып берілген 95 «мыңға» жіктелді. Шыңғыс
ханның әскер басыларының көпшілігі көшпелі ақсүйектерден жасақталған ... ... ... ... (кәшик) шықты. Шыңғыс хан құрған әскери-
әкімшілік система жаулап алу жорқтарында маңызды роль атқарды.
1207 - 1208 ... ... ... ... ... баласы Жошы Енисей
қырғыздарын және Сібірдің онтүстігінің басқа да «орман халықтарын»
бағындырды. 1207 -1209 жылдары Шыңғыс хан бастаған монғолдар танғұттық Си
Ся мемлекетіне ... ... ... Танғұттардың батыстағы көршілері -
қазіргі Шығыс Түркістан территориясында тұрған ұйғырлар монғолдарға
бағынды. Ұйғырлардың басқарушысы идиқұт Баршық өзін ... ... ... ... 1211 жылы ... ... қолы ... Қытайға қарай бет алды,
1215 жылы олар сол кезде Цзинь мемлекетінің астанасы ... ... ... ... 1227 ... ... Цзинь империясы Хуанхэ
өзенінің солтүстік жағындағы өзінің бүкіл иелігінен іс ... ... ... хан қолының негізгі жорықтарының бірі
Қазақстан мен Орта Азияның территориясына жасаған жорығы болды, бұл ... ... ... мен Алдыңғы Азияға жолашты ашты. Шыңғыс хан Қазақстан
мен Орта ... ... ... зор мән ... оған ұзақ әрі ... Мұсылман көпестермен, монғолдардың қол астында болған
босқындардан қарақытайлар мемлекетінің, содан кейін хорезмшахтың ішкі
жағдайы мен әскери күштері туралы деректер алынып тұрды да, ... ... ... ... ... жылы Жетісуда Шыңғыс ханның қолбасшыларының бірі Құбылай бастаған
монғол отрядтары ... ... ... ... ... Қойлықтағы
қарақытай наместнигін өлтіруге бұйрық беріп, өзін Шыңғыс ханның қол
астындамын деп жариялады. Гурханның қарақытай ... ... ... ... орталығы Алмалықта болға тәуелсіз иелік құрған тағы бір
Бұзар ... ... ... боданы да өзін Шыңғыс ханның вассалымын деп
таныды.
Монғолдардың ... ... ... 1218 жылы ... ... Найман
басшысы Күшіліктің иелігіндегі жерлердің шегіне кіргеннен кейін манғол қол
басшысы Жебе жаршылар арқылы хабарлатып әскерлерге бейбіт тұрғындардың
мүлкіне тиісуіне тыйым салынсын, ал ... ... ... ... ... ... құлшылық ету правасы қайтарылсын деп бұйрық
берді. Күшіліктің діни қудалауларын монғолдар оның мемлекетін басып алу
үшін ... ... ... ... ... ал ... ... (Рашид-ад-диннің айтуы бойынша - Шығыс Түркістандағы Сарыкөлде)
қуып ... басы ... ... мен ... ... ... ... монғолдарға Оңтүстік
Қазақстан мен Орта Азияға жол ашылды. Басып кіруге «Отырар опаты» деп
аталатын жағдай себеп болды.
Шыңғыс хынның жеткен ... ... ... Орта Азияда алуан түрлі
пікірлер туғызды. Хорезмшах Монғолияға бірінен соң бірін - екі ... ... хан да өз ... ... хорезмшахтың
қарауындағы, Орта Азиядан шыққан көпестер Махмұд Хорезми, Әли-Қожа Бұхари
және Жүсіп Отрари бастаған елшілікті жіберді. 1218 жылдың көктемінде
хорезмшах Мұхаммед бұл ... ... ... оған ... ... ... мен хатын табыс етті; хатты ол хорезмшахты ... яғни ... деп ... оған ... ... Қытай мен
«түріктер елін» жаулап алғандығы туралы хабарларды жәнеекі мемлекет
арасындағы сауда жолдарының қауіпсіздігіне кепілдік беретін бейбітшілік
шартын жасауды ұсынды. Шыңғыс ханның әскери ... ... ... ... онымен бейбітшілік шартыша қол қоюға келісімін берді.
Содан көп кешікпей Шыңғыс хан Орта Азияға Омар-Қожа ... ... ... ... ... ... сауда көпестерін жіберді. 500 түйесі бар
керуенде монғол жансыздарын есептегенде барлығы 450 адам ... Көп ... ... 1218 ... ... ... ... Ғайыр хан Иналшық көпестерді
жанзыз тыңшылар деп күдіктеніп, оларды қырып тастауға ... ... ... ... хан ... ханды қолыма бер деп талап етті, бірақ
хорезмшах бұл талапты орындамағаны ... ... ... бірге елшілерді
өлтіруге әмір етті. Осының өзі Шыңғыс ... ... ... соғыс ашуға
себеп болды, алайда бұл соғыстың себептері оның бүкіл жаулап алу
соғыстарының негізіне алынған себептер болатын.
Шыңғыс хан Орта ... ... өз ... ... ... саны 120 -150 ... дейін адамы бар қалың қол жіберді. Жорық 1219
жылғы қыркүйекте Ертіс жағалауынан басталды. Деректемелердегі мәліметтерге
қарағанда, Шыңғыс хан ... ... ... ... Жетісу арқылы
бұрынғы жаулап алушыла жүрген жолмен алып жүрген.
Отырарға таяғанда монғолдардың басшысы өз ... ... ... мен Үгедей бастаған бірнеше түмендерді ол Отырарды қоршау үшін
қалдырды; Жошы бастаған басқа бір Сырдария бойымен ... ... ... ... ... ағысы бойындағы қалаларды бағындыру үшін
қалдырды; Шыңғыс ханның өз және ұлы ... ... ... ... ... ... ... («Сират ас-султан Джалал ад-дин Манкуберти» деген
шығармасында) хорезмшах Мұхаммедтің соғыс жүргізу жоспары болмаған. ... ... ... ... ... мен әскер басшыларына сенбей,
өзінің әскерлерін пәрменсіз қорғанысқа душар етті. Соғыс хорезмшах
мемлекетінің ішкі әлсіздігін айқындап берді.
Шыңғыс хан ... ... өз ... ... әрі ... қорғаған,
жаулап алушылардың баса-көктеуіне бас игісі келмеген халық бұқарасы белсен
күресті. Әсіресе Отырар тұрғындары қаһармандықтың ... ... ... ... Ғайыр хан бар күшін салып ең соңғы мүмкіндігін
пайдалана отырып қорғанды. Оның басқаруында, Нисавидің деректері ... бары 20 мың ... ... ал ... ... бойынша хорезмшах оған
«сыртқы әскерден» 50 мың әскер берген. Бұдан басқа, қоршауға алғанға дейін
ол Отырарға Қараджа-хаджиб басқарған 10 мыңдық отряд ... ... ай бойы ... ... ... Тек ... еңсесі түсіп, «Суфи
хан» қақпасы арқылы қаланы тастай қашып, өз отрядымен монғолдарға
берілгенде ғана монғолдар осы қақпа арқылы қалаға лап қойды. Қараджа-хаджиб
өлтірілді. ... ... ... да табындылықпен қорғана берді. «Арыстан
тәрізді» әскерлер отрядымен Ғайыр хан берік қамалға бекініп алды да
монғолдарға оны ал үшін тағы бір ай ... ... ... Қамалды қорғаушылар
тегіс қырылғаннан кейінбарып ол 1220 жылғы ақпанда алынды. Ғайыр хан қолға
түсіп, Шыңғыс ханның ... ... ... ... ... өлтірілді.
Отырар қамалының қабырғасын жермен жексен етіп Шағатай мен Үгедейдің
монғол отрядтары Шыңғыс ханға келіп қосылды, бұл кезде ол ... ... ... ... ... Сырдария жағалауындағы басқа қалалардың
тұрғындары да ерлікпен қорғанды, соның өзінде бірқатар қалалардың
қорғанысында қалалардың төменгі тұрғындарының арасынан шыққандар басшылық
роль атқарды.
Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошы ... ... оның ... ... ... ... ... ол соғысқа дейін-ақ монғолдарға
қызметке кірген мұсылман көпесі Хасан-қожаны қалаға жіберді. Ол тұрғындарды
ұрыссыз берілуге азғыруға тиіс болатын, бірақ «жауыздар, ... ... ... ... ... ... де, қарсылық көрсетуге
әзірленді. Монғолар қаланы жеті күн, жеті түн қоршауға алып, ақырында оны
шабуылмен алды да, «кеңшілік пен аяушылық ... ... ... бүкіл
халықты қырып салды.
Сырдария бойымен төмен қарай жүрген одан арғы ... ... ... ... ... Одан соң монғол отряды Ашнасқа жетті, мұнда қала
қорғанысын қаланың ... ...... мен ... ... алған болатын. Табан тіресе қарсылық көрсеткеніне қарамастан қала
басым күштен жеңіліске ұшырап, оның тұрғындарының көпшілігі қырылды. 1220
жылдың сәуірінде монғолдар Жент қаласына ... ... бұл ... ... ... ... кеткен еді. Жошы келісім жүргізу үшін қалаға
оңғыттардан шыққан Шынтемірден шыққан біреуді жіберді. Алайда монғолдардың
жіберген ... ... ... ... ол ... ... аулақ
әкетемін деп уәде берген соң ғана тірідей қайта оралды. Шынтемірді қоя
беріп тұрғындар қақпаны жауып алды. Моңғолдар қоршау құралдарын ... ... ... ... болып жоғарыда аты аталған, Бұқарадан шыққан
Әли-қожа тағайындалды. Жошы жіберген тағы бір отряд Шехркентті (Янгикентті)
алды. Осының барлығы 1219-20 жылдарда қыс пен ... ... ... хан ... ... армиясының негізгі корпусы 1220 жылғы мамырға
дейін Орта ... ... ... ... ... ... ... 1220-21 жылдардағы қысқы жорықтар нәтижесінде Хорезм жауланып алынды
да, содан кейін монғолдардың Орта Азиядағы соғыс қимылдары аяқталды. 1221
жылдың көктемінен бастап ... ... ... және ... ... аусыты. Қолбасшылар Жебе ноян және Сүбедей ноян басқарған 30
мыңдық корпус Солтүстік ... ... 1220 жылы ... ... алаңдарды,
пловецтерді және Қалқа өзенінде орыстарды тас-талқан етіп, орыс жерлерінің
оңтүстік аймағын ойран салып, қазіргі Қазақстанның (Шығыс Дешті ... ... 1224 жылы ... ... ... ... қайта оралды.
1225 жылы Шыңғыс хан Монғолияға қайта оралды. Сөйтіп 1219 – 1224 жылдардағы
монғолдар шапқыншылығы нәтижесінде Қазақстан мен Орта Азия ... ... ... кірді.
1227 жылы Шыңғыс хан өлгеннен кейін 1235 жылы Қарақорымда монғол
ақсүйектерінің құрылтай жиналысында Шығыс ... жаңа ... ... жасау
туралы шешім қабылданды. Монғол әскерін Шыңғыс ханның немересі Батый (Бату)
басқаратын болды. 1236 – 1242 Жолдары Волга ... орыс ... ... Венгрияны, Чехияны, Молдавияны, Валахияны,
Трансильванияға ойран салып, Батый Волганың сағасына оралды да, мұнда жаңа
монғол мемлекеті – Алтын Орданы құрды.
2.Ұлыстардың құрылуы. Алтын ... ... ... қылышпен қырып, орасан зор империя
құрған Шыңғыс хыан өзінің төрт ұлының әрқайсысына үлес ... ... ... ... ... ... ... жұртын – Монғолияның өзін, сондай-ақ
монғолдардың тұрақты 129 мың адам армиясының 101 мыңын алды. Монғолиядан
батысқа қарай жауланып алған ұлан-ғайыр территория ... ... ... ... ... әрқайсысына тұрақты армиядан 4 мың адамнан бөлініп
берілді. Шыңғыс ханның үшінші ұлы Үгедейге Батыс Монғолия, оның ұлысының
орталығы орналасқан ... ... пен ... аймағы қарайтын болды.
Өзін ұлы хан деп жариялағаннан кейін (1228-29 – 1241) Үгедей Орхонда,
Қарақорымда тұрды.
Шыңғыс ханның екінші ұлы Шағатайдың иелігіндегі жерлер ... ... ... ... ... ... ... пен Бұхараға
дейінгі жерлерді», яғни Шығыс Түркістанды, Жетісу мен Мауараннахрдың жерін
қамтыды. Жамал Қаршидің деректері бойынша Шағатай иелігіндегі жерлердің
негізгі бөлігін құраған өлке ... елі деп ... оның ... ... ... Шағатайдың жазғы резиденциясы Іле өзенінің алқабындағы Құяш
деген жерде болды. Оның ізбасарларыныңордасы, Джувейнидің ... ... ... (Ив) ... ... яғни ... үй» ... атпен
мәлім болды. Шағатай мен оның ізбасарларының иелігіндегі жерлердің құрамына
осындай-ақ Балх және Хорасан өкілдері кірді.
Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошының ... ... ... ... және
«Қойлық пен Хорезм шекарасынан Саксин мен Булгардың татар ... ... ... дейінгі» ұшықиырсыз аймақты алып жатты да, Жетісудың
солтүстік бөлігін және Төменгі Поволжьеге дейінгі жерге қоса бүкіл Шығыс
Дешті Қыпшақты қамтыды. ... ... ... ... ... ... ... Бірақ басқа деректемелер бойынша ол Сарысуға жақын маңда,
«қыпшақ елінде» жерленген. Ертісте, Алакөл көлінің жаныңда. Плано Карпиннің
дәлелдеуі бойынша, ХІІІ ғасырдың орта ... Жошы ... ... Орда ... ... ... ... құрылуына байланысты Жошы ұлының саяси
өмірінің орталығы Төменгі ... ... ... территориясы монғолдардың үш ұлысының құрамына:
үлкен (далалық) бөлігі – Жошы ұлысының құрамына, Оңтүстік және Оңтүстік-
Шығыс Қазақстан – ... ... ... солтүстік-шығыс бөлігі –
Үгедей ұлысына кірді.
Шыңғыс ханның тірі кезінде, ұлдарына бөліп берген ... олар үшін ... ... көзі ... бірақ империя басшысына бағынышты болып қала берді.
Ол өзгергеннен кейін жағдай өзгерді. Монғол державасының ... ... ... ... ... Орхандағы жалпы империя
орталығынан шалғайлығына байланысты жергілікті жерлердегі бұрынғы өкімет іс
жүзіндегі өкімет болып қалды. Үлестік жүйенің әулеттік бастамасы,
ұлыстардағы іс жүзіндегі ... ... хан ... ... ... ... ... әскери күші бар Шыңғыс хан ұрпақтары өз әулеттерін
толығымен дербес етіп алуға, ал ұлыстарды тәуелсіз иеліктерге айналдыруға
итермеледі. Ұлыс ... ... ... бүкіл билік толшығымен
көшіп, империя бірнеші дербес мемлекетке ыдырады. Оның ыдырауының ... ... ... ... ... қарсы күрес, көптеген елдер мен
халықтардың қарудың күшімен өзіне қаратып алған империяның іргесі берік
еместігі, қырық ... ... ... ... ... ... экономикалық
байланыстардың, мәдени және тарихи дәстүрлердің болмауы еді.
3.Саяси және мемлекеттік ... ... алуы ... ... халықтарының әлеуметтік-
экономикалық құрылысын тұтас алғанда өзгертпегенімен, олардың қоғамдық-
саяси өмірі тұрмысына айтарлықтай ... ... ... ... ... ... ірі ... және
түріктердің көпшпелі ақсүйектері монғол хандары мен феодалдарының ... ал ... екі ... ... және саяси езгіге ұшырады.
Монғол империясы хандаық құрушы ... ... ... ... жері деп саналды. «Тосыннан қарағанда басқару мен бүлік ел хандық
дәрежесі бар бір ... ғана ... ... ... ... - деп
жазды Жувейни, - шындығында бүкіл ұрпағы мен немере ағалары жерді және
қоғамдық дәулетті ортақтаса пайдаланд».
Шыңғыс ұрпағының басы державаның ең ... ... ... ... ... ... Ол өзінің жоғарғы өкімет билігінің бірде-бір атрибуты болып
«қаған» («қаған», «хақан») деген атаққа ие ... Ұлы ... ... ретіндегі праволары әскери, заң шығару және әкімшілік билігін
қамтыды. Жоғары өкімет ... ... ... империяның өмір сүруінің
алғашқы ондаған жылдарында теңге құюдан көрініс тапты. Түрлі ұлыстардың
қалаларында, оның ішінде Орта Азия ... да ... ... анонимді түрде болды, оларда ұлы ханның есімінің немесе өзінің
таңбасының ойылып ... ... ... Алтын Ордаға келген шет жерлік
елшілердің Қарақорымға жіберіліп отырғанына қарағанда, шет ел
мемлекеттерімен келіссөз жүргізу правосы ұлы ханда ... ... ... ... ... ... ... және
көшпелі монғол ақсүйектерінің жалпы империялық жиналысы – құрылтай
(хурилтай, ... зор роль ... ... түрде жоғары өкімет билігінің жоғары органы болып
табылады, құрылтайда ірі ... ... ... ... ... Шыңғыс әулеті арасында өлкелербі бөлу мәселелері шешіліп отырады.
Құрылтайда хан жариялау және ... ... ... ... ... ... басшысы немесе билік жүргізіп отырған
әулеттің жасыжағынанүлкен мүшесі ... ... Оның ... ... ... ... ... арқылы жария етілетін.
Тағайындалған мерзімде және белгілі бір жерде империяның түпкір-түпкірінен
«ханзадалар, күйеу балалар, ханшалар, түмен және мыңбасы нояндар
жиналады..., бұл жерге сондай-ақ ... қол ... ... ... мол-мол сыйлық пен тартуларын алып келетін болды».
Құрылтай іс жүзінде Шыңғыс әулетінің, әскер басыларының және азаматтық
әкімшілік қайраткерінің ханның және оның айналасындағы ... ... ... шешімдерін құлақтандыру әрі орындау үшін қабылдауға
арналған жиналысы болды және ол империя басшысының ... ... ... Мөңке қаған өлгеннен кейін жалпы монғолдық құрылтайлар шақырылған жоқ.
Шыңғыс әулетінің және ... ... ... ... ... Ибн ... деректеріне сәйкес, мұндай жиналыс Шағатай ұлсында
«той» деген түрікші атауға ие болып, жыл сайын шақырылып тұрды. Ханның
«той» ... ... бас ... ... ... бұзу ... және оған ... жасалған көтерілісті ақтау үшін негіз болып кетуі
мүмкін еді. Ибн ... ... ... ... ... ... ұрпақтары,
әскер басылары, өлкелердің билеушілері мен атақты әйелдер жиналатын болды.
Ұлыстық құрылтайлардың бірі өзара қырқыстарға жол бермеу болды. Алайда
Шыңғыс әулеті арасындағы феодалдық ... ... ... ... іс жүзінде құрылтайдың шешімімен емес, оның соғыс қуатымен
анықталып отырды.
Яса. ХІІІ ғасырдың ... ... ... ... ... басқару
үшін ортақ, жазбаша баянды етілген праволық нормалар мен заң ережелерін
әзірлеу қажеттігін туғызды. Жаңа жағдайларға сай келетін, кодификацияланған
әрі өзгерістерге ... ... ... осы ... ... мен ережелердің жиынтығы Шыңғыс ханның «Ұлы ясасы» деген атқа ие
болды.
Яса «қаулы», «заң» дегенді білдіреді. Жувейнидің айтуы бойынша, Шыңғыс
ханның ... мен ... ... жазылып, Ясаны терең білетін
неғұрлым беделді ханзадаларда сақталған. Яса түпнұсқада сақталмаған және
үзінділер мен мазмұны қысқаша баяндаулар түрінде ғана ... ... ... ... егжей-тегжейлі мағұлматтар Жувейниде және ХҮ
ғасырдағы араб жазушысы ... де ... ... ... үшін Яса ұзақ ... бойы биік ... ... Ясадан тайған хан тұқымының мүшелері білік деген түрік ... ... ... нақыл сөздеріне сәйкес қатаң жазылатын болды.
Шыңғыс хан жасаған право жүиесі феодалданып келе жатқан монғол қоғамының
талаптары мен ... ... ... Онда ... правоның бұрынғы
нормаларының феодалдық-көшпелі ақсүйектердің мүдделеріне сай
келетіндеріғана және жаңадан белгіленген нормалар баянды етілген.
Шыңғыс ханның Ясасы көшпелі өмірдің нормаларын ғана ... ... ... көпшілігінде, оның ішінде ежелден өзінің
праволық дәстүрі болып келген Орта Азияда халықты ... ... ... ... ... әдеттегі правосы негізінде әрі көбіне
көшпенділер үшін қалыптасқан монғолдардың ... ... ... ... ... ... Әлеуметтік-тұрмыстық және қоғамдық өмірдің, Оның
ішінде Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысының әлеуметтік-тұрмыстық
және қоғамдық өмірінің көптеген жақтары Ясада әсте де ... ... оның ... ... ... діни правосы және жергілікті
халықтың әдет-ғұрпына қайшы келіп ... ... ... Яса ... мен ... халықтар арасында қақтығыстар болып тұрды, ал
бұл қақтығыстар әдетте жергілікті халықты қайғы-қасіретке ... ... ... өтке ... ... ... мен ... үстем топ
мұсылман мәдениеті мен мемлекеттігінің дәстүрлерін бірден бірге көбірек
қабылдады, өз өмірінде Ясаның ... ... кеми ... ... ... ... «монғолдардың қалада тұратын дәстүрі жоқ, мұның
өзі Шыңғыс ханның Ясасына қарсы». Солай бола тұрса да, нақ осы талапты
Шыңғыс әулетінің өзі Жошы ... да, ... ... ... ... жиі ... тұрды.
4.ЖАУЛАП АЛУДЫҢ ЗАРДАПТАРЫ
Шыңғыс-хан әскерлерінің басқыншылығы жаулап алынған елдер үшін өзінің
зардабы жағынан ең ауыр апат ... ол ... ... ... ... ... ... саяси, әлеуметтік және этннкалық дамуын ұзақ
уақыт тоқыратты. ... зор ... ... құлдырап кетті.
Монғолдардың жаулап алуы салдарынан өндіргіш ... ... ... ... ... тұрған қалалар жер бетінен ғайып болып,
матерналдық және мәдени ... ... ... ... мың ... мен қол - ... құлдыққа айдалды. Жаулап алынған елдерде
індеттер таралып, жаппай жоқшылық басталды. Араб тарихшысы Ибн әл - ... ... алуы ... «бұл күн мен түн болғалы болып көрмеген,
жаратылғанның бәрін ... ... ... болды... жылнамаларда бұл
сскілді апаттың болғаны айтылмаған» деп жазды.
Қалалардың қирауы. Жергілікті халықтың қарсыласуын басу ушін ... ... ... қырып-жою және күштеу, тұтас бір аудандардан түк қалдырмау
тәсілдерін ... ... Орта ... ... жолында жатқан
Оңтүстік Қазақстанның ... ... ... мен ... ... ... құрбандары болды. Монғол әскерлері отпен өртеп, қылышпен
қырып өзіне жол ашып ... Араб және ... ... ... елдердің
халқын монғолдар түгелдей дерлік қырып ... ... ... қалаларының
атын келтіреді, олардың ішінде Оңтүстік Қазақстанның Отырар, Сығанақ және
Ашнас қалалары айтылады.
Жоғарыда айтылғанындай, Отырар тұрғындары мен оның ... ... бойы ... үшін ... кек алынды - монғолдар қаланы тонады,
қамал мен қорғанның қабырғаларын қиратты, қаланың тірі қалған тұрғындарының
көпшілігін қырып ... ... ... ... бір ... ... қашып құтылғандары ғана» тұтқынға алынып, қаланы қоршауға алған
кезде пайдалану үшін Самарқанд ... ... ... жеті күн ... ... алғаннан кейін басқыншылар оның халқын түгел қырып
тастады. Сырдарияның сағасындағы Ашнастың халқы да ... ... ... Бұл ... басқа қалаларында - Жентте, Үзкентте және
Баршынлыкентте халықты мұншалықты қыру ... жоқ, ... бұл ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстанның басқа
отырықшы-егіншілік орталықтарының ... да ... ... Папа ... ... ... ... елшісі 1245 - 1247 жылдары Оңтүстік және
Оңтүстік-Шығыс Қазақстан арқылы жүріп еткен Плано ... ... ... Атап ... ... ... ол және оның ... жексен болған көптеген қалаларды, қирап ... ... ... ... ... көрген. Басқыншылықтан қалалар мен олардың
төңірегінің ... ғана ... ... ... және ... көшпелі
аудандардың халқы да зардап шекті. Сол Плано Карпиин былай деп ... «Біз ... ... аяқ ... Бұл ... ... біз аяқ астында тезекше шашылып жатқан ... ... ... мен ... тап болдық... Бұл адамдар, командар мен қанғиттер
сияқты жер ... ... күн ... олар ... үй ... орналасқан. Татарлар оларды да қырып-жойған, енді өздері
солардың жерінде тұрады, ал тірі ... құл ... ... ... ... ... күрескен халықтың тағдыры осындай болған.
5.Жетісуда шаруашылықтың құлдырауы.
Монғол феодалдарының үстемдігі ... ... ... ауыр
зардаптарының әсері ешбір ұрыссыз-ақ басып алынған ... ... ... ... - ... шабуылына дейін - ақ үздіксіз соғыстарда күйзеліске
ұшыраған бұл субрегионның халқы жаулап алушыларға қарсылық көрсете ... ... ... ... ... ... жойып жіберу болмаған
сияқты. Алайда жазба деректемелер мен ... ... ... мен ... егісінің едәуір бүлінгенін, егістік үшін
игерілген жерлердің ... ... ... ... ... алғашкы
ондаған жылдарда-ақ жайылымға айналдырыл-ғанын дәлелдейді.
Франңуз королі IX Людовиктің монғол ханы ... ... ... ... ... ... отыз жылдан астам уақыт өткен соң, 1253
- 1255 жылдары Қазақстан территориясы арқылы өтіп бара ... ... ... ... ... қалаларының, оның ішінде Іле
аңғарындағы қалалардың ғайып ... ... ... бірі ... ... ... Ол ... деп жазған: «Біз оң жағын биік тау
қоршаған, ал сол жағында айналасы 25 күншілік теңіз бе, әлде көл ме, ... өте әсем ... ... Бұл ... ... басталып әлгі аталған
теңізге келіп құйып жатқан сумен түгелдей тамаша суландырыл-ған. ... ... ... ... ... қайттық (яғни Балқаш - Ред.), бұл беткей
де таулы болып келеді. Жоғарыда ... ... ... көп қала ... ... ... өздерінің малын бағуға жағдай жасау үшін татарлар
[монғолдар] қиратып жіберген, өйткені онда ең ... ... ... ... ... ... жиі ... қала мәдениеті дамыған әрі
отырықшы - егіншілік және мал шаруашылығы бар Қазақстанның оңтүстік - шығыс
территориясы ... ... ... ... және ... маңызынан тез
айрылып қалды. Мұның бірнеше себебі болған еді.
Оңтүстік - Шығыс Қазақстан өзінің географиялық жағдайына ... ... ... үшін ... ... өлке ... ... Бұл
аудан басып алынған жерлерде пайда болған неғұрлым ірі үш ... ... ... ал оның ... осы ... ... бөліске
түсті: Жошы ұлысына Балқашқа жақын жатқан Жетісудың бір ... ... ... ... ... ... ... алқаптарына қоса Шу,
Талас өзендерінің аралығы Шағатай ұлысының құрамына кірді; ... - ... ... ... ұлысының шалғай болса да, маңызды бөлігін
құрады, ал Үгедейдің ордасы Тарбағатай ауданында орналасты.
Жошы мен ... сан мың ... бар ... яғни сарайы,
нөкерлері, қалың әскері бар негізгі ордалары да ... ... ... ... ... ... ... тобы осылай қарай ағылды; олар, К.
Маркстің орыс далалары туралы айтқанындай, ... ... ... ... мал шаруашылығына лайықтап, жаулап алынған жерлерді жайылымға
айналдыруға тырысты.
Ұлыстар ... ... ... ... ... ... ... салдарынан егіс танаптары, өңделетін жерлер күрт азайып,
экономиканың көшпелі мал ... ... ... ... ... ... ... қирату, егістікті малға ... ... ... ... ... ... ... қырылып, босып кетуі, оның көрші қалалармен және егіншілікпен
шұғылданатып өлкелермен, ... ... ... ... ... күрт ... - осының барлығы Жетісудағы қалалардың өмір
сүруінің экономикалық негізін әлсіретті.
Монғол ұлыстарындағы, ... ... ... ... ... да ... - ... Қазақстандағы шаруашылықтың құлдырауына
ықпал етті. Жаулап алушылар ... ... де, ... да, ... де ... алмады. Шағатай ұлысында, осының өзінде ... ... хан ... ... арасында Шағатай
әулетінің, арасында ғана ... Жошы мен ... ... ... ... жүріп жатты. Рашид ад-дин былай деп атап ... ... 60-шы ... ... аскерлерінің халықты қысқаны
соншалықты, Іле аңғарында ашаршылық басталып, ... ... ... ... ... ... 1269 жылы ұлы ... тәуелсіз Хайду
мемлекеті құрылғаннан кейін, мұның пайда болуының өзі Жергілікті феодалдық,
үстем топтың белгілі бір ықпалының қалпына ... ... ... ... одан әрі ... сақтауға әрекет жасалды
(Таласта болған құрылтай жиналысында), бірақ олар ешқандай ... ... ... ибн Уәли ... ... бұл ... туралы былай деп жазды: «Ол
кездерде... көптеген адам қырылды, ... ... бос ... иеліктер
(иқта) сағымға айналдырылды, ал егістік танаптар құрғап қалды. ... ... да ... іс ... ... ... тапқан жоқ. Бұдан басқа [өзара
жауласқан] ұрыстар мен шайқастарда жауласқан екі жақ ... ... ... ат - ... қоң кетіп, көтерем болды. Екеуінің де
[Хайду мен Дува ұрпақтарының] қазынасы қаңсырап, қалалар мен ... ал ... ... ... тастап , босқынға айиалды».
XIV ғасырдың ортасына қарай Оңтүстік-Шығыс Қазақстан ... ... және ... егісі бар өлкеден көшпелі әрі ... мал ... ... ... (Оңтүстік-батыс аудандарынан басқа)
айналды. Мұны көзімен көрген XIV ғасырдың ... ... ... Әл - ... ... бұл ... әбден түсінікті қып
жсткізгендей: «Түркістаннан енді ... ... ... ... болады. Алыстан жақсы салынған мекенді көресің ... ... ... ... келгенде тұрғындармен жүздесерміз деп
үміттенесің, бірақ үйлер қаңырап бос ... ... ... ... ... және ... ... айналыспайды». Мырза Мұхаммед Хайдар
дуғлат кейінірек былай деп атап көрсетті. ... ... ... да ... елеуге тұрарлық бір қала немесе қыстақ сақталмаған,
бұрын мұнда болған қалалар туралы барлық мәліметті өз ... тек ... ... ... ғана ... ... ал ... бір қаланың
орналасқап жері енді ешкімге де мәлім емес.
Монғол шапқыншылығына дейін Іле өзенінің бассейніндегі айтарлықтай
қала ... ... ... Іле ... ... ... ... қаласы болды. Захйр ад-дин Бабурдың шығармасында былай
делінген: ... ... ... ... ... ... бұл ... бұрын өмір сүрген қалалар: Алмалық, Алмату және Янги,
кітаптарда Тараз деп ... ... ... ... ... ... ... мен өзбек-тер қиратып жіберген, сондықтан
онда ешқандай да ... ізі ... В.В. ... ... ... ... ... мен тарихшылар Алматуды
басқа атпен атап кетеді. Мұхаммед Хайдар Алматуды ... ... ... ... жатқызады, бәлкім ол, қирап кеткендігі туралы
Бабур айтып отырған бұрынғы Алмату қаласының орнында ... ... ... Шараф ад-дип Али Йазди де Алматуды енді қала деп ... ... ... ... ... да ... ... XIV ғасырдың
аяғындағы Жетісуда болған оқиғаларды ... ... ... ... астаналық орталығы Алмалық туралы ештене де ... ... ... қарай ол да өзінің маңызынан айырылды.
XIV ғасырдың ... ... және XV ... ... ... ... (соңғысын В. В. Бартольд, А. Н. ... және ... ... ... ... ескертпелер жоқ, тек қана Уәйіс-
хан XV ғасырдың 20-шы жылдарында қалмақтармен ... ... ... ... ... - ... XIV-XV ғасырлар шамасында ендігі өмір
сүруден қалған ежелгі қаланың ауданына болуы керек, ауыстырады; ал ... ... ... ... да, ... та жоқ, оның ... - көшпелілер» делінеді. Мұны Темір әулеті дәуіріндегі шығармалар ... - ... ... де бұл қала ... ... ... Ол ... Хайдар да хабарламайды. Тегінде, Жетісудағы басқа ... ... XV ... көп ... өмір ... қалған болу керек.
Жазбаша деректемелерге, нумизматикалық деректер мен ... ... ... ... ... ... да
шаруашылық әжептәуір құлдыраса да, XIII-XIV ғасырларда жағдай біршама
басқаша болған. ... ... ... ... ... ... 200-ге ... елді мекен болған бұл ауданда ... ... ... ... ... ғана ... Оның ... XIV
ғасырдан кейін Шу аңғарындағы жеті қоныстан Аспара ғана болған.
Шу аңғарындағы ежелгі ірі қала - ... ... ... ... ... деп жазды: «енді тіпті ... аты ... жер ... оның қалдығының қайда екені де белгісіз». В. В. ... ... ... XIV ... ... дейін белгілі болған, бірақ
өзара кескілескен соғыстар кезінде басқа ... ... ... ... ... ... орны күні ... дейін зерттсушілер арасында
талас тудырып келеді.
XIV ... ... ... ... жаңа ... ... ... көбінесе қала ретінде емес, уәлайат ретінде еске алынады.
Өзінің ... XIV ... ... ... ... ... Жаңа дегсн
ат төрт қалаға қатысты болған деп түсіндіреді: ... - бұл төрт ... ... бірімен-бірі арасындағы кашықтық бір фарсахтан, әрбір
қаланың өз аты бар. Бірі Жаңа, екіншісі, ... ... ... ... Араб географының бұл хабары әрине, неғұрлым ертерек кезеңге
- XIII ғасырға қатысты, өйткені «Жаңа» деген ат, Мұхаммед ... ... ... ... пайда болады. Тараздағы тіршіліктің біртіндеп
өшуі XIV-XV ғасырларға ... ... ... бұл ... ... ... тұрған, сөйтіп ха-лықтан тағар (әскерді ұстау үшін
салық) жиналған, бірақ бұл оқиғалар туралы жазған ... бен Абд ... ... (немесе Жаңа-Таразды) қала деп атамайды. ... ... (XVI ... ... ... ... ... басқа
қалалары сияқты қирап кеткен және онда «ешқандай да ... ... ... ... ... ... ... өмір сүрген Мұхаммед
Хайдар оның сөздерін қайталайды: «Жаңа - тарихи кітаптарда ... ... ... ... аты» ... де, бұл ... XVI ғасырда-ақ Тараздың
қайда болғандығын дәл анықтау мүмкіи еместігін керсететін түсіндірумен
толықтыра ... ... ... ... деп ... Жаңа ... жер. Бұл ... шыққандар - оларды жаңалықтар деп атайды -
Мауараннахрда көптеп кездеседі. Олар Жаңа деп ... ... ... қалдықтары кездеседі: олардың күмбездерінің, минареттерінің,
ханақы мен медрессесінің ... ... ... бұл ... ... және ... қалалар қалай аталғандығы, белгісіз».
Монғолдардың жаулап алуының әлеуметтік зардаптары. Нақ ... ... ... жаулап алушыларының басқыншылығы, Қазақстанның
Оңтүстік-шығысының территориясында көшпелілердің едәуір ... ... ... ... ... билігінің орнығуы ең соңында
монғол ұлыстарында, әсіресе XIII ғасырдың екінші жартысында - XIV ғасырдың
бірінші жартысында Шағатай мемлекетінде ... ... ... ... мәдениетінің құлдырауына әкеліп соғып, регионның шаруашылық құрылымын
түбірімен өзгертті.
Монғолдардың жаулап алуы шаруашылықтың жайына ғана кері ... ... жоқ, ол ... ... да ... мұнымен қоймай жаулап алынған
елдердің, оның ішінде Қазақстанның ... ... ... ... ... басып алған өлкелерде кұл ... ... ... ... мың адамдар құлға айналды-рылды) кең ... ... ... ең ... ... формалар орнығып қалды.
Феодализмнің одан әрі дамуы ... ... ... пен ... күрт ... шаруашылықта экстенсивті көшпелі мал
шаруашылығының үлес салмағының арта ... ... ... ... ... ... ... оның ішінде уделдер, шартты түрде
жер сыйлау жүйесімен қоса феодализм бұрыннан дамыған Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... жоқ. ... келе бағындырылған отырықшы-егіншілік өлкелердің халқын ешбір шектеусіз
жыртқыштықпен қанауды одан әрі жүргізу мүмкін еместігіне көзі ... ... ... жоғарыда айтылып өткен екінші бағыттың ежілдері) одан
мемлекетті ұйымдастыру және ... ... ... ... ... ... алып пайдаланғаны сияқты жерді өңдеу оны ұқсатудың
көптеген формаларын да ... ... ... ... ... ... ... ауысқан иқта институты, вақф (мұсылман дін басыларының
жерлері), мильк (жер иемденудің жеке меншік формасы) және ... ... ... олі қалыптасу кезеңінде болған қырдағы мал
шаруашылықты аудандарда ... ... алуы ... әдет-
ғұрыптардың пердесімен буркемеленген феодализмнің соғұрлым артта қалған
формаларын нығайтуға және сол ... ... ... әкеп ... Жаулап
алынған территорияларға халықты ... ... ... ... вассалитеттің өзіндік жүйесі таратылды. Ол туралы Б. Я. Владимирцов
былай деп жазды: «Әрбір ноян «жуздікті», ... ... ... ала отырып, ең алдымен Монғол империясы бөлінген үлес ... иесі ... ... ал содан соң империяның және монғол
әскерлерінің басшысы ретінде монғол ... ... ... ... ... елдердің көшпелі және жартылай көшпелі халқы ... ... ... ... ... мыңдыққа, он мыңдыққа бөлінді. Олар монғолдың
феодалдық аристократиясының жаңа уделдерін және жаңа ... ... . ... бөлу ... ... ... ... ескеріле
отырып жүргізілді, сондықтан мұның өзі оның ұзақ уақыт бойы баянды ... ... ... ... ... ... ... хан үйіне тиесілі деп саналып, оларға ауыр
салықтар мен міндеткерліктер жүктеліп ... ... ... ... ... - жоғарыда аталған ұйымдастырудың ондық ... ... ... әскерлері үшін жауынгерлер беріп отыруға міндеттелді. Еңбекші ... ... қол ... ... ... үшін зор шығынға ұшырады.
Отырықшы халық та әскери борышын өтеуге тиіс ... ... да он ... жауынгср деген принцип бойынша әскер берді), бұл жауынгерлер жаяу
әскерді ... ... ... ... ... үшін ... сарайы мен өзінің тікелей әміршілерінің пайдасы үшін көшпелі мал
шаруашылығымен ... ... ... ... тиіс ... Әбден күйзелген
халықтан алынатын алымды амалын тауып реттеуге тырысқан Мөңке - ... бұл ... 100 ... 1 мал мөлшерінде белгіленді; іс жүзінде бұл
арақатынас үнемі бұзылып отырды. Құшыр ... ... да, ... да салынып, жан басынан (еркектерден) алынатын салыққа
айналды. Отырықшы ... ... жер ... да (хараж) төлеп тұрды.
Әскерлерді астықпен, малмен және басқалармен ... ... алым ... «төтенше салық» (авариз) және көптеген басқа ... ... ... ... ... ... белгілеген салықтың
кемінде 20 түрін атайды. Салық жинау хақы сатып алынатын болды; бұл хақьпіы
сатып алушылар ... ... ... оны ... ... ... ... болды. Сатып алу жүйесі еңбекшілер үшін зор ауыртпалық
болды.
Ямдарды (почта ... ... ... почта міндеткерлігі
және тұрғын жай беру де ауыр шығын болды. Бұл міндетті көшпелілер ... ... ... тұрғындары да атқарып отырды.
Халық ерекше жарлық бойынша ... бара , ... хан ... көпестерге көлік, түсетін үй, азық-түлік беріп отыратын
болды. Халыққа сондай-ақ сол ... ... ... ... отрядтарын
киіммен, азық-түлікпен жабдықтап отыру міндеті жүктелді. Қиянаттар ... ... ... Монғолдар ямдарға арнап ат-көлік, жем,
азық-түлік берудің белгіленген нормаларымен қанағаттанбай, сонымен ... ... ... ... ешбір шектеусіз тартып алып тұрды.
Салықтың ауыр езгісі халықты ... ... ... ... бұл ... деп ... «...күштеу мен қорқытып тартып алу барған сайын күшейіп,
егіншілікпен ... ... ... ... мен
міндеткерліктердің көптігінен [зардап шеккендердің] ... ... ... ... ... да өтеуге жетпейтін болды».
Шыңғыс-ханның және монғол феодалдарының ... алу ... ... ... үшін ғана емес, сондай-ақ монғолдардың ... ... ... ... Таусылмайтып соғыстар монғол араттары бұқарасына
шалғай жерлерге ... ... ... ... шығын жүмсап жоқшылыққа
ұшыраудан, жорықтар кезіндегі тақсыреттер мен жат Жерде өлуден ... ... жоқ. ... және оның ... ... ... ... ғана емес, сондай-ақ Монғолияның өзінің де ... ... ... ... ад Дин, ... ... Т.І., Кн.1., Пер. Л.А. ... М.,
Л., 1952., с.102.
[2] М.Г. Сафаргалиев, Распад Золотой Орды, Саранск 1960, с.90.
[3] Сонда, с.82.
[4] Сонда, с.83.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XVII-XVIII ғасырлардағы Қазақ хандығы8 бет
Хандықтардың құрылуы және шайқастары18 бет
XI – XV ғасырлардағы Монғолия17 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет
Ежелгі және қазіргі моңғолдар: ортақтығы мен ерекшелігі40 бет
Монғол дәуірі5 бет
Монғол жеріндегі рекреациялық ресурстар48 бет
Монғол империясының құрылуы 46 бет
Монғол испериясының құрылуы5 бет
Монғол мемлекетінің құрылуы23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь