Көне Түркі жазулары

1. Көне Түркі жазуларыны зерттелуі
2. Дала жазуларының арихы
3. Көне Түркі жазуларының жалпы сипаттамасы
4. Көне Түркі жазуларының мазмұны
5. Қосымшалар
6. Әдебиеттер
Сібір және Монғолия далаларына таралған жұмбақ жазулардың бар екендігі туралы ғылыми орта ертеден-ақ білетін еді. Оларды «Руна жазулары», яғни скандинавия тілдерінен алғанда «құпия, сыры ашылмаған» таңбалар деп атайтын. Ол кезде әлем ғалымдары сондықтан, бұл жазуларды көне Угор тайпаларының (Орал халықтарының ата-бабалары) мұрасы деп есептеді. Жазуларды зерттеуге арнайы ұйымдастырылған Ресей Ғылым Академиясының экспедициясы Минусинск ойпатында іздестіру жұмыстарын жүргізіп, Д.Г. Мессершмидт және Ф.И. фон Стралленберг 1721-1722 жылдар аралығында көптеген материалдар жинақтады. Жиалған деректер ғылыми тұрғыдан екшеліп, 1729 ж. З. Байердің "Санкт-Петербургтегі Императорлық ғылым Академиясының жазбаларында" жарық көріп, Еуропадағы барлық Шығыстанушылардың қатты қызығу нысанына айналды. 1730 жылы Ф.И. фон Страленбергтің өзі де зерттеулерінің қорытындысын және жазулардың көшірмелерін жариялады. Оқылудың әртүрлі жолдары ұсынылғанмен, қандай да бір ақырғы қорытынды шығаруға деректер әлі аздау болатын, себебі Минусинск аймағынан табылған бұл жазулар үзік-үзік және соған сәйкес жарияланған мәліметтердегі көшірмелердің көрінісі тым қысқа-қысқа және жазулардың өзі жартылай өшіп қалған болатын.
1889 жылы Н.М. Ядринцевтің Монғолия далаларынан тапқан жазулары Көне жаулардың толық сақталған және көлемді үлгілерін ғылыми ортаға әкелді. Енді бұл жазуларға қарап, оның дыбыстық құрылысы мен грамматикалық табиғаты жөнінде айқын қорытындылар жасауға болатын еді. 1893 жылы дат филологі В. Томсен (Дания) бұл жазуларды оқудың кілтін тапты. Келесі жылы-ақ В.В. Радлов Орхон жазуларының оқылуын және аудармаларын жасады, 1895 Енисей жазуларының да оқылуы мен аудармалары жарыққа шығарылды.
• Аманжолов А. С. История и теория древнетюркского письма. Алматы, 2002.
• Батманов И. А. Язык енисейских памятников древнетюркской письменности. Фрунзе, 1959.
• Кляшторный С. Г. История Центральной Азии и памятники рунического письма. СПб., 2003.
• Кормушин И. В. Древние тюркские языки. Абакан, 2004.
• Кызласов И. Л. Рунические письменности евразийских степей. М., 1994.
• Малов С. Е. Памятники древнетюркской письменности. М.; Ленинград, 1951.
• Радлов В. В. Атлас древностей Монголии. СПб., 1892-99. Вып. 1-4.
• Тhоmsеn V. Inscriptions de L ’Orkhon… Helsinhorf, 1896.
• Щербак А. М. Тюркская руника. СПб., 2001.
• Orkun H.N. Eski Türk yazıtları. I—IV. İstanbul: 1939—1941.
• Radloff W. Die alttürkischen Inschriften der Mongolei. St.-Petersburg, 1894—1895.
        
        Көне Түркі жазулары
Мазмұны
1. Көне Түркі жазуларыны зерттелуі
2. Дала жазуларының арихы
3. Көне Түркі жазуларының жалпы сипаттамасы
4. Көне Түркі жазуларының мазмұны
5. ... ... Көне ... ... ... және ... ... таралған жұмбақ жазулардың бар екендігі
туралы ғылыми орта ертеден-ақ білетін еді. Оларды «Руна жазулары», ... ... ... ... сыры ... ... ... Ол кезде әлем ғалымдары сондықтан, бұл ... көне ... ... ... ... ... деп ... зерттеуге арнайы ұйымдастырылған Ресей Ғылым ... ... ... ... ... ... ... және Ф.И. фон Стралленберг 1721-1722 жылдар аралығында көптеген
материалдар ... ... ... ... ... екшеліп, 1729 ж. З.
Байердің "Санкт-Петербургтегі Императорлық ғылым ... ... ... ... ... ... ... қызығу
нысанына айналды. 1730 жылы Ф.И. фон Страленбергтің өзі де зерттеулерінің
қорытындысын және ... ... ... ... ... ... қандай да бір ақырғы қорытынды шығаруға деректер әлі
аздау болатын, себебі ... ... ... бұл ... ... ... сәйкес жарияланған мәліметтердегі көшірмелердің ... ... және ... өзі ... өшіп қалған болатын.
1889 жылы Н.М. Ядринцевтің Монғолия далаларынан тапқан жазулары Көне
жаулардың ... ... және ... ... ... ортаға әкелді. Енді
бұл жазуларға қарап, оның дыбыстық ... мен ... ... айқын қорытындылар жасауға болатын еді. 1893 жылы дат ... ... ... бұл ... ... кілтін тапты. Келесі жылы-ақ В.В.
Радлов Орхон жазуларының оқылуын және ... ... 1895 ... да оқылуы мен аудармалары жарыққа шығарылды.
2. Дала жазуларының тарихы
Б.з.б. 8 ғасырларда көшпенділер даласына Брахми және Кхарошхи ... ... Көне ... ... Ғұн ... ... ... оқу мысалы, Қытай жазбаларындағы «шаньюй» ... ... ... Ғұн тілінде «Сеңгір» деп дыбысталатынын анықтап берді. Бұл – ... ... ... ... береді де қазіргі Түркі тілдерінде, ... ... ... ... «Заңғар көк» сияқты тіркестерде кездесіп
отырады. Көне Қытайлықтардың б.з.б. дәуірлердегі «Хунну жазуы» деп ... ... ... ... 3 ... ... далалыққа Соғды жазулары
тарады. Ол ежелгі Қаңлы мемлекетінде б.з.б. 3 және б.з. 5 ... ... ... ... ... Қазақстанның өңтүстігінен
табылып отырған «Күлтөбе жазулары» б.з.б. 2-1 ғасырларға жатады.
Көне Түркі жазулары ... 6-10 ... ... Ұлы ... және Көк Түркі қағандығы, Хазар қағандығы кезінде ... ... ... далаларынан ТИбет жеріне дейін және Еуропадағы
Венгрия, Чувашия аймақтарына дейін кездесіп ... Көне ... ... далалыққа көне Ұйғыр жазулары келді. Бұл ... ... ... деп ... Оның ... Манихей дінінің таралуына байланысты
болды. Кейін бұл жазуларды Ислам дінінің ықпалымен енген Араб ... ... ... осы Араб ... ... қазіргі Түркі
халықтары Латын және Кирилл әліпбилерін қолданады.
3. Көне Түркі ... ... ... ... ... ... Көне ... алфавиті - дыбыстық жазу түрі,
яғни сөздегі ... ... ... Негізінен 6-10 ғасырларда үлкен
аймаққа ... Көне ... ... ... үш топқа бөліп қарайды:
1. Енисей ескерткіштері.
2. Талас ескерткіштері.
3. Орхон ескерткіштері.
Орналасу жері болмаса, бұлардың қолданылған жылдарының айрмасында және
жалпы жазу таңбаларының қолданылуы ... ... ... жоқ. ... ... жазылу мерзімдеріне қарағанда алғашқы ... ... ... ... Монғолия далаларына, Орхон жеріне, одан
Қазақстан мен Қырғызстан, Шыңжаң ... ... ... ... Ал ... ... таңбаларының қолданылуы ұқсас, оқылуы
біркелкі.
1. Енисей ескерткіштеріне Енисей бойынан және ... ... ... (бәрі де Ресей құрамындағы Түркі республикалары)
аймағынан және Ресейдің ... ... ... Жаңасібір (Новосибирск)
облысы мен Ертіс бойынан ... ... ... Оның қолданылған,
жазылған жылдары 5-7 ғасырлардың аралығы. Бұл аймақтан табылып отырған ... ... ... ... саны қазіргі кезде шамамен 150-дей.
2. Талас ескерткіштері. Бұл ... ... ... ... Сыр бойы мен ... аймақтарына таралған, соның ішінде көп
шоғырланған жері қазіргі Жамбыл облысында. Қолданылған мезгілі ... ... ... ... саны ... 20 шақты.
3. Орхон ескерткіштері. Монғолиядағы Орхон, Селенг, Тола ... және ... ... ... ... ... ... мезгілі 7-8 ғасырлар. Ескерткіштердің жалпы саны 30 ... ең ... ұзақ ... ... осы ... жатады. Бұның ішінде
тарихи құндылығы жағынан «Құтлығ қаған», ... ... ... «Күлі Чор» және «Мойын Чор» ескерткіштерінің орны ... ... ... ... 5-8 ... ... ... Монғолия, Шыңжаң,
Қазақстан, Қырғызстан және ... ... ... ... ... қорытынды шығаруға болады. Бұл көрсетіліп отырған тарихи мезгіл (5-8
ғасырлар) мен оның таралған үлкен аймағы Ұлы ... ... одан ... және ... ... ... Хазар қағандықтары мен Көк Түркілер (Екінші
Түркі қағандығы) мемлекеттерінің аумаы мен өмір сүрген дәуіріне ... ... ... ... Көне ... жазуларының Тибет аймағындағы
және Еуропалық даладаларғы нұсқалары белгілі.
4. Көне Түркі жазуларының мазмұны
Көне Түркі жазуының ... ... ... ... Вильгельм Томсен
болатын (1898 жылы бастап). Кейін орыс түркітанушылары ... ... Оған 20 ... ... ... ...... Өзбек, Түрік,
Қазақ, Әзірбайжан зерттеушілері қосылды. Кейде "руна ... ... ... Оның себебі жазудың құпиясы ашылмай тұрғанда, бұл ... ... ... ... ... жазбаларына ұқсайтын еді. Алайда
ғылыми зерттеулер Түркі жазулары екенін анықтады. Томсен ең ... ... және ... ... бастап оқыған екен.
Бұл жазулардың жалпы көлемі ұзақ. Қазіргі өлшеммен ... ... ... құрайды. Көптеген тарихи, мәдени, жағраппиялық, саяси
деректер бар, сол кездегі халықтың өмірінен, таным-түсінігінен, ... ... ... ... Тарихи оқиғалар тізбегі Ұлы ... ... ... ... ... ... баяндалған.
Сондықтан көптеген зерттеушілер ... ... ... ... Көне ... мен Көк Түркілер діуіріндегі болған оқиғалар
сипатталып, жағрапиялық атаулар, сол ... ... ... ... ... ... көрінеді. Өкініштісі, Түркі жазба ескерткіштері
манихейшіл Ұйғыр қағандығы кезінде аяусыз қиратылған.
Жазбаларда ең алдымен 5-8 ... ... Ұлы ... ... ... ... ... айналып келетін оралымдары мен ішкі
ұйқастары, композициялық тұтастығы бар. Сондықтан оның ең ... ...... не ... ... бұлар – тарихи дастандар. Жазудың
сипаты түркі тілдерінің дыбыстық ерекшеліктерін, соның ... ... ... ... ... ... ... солға қарай оқылады және
негізінен дауыссыз дыбыстар таңбаланады. Олардың жуан және ... ... олар ... бөлек таңбаланады.
Көне Түркі жазуларының сыртқы түрі бізге тасқа қашалған түрде, ... ... ... Оның ... түрі ... ... туралы мәлімет
жоқ. Себебі маталарға, өңделген терілерге жазылуы мүмкін жазба әріптер бұл
материалдардың төзімсіздігіне байланысты бізге жетпеді. ... ... ... бұл ... бір қарағанда қазақ руларының таңбаларына ұқсатады. Яғни
жазулар «жебе таңбалар», «ай таңбалар» және «тұмар ... мен ... «аша ... ... ... ... «тарақ таңбалар» мен
«сырға таңбалардан» құралады.
Қосымшалар
|Орхон-Енисей әліпбиі (классикалық көне ... ... ... ... ... |Транслитерациясы |
| | ... ... |
| | ... ... | ... |
| | ... ... ... | |A |/a/, /e/ |
| | |I |/ɯ/, ... | | |/j/ |
| | |O |/u/, ... | | |/w/ |
| | |U |/ø/, ... | | |/w/ ... ... ... және | | |B¹ ... ... ... | | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | |
| | ... | | | |
| | | | |-M |/m/ |
| | | | |-P |/p/ |
| | | | |-Ş |/ʃ/ |
| | | | |-Z |/z/ |
| | | | |-NG |/ŋ/ |
| ... |+ дауысты | |IÇ, ÇI, ... |
| ... | | | |/ʧi/, ... | | | |IQ, QI, Q|/ɯq/, |
| | | | | |/qɯ/, ... | | | | |OQ, UQ, |
| | | | | |QO, QU, Q|
| | | | |-NY |/nʤ/ |
| | | | |-LT |/lt/, |
| | | | | |/ld/ |
| | | | |-NT |/nt/, |
| | | | | |/nd/ ... ... ... таңба (әр | |Жоқ ... ... ... ... ... | | |
| ... ... жазуының өзі (оңнан солға қарай оқылады)
T²NGR²I — транслитерациясы
teñri — латын әліпбиіне көшіргенде
/teŋri/ — ХФА-ның ... ... ... ... ... ... ... дыбысталуы
Бұл жазу қалай шыққан:
1. Бұлар ру таңбаларына ұқсайды. Мағыналық белгілерге ... ... ... ... ... ... шығарған дейді.
2. Көне замандағы финикия жазуының арамей тармағына ұқсас жерлері бар
3. Көне Соғды жазуын Түркі ... ... ... және ... қосу
арқылы қалыптасқан.
Бұл жазулар неліктен қолданылмай қалды.
Оны Көне Ұйғыр жазулары және ... Араб ... ... ... ... ... ... жазулар бар ма
Шығыс еуропа далаларынан табылатын Руникалық жазулар Көне Түркі жазуларына
көп жағынан ұқсас келеді. ... ... 8-11 ... ... және ... ... ... Бұл жазулар Көне Түркі ... деп ... ... А. С. ... и теория древнетюркского письма. Алматы, 2002.
• Батманов И. А. Язык енисейских памятников древнетюркской письменности.
Фрунзе, 1959.
• Кляшторный С. Г. История ... Азии и ... ... СПб., 2003.
• Кормушин И. В. Древние тюркские языки. Абакан, 2004.
• Кызласов И. Л. Рунические письменности евразийских ... М., ... ... С. Е. Памятники древнетюркской письменности. М.; Ленинград,
1951.
• Радлов В. В. ... ... ... СПб., 1892-99. Вып. ... ... V. ... de L ’Orkhon… Helsinhorf, 1896.
• Щербак А. М. Тюркская ... СПб., ... Orkun H.N. Eski Türk ... I—IV. İstanbul: 1939—1941.
• Radloff W. Die alttürkischen ... der ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Батыр сөзінің шығу тарихы6 бет
Талас өңіріндегі көне жазбалар – ежелгі түркі жазу мәдениетінің бастауы6 бет
XIV-XV ғасырлардағы қыпшақ антропонимдері30 бет
Алтын жүлге7 бет
Ежелгі түрік мәдениеті: Орхон, Енесей жазбалары7 бет
Ежелгі ғасырлардағы қазақ ғұламалары6 бет
Күлтегін ескерткіші - түркі тектес халықтардың баға жетпес байлығы3 бет
Орхон- Енисей ескерткіштерінің көркемдік мәні, зерттелуі8 бет
Қазақ және түрік антропонимдерінің мәнін, олардың этномәдени табиғатына тереңдеу арқылы тарихи сабақтастығын анықтап, екі тілдегі кісі есімдерінің көне түркі негізін орхон - енисей, талас және т. б. ескерткіштеріндегі жазбалар арқылы тауып, салыстырып, ұмытылып бара жатқан көне лексемалармен тіркескен антропонимдерді жаңғырту және қолданысқа енгізу52 бет
Қазақ әдебиетіндегі әдеби портрет: ерекшелігі, маңызы, сипаттамасы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь