Қазақстан агроөнеркәсіптік кешенінің бәсекеге қабілеттілігін арттырудың экономикалық-құқықтық мәселелері

КІРІСПЕ

І БӨЛІМ. АГРОӨНЕРКӘСІПТІК КЕШЕННІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ ЖӘНЕ ОНЫ МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУ МӘСЕЛЕЛЕРІ

1.1 Агроөнеркәсіптік кешеннің түсінігі, қағидалары мен құрылымдық ерекшеліктері
1.2 Агроөнеркәсіптік кешеннің бәсекеге қабілеттілігін арттырудағы мемлекет саясатының рөлі және оның қағидалары мен әдістері
1.3 Агроөнеркәсіптік кешеннің бәсекеге қабілеттілігін арттыру шараларын құқықтық қамтамасыз ету бағыттары

ІІ БӨЛІМ. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ АГРОӨНЕРКӘСІПТІК КЕШЕНІНІҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ БӘСЕКЕГЕ ҚАБІЛЕТТІЛІГІН АРТТЫРУ БАҒЫТТАРЫ

2.1 Агроөнеркәсіптік кешеннің бәсекеге қабілеттілігін арттырудағы әлемдік тәжірибелер және оларды Қазақстанда қолдану механизмдері
2.2 Астық рыногын Қазақстанның негізгі экспорттық әлеуетінің бірі ретінде дамыту жолдары
2.3 Агроөнеркәсіптік кешенді дамыту республиканың азық.түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудің алғышарты ретінде
2.4 Кластерлік жүйе . агроөнеркәсіптік кешеннің бәсекеге қабілеттілігін арттырудың құралы ретінде

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Бүгінде әлемнің көптеген елдері мен аймақтарында орын алып отырған азық-түлік жетіспеушілігі әлемдік қоғамдастықтан агроөнеркәсіптік кешен салаларын дамыту арқылы азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудің жаңа бағыттары мен жолдарын қарастыруды талап етуде. Өз кезегінде әлемдік қоғамдастықтың бір мүшесі ретінде Қазақстан да мұндай мәселелерден тысқары қала алмайды. Агроөнеркәсіп кешені республикадағы экономикасы жоғары әлеуетті, мүмкіндігі мол, ұдайы өндірістік және әлеуметтік мәні жоғары негізгі салалардың бірі саналады. Тәуелсіздік алған алғашқы жылдардан басталған экономикалық реформалар, билік орындары қабылдаған нормативтік-құқықтық актілер мен басқа да іс-шаралар тұтастай алғанда агроөнеркәсіптік кешеннің бәсекеге қабілеттілігін арттыруда шешуші роль атқара алмай отырғаны ақиқат. Осы жерден ауыл шаруашылығы саласының бәсекеге қабілеттілігін арттырудың жаңа әрі тиімді механизмдерін жасау қажеттілігін байқаймыз.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеттері. Бітіру жұмысының мақсаты агроөнеркәсіптік кешеннің бүгінгі жағдайы мен өзекті мәселелеріне ғылыми талдау жасап, оның нарықтық қатынас жағдайындағы құрылымдық өзгерістері және саланың бәсекеге қабілеттілігін арттыру бағыттары бойынша теориялық-әдістемелік және іс-тәжірибелік тұрғыдан ұсыныстар дайындау болып табылады. Алға қойған мақсатқа сәйкес келесідей міндеттер орындалады:
- ауыл шаруашылығы саласы агроөнеркәсіптік кешеннің ең негізгі құрамды бөлігі ретінде зерттеледі, оның бәсекеге қабілеттілігін арттырудағы мемлекеттік реттеудің рөлі айқындалады;
- агроөнеркәсіптік кешенді дамыту азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудің алғышарты ретінде зерттеледі, оның қазіргі жағдайына ғылыми-теориялық тұрғыда баға беріледі;
- саланың бәсекеге қабілеттілігін арттырудағы шетелдік тәжірибелер мен құқықтық құралдар зерттелініп, оны Қазақстан Республикасында қолдану ерекшеліктері сараланады.
1. Ө.Қ. Шеденов, Я.С. Ядгаров, С.Ә. Досқалиев. Экономика ілімдерінің тарихы. Оқу құралы. А.2003, 46 б.
2. Есполов.Т.И, Бельгибаев К.М, Сулейменов Ж.Ж. Аграрная экономика. Учебное пособие. А.2005, С.15
3. Серова Е.В. Аграрная экономика. М.1999, С.157
4. I.А. Бибатрова, Б.Ж. Кекілов. Ұлттық экономиканы мемлекеттік реттеу. Оқу құралы. А.2007, 16 б.
5. Бимендиева Л.А. Аграрлық секторды мемлекеттік реттеудің теориялық мәселелері. экон. ғыл. канд. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. А.1999
6. Қ.Е. Құбаев, Ж.О. Ихданов, А.Ш. Кәрібай. Аграрлық сектор экономикасын мемлекеттік реттеу мәселелері. Оқу құралы. А.1997, 4 б.
7. А. Кайгородцев. Государственное регулирование АПК как фактор обеспечения продовольственной безопасности. Транзитная экономика №1 2006 г. С.30
8. Жусупбекова М.К. Правовые основы государственного регулирования аграрного сектора Республики Казахстан в рыночных условиях. Диссертация на соискание ученой степени канд. юрид. наук. А.2003,
9. «Агроөнеркәсіптік кешенді және ауылдық аумақтарды дамытуды мемлекеттік реттеу туралы» ҚР Заңы. 8 шілде 2005ж. №66-111314
10. «ҚазССР-ғы ауыл, село және агроөнеркәсіптік кешеннің басымды дамуы туралы» ҚазССР-ның Заңы
11. Қазақстан Республикасының Конституциясы. А.2007
12. Қазақстан Республикасының Жер Кодексі. А.2001
13. Дж. Порте Кредитная система в сельском хозяйстве Нидерландов. АПК-экономика, управление 2005 №8 С.132
14. Приходько Т. Новая система налогов в Чехии. АПК-экономика, управление. 2004 №3 С.93
15. Коваленко Н., Янушкеевич Д. Организация сбыта плодоовощной продукции в восточных землях ФРГ. АПК-экономика, управление. 2005 №11 С.77
16. Ж.Я.Аубакирова, Агропромышленный комплекс Республики Казахстан: рост конкурентоспособности. Вестник КазНУ. Серия экономическая. №1(59). 2007 С.100
17. Баяндин Б.К. Конкурентоспособность, открытость и безопасность казазстанской экономики. «Макромаркетинг Республики Казахтан: теория и практика» Материалы Международной научной конференции 25-26 апреля 2002 г. А.2002, С.62
18. Е.Б. Жатканбаев, К.И. Байзакова, Г.Т. Куренкеева Приоритеты национальной безопасности в условиях глобализации А.2006, С.212
19. А.Б. Молдашева. Жамбыл облысының азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуді бағалау. ҚазҰУ Хабаршысы Экономика сериясы №3(67) 2008, 106 б.
20. «Дағдарыстан – жаңару мен дамуға» ҚР Президентінің 20089жылғы халыққа Жолдауы. Астана. 6 наурыз 2009 жыл
21. К. Маркс, Ф. Энгельс. Сочинение Т.9 С.320
22. В.И. Ленин. Полный сборник сочинении Т.36 С.188
23. С.А. Жаутикова. Особенности кластера текстильной промышленности Казахстана Аль-Пари №3-4 2007. 164 б.
24. И.Д. Ашимова Перспективы формирования и развития молочного кластера в Казахстане. Транзитная экономика №1 2008, С.70
        
        «Қазақстан агроөнеркәсіптік кешенінің бәсекеге қабілеттілігін арттырудың
экономикалық-құқықтық мәселелері»
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
І БӨЛІМ. АГРОӨНЕРКӘСІПТІК ... ... ... ЖӘНЕ ... РЕТТЕУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 Агроөнеркәсіптік кешеннің түсінігі, қағидалары мен ... ... ... ... ... ... мемлекет
саясатының рөлі және оның қағидалары мен әдістері
1.3 Агроөнеркәсіптік кешеннің бәсекеге қабілеттілігін ... ... ... ету бағыттары
ІІ БӨЛІМ. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ АГРОӨНЕРКӘСІПТІК КЕШЕНІНІҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ
ЖӘНЕ БӘСЕКЕГЕ ҚАБІЛЕТТІЛІГІН АРТТЫРУ БАҒЫТТАРЫ
2.1 Агроөнеркәсіптік кешеннің бәсекеге қабілеттілігін ... ... және ... ... ... ... ... рыногын Қазақстанның негізгі экспорттық әлеуетінің бірі ... ... ... кешенді дамыту республиканың азық-түлік қауіпсіздігін
қамтамасыз етудің алғышарты ретінде
2.4 Кластерлік жүйе – ... ... ... ... құралы ретінде
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Бүгінде әлемнің көптеген елдері мен
аймақтарында орын алып ... ... ... ... ... ... ... дамыту арқылы азық-түлік
қауіпсіздігін қамтамасыз етудің жаңа бағыттары мен ... ... ... Өз ... әлемдік қоғамдастықтың бір мүшесі ретінде
Қазақстан да ... ... ... қала ... ... ... ... жоғары әлеуетті, мүмкіндігі мол, ... және ... мәні ... ... ... бірі ... ... алғашқы жылдардан басталған экономикалық реформалар,
билік орындары қабылдаған нормативтік-құқықтық ... мен ... да ... тұтастай алғанда агроөнеркәсіптік кешеннің бәсекеге қабілеттілігін
арттыруда шешуші роль ... ... ... ... Осы жерден ауыл
шаруашылығы саласының бәсекеге ... ... жаңа әрі ... ... ... ... жұмысының мақсаты мен міндеттері. Бітіру ... ... ... ... ... мен өзекті мәселелеріне ғылыми
талдау жасап, оның ... ... ... ... ... ... бәсекеге қабілеттілігін арттыру бағыттары бойынша теориялық-
әдістемелік және іс-тәжірибелік тұрғыдан ұсыныстар дайындау ... ... ... мақсатқа сәйкес келесідей міндеттер орындалады:
- ауыл шаруашылығы саласы агроөнеркәсіптік кешеннің ең негізгі ... ... ... оның ... қабілеттілігін арттырудағы
мемлекеттік реттеудің рөлі айқындалады;
- агроөнеркәсіптік кешенді дамыту азық-түлік қауіпсіздігін ... ... ... ... оның ... жағдайына ғылыми-
теориялық тұрғыда баға беріледі;
- ... ... ... ... шетелдік тәжірибелер мен
құқықтық құралдар зерттелініп, оны Қазақстан Республикасында қолдану
ерекшеліктері сараланады.
Тақырыптың ... ... ... Ауыл ... ... ерекшелігі ретінде оның жермен тікелей байланыстылығын ескеретін
болсақ, онда тақырыптың зерттелінуі ежелден басталады деген пікір ... ... бар. Бұл ... ... ... тарихынан белгілі
физиократтар мектебінің ... көзі – жер» ... ... дәлелдей
түспек./1/ Ауыл шаруашылығы экономикасын КСРО ғылымында 20-30 ... ... Н.Д. ... ... кейінгі жылдары Л.И. Абалкин, В.Ф.
Башмачников, А.Г. Аганбегян, П.Г. Галузо, С.В. Кисилев, А.Е. ... ... И.Н. ... М.Д. ... Е.В. Серова түбегейлі зерттеп
келеді. Одан өзге ауыл шаруашылығының салалық және салаішілік мәселелері
отандық ... Ғ.А. ... С.С. ... ... Р.Ю. ... Д.К. Кабдиевтың, Е.Б. Жатқанбаевтың, Т.А.
Есіркеповтың, Н.К. ... А.Ф. ... Т.И. ... ... А.К. ... Ж.О. Ихдановтың, С.Н. Нысанбаевтың, Р.К.
Жоламанның, К.И. Нәрібаевтың, Ө.Қ. Шеденовтың, Қ.Е. Кубаевтың, М. ... ... Ж.Я. ... ... ... ... ... жұмысының әдіснамалық, теориялық және іс-тәжірибелік негізі. Ауыл
шаруашылығы тақырыбына жазылған ... және ... ... мен ... ... оқу ... ... және отандық
ғалымдардың диссертация жұмыстары мен ғылыми-теориялық, ғылыми-практикалық
конференциялар материалдары, Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... Президентінің Жарлықтары,
Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қаулылары, Қазақстан Республикасы
Президентінің ... ... ... ... ... ... ... мен пактілер, ҚР Ұлттық Статистика
Агентінің ... ... ҚР Ауыл ... ... және
сауда министрліктерінің материалдары, бұқаралық ... ... ... ... мақалалары зерттеудің әдіснамалық, теориялық
сондай-ақ іс-тәжірибелік негізін құрайды. Зерттеу ... ... ... ... және ... ... әдісі
қолданылады.
Бітіру жұмысының теориялық және ... ... ... қол ... ... мен ... ... ғылыми
тұжырымдарды іс-тәжірибеде сынақ ретінде қолдануға болады.
Жұмыстың сынақталуы. Автор тақырыпты 2005 жылдан бастап зерттеп келеді.
Аталған ... ... ... мақалалар бойынша ғылыми-теориялық
конференциялар мен ... ... ... 2005 жылы 14-15
желтоқсанда Алматы қаласында ... ... и ... вызовы современности» тақырыбымен өткен студенттер мен жас
ғалымдардың VI ... ... ... ... ... ... ... пайдалану» мақаласы, 2007 жылы 25-27
сәуірде ... ... ... ... І ... ... «Ауыл
шаруашылығының бәсекеге қабілеттілігін арттыру механизмдері» мақаласы, 2007
жылы 11-12 желтоқсанда Алматы қаласында «Әлемдік ... ... ... алға ... ... ... тақырыбымен өткен
студенттер мен жас ғалымдардың VIІІ ... ... ...... мемлекеттік реттеудің
құралы ретінде» мақаласы, 2008 жылы 29-30 сәуірде Алматы ... ... ... ІІ ... Конгресінде «Кластер – ауыл шаруашылығының
бәсекеге қабілеттілігін арттырудың құралы ретінде» мақаласы жоғары деңгейде
қорғалған. ... ... 2 ... ... ... бәсекеге
қабілеттілігін арттыру ... және ...... мемлекеттік реттеудің ... ... ... ... ... ... Бұдан бөлек 2008 жылы сәуір
айында «Ауыл шаруашылығының бәсекеге қабілеттілігін арттыру механизмдері»
тақырыбымен автордың ... ... ... ... ... ... ҚР ... оқу орындары қауымдастығының конкурсына және ... ... ... ... ... қатысты. 2009 жылғы қаңтар
айының 20 жұлдызында «Болон үдерісі аясында жоғары ... ... ... болмысы, мәселелері және келешегі» әл-Фараби атындағы ҚазҰУ
оқытушы-профессорларының ХХХІХ ғылыми-әдістемелік конференциясында автордың
э.ғ.к., ... М.Қ. ... ... жазылған «Мемлекеттік тілдегі
экономикалық терминдердің қазіргі ахуалы» мақаласы қорғалды.
Бітіру жұмысының құрылымы. ... ... ... 2 ... және ... әдебиеттер тізімі мен
қосымшалардан(слайдтар) ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ... РЕТТЕУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 Агроөнеркәсіптік кешеннің түсінігі, қағидалары мен құрылымдық
ерекшеліктері
Біздің экономикамыздың бәсекеге ... ... аса ...... өндірістің тиімділігін көтеру болып табылатыны баршаға
мәлім. Бүгінде Қазақстанның БСҰ-ға ... ... ... ... ... бұл ... өзектілігі арта түсетінін байқауға болады. Алайда,
саланың бәсекеге қабілеттілігін арттыру ... ... ... ... ... ... алған жөн.
Жоғарыда атап өткеніміздей, агроөнеркәсіптік кешенді зерттеумен көптеген
отандық және шетелдік ғалымдар айналысып келеді. Олардың зерттеу ... ... ... ... ... ... ... мен ғылыми
пікірлері бір ортақ арнада тоғысып жатады. Алайда, агроөнеркәсіптік кешен
ғылыми-теориялық тұрғыдан алғанда әлі де ... ... ... ... кешенді теориялық тұрғыда зерттеуді оған берілген
анықтамалардан ... бұл ... ... көзқарастар да әр түрлі
бағытта өрбиді. Ғалымдардың бір тобы агроөнеркәсіптік кешенді жалпы ... ... ... ... енді бірі ... ... агроөнеркәсіптік кешеннің құрылымында қарастыру керек деген
пікірді алға тартады. Әрине, қалай алып ... та бұл екі сала ... ... байланысты әрі бір-бірінің толықтырушы құрамды ... ... ... ... отандық ауыл шаруашылығы ғылымында ауыл
шаруашылығын аралас салалармен бір ... ... дами ... ... ... ... ... болып, ғылыми және іс-тәжірибелік
қолданысқа еніп ... Оның ауыл ... ...... деп ... ... Агроөнеркәсіптік кешеннің үш саласы – қор
шығаратын ... ауыл ... және ауыл ... ... ... ... және ... айналысатын салалар кешені. Көптеген
экономист аграршы-ғалымдардың еңбектерін саралай келе, Т.И. ... ... ... мәні мен мазмұнын барынша ашатын, әрі
оның экономикалық табиғатына сай ... ... ... ... ... ... ... – бұл халық ... ауыл ... ... ... қайта өңдеумен, және тұтынушыға жеткізумен
айналысатын салалар жиынтығы./2/
Осыдан кейін ауыл шаруашылығы саласын тұтас агроөнеркәсіптік кешеннің
құрылымында ... ... ... ... ... бұл жерде ауыл
шаруашылығы саласының ауқымы кең емес. Ол екі салаішілік ... ... ... және ... шаруашылығы. Ал, агроөнеркәсіптік кешеннің
ауқымы анағұрлым кең ... ... Бұл ... ... ... боламыз. Мұнда ауыл шаруашылығы агроөнеркәсіптік кешеннің ... ... ... ... ... яғни ауыл шаруашылығы болмаса
агроөнеркәсіптік кешеннің болуы мүмкін емес. ... ... мен ауыл ... саласын өзара тығыз байланыста зерттеу ғылыми-
теориялық, ... ... ... ... ... саналады.
Агроөнеркәсіптік кешен құрылымы үш негізгі ... ... ... ... Сәйкесінше, агроөнеркәсіптік кешендегі өнім өндіру
үдерісі келесі тізбек бойынша жүзеге асады: (1-Сурет)
Агроөнеркәсіптік кешен
| |
| ... ... |
І ІІ ... ... ... ... сақтау, |
|өңдеу, сату ... ... ... Агроөнеркәсіптік кешен құрылымы
Бірінші салаға трактор және ауыл шаруашылығы ... ... ... және ... пен ... ... ... ауылдық құрылыс, өндірістік мал ... ... ... ... суландыру құрылысы сияқты қорды қажет ететін
салалар кешені кіреді.
Екінші саланы ауыл шаруашылық ... ... – егін ... ... және ауыл ... мал ... өндіру секілді салалар
кешені құрайды.
Үшінші сала ауыл шаруашылығы шикізаттарын дайындау, тасымалдау, сақтау
және өңдеу мен ... ... ... ... мен өндірістің жиынтығы
болып табылады./3/
Агроөнеркәсіптік ... ... ... бөлу ... ... біріншіден, агроөнеркәсіптік кешеннің түпкі өнімін
жасаудағы олардың ... ... ... ... ... агроөнеркәсіптік кешеннің тиімді және қарқынды дамуы жекелеген
салалар мен ... ... ... ... бұл ... ішкі ... ... қажеттілігінде
жатыр. Қазақстанда маркетингтік сфераның дамымай ... ... ... ауыл шаруашылығы шикізаты мен азық-түліктің көп шығынға ұшырауы
болып ... ... ... ... мен дамуы өндіргіш күштер дамуының
жоғары деңгейі, қоғамдық еңбек ... ауыл ... ... ... ... ... ... секілді
агроөнеркәсіптік интеграцияның дамуымен ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Агроөнеркәсіптік интеграция ретінде ... ... ... ... әсер ету үдерісі түсініледі. Ол ... ауыл ... ... ... нысанында
көрінеді және меншіктің әртүрлі типтерін ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдерін қамтамасыз етуге бағытталған.
Агроөнеркәсіптік интеграцияның сипатты белгілері болып:
- ауыл ... ... ... және ... ... үдерістермен байланысы;
- дайын өнім өндіруде аграрлық және индустриалдық технологиялардың
бірігуі және өзара ... ... ... ... ... ... құру және ... жүргізудің нарықтық механизмдеріне бейімделуі;
- аграрлық, өнеркәсіптік, транспорттық, ... және ... ... ... жауап беретін ... ... ... ... теориясының мәні өндіргіш күштер мен қоғамдық
еңбек бөлінісінің тереңдеуінен өндіріс пен ... ... ... ... басқаша айтқанда, нарықтың шарттары мен ... ... ... ... шығаруға мамандануында жатыр.
АӨК құрамы. АӨК-нің қазіргі құрамы 4 ... ... ... ... – ауыл ... ... ... жеткізуші өнеркәсіп
салаларының жиынтығы. Осы сфераға жататындар:
• машина жасау. Қазақстанда бұған Павлодар трактор зауытын, Қостанай дизель
зауытын және мал ... ... ... ... 3 ... болады.(«Манкентживмаш», «Актюбсельмаш», Мамлют машина зауыты).
• химия өнеркәсібі. Минералды тыңайтқыш өндірісі мен ... ... ... ... ... ... ... өндірілетін фосфор тыңайтқыштарының жартысы ТМД елдеріне
экспортталады.
• микробиологиялық өнеркәсіп. Бұл өнеркәсіпке Шымкент ... ... ... ... ... ... ... зауыты
кіреді.
Ауыл шаруашылық тауар өндірушілері мен ауыл шаруашылығына өндіріс
құралдарын жеткізушілердің өзара ... ... ... нарығы арқылы
жүзеге асады. Өндіріс құралдары нарығы немесе инвестициялық ... ... ... және ... ... ... өндіріс құралдарын алу
үшін талап етілетін ақша қаражаттарын да өзіне қосады.
Екінші сфераны өсімдік шаруашылығы, мал ... ... ... ... және ветеринариялық-
санитариялық қызмет көрсету салаларын ... ауыл ... Ауыл ... ... ... және табиғи-биологиялық
жүйемен көрінеді. Бұл жердегі ұдайы өндіріс жерді, ... пен ... және де ... және ... ... өзара
әрекет етуіне негізделеді. Сондықтан АӨК ерекшеліктері айтарлықтай ... ... ... – ауыл ... ... сфера – ауыл шаруашылығы шикізатын дайындау, сақтау және ... ... ... ... ... жиынтығы. Мұнда тамақ, ет-
сүт, ұн, жем дайындау өнеркәсіптері, сондай-ақ дайындау ұйымдарының желісі
біріктірілген.
Қайта өңдеу ... 25 ... ... ... ... ет –
24,7%, сүт – 10,5%, нан және макарон өнімдері – 7,3%, кондитер – 3,9%, ... жем ... – 17%, ... ... ...... ... басқа ауыл шаруашылық ... ауыл ... ... ... оны қайта өңдеу кезеңдерін
де қосады, басқаша айтқанда тұтынуға дайын өнімдерді алады. Ал ... ... қана ... ... ... ... және ... қайта өңдеу
салаларымен тығыз өндірістік-экономикалық байланысының негізінде, сондай-ақ
өнімді жеткізу мен өткізуде алынады.
АӨК құрамында төртінші сфера маңызды орын алады. ... ... ... ... жағдайын қамтамасыз ететін жол-көлік шаруашылығы, байланыс,
материалдық-техникалық қызмет көрсету, сақтау жүйесі, қойма шаруашылығы
секілді ... ... ... ... салада өндірістік және
әлеуметтік инфрақұрылымдарда бөліп ... ... ... ... ... қызмет етуші салалар, әлеуметтік
инфрақұрылым – ... өмір сүру ... ... ... ... ... ... материалдық-заттық құрамы бойынша және өнім ... ... ... ... ... бойынша АӨК-нің соңғы
өнімі ауыл шаруашылығы шикізатынан өндірілген және тұрғындардың жеке және
қоғамдық және ... да ... емес ... ... жинауға, сондай-ақ
экспортқа жіберілетін ауыл шаруашылығы өнімдерінен ... Өнім ... ... ... өнімі АӨК салаларында жасалған өнім құнын, өндірістік
қызметтерге амортизациялық аударымдарды білдіреді. ... ... ауыл ... ... – 78%, қайта өңдеу салалары – 22%.
Болашақта қайта өңдеу салаларының даму ... ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығының үлесі азаяды
деп болжануда.
АӨК-нің келесідей өзіндік құрылымдық ерекшеліктерін атауға болады:
- экономиканың негіз ... ... бола ... ... ... негізгі өндіріс құралы ретінде жермен тығыз байланыстылығы;
- еңбектің нәтижелілігін және өнім көлемі мен ... ... ала ... ... емес;
- басқа салаларға қарағанда биологиялық ресурстар мен Күн энергиясы басты
қажеттіліктер болып табылады;
- меншік нысандарының әртүрлілігі оның ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеу
ерекшеліктері бар.
Сонымен қатар, Е.В. Серова ... ... ... ... ... ... ену мен нарықтан шығудың ... яғни ... ... ... нарыққа ену мен шығуда ешқандай экономикалық,
саяси, әлеуметтік, сондай-ақ институционалдық шектеулер жоқ.
1.2 Агроөнеркәсіптік кешеннің бәсекеге ... ... ... рөлі және оның ... мен ... ... республиканың ауыл шаруашылық секторы қашанда табиғи-климаттық
факторларға тәуелді. ... да кез ... ... ауыл ... ... бір мөлшер мен ... ... ал ... өзі
мемлекеттік қолдау түрінде жүзеге асады. Агроөнеркәсіптік кешен Қазақстан
Республикасы халық шаруашылығының ірі ... ... ... ... ... 43%-ы ... ... экономикалық және әлеуметтік
жағдай көбінесе осы саладағы ахуалға қатысты болып келеді.
Мемлекеттік реттеу нарықтық экономика жағдайында өз табиғатында болу үшін
оның ... ... ... анықтау қажет. Ол ең алдымен
елде экономикалық және саяси келісім ... ... ... ... ... жағдайында экономиканы мемлекеттік реттеу – экономиканы
әкімшіл-әміршілдік басқарумен салыстырғанда іс жүзінде жаңаша ... ... ... ... ... реттеудің әкімшілік емес, экономикалық
әдістерінің басымдылығы мен тиімділігін айту ... ... ... ... шарт пен бағдарламаны таңдауға мүмкіндік беретін
реттеудің индикативтік ... ... ... асуын айтуға болады,
үшіншіден, шаруашылық жүргізуші субъектілердің өзара келісімі негізінде
шешім ... ... ... көшу де ... роль ... ... шарттары тұрғысынан қарастыратын болсақ, экономиканы
мемлекеттік реттеудің өзіндік айқын қажеттіліктерін байқаймыз. Олар, өз
кезегінде келесідей ... ... ... ... ... ... сақтандыра алмайды;
2. Нарық көптеген ... жер ... ... ... ... оның ... қызметін мемлекет өзіне
қалдырады;
3. Нарық әрқашан монополиялануға ұмтылады;
4. ... ... ... ... деп аталатын мәселелерді шеше
алмайды. Мысалы, қоршаған ортаны ... ... ... субъектілер арасындағы дауларды шешу және т.с.с./4/
Экономикалық тұрғыдан алғанда, таза нарықтық экономика ... ... ... ... Мемлекет экономикаға әрқашан да араласқан.
Мұнда тек оның мақсаттары, міндеттері, ауқымы мен ... ғана әр ... ... ... ... ауыл ... мемлекеттік реттеу
және қолдау мәселелерін түбегейлі ... ... ... пен ... төмен бағалық икемділігі жағдайында мемлекеттік
қолдаусыз ... ... ... механизмдері арқылы ғана тұрақты
дамуға қол жеткізуі мүмкін емес. ... атап ... ... реттеу кез келген қоғамда, кез келген экономикалық жүйеде ... ... ... ... ... ... зерттеу де шетелдік және
отандық ғалымдардың еңбектерінде көптеп кездеседі. Мемлекеттік реттеу
туралы П. ... мен В. ... ... ... ... баға мен өндірісті анықтайды, ал мемлекет өз кезегінде рынокты
салық салу, шығындар арқылы реттейді. Екі жақ та – ... және ... ... ... ... біреуінсіз басқару бір қолмен қол соғуға
тырысқанмен бірдей» деген пікір айтады./5/
Экономиканы мемлекеттік реттеу идеясы ... ... ... ... 50-60 жылдарынан бері жүзеге асырылып келеді. Бүгінде көптеген
елдерде ауыл шаруашылығы экономикасын ... ... әр ... ... ... шаруаларды мемлекеттік қолдау механизмдерін
жасай отырып, нарықтың «көрінбейтін қолының» ... ... ... ... ... өз жеріне меншік иесі бола отырып, оны
тиімді ... мен ... ... ... ... ... ғана дұрыс жұмыс істей алады. Әлемдік ауыл ... ... ... ... ... А. ... ... дұрыстығын дәлелдеді. Әсіресе, оның айтуынша, техниканың аса
зор даму ... да осы ... ... фермерлік шаруашылықтар маңызды
роль атқара алады. Мысалы, АҚШ-та ХХ ғасырда өндірілген ... ... жеке ... фермалар өндірді. Ал, жерге меншік пен экономикалық
мүддеден айырылған ... ... ... ... ... ... алмаған.
Кейбір кәсіпкерлер бизнес мемлекеттік реттеуді қабылдамайды деп санайды.
Алайда, Нобель сыйлығының лауреаты Дж. ... ... ... ... ... ... ... бизнес мемлекеттік
реттеуден мүлдем ... ... ... ол ... тәуекелді
істерді мемлекет тарапынан қорғауды талап етеді./6/ Мұндай құбылыстар
нарықтық қатынастарының қалыптасқанына көп бола ... ... ... ... да тән.
Сонымен мемлекеттік реттеу дегеніміз – мемлекеттік басқарушы органдардың
шаруашылық жүргізуші ... және ... ... ... ... дамыту мақсатында қолданылатын
мемлекеттік шаралар жүйесі. Отандық ғалым А. ... ... ... реттеуді «ауыл шаруашылығы өнімін
және шикізат пен ... ... ... мен ... ... әкімшілік және заңнамалық әсер ету жүйесі деп түсіну керек»
деген пікірді алға тартады./7/
АӨК-ді мемлекеттік реттеу қажеттілігі: 1) ... пен ... ... ... ... ... макроэкономикалық жағдайына әсер
етуімен;2) өнімді өндіру, өңдеу және ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуге нарықтың
қабілетсіздігімен;3) табиғи ... оның ... әсер ... ауыл ... өндірісінің спецификасымен;4) ... ауыл ... ... және ауыл тұрғындары іс-
әрекетінің негізгі түрі ретінде қолдаумен байланысты болып ... ... ... ... 1) агроөнеркәсіптік өндірістің дамуы;2)
елдің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету;3) шикізат пен ... ... ... ... реттеу;4) халықтың азық-түлікпен
қамтамасыз етілуін ... ауыл ... мен ... ... ... (паритетін) қолдау;6) ауыл шаруашылығы ... ... ... ... деңгейін теңдестіру;7) отандық
тауар ... ... ... ... ... ... мен
қолдауынсыз аграрлық сектордың дамуы мүмкін ... ... да ... оңтайлы реттеу үшін мемлекеттік ... ... ... және ... ... яғни ... мен ... мемлекеттік саясаты қажет. Шетелдердің ауыл ... ... ... ... ... ... ... тек қана қажеттілік
емес, сонымен бірге көптеген шет ... ... үшін ... ... әлемдік тәжірибе көрстіп отыр./8/ Аграрлық секторды ... ... ... ... ... және ... түсінік
болып табылады. Солай бола отырып, нормативтік-құқықтық актілерді дайындау,
азық-түлік ... ауыл ... ... ... ... ... үшін ... органдар іс-әрекетін ұйымдастыру жолдарымен
мемлекеттің ұйымдық-шаруашылық ... ... ... әсер ... Бұл өз ... ауыл ... ... шикізат пен азық-
түлікті өндіру, өңдеу және өткізуге, сонымен қатар өндірістік-техникалық
қызмет көрсетуге және ... ... ... ... мемлекеттің экономикалық әсерін білдіреді.
Экономикалық реформаларды жүргізудің тарихи ... ... ... ... қамтамасыз етуде аграрлық реформалардың
бағыты, дұрыстығы мен жүйелілігі үлкен роль атқарады. ... ... ... Қазақстанда аграрлық саясатты жүргізу барысында осы дұрыс
бағыт пен ... ... ... ... ... бөлінбеді де, соның
салдарынан басқарудың, жоспарлаудың әкімшілік әдістерінен бірден бас тарту
орын алып, ... ... ... ... ескерусіз жүргізілді.
Мемлекеттік басқару, жоспарлы үйлестіру жаңа жағдайда ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық мәселелерді, оның ішінде баға ... ... ... ... ... ... болжау жүйелерін де ... ... ... ... аса маңызды секторларының (соның
ішінде агроөнеркәсіптік ... ... ... реттеудің әр түрлі
әдістерін – инвестиция, салықтар, несиелер, субвенциялар, әр ... ... ... ... ете ... ... қосалқы салаларының, әлеуметтік және өндірістік инфрақұрылымының
дамуы үшін салықтық жеңілдіктер беру ... ... ... ... ескере отырып,
мемлекеттік салық және ... ... ... ... ... екі ... ... негізінде құрылуы қажет:
• ауыл шаруашылығының басымды түрде дамуы;
• шаруашылық жүргізудің барлық ... ... ... пен ... ... алу ... едәуір төмендету
арқылы халықты әлеуметтік қорғау жүйесін де жақсартуға болады.
Мемлекеттің ... ... ... ... келе, осы саясат негізінде
шешімін табуға тиіс бірқатар мәселелер жатқанын көреміз:
- кооперацияның мүмкіндіктерін максималды пайдалану және ... әр ... ... ... ... ... аграрлы құрылым құруды аяқтау, осы салада кәсіпкерлік пен
шағын бизнестің ... ... ... ету;
- аграрлық секторды кәсіпорындар мен ұйымдардың экономикалық ерекіндігімен
жанама мемлекеттік реттеуді қамтамасыз ету;
- аграрлық сектордың дамуын мемлекеттің мақсатты ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерін қорғауды және бәсекеге
қабілетті өнімдер мен азық-түлік тауарларымен әлемдік ... ... ... ... ... және ... жүйе мен ... реттеудіңнарықтық
механизмдерін жетілдіру, ауыл ... ... мен ... ресурстық әлеуетін жаңалауға инвестиция бағыттау;
- аграрлық секторды заманауи техникамен, минералды ... ... ... ... ... ... ... өндірушілерді агросервистік қызмет көрсетулермен қамтамасыз
ету үшін отандық ауыл шаруашылығы машинасын ... және ... ... ... ... ... ... оны қорғау, өндірістің экологиялық
қауіпсіздігін қамтамасыз ... ... таза ... ... жаңа ... жианқтаушы технологияны
игеру;
- жоғары сапалы және бәсекеге қабілетті өнім өндіру ... ... ... ... ... ... интеграциялық
үрдістерін тереңдете дамыту;
- агроөнеркәаіптік өндірісте, мал ... мен ауыл ... ... ... ... ... саясатын
іске асыру;
- ауылдың әлеуметтік дамуын жеделдету, ауыл тұрғындарының өмір сүру
деңгейі мен сапасын ... ... елді ... өмір сүруге толық
жағдай жасау.
Қазіргі кезде мемлекеттік реттеудің мақсаты – аграрлық секторды нарықтық
экономиканың тиімді саласына айналдыру; агроөнеркәсіптік өндірістің ... ... ету; ... қалыпты экономикалық қызмет етуі үшін
жағдай жасау; осы ... ... ... ... ... болып
табылады. Ауыл шаруашылық тауар өндірушілерін қолдау мемлекеттің қосымша
шығындары бола отырып өндірістің өсуі үшін жағдай ... ... ... ... ... баға ... ... ал тұтастай алғанда әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз ... ... іс ... әлемнің барлық елдері жол береді.
Аграрлық секторды мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... өзіндік қағидаларына тоқталайық. Олар келесідей:
- АӨК-нің барлық салаларының пропорционалды дамуы ... ... ... бар, ... ауыл шаруашылығы өнімдірін қайта өңдеуші
саласын айтуға болады.
- ауыл ... ... ... ... ... Бұл ... азық-түлік проблемасын түбегейлі шешудегі негізгі база ... ... және ауыл ... ... ауыл
шаруашылығы өндірісін ұлғайтудағы шешуші ролін мойындаудан ... ... ... басқаруда соңғы нәтижеге бағдарлану қағидасы. Бұл
қағида АӨК-нің барлық жүйесіне қатысты болып келеді.
Аграрлық секторды мемлекеттік реттеудің ... ... ... керек деп санаймын:
- сыртқы экономикалық және ішкі ... ... ... ... бір жеңілдіктерді белгілеуді жоспарлайтын аграрлық
протекционизм қағидасы. Ұлттық ... ... үшін ... ... ... ... ... ретінде мемлекеттік протекционизмді
қолоданады. Аграрлық протекционизмнің негізінде ... ... а) ... ... ... сақтау. Елдің экономикалық
қуатының бір атрибуты оның азық-түлік қауіпсіздігі болып табылады. ә)
импортты шектеу және ... ... ... ... ... ... ағындарын бақылау керек және ауыл ... ... өз ... ... шығаруға жәрдемдесуі қажет, сонымен
қатар, бұл екеуінің арасындағы ... ... ... б) бұл ... яғни ... секторды тұтас экономиканың маңызды салаларының
бірі ретінде дамыту.
- әр түрлі деңгейде ... ... ... ... орындалуы
мен бақылауды реттеу қағидасы;
- АӨК-нің басымды дамуы; АӨК-нің басымды дамуы аграрлық ... ... ... бірі ретінде халықты азық-түлікпен, ал
өнеркәсіпті шикізатпен қамтамасыз етуінде жатыр. Мұнда әрбір адамның
және ... ... ... тоғысып жатыр.
- экономиканың басқа салаларындағы және аграрлық сектордағы табыстарға
баға теңгермешілігін (паритетін) белгілеу және ... ... ... баға теңгермешілігін аграрлық салада да, сондай-ақ экономиканың
басқа салаларында да қолдауға тиіс.
- мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... және басқа да шаруашылық құрылымдардың ауыл шаруашылығы
кәсіпорындарының іс-әрекетіне тікелей ... жол ... ... ауыл ... ... өндірістік-шаруашылық іс-әрекетті
жүзеге аыруда дербестікті сақтау және кепілдендіру қағидасы.
Осылайша, экономикалық реттеу ... ... ... етеді, меншікті басқарудың еркіндігін нығайтуға ауыл
шаруашылығы кәсіпорындарының ... ... ... ... ... ... ... Аграрлық секторды
мемлекеттік реттеудің экономикалық әдістерінің басты қызметі өндіріс
тиімділігінің ... ... ... ... ... өнім ... үшін
қолда бар ресурстарды толық пайдалануға мүмкіндік беретіндей өндірушілердің
экономикалық мүдделеріне ықпал ... ... ... ... ... ... ... маңызды элементі – саланы мемлекеттік
қолдау. Аграрлық секторды мемлекеттік қолдау ... ... ... және ... ... ... ... өндірісі ұйымдарының бірқатар нысандарының ... ... ... ... ... ... жергілікті топырақтық және
табиғи-климаттық жағдайлардың әр түрлілігі; ... ... ... ... ... ... өз ... келесідей қағидаларға
сүйенуі керек:
1. ауыл ... ... ... ... ... жұмыс істеуі қажет, ал мемлекет тарапынан қолдау
шаралары ... ... ... экономикалық жағдайын
қамтамасыз ету үшін толықтырушы роль атқаруы керек.
2. субсидиялар, дотациялар, жеңілдіктер және ... ... ... ... ... ... тиімді шаруашылық жүргізуге
бағдарлауы қажет, оларды қатаң дифференциалды түрде қолдану керек.
Мемлекеттік қолдау әкімшілік ... ... ... яғни
құқықтық актілерде көрініс табады.
Өндірістік ... ... ... ... және ... ... ... тікелей қаржылық қолдау әр түрлі нысанда көрінуі мүмкін:
- бұрын қабылданған және ... ... ... ... мемлекеттік
мақсатты бағдарламаларды жүзеге асыру;
- ірі өндірістердің ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру бойынша жеңілдетілген мақсатты несиелер;
- техникалардың мақсатты лизингін ... мал ... ... ... ... дотацияны оның өндірісі
мен шаруашылық мамандануының зоналық жағдайы есебінен сақтау;
- өнім мен ... ... ... ... жеке меншіктегі жерге кепілдік операцияларын дамыту;
- салықтарды төмендету, әсіресе ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдейтін
ауыл кәсіпорындарында;
- нарық ... ... ... ... ... және
аукциондар өткізуде көмек көрсету;
- импортталатын дайын ... ... ... ... ... субсидиялау.
Аграрлық секторды мемлекеттік реттеу жүйесінің тиімділігін арттыру ... ... осы ... мемлекеттік реттеуші органдардың
құзіреттілігі мен құрылымын тұрақты ... ... ... Сөз ... ... мемлекеттік қолдаудың келесідей бағыттарын ... ... ... ... жаңа ... ... қолдау көрсету;
2. Табиғи-климаттық жағдайы қолайсыз аудандарда аграрлық ... үшін ... ... ... ... ... көтеру үшін облыстарға субвенция бөлудің құқықтық
негіздерін қарастыру;
4. Аграрлық секторда жеңілдікті салық салудың арнайы режимін анықтау.
1.3 ... ... ... ... ... шараларын
құқықтық қамтамасыз ету бағыттары
Бұдан алдыңғы бөлімде айтып кеткеніміздей, экономиканы ... ... ... ... ... тән ... ... мемлекеттік реттеу
белгілі бір мөлшер мен шектерде жүзеге асуы ... ... ... ... ... іске асырмас бұрын, оны іске асырудың
мақсатын, міндеттері мен қағидаларын, ... мен ... ... ... ... ... реттеудегі мемлекеттік органдардың
рөлі мен құзыреттілігін заң жүзінде анықтап алуы ... ... ... ... агроөнеркәсіптік кешенді мемлекеттік реттеу ... ... ... ... қабылдауынан басталады
деген қорытынды жасауға болады. Әрине, өз ... ... тек ... ... ... ғана ... сонымен қатар,
қандай да бір ... мен ... қол ... ықпал етуі
қажет. Бұл жерде әңгіме аграрлық сектордағы кәсіпкерлік іс-әрекетке қатысты
болып отыр.
Бүгінгі ... ... ... ... және оны ... ... негізгі Заң «Агроөнеркәсіптік кешенді және ... ... ... ... туралы» Қазақстан Республикасының
Заңы екендігі ... ... ... ... ... ... ... бұрын да жүзеге асқан. Оны құқықтық реттеуші құжат
«ҚазССР-ғы ауыл, село және агроөнеркәсіптік кешеннің ... ... ... Заңы ... Осы Заң ... ... ... мемлекеттік
реттеу келесідей қағидаларға сүйенген болатын:
- агроөнеркәсіптік кешен мен ауылдың басымды дамуы;
- шаруашылық жүргізудің және меншік нысандарын таңдау ... ... ... шаруашылық жүргізу нысандарының теңдігі;
- жер телімдерін ауыл ... ... ... ... кезекте
бөлу;
- ауыл шаруашылығы өндірісіне, ауылдың әлеуметтік инфрақұрылымының дамуына
өнеркәсіптік кәсіпорындардың, бірлестіктер мен ұйымдардың қатысуы.
Тұтастай алғанда, «Агроөнеркәсіптік ... және ... ... ... ... ... ... Республикасының Заңы аграрлық
саланы интенсивті дамытуға бағытталғанымен, оның ... ... ... орындалып жатқан жоқ. Тіпті, Заңның өзінде бірқатар кемшіліктер
бар. Мәселен, аталған Заңның мемлекеттік органдардың және ... ... ... ... және ... ... ... реттеу саласындағы құзыретіне арналған 2 тарауындағы нормалар
Қазақстан Республикасы Конституциясының IV, V, VI ... ... ... ... ... Заңның 2 бабының бірінші тармағына
сәйкес, осы Заң ҚР Конституциясына негізделеді, бірақ ол Конституциядағы
құқықтық ... ... ... сөз ... ... ҚР ... бабына сәйкес Парламент – ҚР-ның заң ... ... ... ... ең ... ... органы./11/ Ал, Заңға аграрлық секторды
реттеуші мемлекеттік орган ... ҚР ... қосу ... ... Әрине,
барлық нормативтік-құқықтық актілер, соның ішінде аталған Заң да Парламент
арқылы қабылданады, алайда Парламент ... ... ... асыратын
атқарушы билік тармағы емес. Аталған Заңның баптары мемлекеттік қолдаудың
бағыттарын ғана анықтайды, алайда оның нақты тетіктері жоқ. ... ... ... ... ... кешенді және ауылдық аумақтарды
дамыту саласындағы мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарын әзірлеу ... ... ... дамыту саласындағы уәкілетті органның құзыреті
мемлекеттің агроөнеркәсіптік кешен ... ... ... іске ... табылады. Алайда, бұл жерде алдымен мемлекеттік аграрлық саясатты
анықтап, содан кейін оны жүзеге асыру ... Бұл ... де ... ... ... ... дамытуды мемлекеттік ретеудің ... ... ... Ал, «Агроөнеркәсіптік кешенді және ауылдық аумақтарды дамытуды
мемлекеттік реттеу туралы» ... ... ... ең негізгі 4
мақсат айқындалған. Олар:
1. Ауылдық аумақтың ... және ... ... және ауыл халқын қолайлы тұрмыс жағдайларымен қамтамасыз
ету;
2. Мемлекеттің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
3. Агроөнеркәсіптік кешенді және ... ... ... және ... ... ... ... Бәсекеге қабілетті ауыл шаруашылығы өнімін және оның ... ... ... ... ... ... ... қойған мақсатқа сәйкес, осы ... 9 ... 2 ... шаралар орындалады:
• агроөнеркәсіптік кешен мен ауылдық аумақтар саласында кредит беруді
дамыту;
• агроөнеркәсіптік кешенді субсидиялау;
• сатып алу ... мен баға ... ... ... ... ... агроөнеркәсіптік кешен тауарларының экспорты мен импортын реттеу;
• агроөнеркәсіптік кешенді техникалық жарақтандыру;
• агроөнеркәсіптік кешенді ақпараттық-маркетингтік ... ... ... ... ғылыми, нормативтік-әдістемелік қамтамасыз
ету және ол үшін кадрлар даярлау;
• ауылдық аумақтың әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... оңтайлы қоныстандыруды ұйымдастыру;
• ветеринариялық-санитариялық және ... ... ... ... бюджеттік, кедендік-тарифтік, техникалық реттеу./9/
АӨК-ді мемлекеттік реттеудің нарықтық қағидаларын жан-жақты қарастырған
болатынбыз. Енді осы Заңның ... ... яғни ... ... ... ... ... ол:
- экономикалық өсу әлеуеті бар агроөнеркәсіптік кешен мен ауылдық
аумақтарды дамытудың басымдығы;
- ауыл шаруашылығы ... ... ... ... және ... ... ... жүзеге асыратын іс-шаралардың ашықтығы;
- мемлекетік қолдау шараларын көрсетудің атаулылығы;
- отандық агроөнеркәсіптік өндірістің бәсекелестік артықшылықтарын
дамыту;
- ішкі ... ... ... қорғалуы;
- мемлекеттік басқару деңгейлері арасында өкілеттіктердің аражігін
ажырату;
- агроөнеркәсіптік кешен қызметінің және тұрғындардың ауылдық елді
мекендерде ... ... ... ... қоғамдық бірлестіктерімен, қауымдастықтарымен
(одақтармен) өзара іс-қимыл;
- мемлекеттік реттеу шараларының тиімділігі;
- агроөнеркәсіптік кешен мен ... ... ... ... жыл ... ... ... қамтамасыз
ету;
- агроөнеркәсіптік кешен субъектілерінің өзара іс-қимылының
оңтайлы нысандарын дамыту ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеу тұтастай ... ... ... ... өнімі нарықтарының тұрақтылығын
қамтамасыз етуге, кәсіпкерліктің тиімді жүйесін ... ... ... ... ... ... ... шаруашылығын, мал
шаруашылығын, балық шаруашылығын, ауыл шаруашылығы шикізатын қайта ... ... ... ... үшін ... жасау арқылы ауыл халқының тұрмыс
деңгейін көтеруге, ... және ... ... ... мен ... да ілеспе қызмет салаларын
қамтамасыз етуге, ... ... ... және ... ... бағытталған.
Жоғарыда айтып өткен Заңдағы кемшіліктерді саралай келе, ... ... ... ... жаңа заң ... ... деген байлам жасауға
негіз бар. Әрине, әрекет етуші ... ... ... ... жаңа Заң ... ... уақыт талабынан туған ұсыныс
болып табылады. Осы жаңа ... ... ... саясат міндетті түрде
айқындалуы тиіс. Заңдағы мемлекеттік саясаттың негізгі ... ... ... ауыл ... өндірісін тұрақты және бәсекеге қабілетті
дамыту;
- шикізат пен азық-түліктің, ауыл шаруашылығы өнімдерінің ... ... ауыл ... ... ... үшін, экономиканың басқа
салаларында әрекет етуші шаруашылық субъектілері мен ауыл
шаруашылығы ... ... ... табуда, қаржылық
тұрақтылығын арттыруда тең жағдай жасау;
- ауыл ... ... ... ... ... өсіру,
ауылдық елді мекенде тұратын азаматтардың өмір сапасын арттыру;
- қоршаған ортаны қорғау, ауыл шаруашылығында қолданылатын табиғи
ресурстарды сақтау және ... ... ... Францияда, АҚШ-та, Ресей мен басқа да ... ... ... ... ... етіп ... ... тәжірибе
көрсетіп отыр. Мұндай құқықтық құжат белгілі бір кезең ... ... ... ... және ... мүмкіндіктеріне қарай меншіктің
кез келген нысаны мен мекемелеріндегі ауыл ... ... ... ... ... болып табылады. Ауыл шаруашылығының
басымдылығын, мемлекеттік аграрлық ... ... ... мен ... ... ... саясатының бір
құрамды бөлігі ретінде Заң жүзінде анықтау қажет. Тіпті әрекет ... ... және ... ... дамытуды мемлекеттік
реттеу туралы» Заңның шеңберінде ауыл шаруашылығы тауарларына, соның ішінде
нанға бағаның ... ... ... ... ... Осы ... 9 бабының 2
тармағы, 3 тармақшасына сәйкес Үкімет жыл сайын астық нарығында сатып алу
операциялары мен баға ... ... үшін ... ... ... алу ... мен баға ... жүргізу астық
саудасының өркениетті механизмдерін ... ... ... ... бұл толық анықталмаған экономикалық құрал нарық субъектілері мен
мемлекеттің барлық қатысушыларынан жоғары біліктілік пен ... ... ... бір ... ... ... – ауыл ... мақсаттағы жерге
меншік мәселесі. Баршаға белгілі, рим ... ... бері ... ... ... болған емес. Жер – өндіріс факторы, сонымен ... ... ... ... ... ... ең ... екі қасиетін тарихта бірде ... ... ... өзгерте алған жоқ. Жер қандай да бір ... ... сол ... тұратын және оны тиімді пайдаланатын адамның
меншігінде болуы тиіс. Ал, ... ... ауыл ... ... ... ... ... пайда табуының қуатты механизмі болып
отыр. Әрине, жер нарығы қашанда ... ... ... ... ол ... ... болғаны жөн. Бұл үшін ҚР Жер Кодексіне мораторий жариялау
қажет және мемлекет ауыл ... ... ... ... ... ... қабылдауы керек. Келесі мәселе – жердің айналымы.
Әрекет етуші Жер ... бұл ... ... ... бермейді./12/ Сондықтан,
«Ауыл шаруашылық мақсаттағы жерлердің ... ... ... ... ... Осы ... Жерді ипотекалық ... ... ... ... көрініс табуы қажет. Оны келесідей
көрсетуге болады:
- біріншіден, жер ипотекасы туралы Заңды жылжымайтын ... ... ... ... Бұлар мүлде бөлек түсініктер;
- екіншіден, әр елде ол әр түрлі шешілуде, мысалы, жалдау ... жер ... ... өнім ... ... ... ... онда жұмыс істемейтіндерден жұмыс
істейтіндерге өту айналымы және т.с.с.
Аталған Заңды енгізу ... ... шешу үшін ... ... ... ... айқындайтынын отандық тәжірибе
көрсетіп отыр:
1. Жер нарығы үшін сәйкес нарықтық инфрақұрылымдарды, ең ... Жер ... ... Жер ... ... ...... айырбасқа,
сыйлауға, жерді мақсатқа сай пайдалану бойынша сатуға кәсіби іс-
тәжірибені енгізу үшін нормативтік-құқықтық құжаттарды дайындау;
3. ... және ауыл ... ... ... ... ... ... алу;
4. Жерде өркениетті шаруашылық жүргізуді қамтамасыз ететін техника мен
техологияларды құру және т.б.
ІІ БӨЛІМ. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ АГРОӨНЕРКӘСІПТІК КЕШЕНІНІҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ
ЖӘНЕ БӘСЕКЕГЕ ... ... ... ... ... ... арттырудағы әлемдік
тәжірибелер және оларды Қазақстанда қолдану механизмдері
Қазақстан Республикасының аграрлық секторы елдiң iшкi ... ... ... салмаққа ие. Агроөнеркәсiптiк ... ... ... ... ... алғанда шетелдiк тжiрибелерге талдау
жасау және оның бiздiң экономикаға сай ... ... ... пайдалану
маңызды болып келедi. өйткенi, ондай ... ... ... ... берi қолданылып, кейбiрi өзiнiң өмiршеңдiгiн дәлелдеп үлгерген.
Нарықтық экономикасы ... әлем ... ... ... ... ... ... талдау Қазақстан Республикасы үшiн
мәндi ғылыми және тәжiрибелiк мүдденi бiлдiредi. Соған сәйкес, осы ... ... ... қолдаудың әлемдiк тәжiрибесi ретiнде
Нидерландыдағы қаражат инфрақұрылымы, ... ... ... ... өткiзу инфрақұрылымы және сол әлемдiк тәжiрибелердi ... ... ... ... арттыруда қолдану
мәселелерiн қарастыратын боламыз.
Нидерландыда аграрлық секторды қолдау банк ... ... ... ... ... ... Бұл үкiметке де, сонымен
бiрге фермер үшiн де тиiмдi, өйткенi жақсы фермерлерге өз iсiн ... ... ... ... ... ... өз клиенттерiне
көмектесуге мүмкiндiк бередi. Бұл жүйе өзi ... ... ... ... ... ... ... тигiзiп келедi. Еуропалық Одақтың бiрыңғай
ауыл шаруашылығы саясатының ажырамас бөлiгi болып табылатын және ... ... мен ... ортаны қорғауға бағытталған инвестицияларға
қатысты қолданыстағы субсидиялар банк несиелерiн ... әрi ... ... бағыттауға ықпал етедi.
1950 жылдың аяғынан бастап Еуропалық Одақты құрғанда дамудың өсе түскен
қажеттiлiктерiне жауап беретiн қаржыландыруды ... ету ... ... шаруашылық технологиялық және экономикалық жағынан
күрделi секторға айналатыны және тек кәсiби тұрғыда мықты ... ... ғана бұл ... ... ... белгiлi болды. Осыған
байланысты инвестицияларды бiлiктiлiкпен бағалап орналастыра алатын және
фермерлерге несиенiң өзiн-өзi ақтау есебiн ... бере ... ... ... ... ... ... Сарапшылар жоғарыда
айтылғандарды фермерлердiң шаруашылық, техникалық және қаржылық әлеуетiне
сүйене отырып жүзеге асырады. ... ... ... ... несиенi
ресiмдеу мүмкiндiктерiн қарастыру процедурасы және оған қатысушы ... өте аз ... мен ... қамтамасыз ету көзделген, қарапайым
да аз сатылы болуыға тиiс. Бұл ауыл шаруашылығымен оған ... ... көп ... және ... банктердiң гүлденуiне ықпал
еттi. Қазiргi кезде жергiлiктi банктерде 4 млн-ға дейiн ... ... млн АҚШ ... ... беру құқығы берiлген. Олар мұны ... банк ... ... да бiр ... ... институты тарапынан
келiсiм алмай-ақ жүзеге асыра алады. Рабобанк ... ауыл ... ... ... ... 90 ... ... ұсына алады, сонымен қатар ол
басқа бағыттарда да сәттi жұмыс ... ... ауыл ... жоқ ұсақ кәсiпорындарға несие бөлу рыногындағы оның ... ... ... ал ... ... ... алып ... ұсыну
рыногындағы үлесi – 30 пайыз құрайды. Сонымен ... ... ... 40 ... ... осы ... ... Оның активтерi 300 млн-
нан астам голланд гульденiн (170 млн АҚШ ... ... ... меншiктi қаражаты 7 пайыз, ал баланс көрсеткiштерi оны
бiрiншi ... ... ... ... ... ... банк өз операцияларының тиiмдiлiгi, несие саясаты, кiрiстi
болуы және қаржылық жағдайының жақсы болуы үшiн ... ... ... ... ... ... ағымдағы төлем
қабiлетсiздiгi салдарынан болатын басқа да шығындарға байланысты қалыптасуы
ықтимал шығындардан жергiлiктi банктердi сақтандыру үшiн, ... ... ... ... ай сайын ұжымдық қорға ақша аударады,
жоғарыда аталған шығындар ... ... ... өтемақы тиiстi
зерттеулерден ... және ... ... ... және ... ... ... сондай-ақ банк саясатындағы шешiмiн күткен
өзгерiстер жөнiндегi ... ... iске ... ... ... Банк ... үшiн де, ауыл шаруашылығы ... үшiн ... ... ... басқару мәндi роль атқарады.
Рабобанктiң Голландия ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... ұйымдары шығындар мен тәуекелдiлiк қаупiнiң бiр бөлiгiн
өз мойнына алатын бiрқатар келiсiм-шарттардың түзiлуiне алып келдi.
Жас шаруаларды несиелеу. қажеттi ... ... ... ... ... ... үшiн бес жылдық жеңiлдiк кезеңi және төмен пайызбен 50 ... ... ... ... және ... ... сатып алуға
рұқсат етiлген. Мұндай несие жоғарыда аталған кепiлдiк қоры негiзiнде
ресiмделедi.
Чехиядағы ... ... ... ... жүйесiн жетiлдiру тәжiрибесi
Қазақстан үшiн пайдалы. Чехияда жаңа жүйе бойынша аграрлық өндiрiстi қоса
халық шаруашылығының ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылады. Заңнамалық актiлерде салық және төлемдердiң әрбiр
түрi бойынша оларды есептеу, төлеу тәртiбi мен ... ... ... белгiленген. Жекелеген жағдайларда аграрлық сектор үшiн
айрықша жағдайлар мен ... ... ... ... көрсетiлген.
Сөйтiп ауыл шаруашылығы өнiмдерi үшiн қосымша құн салығының едәуiр төмен
қойылымдары белгiленген. Сонымен бiрге қаржы ведомоствасы ауыл ... ... ... құн ... төлеудiң белгiленген мерзiмiнен 25
күн кешiктiрiп аударуға рұқсат етедi, бұл интервал басқа салық төлеушiлер
үшiн 15 ... ... Бұл ... ... 8 млрд-қа жуық крон ... ... ... ... ... 10 күн бойы ... мүмкiндiк
бередi. Арнайы қаулымен аграршыларға төленген қосымша құн салығының орнын
жабу мерзiмi қысқартылған.
Чехиядағы жерге ... жер ... мен ... салынатын салықтан
тұрады. Сұрыптау сыныбына байланысты ... ... ... ауыл шаруашылығына жарамды жерге салынатын салық үшiн негiз болып
табылады. Арнайы ... ... ... ... жүзiмдiктер, жемiс
плантациялары мен жайылымдарға арналған баға белгiленген кадастрлы ... ... ... 13 мың кадастрлық аумаққа бөлiнген, мұндағы
бағалар 1м2 үшiн 0,50-ден 12 ... ... ... жерлер, жайылымдар мен жемiс плантациялары үшiн салық қойылымы
жердiң тиiстi бағасының 0,75 ... ... ... ... және
балықты қарқынды өсiруге арналған көлмектер үшiн салық қойылымы – ... ... 10 ... ... ауыл шаруашылығына арналған жердi
меншiк иесi өңдейтiн болса, оған салық салынбайды. ... ... ... жер телiмдерi, жер қорының жалға берiлмеген
телiмдерi, ... ... ... ... және ... пен ... қарасты жер салығынан ... Заң ... ... ... ... ... сол кадастрдағы басқа ... ... ... ... немесе өнеркәсiп салаларының орналасу
салдарынан ... ... ... ауыл шаруашылығы жерлерiнiң
қожайындары үшiн де ... ... ... тәжiрибесi. Германияның шығыс аймақтарының нарықтық
экономикаға өту тәжiрибесiне ... ... ... ... едi. ... ... ... бұрынғы ГДР-дiң ауыл шаруашылығы
кәсiпорындары күрделi жағдайға тап ... ... ... аймағындағы
ауыл шаруашылығы өндiрушiлерi жеткiлiктi жоғары әлеуеттiң: жоғары ... ... ... мамандарының, қолайлы табиғи-климаттық
жағдайлардың, жемiс пен көкөнiс өңдеудiң көп жылдық ... ... ... тұтынушыға жақындығының болуына қарамастан өткiзу нарығынан
айырылып қалды.
Германияда дәндi-дақылдар немесе қант қызылшасы нарығына қарағанда ... ... ... ... ... ... ... ғана реттеледi.
Германияда өндiрушiлердiң бiрiгуi ауыл ... ... ... бiр түрi ... табылады. Олар ұсыныстарды шоғырландыру мен
босату бағасын реттеу мақсатында жеке ... ... ... ... ... ... ... бiрлестiк арқылы сатуға мiндеттеледi,
бiрақ едәуiр тиiмдi өткiзу базарларын тапқан ... ... ... ... ... түскен өнiм сапасы жөнiнен бiрлестiк қоятын талаптарға
сәйкес болуы керек. Сонымен қатар, өндiрушiлер ... да бiр ... ... ... қатысты бiрлестiктiң ұсыныстарымен де
санасуға мiндеттi. Бұл ... ... ... ... жедел
мән беруге мүмкiндiк бередi, өйткенi мұндағы болып ... ... ... ... ... үрдiстерге тiкелей өнiмдi
өткiзумен айналысатын ... ғана ... бере ... Осылайша,
бiрлестiктер көтерме сауда нарығына ... ... ... ... аталған талаптардың орындалуына мүмкiндiк жасайды. Бiрлестiк
жинақтайтын өнiм ... ... ... ... ... ... ... көтерме сауда ... мен ... алу ... ... ... ... ... көп жылдар iшiнде ... ... келе ... ... ... тарапынан басқару мен реттеу сонымен
қатар оларды қолдау жүйесi жүзеге асырылып отырады. Ол өнiм өндiру ... өнiм ... ... ... ... ... ... әлеуметтiк жағдайларды реттеуге бағытталады. Деректер бойынша әлемнiң
24 елiнде агроөнеркәсiп ... ... ... ... есеппен
алғанда тауарлы өнiм құнның 40-50%-ын ... ал ... мен ... ... ... ... мемлекеттiк қолдау, шетелдiк тәжiрибеде
мақсатына қарай ... ... ... iшiнде Қазақстанның
агроөнеркәсiптiк кешенi үшiн маңызды тұстарын қарастырып шығуға болады:
- өнiм өндiрушiлер ... ... ... Оған тiкелей мемлекеттiк
төлемдер, соның iшiнде орнын толтыру ... ... ... ... ... шығынның орнын толтыру
төлемдерi; өндiрiстi қайта ұйымдастырумен ... ... ... ... ... баға ... ... арқылы азық-түлiк нарығына әсер ету
шаралары, соның iшiнде ауыл ... ... ... ... және ... ... ... квота мен
тарифтердi белгiлеу; азық-түлiк тауарларының экспорты немесе
импортына ... салу ... ... ... ... ... ... құралдарын сатып алушы
өндiрушiлерге субсидиялар бөлу; тыңайтқыштар, жем-шөп және ... ... ... ... жеңiлдiктер берудi
қалыптастыру және меншiктi ... ... ... ... ... дамуына жағдай жасау. Бұл ... ... ... ... ... жасау мен
оны жүзеге асыру, өнiмдi сақтау үшiн ... ... ... ... ... және ... ... жұмыстар жүргiзуге кететiн шығындарға субсидиялар
бөлуiн қарастыру жатады;
- өндiрiс ... ... ... ... Оған ... сипаттағы шараларды мемлекеттiк қаржыландыру жатады.
Аталған iс-шаралар өндiрiс тиiмдiлiгiн арттыруға мүмкiндiк
бередi: ... ... мен ... ... жүзеге
асыру шығындарын және жердi қайта өңдеуге ... ... ... ... ... ... ... аймақтық бағдарламаларды жүзеге асыру. Бұған өндiрiстi ... ... ... жүзеге асыруды қаржыландыру
жатады. Мемлекеттiк қолдаудың бұл түрi ... ... ... ... және Канада да қолға алынған.
- макроэкономикалық саясат. Бұл топта агроөнеркәсiптiк ... ... ... ... ... ... бiрақ
оның қызметiне әсер ететiн әдiстер арқылы жеңiлдетiлген ... ... ... ... ... ... ... қызметiн
жандандыру және т.б шаралар болып табылады.
Ауыл шаруашылығы тауар өндiрушiлерiн жан-жақты қолдау көптеген дамыған
мемлекеттердiң ... ... ... ... ... табылады.
Сонымен қатар, көптеген экономикалық тетiктер арқылы ауыл ... ... ... ... ... ... ... тiкелей төлемдер, шығындардың орнын толтыру, бағаны
қолдау, ... ... ... ... ... бөлу, аймақтық
бағдарламаларды жасау және жүзеге асыру, сонымен бiрге ... ... ... ... ... ... жағдай жасайтын
макроэкономикалық саясат.
2.2 Астық рыногын Қазақстанның негізгі экспорттық әлеуетінің бірі ретінде
дамыту жолдары
Астық және астық өнімдері ... ... ... тауарларының
бірі. Сондықтан астық ... ... ... азық-түлік
өімдерінің негізі болып табылады. Соған байланысты, астық экспорты
мемлекеттің ... ... ... басым бағыттарының бірі болуы
тиіс. Алайда, бұл маңызды мақсат ... ... ... ... ... ... ... негізгісі астық рыногы әртараптандыру, астық
экпортыың көлемін ... және ... ... арттыру арқылы әлемдік
стандарттарға сәйкестендіру.
Қазақстанның астық рыногын дамытуда бірқатар проблемалар бар. ... ... ... ... аралығында әр гектарға 8,4 ... ... ... ... ... өзі ... 2 есе, ... 2,3 есе төмен.
Сонымен бірге ... ... және ... ... ... ... ... сатылу бағасы Канаданың астығына қарағанда 2-2,5
есе төмен болып отыр. Канаданың тәжірибесіне көз жүгіртсек, ... ... ... ... ... да ... ... Ол астықты
сұрыптаған кезде бірден биоэтанол шығаратын зауыттарға ... ... ... ... Ж.Я. ... мәліметі бойынша минералды
ресурстарды қолданудың ғылыми негізделген және алдыңғы қатарлы ... ... ... ... ... жыл сайын 3 млн тонна
астық кем ... ... ... ... бұл шамамен 200 млн теңгені
құрайды./16/
Аталған ... ... ... ең алдымен астық рыногының қазіргі
даму үрдісін талдауды қажет етеді. Енді 2007 ... ... ... ... даму ... ... ... әлеуетін талдайтын боламыз.
Қазіргі таңда өсімдік шаруашылығын оны ... ... ... егін шаруашылығының заманауи технологияларын
және үдемелі әдістерін егізуді жүзеге асыру ... ... ... ауыл шаруашылығы тауарларын өдірушілерді мемлекеттік ... ... ... ауыл ... ... ... ... агротехикалық іс-шараларды жүргізуге уақтылы және сапалы атқаруға,
өткір континенттік климатты ... ... ... ... ... ... ... өнімді ылғалды аса тиімді пайдалануға
ықпал ететін ылғалресурссақтау техологияларын ... ... ... ... 2007 жылы ... ... ... көлемі 5,2 млн
теңгеі немесе республиканың астық ... ... бір ... ... жылы ... ... өнімі жиналды, оның өңделгеннен
кейінгі салмақ бойынша жалпы ... 20,1 млн. ... ... ... ... ц/га, бұл 2006 жылғы деңгейден 3,6 млн. тоннаға және 1,6 ц/га артық.
Астықтың мұндай көлемі ішкі қажеттіліктерді толықтай ... ... ... ... көлемін 10,0 тоннаға дейін жеткізуге мүмкіндік береді.
Астық өндірісінің ұлғаюында жетістіктерге ... ... ... ... ... ... негізінде оны әртараптандыруды
жүзеге асыру бойынша жүргізілген жүйелі жұмыс, ауыл шаруашылығы тауарын
өдірушілерді мемлекетті ... ... өсуі ... ... ... Астық
өдірісінің өсуі оны сату көлемдерінің ұлғаюына және саланың табыстылығының
жоғарылауына себеп болды. 2007 жылы ... 6,8 млн. ... ... ... ... 1,5 млн. тонна шамасында ұн экспортталды, бұл
астыққа айналдырғанда 2,1 млн. тоннаны ... ... 2007 жылы ... ұнды қоса ... ... ... ... 8,9 млн. тонна
болды. Бұл ретте астық экспортының көлемі 2006 жылғы көлеммен ... млн. ... ұн 339,9 мың ... ... ... пен ұнды экспортқа
сатудан түске түсім сомасы 1542,7 млн. АҚШ доллары көлемінде болды. ... ... ... 801,7 млн. АҚШ ... ... 2,1 есе ... ... қазақстандық астық әлемнің 45 мемлекетіне экспортталған. Негізінен
олар 3,3 млн. ... ... ТМД, 1,5 млн. ... Таяу ... 0,9 млн. ... ... 0,6 млн. ... ЕО елдері. Осы жылы ... ... рет ... ... Танзания мемлекеттеріне ... мол ... ... ... жүргізілуде. Кестеден 2007 жылы
Қазақстаннан көп көлемде астық импорттаған негізгі елдерді ... ... ... ... ... |
| | ... ... (мың |экспортталған |
| | ... ... ... |
| | | ... %-бен |
| |ТМД ... |3,3 ... |48,5 |
|1 ... |886,6 мың т |13 |
|2 ... ... |613,5 мың т |9 |
|3 ... |394,6 мың т |5,7 |
|4 ... |345,5 мың т |5 |
|5 ... |298,4 мың т |4,3 |
|6 ... |? |? |
| ... ... ... ... т |35,9 |
|1 ... |555,1 мың т |8,1 |
|2 ... |464,5 мың т |6,8 |
|3 ... ... |348,5 мың т |5,1 |
|4 ... |329,6 мың т |4,8 |
|5 ... |225,3 мың т |3,3 |
|6 ... |193,0 мың т |2,8 |
|7 ... |176,8 мың т |2,5 |
|8 ... |149,7 мың т |2,1 ... ... Ауыл шаруашылығы министрлігі жүргізген астық
рыногының мониторингі бойынша 2007 жылы 17473,6 мың ... ... ... ... 6810,0 мың тонна экспортқа шығарылды, астыққа балама салмақпен
2089,0 мың тонна ұн ... Ішкі ... 8574,6 мың ... астық
жұмсалды, оның ішінде 3916,6 мың тоннасы – азық-түліктік ... мың ...... 2037,2 мың ...... мақсатқа, 334,3
мың тоннасы – өндірістік қайта өңеуге. Республикадан тыс жерлерге астыққа
балама салмақпен жасырын шығарылған ұнның ... 4,3 мың ... ... ... 10 ... дерек бойынша республикада 14669,1 мың тонна
астық болған, бұл 2007 жылдың сәйкес ... ... 2243,2 ... ... ... ... Оның ішінде азық-түліктік астық – 9940,6 мың
тонна, жемдік астық – 2689,4 мың ... ... ... 2039,1 мың ... ... 863,3 мың тоннасы мемлекеттік ресурстардың астығы.
Облыстық аумақтық инспекциялардың деректері бойынша 2008 жылғы 10 ... ... ... 9932,0 мың ... ... ... ... кәсіпорындарына
сақтауға қабылданған, оның ішінде бидай – 8804,4 мың тонна, арпа – ... ... 2007 жылы осы ... 8514,8 мың ... астық сақтауға
қабылданған болатын.
Астық қабылдау кәсіпорындарына сақтауға қабылданған бидай астығының 0,8
мың ... ... 0,1%-ы ... ... 29,3 мың ... (0,3%) ... 6673,8 мың ... немесе 75,8%-ы үшінші сыныпқа, 1677,8 ... ... 19,1%-ы ... ... 93,7 мың ... ... ... сыныпқа сай және 322,1 мың тоннасы немесе 3,6%-ы ... сай ... ... ... ... нарықтағы баға конъюнктурасы ішкі
нарықтағы жағдайға да әсерін тигізеді. ... әлем ... ... ... оның ішінде биологиялық жанармай өндіруге, оның ауыспалы
қорының ... ... әлем ... ... ... ... күрт өсуіне
әкелді.
2007 жылдың екінші жартыжылдығында республикада экспортқа сатылған 1
тонна бидайдың бағасы 51% өсті.(шілде ... 167 АҚШ ... ... 254,8 АҚШ ... ... Жалпы алғанда, 2007 жылы экспортқа ... ... жуық ... ... оның 1 ... орташа бағасы 184 АҚШ
долларын құрады, бұл ... 10 ... ең ... ... ... ... ... және ұнмен нан-тоқаш өнімдерінің
бағасын тұрақтандыру мақсатында егін жинаудың қызған ... ... ... ... алу ... ... облыстық тұрақтандыру қорларын құру
жөнінде шаралар қабылданды.
Қазіргі уақытта тұрақтандыру қорлары барлық облыстарда және ... бар ... ... 2008 ... 14 ... ... бойынша
жоспардағы 474,0 мың тонна астық және 18,2 мың тонна ұнның орнына 418,9 мың
тонна және 18,1 мың ... ұн ... ... ... ... ... ... алғашқы бестігіне кіруге
талпынуда. Алайда, бұл агробизнесті жүргізудің жән ... ... ... және ... жаңа ... жүзеге асыруды талап етеді. Бұл
орайда астық кластері ... ... ... ... ... ... ... көріне алады. Сонымен бірге, Қазақстанның ішкі және ... ... ... ... және ... ... ... дамыту үшін
жоғары әлеуетке ие. Оны төмендегідей көсетуге ... ... ... ... серпінді дамып келе жатқан
сала, негізінен республиканың ... ... ... ... Қазақстан);
- бидай астығын өндіру көлемі айтарлықтай жоғары;
- инновациялық ... мен ... ... ... ... ... ... өңдеу кәсіпорындарының қуаты жылына 4,5-5 млн
тоннаны ... бұл ... ішкі ... қажеттілік 2 млн тонадан
аспайды, айына 250 000 тонна;
- ... ... және ... ... ... ... қызығушылық бар;
- астық өндірушілер секілді қайта өндіруге де мемлекеттік қолдау
көрсетіледі
Астық кластерін қалыптастыру және ... ...... қалыптастыру және мемлекеттік реттеуді жетілдіру негізінде ішкі
өндірісті кеңейтуге және ... пен оның ... ... өнімдерінің бәсекеге
қабілеттілігін арттыруға жағдай жасау.
Астықты ... – бұл жан ... кем ... 1 ... ... өндіретін
ел. Бұл ең алдымен нан және макарон өнімдеріне деген ішкі ... ... мал ... жемдік астық базасымен толық
қамтамасыз ету және экспортпен белсенді айналысу. Бұл ретте АҚШ пен ... ... онда жан ... ... ... 1 ... әлде ... Бұл елдерде жүгері мен сояны қоса алғанда, астық дақылдарының жылдық
жиынтық өндірісі 400 млн ... ... АҚШ жыл ... ... 100 ... ... мен соя, 27 млн тонна бидай экспорттауда.
ЭЫДҰ ... ... ... ... ... нарығының
таяудағы жиырма жылда даму үрдісі келесідей болмақ:
- барынша дамыған және бай елдердегі азық түлікке ... ... ... ... өзгеріс негізінен тұтыну құрылымы мен
тамақ өнімдерінің сапасында орын алады;
- қайта өңдеуден өтпеген ... ... ... өңделген және
тұтынуға дайын өнімдер саудасы тез дамитын болады;
- әлемдік экспортта алдыңғы орынға ЕО ... ... озып ... және Жаңа ... шығады;
- Шығыс Азия мен Шығыс Еуропаның бірқатар дамушы елдері ауыл
шаруашылығы ... ... ... ірі ... елдерге жаңа өткізу нарықтары пайда
болады;
Отандық астық рыногының қазіргі даму ... жан ... ... ... ... ... ... жүзеге асыруға тиіс механизмдерді келесідей
атап ... ... ... негізгі түрлері бойынша экспортталатын ... ... және саны мен ... жағынан жетілдіру;
2. Астық рыногы құрылымының үлгісін анықтау, әсіресе ... ... ... ... ... республиканың астық
саласын дамытудың мемлекеттік ... ... ... ... рыногының экспорттық әлеуетін арттыру мақсатында ұсақ ... ірі, ... ... ... ... ... кешенді дамыту республиканың азық-түлік қауіпсіздігін
қамтамасыз етудің алғышарты ретінде
Соңғы жылдары ... әлем ... ... шикізат
ресурстарымен қатар, азық-түліктің де ... ... ... адам ... өсу ... ... өнірілетін азық-түлік
өнімдері көлемінің сай ... ... ... ... ... ... ... аймақта орналасқан даму деңгейі жөнінен
артта қалған елдерге ауыр тиіп отыр. Өз кезегінде, ... да ... бір ... ... мұндай үдерістерден қалыс қала алмайды.
Өмірлік маңызы бар азық-түлік ... ... мен ... тым ... болуы халықтың әлеуметтік топтар мен таптарға
жіктелуі, заңсыз көші-қон ... ... ... бар ... ... және ... ... туралы ғалымдардың
анықтамалары әртүрлі. Мәселен, Б.К. Баяндин “Қауіпсіздік – бұл ішкі ... ... ... ... болжауға қиын факторлар әрекеті
жағдайындағы объектінің өмір сүруге және дамуға қабілетті жағдайы” деген
анықтама ... Е.Б. ... ... ... – бұл ... ... және жеке тұлғаның өмір сүру әрекетін тұрақты ұдайы өндіру
мақсатында ұлттық мүдделер ... және ішкі ... ... ... ... ... анықтама береді./17//18/ Ал, азық-
түлік қауіпсіздігін А.Б. Молдашева “Азық-түлік қауіпсіздігі ... ... ... ... сәйкес халықтың азық-түлікпен
қамтамасыз етуді қажетті деңгейде ұстау” деп түсінеді./19/ А. Кайгородцев
болса, ... ... деп, ... ... ... ... ... қабілеттілігі мен өмір сүруін ... және ... ... және физикалық, сондай-ақ қолжетімді деңгейде азық-түлікпен
қамтамасыз ететін экономиканың ... ... ... ... ұсынады./7/
Жоғарыдағы анықтамалар әртүрлі болғанымен олардан ортақ ... ... ... пен ... ... қамтамасыз етуге бағытталған
шаралар кешенін екенін байқаймыз. Өз кезегінде, бұл ... ... ... ... беруге мүмкіндік береді. “Азық-түлік
қауіпсіздігі дегеніміз – сәйкес ресурстармен, әлеуетпен және кепілдіктермен
қамтамасыз етілген, ішкі және ... ... ... тұрғындардың
қажеттіліктері тамақтанудың физиологиялық ... ... ... ... ... ... ... таратқан мәліметке сүйенсек, 2025 жылы Жер шарын мекендеген халық
саны 8 млрд-тан асып жығылмақ. Демек, азық-түлік қауіпсіздігін ... ... ... ... ... одан ары шиеленісе беретіні
сөзсіз. Бүгінде ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ішкі рынокты азық-түлік тауарларымен қамтамасыз етуге мүдделі.
Егер, ауыл ... ... ... табиғи-климаттық факторларға
тәуелді екенін ескерсек, бұл ... сол ... үшін ... бағалау
қиынға түспейді. Осы мақсатты жүзеге асыру үшін астық, күріш, какао, шай,
кофе, ... қант т.б ... ... ... жыл ... ... ... шектеу енгізуде.
Қазіргі таңда, Жер бетіндегі 6 млрд халықтың 1,5 млрд-ы азық-түліктен
ашығып отыр. Олардың ... ауыл ... ... ... ... ... Орталық Азиядағы дәнді-дақыл өсіруге қолайлы елдердің
барлығы Қазақстанның астығына ... Егер ... ... ұзақ ... ... ... ... тұрақсыздық орын алса, көп кешікпей ... ... да ... жетеді. Егер есімізде болса, 2007 жылы
әлемде ... ... ... ... дағдарысы да орын ... ... ... азайту мақсатында Үкімет астық экспортына
2008 жылдың бас кезінен бастап 1 қыркүйекке ... ... ... ... ішкі ... ... ... көлемі айына 250 000 тонна. 2007 жылы
республика астық экспорттаудан рекордтық ... ... 1 млн ... ... Ал, 2008 жылы ... ... жалпы көлемі 9,1 млн
тонна. Шет мемлекеттерге көп көлемде астық экспорттағанымызен, ... ... ... ... импорттауға мәжбүрміз. Мысалы, 2008 жылдың жарты
жылдығында 670,0 мың тонна ұн, 4382,2 тонна ... ... 25 ... ... 2,967 ... ... май ... Негізгі экспортерлар
Ресей, Грузия, Қырғызстан, Өзбекстан, ... ... ... және
Ауғанстан. Алайда, республика бірнеше жылдардан бері сүт пен ... ... пен ... ... ... ... арақ-шарап өнімдерін Украина мен Ресейден тасымалдап келеді. Мәселе
мынада, аталған ауыл ... ... ... ... ... артылады. Тек соны ұтымды пайдалана білу ... Оған ... ... көлемімен таныссақ, толық көз жеткізуге болады.( 2-
Кесте)
|Өсімдік ... ... ... |2005 |2006 |2007 |2008 ... | | | | ... млн. т |13,8 |10916,0 |16584,3 |14373,8 ... |33,1 |32,1 |32,0 |32,4 ... ... мың т |83,6 |86,4 |84,9 |85,1 ... мың т |70,5 |67,6 |68,8 |70,6 ... мың т |69,2 |72,1 |71,3 |72,4 ... ... ... | | | | ... ... мың т |54,8 |76,8 |79,9 |77,8 ... мың т |177,3 |183,2 |185,9 |184,3 ... млн дана |1282,1 |1210,3 |1273,4 |12824,5 ... Ауыл шаруашылығы өндіріс көлемінің динамикасы.
Статистика агенттігінің мәліметіне сүйенсек, 2008 жылдың ... ... 316,6 млрд ... ауыл ... ... ... ... бұл көрсеткіш өткен ... ... ... ... ... жөніндегі халықаралық кеңестің мәліметтеріне сүйенсек, 2008 жылы
әлем бойынша бидай ... 672 млн ... ... Бұл ... ... ... 63 млн тоннаға артық. Сонымен ... ... АҚШ, ... ... ... ... мен ... мүше елдерде
жалпы жиын-терін көлемінің өскенін айтады. Бірақ, сонда да бұған әлемдегі
адамдар ... өсуі ... ... ... жоқ. Азық-түлікпен қамтамасыз
ету, тек астықпен және нан өнімдерімен қамтамасыз ету деген сөз ... ... ... ... тауарларының 80% өндірген жағдайда
немесе сыртқы сауда балансында оң сальдо әкелетін өнім ... ... ... ... етіледі. Елдің азық-түлік
қауіпсізідігін қамтамасыз етуде ... ... ... ... әрі
перспективті дамыту маңызды саналады. Осы ... ҚР ... ... ... ... ... ... келеді, өнің дамуы арқасында біз бір
мезгілде еліміз үшін аса маңызды екі міндетті – ... ... ... және ... ... шешеміз», – деп ерекше
атап көрсетті./20/ Қазіргі таңда Қазақстан ... ... ... ... шет ... экспорттайды, алайда сонымен бір уақытта көптеген
азық-түлік тауарларын импорттайды. Оның ... ... ол ... елде мүлде өндірілмейді немесе өте аз ... ... ... толық қамтамасыз ете алмайды. Азық-түлік өнімдерінің негізгі
түрлері бойынша ... және ... ... ... ... ... Негізгі азық-түлік тауарларының экспорты
млн АҚШ доллары
|Өнім атаулары |2005 |2006 |2007 |2008 ... мал және мал ... |68,8 |67,0 |66,3 |69 ... | | | | ... ... |10,4 |14,7 |14,0 |14,7 ... ... ... |148,3 |144,7 |147,1 |154,4 ... ... ... |456,5 |837,3 |869,9 |913,3 ... ... азық-түлік тауарларының импорты
млн АҚШ доллары
|Өнім атаулары |2005 |2006 |2007 |2008 ... мал және мал ... |230 |302,9 |304,1 |354,2 ... | | | | ... ... |86,8 |91,2 |93,2 |94,1 ... ... өнімдері |823,3 |1082,6 |1155,7 |1164,1 ... ... ... |133,8 |185,3 |188,4 |191,2 ... ... ... қауіпсіздігін қамтамасыз етуді талдау үшін
келесідей көрсеткіштер қолданылады:
- жан басына шаққанда азық-түліктің өндірісі;
- жан ... ... азық ... ... ... ... құрылымы;
- жан басына шаққанда импорттық азық-түліктің тұтынылуы;
- жылына бір ... ... ... ... ... өзін өзі қамтамасыз ету деңгейі.
Ал, азық-түлік және ауыл шаруашылығы ... (ФАО) ... ... ... азық-түлік қауіпсіздігінің негізгі көрсеткіштері
келесі астық өнімін жинауға дейін сақталатын астықтың өту ... ... жан ... ... ... ... деңгейі болып табылады.
Азық-түлік қауіпсізігін қамтамасыз ету әлемнің кез келген мемлекеті
үшін ... ... ... Ол ... ғана ... ... қоғамының кез
келген даму үрдісінің негізі ... ... ... ... және ... ... ... қауіпсіздігін қамтамасыз ету ... ... ... ... ... классиктерінің де зерттеу
тақырыбына арқау болған. Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етудің, сондай-ақ
одан басқа да қажеттіліктердің ... ... ... ... қана
тұрақты ауыл шаруашылығы ұдайы өндірісі ғана барлық мамандықтардың негізі,
сауданы, халықтың әл-ауқатын ... ... ... ... ... ... деген байламы соған дәлел./1/ Ал, ... ... ... да және ... ... ... да басқа нәрсені
ойламас бұрын, ең алдымен өздерін тамақпен қамтамасыз етуі ... ... ... ... ... мемлекет жетекшіліерінің,
экономистерінің, экологтары мен кәсіпкерлерінің назарын өзіне аударуда.
Азық-түлік тауарларының жетіспеушілігі ең ... оның ... ... заңды экономикалық құбылыс. Тапшы нәрсенің әрқашан да құны жоғары. БҰҰ,
Бүкіләлемдік Банк, Халықаралық ... ... ... ... және ... және ауыл ... ... 2008 жылы әлемдік
қауымдастықты азық-түлік дағдарысы күтіп тұрғанынан ... ... ... ... ... ... 39 елін қамтып үлгерген. 2007 жылдан бастап
әлемде азық-түлік тауарлары бағасының кенет өсуі байқалды, ал бұл ... ... ... өте ауыр ... 2008 жылы ... ... 181%, ал басқа азық-түлік өнімдерінің ... – 83%-ға ... ... ауыл шаруашылығы азық-түлік өнімдеріне баға
жоғары ... ... ... ... ... ... ... бойынша мысалы, соя – 87%, ... – 130%, ...... Бұл ... тек қана ... өндірісінің өсу қарқынынан, оны
тұтыну қарқынының атуымен емес, Қытай, Үндістан, Вьетнам, Индонезия ... ... ірі ... ішкі тұтыну көлемінің өсуі мен күріш
экспортын ... ... ... ... ... ... ашыққандар санын 75-100 млн адамға жеткізді. Барынша ауыр
жағдай Солтүстік Кореяда ... ... ... ... 6,5 млн адам ... ... Халықты күрішпен қамтамасыз етуде
айтарлықтай қиыншылықтар Филиппинде де ... ... оның ... 1 млн ... ... Бұл ... ... Филиппинге күріш
экспорттауын тоқтатуына байланысты орын ... ... ... Азия мен ... ... ... ғана дамуын қиындатқан жоқ,
сонымен бірге дамыған елдерге де теріс әсер ... ... ... ... екі есе өсіп, тоннасына 1000 АҚШ долларын құраған. Бұл жағдай ... ... ... бір тұтынушыға 2 кг-нан нормалауға мәжбүр етті.
Мұндай шаралар Ұлыбритания, Израйль мен Никарагуада да қолға ... ... ... ... ... 2008 ... әлемнің 80 елінде 73 млн адам, 500-800 млн ... ... ... ... ... ... бұл ... Бүкіләлемдік азық-түлік
бағдарламасында небары 14 млн доллар ғана ... ... ... ... ... ... ... отбасылар тамақ өнімдеріне өз табыстарының
шамамен 75%-ын жұмсайды.
Жан жақты зерттеулер ... ... ... дағдарысының
себептерін төрт топқа бөліп қарастыруға болады: жүйелі ... ... мен ... ... мүмкіндіктерін
абслютизациялау эгоцентризмі; нақты-экономикалық; климаттық-экологиялық.
Жүйелі экономикалық себептер. ... ... және ... да ... ... ... қадағаламау және соның салдарынан болған азық-
түлік дағдарысының себебі – ... ... ... (ақшалық)
неоклассикалық парадигмасы, яғни әлемдік нарықтық экономика ... ... ... ... есепке алмай
тек құндық ... ... Бұл ... негізінде
келесідей төрт байлам жасауға болады:
- ақша бәрін шешеді;
- қарымды экономиканың мотивациясы ... ... ... ... өндіріссіз пайда табу,яғни қызмет көрсету сферасын жасанды
құндық толтыру арқылы;
- ақша болған жағдайда ... ... ... сатып алуға
болады.
Осы орайда, Батыс экономистері құндық(монетарлық) позицияда берік тұр,
яғни азық-түлік өндірісімен байланысты ... ... ... мен ауыл ... ... бас тартып, ақша, табыс,
пайыз, дивиденд, акция секілді ... ... ... ... барлығы көптеген кәсіпкерлерде, халықтың әртүрлі
топтарында, әсіресе ... ... ... ... ... басқаша
қабылдауды қалыптастырады. Олар үшін барлығын сатып алуға болатын ақша
экономиканың басты факторы болып табылады.
Технократ-прагматиктердің ... мен ... ... ... эгоцентризмі. Технократтардың бұл тобы ХХ
ғасырдың ... ... ... ... ... ... әдістерінің «мінез-құлық» ережесін анықтады. Олардың барлық
идеялары мен әзірлемелері ЮНЕСКО-ның және ... ... да ... ... ... ие ... әлемдік қаржылық құрылымдар – ХВҚ мен
Дж.Банк ... ... ... ... ... ... жетістіктері, авиағарыштық және теңіз
техникасының қарқынды дамуы ... ... ... ие ... ... және олар техника табиғатты оның ... ... ... деп ... Бұл ... ... ... әкелген биология ғылымының және ... ... басы ... ... ... ... себептері. Қытай мен
Үндістанда және әлемнің басқа да елдеріндегі ... ... ... әлемдік астық қорының соңғы 30 жылда өте төмен ... ... ... ... ... өсуі ... энергоресурстарды сатып
алуға мемлекет табыстарының бір бөлігін ... ... ... ... ... қағидасы бойынша «күріш белдеуі» елдерінің
азық-түліктік ... ... ... ... ... ... соя, ... мен пальма майын биоотын ... үшін ... бұл ... қате ... ... Неге ... биоотын өндіруге
дайын өнімнің өзі емес, дайын өнім ... ... ... ... ... ... 50 ... адамзаттың антропогендік-
техногендік іс-әрекетінің нәтижесінде ғаламшардағы экологиялық тепе-теңдік
бұзылды. Дәл ... ... ... уақытта ғаламшарда көптеген теріс
климаттық өзгерістер, шөлдену, ғаламдық жылыну, дауылдар, су ... ... ... ... Дәл осы ... 2007 жылы Қытай,
Вьетнам, Бангладеш, Индонезия, Филиппин және басқа да Оңтүстік-Шығыс ... ... және ... да ... ... ұшырауы байқалды.
Соңғы 50 жылда ауыл шаруашылығы өндірісінің көлемі айтарлықтай өсті,
алайда агробизнесті жүргізу әдістері ұсақ өндірушілерге, қоршаған орта ... ... ... өте ауыр ... әкелді. Ауыл
шаруашылығындағы өнімділік проблемасын шешу мүмкін болды, бірақ ... ... және ... ... мен ... ортаның
салдарлары үдей түсті. Ауыл шаруашылығындағы ... арғы ... үш ... ... ... ... және ... болжамдар мәліметіне сүйенсек, 2050 жылы Азияда 5 млрд. 222
млн, Африкада – 1 млрд 803 млн, ... ... және ... ... ... 2 млрд 286 млн адам өмір ... ... байланысты әлемнің
көптеген елдерінде азық-түлік проблемасының оңтайлы шешімін ... ХВҚ, ... және ... және ауыл ... ... Азия мен ... дамушы елдеріндегі ... ... ... ауыл шаруашылығы өнімділігінің төмен деңгейі
деп санайды. Расында еңбек өнімділігі бүгін ғана ... ... да ... Ал, ... өнімділігі ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерінің
біліктілігі мен ... ... және ... ... ... тәуелді. Еңбек
өнімділігі жөнінде В.И.Ленин «Еңбек өнімділігін арттырудың басқаша жағдайы
халықтың білімділік және ... ... ... ... ...
деген./22/
Қазірде әлемдік азық-түлік проблемасы Қазақстанға да өз әсерін тигізіп
отыр. Қазақстанның кейбір ... ... ... ... ... ... те ... отыр. Ол өз Жолдауында «біз қазір
консервіленген жеміс-жидек ... 80 ... ет ... ... ... 53 пайызын сырттан әкеліп жүрміз», – деген ... ... неше ... өмір сүрсе, азық-түлік проблемасы оның өмір
сүруінің негізі ретінде өзінің өзектілігін ешқашан ... Олай ... ... ... ... ретінде танылған ауыл шаруашылығы, азық-түлік
қауіпсіздігін қамтамасыз етуде өз басымдықтарын әрқашан сақтауы тиіс.
2.4 Кластерлік жүйе – агроөнеркәсіптік кешеннің бәсекеге қабілеттілігін
арттырудың ... ... ... кешенінде кластерлік жүйені қолдану
қажеттілігі шығарылатын отандық өнімнің бәсекеге ... ... ... экономикалық тиімділігінің төмендігіне және инфрақұрылымның
дамымауына негізделеді. ... ... ... ... ... ... ... талаптар қояды, сапаны қамтамасыз етуді, бәсекелік
бағаны қамтамасыз ету кезінде өте ... ... ... ... ... мақсатқа жету үшін тасымалдау тізбегін басқарудың ... ... ... ... Бұл ретте өнімді өндіру, қызмет көрсету және
буып-түю технологиялары үдерісінде инновациялардың ... баса ... ... ... ... ... сүт, мақта-мата, жеміс-
көкөніс және т.б кластер түрлерінің қалыптасуы мен қызмет ... және ... ... ... ... ... ... кіруге дайындығы, елімізде
технологиялық негіздегі мәселелер шешімдерін тез қабылдауды қажет ... ... ... ... тауарлар шығарып, қызмет көрсету
мүмкін емес. Бұл ... ... ... аймақтың дамуының кластерлік моделі
салыстырмалы артықшылықтарды бәсекеге ... ... ... береді.
«Кластер» ұғымы экономикалық термин ретінде соңғы жылдары ғана пайда
болды. Кластерлік идеяның авторы М.Портер деп ... ... Ол ... ... жағдайын халықаралық бәсекелестік тұрғысындағы оның
жеке фирмаларының ... ... ішкі ... ... ... ... салалардағы фирмаларды біріктіру арқылы кластер тұрғысынан ... ... ... ... ... берілген анықтамалар әртүрлі
болғанымен, мағынасы жағынан бір-біріне өте жақын келеді. ... ... ... – бұл салалар мен кәсіпорындар, ұйымдар және олардың іс-
әрекеттерін үйлестіру ... ... ... ... жаңа ... ... ... деген анықтама берсе, А.
Кайгородцев «Кластер – бұл қатысушылардың ... ... ... ... ... ... ... және басқару
технологияларын енгізудің инновациялық ... ... ... бірлестік» деген анықтама ұсынады./23//7/ Ал, И.Д.
Ашимова «Кластер – бір ... ... ... ... ықпал
ететін өзара тығыз байланысты салалар ... ... ... ... «Әрине, бұл анықтамалардың ешқайсысына қандай да бір
қарсы пікір білдіру мүмкін емес. Себебі, ... ... ... ... ашып ... ... болып отыр.
Кластерлердің негізгі ерекшелігі оның инновацияларға бағытталуында. Ең
табысты кластерлердің өзі жаңа ... мен ... ... ... ғана ... не ... асырылған «серпіліс» есебінен
жаңа нарықтарға шығуы ... ... ... ... ... ... ... де барлығы дамудың кластерлік моделін ... ... ... ... шапшаң түрде қолдануда. Айта ... ... ... ... жаңа ... ... ... құрайды.
Кластерлік бастама тек кластер саясатын таңдауда ғана емес, ... ... ... ... мәселелерге әсерін тигізеді. Соған
байланысты жоба:
• Үкімет инвестициялық және саяси басымдылықтар мен кластерлік саясатты
бiрiктiретiн ... ... ие ... 5-7 ... жоба ... белгiлi бiр қызметтер атқарып, жұмыс
жүргiзедi. ... ... ... арттыратын стратегиялық
бағыттар айқындалады.
• 5-7 таңдалып алынған өзiн-өзi ақтайтын кластерлер ... ... ... ... ... өсуге әкеледі.
• Ұлттық бәсекеқабiлеттiлiк бойынша Кеңестiң құрылуы макроэкономикалық,
сауда саясатында және шағын және орта ... ... ... ... ... ... қабылдауға мүмкiндiк бередi.
• Қазақстан бәсекеқабiлеттiлік бойынша жаһандық «санаққа» кiретiн болады,
өз ... ол ... ... қоғамдастықпен жемiстi диалогты
қамтамасыз етумен қатар реттеп, қадағалайды.
• Бизнес көшбасшылары ... ... мен ... ... ... жаңа ... мен ... алуды жеңiлдетедi.
• Жоғары оқу орындарының қатынастарға түсуi ... ... даму ... ... ... реттейдi.
Жобаның табысты жүзеге асуы Қазақстанға қажеттi тиiмдi нәтижелерге
әкеледi. Мысалға: тұрақты ... өсу; ... ... ... экспорттық өнiмдер мен тауарлардың өзiндiк құнына қосылған
қосымша құнның артуы; ... ... ... өсуі; үлкен беделдi
iскерлiк қауымдастық; әрiптестiк-iскерлiк климаттың елеулі жоғарылауы;
көршiлес елдермен тауар-ақша ... ... және т.б. ... ... ... ... өсу ... деп аталатын
ролдi атқарады, сол арқылы экономиканы әртараптандыру ғана емес ... өсуi, сол ... ... ... қауымдастықта
бәсекеге қабiлеттi мемлекет ретiнде санасуға жол ашады. Экономиканың
кластерлiк ... ... ... ... ... күшi болмақ. Жоба аясында Үкiметпен бiрге Қазақстан iшкi және
әлемдiк нарықтағы ... ... ... бағалау, жан-
жақты зерттеулер барысында жақын арада елімізде төмендегідей ... мен ... ... ... Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Ақмола, ... – сүт ... ... ... Қазақстан, Павлодар, облыстарында – ет және ет
өнімдері;
- Алматы, Оңтүстік ... ... ...... көкөніс;
- Атырау, Шығыс Қазақстан, Ақмола, Қарағанды облыстарында – балық;
- Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Қарағанды ... ... ... ... ... ...... кластері.
Байқағанымыздай, елімізде астық кластерін республиканың солтүстік және
орталық аймақтарындағы кәсіпорындарды біріктіру жолымен құруға болады. Бұл
осы аймақтарда ... ... ... дамытуға қажетті
алғышарттардың болуымен түсіндіріледі. Ондай алғышарттарға – шикізаттық
базаның болуы, қажетті өндірістік ... ... осы ... ... кәсіпорындардың болуы жатады. Елімізде өндірілетін астықтың ең
жоғары сапалы сұрыптары ғана экспортқа шығарылады және оның ... ... ... ... Осылайша отандық ішкі рынокта сапалы астық шикізатына
деген тапшылық сезіліп ... Ел ... ... ... ... 3 сала ... алынған. Олар сүт өнімдері кластерi – Қостанай
облысында, дәндi дақылдарды өндiру, өңдеу ...... ... ...... ... ... Бiрақ бұл аймақтың
экономикасы тек атап көрсетiлген салаларда ғана ... ... ... дген сөз емес. Кластердi аймақта қалыптастырудағы
негiзгi проблемалар болып қай салада ... ... ... ... ... өнiмдер мен тауарлар шығаруда ... ... ... ауыл ... және ... ... нашар дамыған инфрақұрылым, салаларды дамытудағы қаржылық құралдардың
нашар қолданылуы. Бұл мәселелердi шешу үшiн ... ... ... өнеркәсiптер мен ауыл шаруашылығы
кәсiпорындары ... ... ... деп ... ... пiшiмдiлiгi елдiң немесе аймақтың экономикасы деңгейi ретiнде
де, кластер элементтерiнiң деңгейi ретiнде де ... ... ... ... ... ... ... ынтымақтастығының
қызметтерiнен туындайды. Осыған сәйкес елеулi артықшылықтарды көрсетiп
өтейiк:
1. ... ... ... мен ... ... кеңейту;
2. Ақпарат пен оқу қабiлеттiлiгiн арттыру;
3. Шығындар мен тәуекелдіктерді бөлу;
4. Икемдiлiк пен тиiмдiлiк;
5. Нарықтағы талаптардың ... әсер ету ... ... ... пен тұрақтылық позицияларын жоғарылату;
7. Бiлiмдер мен технологияларды алуда және таратуда ... ... ...... ... пайда болатын
артықшылықтардың көрсеткiш нәтижесi болып табылады. Олардың негiзгiлерi:
1. ... ... ... ... еңбекпен қамтудың жоғарылауы;
3. Инвестициялық тартымдылықтың жақсаруы;
Бұл тиiмдiлiктер мультипликативтi маңызға ие болады, ол ... ... ... ғана ... ... бiр ... ... болады.
Бүгiнде Қазақстанда 7 перспективтi кластерлер анықталып, таңдалып алынды.
Олар: туризм, азық-түлік, мұнай-газ машинасын жасау, ... ... ... ... ... материалдары. Таңдап
алынған 7 кластердің екеуі республиканың ауыл шаруашылығы саласына тікелей
қатысты. Ол ... ... ... ... ... ... ету, отандық ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерін
қолдау, сонымен қатар, ... ... ... ... мен көлемі
жағынан арттыру мақсатымен байланысты түсіндіріледі. Қазақстан ірі аграрлық
әлеуетке ие. 30 көрсеткіш бойынша әлемдік аграрлық ... 1-35 ... ... ... 11 көрсеткіш бойынша алғашқы ондыққа кіреді. Дәнді-
дақылдар, ет және сүт өнімдерін өндіру бойынша ірі ... ел ... ... ... ауыл шаруашылығын мемлекеттік қолдау біршама жылдан
бері жүзеге асып жатқанына қарамастан салада түйіні шешілмеген мәселелер ... ... Оның ең ... – ауыл шаруашылығы өнімдерінің ішкі рынокта
сондай-ақ ... ... да ... ... арттыру болып табылады.
Ауыл шаруашылығын мемлекеттік қолдаудың тиімділігі ешқашан да ... ... ... ... Бұл ... ... сол ... әрі мақсатты жұмсалып, ауыл шаруашылығы саласындағы ұдайы өндірісті
арттыруға, ауыл ... ... ауыл ... ... өнімді өткізуіне, ауыл шаруашылығының техника-технологиялық
жарақтандырылуына ықпал етуінде болып ... ... ... астық
көлемі Ресейден 2 есе, Канададан 2,3 есе ... Әр ... ... ... ... ... 2127 кг ... бұл көрсеткіш Ресейден ... 70%-ға ... ... ... Оған ... егіс ... ... артта қалуда. Майлы және техникалық ... тым аз. Мал басы ... ... ... байқалғанымен интенсивті
дамуы кемшін. Өйткені, ірі-қараның, қой-ешкінің, жылқы мен шошқаның 80%-ы
жеке шаруалардың үлесінде. Тиісінше, сүт пен ... ... ... де ... ... ... қалыптастыруға тұтастай осы ... ... ... ... ... ... қатысушыларының әлсіз өзара іс-әрекеті;
- олардың ақпараттандырылу дәрежесінің төмендігі;
- негізгі қорлар тозуының жоғары дәрежесі;
- жаңа ... ... ... меншікті құралдардың
жеткіліксіздігі;
- басқарушы звенодағы білікті мамандардың тапшылығы және т.б.
Ең басты проблема ретінде ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... өңдеудің жоқтығы, саладағы еңбек
өнімділігінің өте төмендігі болып ... ... ауыл ... өнімділігі Шығыс Еуропамен салыстырғанда 5 есеге төмен./15/ Ауыл
шаруашылығы кәсіпорындарының ауыл ... ... ... ... көз ... 2001-2005 жылдар аралығында тракторлар ... ... ... ... 1-7% және 2-18%-ды құраған.
Ауыл шаруашылығы техникаларының негізгі түрлерінің жетіспеушілігі шамамен
70-83%-ды құрайды.
Ауыл ... ... ... ... құрудың негізгі
міндеттеріне келесілер жатады:
- кластер қатысушыларының өзара іс-әрекет механизмін қалыптастыру;
- инновация мен жаңа ... ... ... тамақ өнеркәсібі
саласының бәсекеге қабілеттілігі мен тиімділігін ... ауыл ... ... кадрлар дайындау проблемасын бірлесіп
шешу;
- дайын өнім мен ... ... ... ... ... алыс және ... ... рыногынан бос кеңістікті іздеу және оны
өнімдермен толтыру, нығайту;
- кластердің имиджі мен ... ... ... атап ... ... Ақмола, Алматы, Солтүстік
Қазақстан, Шығыс ... ... ... сүт ... ... ... ... Алайда, республикада сүт
өндірісін дамытуға кедергі келтіріп отырған ... ... да ... ... ең ... ... қабылдау орталықтарының жоқтығы, мал
шаруашылығы өнімдерін ... ... ... ... ... ИСО 9000 және ... ... сай келмеуі. Шикізат
қабылдау орталықтары әсіресе қайта ... ... алыс ... ... ... ... өңдеуші кәсіпорындарда сүт жинау проблемасы
айтарлықтай қиындық туғызып отыр. Сүттің 85%-ы ... жеке ... ... да ... ... ... ... сапасы өте төмен
болып, сүттің сұрыптылығы жойылады. Сүт өңдеу кәсіпорындары ... ... ... ... ... ... енген кәсіпорын
тікелей және жанама жеткізушілермен ... Сүт ... ... жеткізушілері әр түрлі меншік нысанындағы шаруашылық жүргізуші сүт
өндірушілер болып табылады. Сонымен қатар, кластер қозғаушы күш ... ... ... ... ... Сүт ... үшін ... салалар ретінде
келесілерді атауға болады:
- университеттер, олардың негізгісіне С.Сейфуллин ... ... ... мен ... ... Аграрлық Университеті
және т.б.;
- ғылыми-өндірістік орталықтар мен ғылыми-зерттеу мекемелері;
- өнеркәсіптік ұйымдар, «ҚазАгроМаркетинг» АҚ, «ҚазАгроҚаржы» ... және ... ... ... ... орталықтары,
«Азық-түлік келісім-шарт корпорациясы» АҚ, «Мал өнімдері
Корпорациясы» АҚ және т.б.;
- Ауыл ... ... және ... министрлігі, Стандартизация
және Сертификация бойынша комитет секілді мемлекеттік мекемелер.
Республикада қалыптасатын сүт кластері ... ... ... мен дамытуға келесідей бағыттар бойынша ықпал етуі тиіс:
1. Жаңа шаруашылық саясатты жасау мен жүзеге асыру негізінде заманауи
деңгейде ... ... ... ... ... сүт
өндірісі өнімділігінің артуы; ... ... ... әзірлеу және енгізу; жем-шөп өндірісі үшін жерді
сауықтыру механизмін жақсарту.
2. Сүт ... ... ... ... мен ... арттыруға
ықпал ететіндей қолайлы инвестициялық климат қалыптастыру;
3. «Мал өнімдері» корпорациясының қолдауынсыз-ақ жүзеге асатын сату,
сатып алу ... ... ... ... ... ... алушыларды іздеу;
5. Менеджменттің жетілуі, сертификаттау, стандарттау, ... ... ... ... ... мекемелерінің деңгейін көтеру,
ғылыми-зерттеу жұмыстары нәтижелерінің коммерциализациялануына
ықпал ету;
7. Кедендік процедураның ... Баға ... ... Отандық өнімдердің жоғары ... ... (БАҚ, ... ... ... ... проблемаларды шешуге ықпал ету үшін қажетіне қарай шетелден
сарапшы мамандар тарту.
Мақта кластерін ... ... ... ... «Мақта саласын дамыту
туралы» Қазақстан Республикасының Заңы қабылданып, соған сәйкес, «Оңтүстік»
Арнайы Экономикалық ... (АЭА) ... ... ... осы аймақта
құрылған пилотты кластердің негізі болып ... АЭА ... ... ... әсер ... ... ... факторларды атап өткеніміз
жөн: шикізаттың қол жетімділігі, осы салада қызмет ... ... ... ... өндірістік шығындардың салыстырмалы төмендігі және
тарихи қалыптасқан арнайы ... ... ... экспортқа 3-3,5
млн. тонна астық шығарып, оны сатудан 300-350 млн АҚШ ... ... ... 150 мың ... мақта талшығын экспорттау 165 млн АҚШ доллары
көлемiндее пайда әкеледi. Сондықтан мақта өнiмiн өндiруде ... ... ... ... ... ... құрудың қажеттілігі,
біріншіден, мата ендірісі топтамасының болмауына, дайын тоқыма бұйымдарын
пайдалануға, ... жіп және мата ... ... кезінде, жергілікті
шикізатқа тоқыма және тігін өнеркәсібі өндірісі көлемінің төмендігіне
негізделеді.
Мақта-тоқыма кластерін ... және ... ... ... табылады:
шикізатқа (мақта) қол жетімділік – Оңтүстік Қазақстан облысы, Өзбекстан,
Түркіменстан, Тәжікстан;
қолда бар ... ... ... жарақтау және жаңаларын құру;
дамыған инфрақұрылым;
адам ресурстарының дамуына қажетті база, ҒЗТКЖ;
өндірістік шығындардың темен деңгейлілігі;
әлеуетті өткізу нарықтарына ... ... ... ... Таяу ... және ... сұраныс.
Қазақстан мақта иірімжібіне үлкен сұраныс жасайтын өңірлермен шектеседі.
Азиялық-Тынық мұхит өңірі елдеріне ... 16,5 ... ... ... ... ... бұрынғы КСРО елдеріне - 0,6 млн.тонна, ал Таяу Шығыс
елдеріне жылына ... 100 мың ... ... жіп ... ... ... осы өңірлердің әрқайсысына тоқыма ... ... ... және ... да ... ... мемлекеттері Қазақстан
экспортын әлеуеті жоғары маржамен қамтамасыз етеді, бірақ жеткізілетін
өнімнің сапасына, ... және ... ... ... қояды.
Жақын болашақта Қазақстанның тоқыма өнеркәсібі мақта талшығын иіру
үдерісін алға бастыруға және ... күш ... ... Бұл ... ... талшығына қарағанда құны жағынан жоғары және ... ... ... ... ... деген сұраныстың жоғары
болуымен түсіндіріледі. Иірілген жіпті нарыққа, әсіресе Қытай, ЕО ... ... үшін ... әлеует бар.
Осы сегменттің бәсекеге қабілеттілігін арттыру ... ... ... ... жіп түрлерінің өндірісін жөнге келтіру және
халықаралық стандарттарға сәйкес келтіру арқылы өнім ... ... ... жіптің құрама технологиясын әзірлеу қажет.
Мата өндірісінің бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін Қазақстанға ішкі
және сыртқы нарықтағы сұраныс серпінін есепке ала ... ... ... бастап мата шығару және дайын өнім өндіру саласындағы қызмет
көрсетуге дейін» өндірістік тізбекті игеруі қажет.
Қазақстандық ... ... ... ... ... ... мынадай факторларға, тәсілдерге жұмылуы керек:
тоқыма фабрикаларында еңбек өнімділігін арттыру;
маркетингті жетілдіру;
логистикалық тізбектерді ... және ... ... жөнге келтіру.
Кластерлік дамыту жолымен тоқыма өнеркәсібін дамытудың (жеңіл ... тобы ... ... кезеңінде мақта иірімжібі мен мата
өндірісінің сегментімен шектелу ұсынылады. Сонымен ... оның ... ... мақта-тоқыма сегментінің қосылған құн тізбегін қалпына ... ... ... үлкен көлемде экспортталатын мақта талшығы
өндірісі ... ... ішкі және ... ... ... өнім ... тігін компаниялары да бар. Бәсекеге қабілетті тоқыма ... ... ... ... және ... ... әрі ... өңдеу
үшін қажетті өнім шығарумен Қазақстанда өндірілетін мақтаны қайта өңдеуге
мүмкіндік береді.
Кластерлiк ... ... ... ... ... Тауарлар мен қызмет көрсетулер өндiруде ... бiр ... ... ... ... ... ... дайын өнiмге деген сұраныс
жоғарылауда;
- Кластер негiзiнде ... ... ... қойғысы келетiн
кәсiп иелерiнiң және кәсiпорындардың болуы;
- Аймақты дамытуда нормативтiк-құқықтық базаның жетiлдiрiлуi, ол өз
кезегiнде жеке ... ... ... ... оң ... Билiк органдарының аймақтың экономикалық дамуының ... ... ... Олардың iскер серіктес ретiнде бизнеспен
келiсiмге келудiң дайындығы;
Елімізде кластердің қарқынды дамуы ... ... ... ... Бұл ... кезекте, техника мен құрал-жабдықтарды жаңарту, кластер
үшін маман кадрларды даярлау, қайта даярлау, өнеркәсіптің өндіру мен ... ... ... ... мен жаңа ... ... ... ұйымдастыру мен нарығын кеңейтудің қажеттілігі болып
тұр. Бүгінде Қазақстанда ... даму ... ... барлығы
сенімді, бірақ мәселе оның тиімді жүзеге асуында болып отырғаны белгілі.
Бәсекеге қабілетті ауыл ... ... ... құру ... бойынша жүргізілуі керек:
1. Инвестициялық тартымды климат қалыптастыру, ол ... ... ... ауыл ... ... артта қалушылығын еңсеруге ықпал жасайды.
2. Көрмелер, конференциялар, ... ... ... ... ауыл ... ... ... имиджін қалыптастыру.
3. Әлемдік тенденцияларды ескере отырып, осы ... ... ... ... ... зерттеу жүргізу, сатып ... ... ... ... ... ... ... дамыған елдер қатарына қосылу үшін, сол ... ... ... ... ... ... тиімді жақтарын алуымыз
керек. Бұл ... ... ... ... жаппай көшіру
деген сөз емес.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Ө.Қ. Шеденов, Я.С. Ядгаров, С.Ә. ... ... ... Оқу ... А.2003, 46 ... ... ... К.М, Сулейменов Ж.Ж. Аграрная экономика.
Учебное пособие. А.2005, С.15
3. ... Е.В. ... ... М.1999, ... I.А. ... Б.Ж. ... ... экономиканы мемлекеттік реттеу.
Оқу құралы. А.2007, 16 б.
5. Бимендиева Л.А. Аграрлық секторды мемлекеттік реттеудің ... ... ғыл. ... ... ... алу үшін дайындалған
диссертация. А.1999
6. Қ.Е. Құбаев, Ж.О. ... А.Ш. ... ... ... ... реттеу мәселелері. Оқу құралы. А.1997, 4 б.
7. А. Кайгородцев. ... ... АПК как ... продовольственной безопасности. Транзитная экономика №1
2006 г. С.30
8. Жусупбекова М.К. Правовые основы ... ... ... Республики Казахстан в ... ... на ... ... степени канд. юрид. наук. А.2003,
9. «Агроөнеркәсіптік кешенді және ауылдық аумақтарды дамытуды мемлекеттік
реттеу туралы» ҚР Заңы. 8 шілде 2005ж. ... ... ... село және ... ... ... дамуы
туралы» ҚазССР-ның Заңы
11. Қазақстан Республикасының Конституциясы. А.2007
12. Қазақстан Республикасының Жер Кодексі. А.2001
13. Дж. ... ... ... в ... ... АПК-экономика,
управление 2005 №8 С.132
14. Приходько Т. Новая система налогов в ... ... ... №3 ... ... Н., ... Д. Организация сбыта плодоовощной продукции в
восточных землях ФРГ. АПК-экономика, управление. 2005 №11 С.77
16. Ж.Я.Аубакирова, ... ... ... ... ... ... ... Серия экономическая. №1(59).
2007 С.100
17. Баяндин Б.К. Конкурентоспособность, ... и ... ... ... ... ... теория и
практика» Материалы Международной научной конференции 25-26 ... г. А.2002, ... Е.Б. ... К.И. ... Г.Т. ... ... безопасности в условиях глобализации А.2006, С.212
19. А.Б. Молдашева. Жамбыл облысының ... ... ... ... ... ... Экономика сериясы №3(67) 2008, 106 б.
20. «Дағдарыстан – жаңару мен дамуға» ҚР Президентінің 20089жылғы халыққа
Жолдауы. Астана. 6 ... 2009 ... К. ... Ф. ... ... Т.9 ... В.И. Ленин. Полный сборник сочинении Т.36 С.188
23. С.А. ... ... ... текстильной промышленности
Казахстана Аль-Пари №3-4 2007. 164 б.
24. И.Д. ... ... ... и ... ... кластера в
Казахстане. Транзитная экономика №1 2008, С.70

Пән: Маркетинг
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасы ауыл шаруашылығын нарықтық экономика жағдайында дамытудың географиялық мәселелері88 бет
Агроөнеркәсіптік кешеннің бәсекеге қабілеттілігін арттыру71 бет
Өнім сапасын арттырудың шетелдік тәжірбиесі6 бет
«АБДИ» компаниясының қаржысын басқаруды талдау және оның тиімділігін арттырудың кейбір жолдарын ұсыну77 бет
«Алатау» ЖШС өнімінің бәсеке қабілеттілігіне баға беру33 бет
«Инвестициялық процестегі құрылыс кешенінің рөлі»13 бет
«Фудмастер» өнімінің бәсекеге қабілеттілігін талдау47 бет
«Өнім сапасын арттырудың шетелдік тәжірибесі»10 бет
Агро өнеркәсіп кешенінің қазіргі даму жолдарына жалпы сипаттама51 бет
Агробизнес және агроөнеркәсіптік кешен9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь