Дәстүрлі өнердегі діни нанымдар мен сенімдердің көріністері

ЖҰМЫСТЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
Негізгі бөлім
Дәстүрлі өнердің табиғаты мен ерекшелігі
Қазіргі замандағы діни нанымдар мен сенімдердің өнердегі көрінісі
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Дәстүрлі өнердегі діни нанымдар мен сенімдердің көріністеріне мәдениет теориясы мен тарихы тұрғысынан ғылыми талдау жасау арқылы ұлттық өнердің бірегейлігі дәйектеліп, дәстүрлі өнер үлгілерінің мәдени мұра ретіндегі құндылығы негізделеді, ондағы діни наным-сенім мәселесі сарапталады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Бүгінгі таңда Қазақстан білімі мен мәдениеті жан-жақты даму үстінде, ал қазақ халқының ғажайып ұлттық дәстүрлі өнері өзіндік ерекшелігімен, ежелгі дәуірге меңзеп, өнердің тұңғиық тереңіне жетелеудің арқасында жұртшылықтың назарын өзіне аударып отыр. Оған Елбасымыз Н.Ә. Назарбаевтың “Қазақстанның болашығы қоғамның идеалық бірлігінде” деген еңбегінде: “Мәдени дәстүрлер қашанда әлеуметтік қайта түлеудің қайнар көзі болып келеді. Өзінің тарихи, мәдени тамырларына қайта оралу-бұл, әрине оң процес.... Қазақстанда ұлттық тілді, өнерді, мәдениетті... дамытуға барынша қолдау жасалып отыр”, - деген сөзі мұның айғағы.
Соңғы кездері мәдениетпен өнердің өсіп өркендеуіне атсалысып,үлесін қосып жүрген қылқалам және қолөнер шеберлерінің өнер шығармалары куә.
Бұл ұлттық нақышта салынған өнер туындылары тек өз жерлестеріміздің ғана емес, сонымен қатар шетел азаматтарының да қызығыушылығын арттыруда. Негізінен ұлттық өнер, әдеп-ғұрып, салт-дәстүрдегі сұраныс талап тілектердің барлығы дерлік белгілі бір діни наным – сенімдерге байланысты туындап отырады. Сол себепті бүгінгі таңда халықтың дәстүрлі өнер түрлерін жинақтап, зерделеу жас өспірімдерді тәрбиелеудің қажеттілігі арта түсуде.
Қазақтың ұлттық дәстүрлі өнері соның ішінде діни наным –сенімге қатысты пайда болған дүниелер осы күнге дейін ғылыми тұрғыдан қарастырмай келеді. Бәрімізге белгілі дәстүрлі өнеріміздің тарихи тамыры тереңде жатыр. Бүгінгі таңда Қазақстанның суретшілерінің, мүсіншілерінің, сәулет, қолөнер шеберлерінің, дизайн саласы мамандарының алдында тұрған міндет ұлттық мемлекеттің өзіндік келбеті бар көркем өнер мектептерін жетілдіру. Ол үшін халқымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан рухани қазынасы мен мәдениетін жастарымыздың бойына сіңіру қазіргі таңдағы басты міндеттердің бірі. Дәстүрлі ұлттық өнердің рухани бастауларын бұл тұрғыдан зерттеу болашақ өнеріміздің өзіндік келбетін анықтауда жетекші қызмет атқаруы сөзсіз.
Әлемдік өркениет дамуына елеулі ықпал жасаған мәдениеттердің қатарынан қазақ мәдениетінің де ерекше орын алғандығы хақындағы тұжырымдар мен пайымдаулар, қазіргі белгілі отандық философтардың, мәдениеттанушылардың және т.б. ойларымен үндестік табады. Зерттеу жұмысымда отандық ғалымдардың еңбектері мен ғылыми ізденістерін дәйекті түрде қарастырған. Атап айтар болсақ, М. Орынбеков, Х. Арғынбаев, Ғарифолла Есім, Т.Х. Ғабитов, А. Алтаев, С. Қасиманов, Ш. Уәлиханов, Т. Бәсенов, Ә. Нысанбаев, Б. Байжігітов, Ә. Тәжімұратов, А.К. Акишев, С. Ақатаев, Ғ. Ақпанбек, А. Нәлібаев, Асан Бахти, Ұ.М. Әбдіғапбарова, М. Кенбеев, Ә. Қастеев, С.Е. Малов, А.Сейдімбеков, Ә.Марғұлан, Ө.Жәнібеков, М. Мұханов, Қ. Нұрланова, Қ. Әмірғазин, М.Ш. Өмірбекова, Н. Нұрмұхамедов, Б. Талқамбаев.
1. Ұлттық дәстүрлі өнерде қолданылған ою-өрнектерге байланысты наным-сенімдер. “Ізденіс” гуманитарлық ғылымдар сериясы, №4 (2).2003. Б.114-115, Алматы.
2. Діни нанымдар мен сенімдердің ұлттық дәстүрлі өнердегі көріністері. “ҚазҰУ Хабаршысы” Философия сериясы, Саясаттану сериясы, Мәдениеттану сериясы, №1 (23).2005ж.Б. 168-172, Алматы.
3. Жоғары оқу орындарында бейнелеу өнері маманын даярлаудың негізгі мәселелері. “Қазақстан жоғары мектебі” Халықаралық ғылыми-педагогикалық басылым, №2. 2005ж. Б.56-59. Алматы.
4. Таңбалардың бейнелеу өнеріндегі маңызы. “Ұлт тағылымы” Ғылыми-педагогикалық басылым, №2. 2006ж. Б.40-43. Алматы.
5. Қазақ суретшілерінің шығармашылық еңбектері арқылы оқушылардың дүниетанымын қалыптастыру. Қазақстандық өркениет: адамның әлеуметтенуі мен бейімделуі мәселелері. Халықаралық ғылыми конференциясы. 27-28 қазан, 2005ж. Б. 243-245. Алматы.
6. Дәстүрлі өнердегі діни нанымдар мен сенімдердің көрінісі (зергерлік өнер негізінде). “Үздіксіз білім: проблемалары мен болашағы” Халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы. 21-22 сәуір, 2006ж. Б.79-83. Алматы.
7. Таңбалардың дәстүрлі табиғаты. “XXI ғасырда білім мен ғылымды ұштастырудың жолдары және білікті мамандар даярлау сапасын арттырудың өзекті мәселелері” атты халықаралық ғылыми-әдістемелік конференция. ІІ бөлім. 2006ж. Б.559-560. Шымкент.
        
        Қолжазба құқығында
БОЛЫСБАЕВ ДАУЛЕТХАН СЕЙТМАХАНҰЛЫ
ДӘСТҮРЛІ ӨНЕРДЕГІ ДІНИ НАНЫМДАР МЕН СЕНІМДЕРДІҢ КӨРІНІСТЕРІ
24.00.01- мәдениет теороиясы мен ... ... ... ... ... алу үшін дайындалған
диссертацияның
А В Т О Р Е Ф Е Р А Т Ы
Алматы, 2007
Жұмыс ... ... ... ... ... ... мен ... кафедрасында орындалды.
Ғылыми жетекші ... ... ... ... Есім
Ресми оппоненттер:
Жетекші ұйым -
Диссертация 2007 ж. “…….” ……………………… сағат ……………. ... ... ... университетінде ( ) ... ... ... дәрежесін беру жөніндегі Д14А. 01.35.
диссертациялық кеңестің мәжілісінде қорғалады.
Диссертациямен ... ... ... ... ... ... болады.
Автореферат 2007ж. ………………………. таратылды.
Диссертациялық кеңестің
ғылыми хатшысы ... ... ... ... өнердегі діни нанымдар мен ... ... ... мен ... ... ғылыми талдау жасау арқылы ұлттық
өнердің ... ... ... өнер ... ... ... ... негізделеді, ондағы діни наным-сенім ... ... ... ... ... ... білімі мен
мәдениеті жан-жақты даму үстінде, ал қазақ халқының ғажайып ұлттық дәстүрлі
өнері өзіндік ... ... ... ... өнердің тұңғиық
тереңіне жетелеудің арқасында жұртшылықтың назарын ... ... ... ... Н.Ә. ... ... болашығы қоғамның идеалық
бірлігінде” деген еңбегінде: “Мәдени дәстүрлер ... ... ... қайнар көзі болып келеді. Өзінің тарихи, мәдени тамырларына қайта
оралу-бұл, әрине оң ... ... ... ... өнерді,
мәдениетті... дамытуға барынша қолдау жасалып ... - ... сөзі ... ... ... ... өсіп ... атсалысып,үлесін
қосып жүрген қылқалам және қолөнер ... өнер ... ... ... ... салынған өнер ... тек ... ғана ... ... ... шетел азаматтарының да
қызығыушылығын арттыруда. Негізінен ... ... ... ... ... ... тілектердің барлығы дерлік белгілі бір діни наным
– сенімдерге байланысты туындап отырады. Сол себепті бүгінгі таңда ... өнер ... ... ... жас өспірімдерді тәрбиелеудің
қажеттілігі арта түсуде.
Қазақтың ұлттық дәстүрлі өнері соның ішінде діни наным ... ... ... ... осы ... ... ғылыми тұрғыдан қарастырмай
келеді. Бәрімізге белгілі дәстүрлі өнеріміздің тарихи тамыры тереңде жатыр.
Бүгінгі таңда ... ... ... ... ... дизайн саласы мамандарының алдында тұрған міндет ... ... ... бар ... өнер ... жетілдіру. Ол үшін
халқымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан рухани қазынасы мен ... ... ... ... ... ... ... бірі.
Дәстүрлі ұлттық өнердің рухани бастауларын бұл тұрғыдан зерттеу ... ... ... анықтауда жетекші қызмет атқаруы сөзсіз.
Әлемдік өркениет дамуына елеулі ... ... ... ... ... де ... орын ... хақындағы тұжырымдар
мен пайымдаулар, қазіргі ... ... ... және т.б. ойларымен үндестік табады. Зерттеу жұмысымда
отандық ғалымдардың ... мен ... ... дәйекті түрде
қарастырған. Атап айтар болсақ, М. Орынбеков, Х. Арғынбаев, Ғарифолла ... ... А. ... С. Қасиманов, Ш. Уәлиханов, Т. Бәсенов, Ә.
Нысанбаев, Б. ... Ә. ... А.К. ... С. ... ... А. Нәлібаев, Асан Бахти, Ұ.М. Әбдіғапбарова, М. ... ... С.Е. ... ... ... ... М. Мұханов, Қ.
Нұрланова, Қ. Әмірғазин, М.Ш. Өмірбекова, Н. Нұрмұхамедов, Б. ... ... ... өнерді “жан азығы” және “тән азығы”деп екіге бөлген.
Тән деп ... ... дене ... ол ... ... ... өнер.
Ал жан азығы дегені- көркем өнер.Табиғаттың бойындағы әсемдікті,күш
қуатты, сезімді адамның қажеттігіне сәйкестендіріп қол немесе тіл ... ... ... ... ... ... азығы”деу себебі, ол
адамның жанына, яғни көңіл күйіне, сезіміне қатты әсер ... ... ... ... ... ... ... кезде халық тілі, олардың діни ... ... орта ... ... ... жөнінде көптеген мағлұмат алуға
болады. Шоқан шамандардың күнәқарлықтан аулақ болып, ... ... ... ... деп ... өз ... Бір ... айтқанда шамандар кесір апаттан, малдың ... ... әр кез аман ... ... Дәстүрді бұзбауға
тырысқан. Шамандар жарық дүниемен қоштасқанға дейін барлық күнәқарлықтан
арылуға тиіс. Бұдан ... ... ... ... ... салт-
дәстүрі, мәдениеті сахара табиғатымен тікелей үндесіп, соған бейімделген.
Қазақ ... ... ... ... орын ... діни ... Ш. Уәлиханов, Ә. Марғұлан, А. Сейдімбековтің пікірлері өте құнды.
Сонымен ... ... ... осы ... ... етіп ... ... пікірлерін ескере отырып, діни наным- сенімдердің ұлттық
дәстүрлі өнердегі көріністері ... ... ... ... ... “Орнамент Казахстана в архитектуре” деген
еңбегінде былай дейді:“Халықтың қолөнеріне ... ... ... ... мал өсіруге және егіншілікке қажетті құрал-жабдықтар да кіреді.
Киіз ... ... ағаш ... ... ... жасап, кілем, сырмақ,
алаша, ши,, түрлі бау- басқұрлар тоқып, арқан, жіп есіп, көннен және ... ... ... ... өрім өріп қолдан әр алуан ыдыс-аяқ, адалбақан,
асадал, бесік, және т.б. ... ... ... шеберлері, өнерпаздар өз
қолдарымен жасап, түрлі нақыштармен әшекейлейтін болды. Қолөнерінде көңілге
қонымды мәнерлер мен ... ... ... ... ... келеді”.
Зерттеу жұмысының нысанасы: ұлттық мәдениеттегі дәстүрлі ... мен ... ... ... ... ... ... өнердегі діни нанымдар мен
сенімдердің көріністерін зеттеу.
Зерттеудің мақсаты: дәстүрлі өнердегі діни нанымдар мен сенімдердің
көріністерін мәдениеттанулық ... ... ... ... ... дәстүрлі наным-сенім, дүниетанымдық проблемаларға қатысты
басылым беттерінде жарияланған материалдарды қорытып, тың ... ... ... өнер туындыларының ерекшелігі мен табиғатының
өзегін құрайтын ... ... ... ... діни наным-сенімде
тәрбиелік, танымдық, эстетикалық тұрғыдан алатын орның анықтау.
- ... ... ... өнердегі діни наным-сенімдердің
табиғи сипаты жөніндегі осыған ... ... ... ... оның ... ... айқындайтын белгілерін
тереңірек шешу.
Зерттеудің ... ... ... ... мен ерекшеліктерін қазіргі замандағы
отандық гуманитарлық білім саласының контексіне қарастыру.
2. Халық ... ... ... ... ... ... талдау жасау.
3. Дәстүрлі өнердің ұлттық мәдениеттегі тәрбиелік орның анықтау.
4. Ұлттық мәдениеттегі дәстүрлі өнердің эстетикалық сипатына ... ...... ... ... танымдық болмысын зерттеу.
Зеттеудің әдіснамалық және теориялық негізі қоғамдық ғылымдарға
ортақ ... ... және ... әдістерге, тарихи-салыстырмалық, тарихи-
хронографиялық тұрғыда зерттеу әдістеріне сүйеніліп жазылды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы.
Ұлттық ... ... ... ... ... діни ... ... диссертацияның ғылыми жаңалығының ... ... ... атадан балаға мирас болып келе жатқан ұлттық
өнердің табиғаты мен ерекшелігінің рухани бастауына ... ... ... ... біз жоғарғыда айтып өткендей- ... ... ... ... болуы дінге байланысты. Міне соның айғағы қазақтың
дәстүрлі өнері, ... ... діни ... –сенімдері
қарастырдық.
- үшіншіден, қазіргі таңдағы туындап ... өнер ... ... ... жасалынып, баға берілді.
-төртіншіден, жаңа буын өнер туындыларының діни наным-сеніміндегі
тәрбиелік, танымдық, эстетикалық мұмкіндіктерін анықтадық.
-бесіншіден ... ... ... ... ... ... дерлік белгілі бір наным –сенімдерге байланысты
туындайтындығы дәлелденді.
Қорғауға ... ... ... ... ... ... көтеру үшін дәстүрлі өнеріміздегі ұлттық бейнемізді
анықтап, ... ... ... ... қажет.Қзақтың ұлттық
дәстүрлі өнерінде, әдет-ғұрпында, салт – дәстүрінде діни наным ... ... ... біз өз ... осы ... ... ... өнердің табиғаты мен ерекшелігін, қазіргі замандағы ... мен ... ... ... мәдениеттанулық сараптама
жасау мақсатымыз табысты аяғына жету үшін қорғауға мынадай ... ... ... ... ... төл мәдениетінде дәстүрлі өнер ... ... ... ... ... ... астарлы мағанаға
толы дерек көздері болып табылады, олардың өзіндік рәміздік тілі өнерде
қолданылған стилге байланысты;
- ... өнер ... ... жаңа ... кеңістігіне жеткен
ұлттық мәдениет ескерткіштері ондағы наным-сенімдердің ... ... ... зерделеуге, сол арқылы қазақ халқының діни
дүниетанымы туралы ой ... ... ... ... ... ... ... ою-өренктін мағыналық
мәтінің қабылдай алу шеберлік өнерді шыңдап, ... ... ... ... ... ... өскелен ұрпақты төл мәдениетке
деген ... ... ... ... болады;
- қазақ халқының дәстүрлі өнері қоршаған ортаның табиғатын, оның
әсемдігін бағалай ... сол ... ... ... ... ... ... әлімінде өмір сүру талпынысынан туындаған, осы
орайда қазақтың ... ... ... ... ... ... ... табиғи болмысын білдіретін тұғыр болып табылады;
- қазақтың дәстүрлі өнері табиғат сырларына үнілуден, ... ... ... наным-сенімдерінен бастау алады, дәстүрлі өнер
туындыларынан көрініс тапқан діни ... ... ... ... ... қызмет атқарып, ұлттық мәдениеттің болмысын түсінуге,
өнер тілі арқылы діни дүниетанымды саралаауға жол ... ... ... және ... маңызы. Дәстүрлі өнер
арқылы өскелең ұрпақтың өмір, табиғат ... ... ... ... эстетикалық талғам түсініктерін, танымдық
тәлім тәрбиенің даңғыл жолын ашуға өз ... ... ... ... ... ... ... дінтану мамандығын оқып үйренуде, бейнелеу
өнері мен ... ... ... меңгеруде, қазақ халқының
дүниетанымын, мәдениетін тереңірек оқып таңуымызға ... ... Оны ... ... оқу ... ... мен ұстаздары, Қазақстан көркем
мәдениттінің мұғалімері, жоғары сынып оқушылары мен мұғалімдері пайдалана
алады. Сол ... ... ... ... өнертану,
мәдениеттану, этнография, тарих, бейнелеу өнер саласындағы ізденушілерге
көмек бола алады.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі және ... ... ... өткізілген мұғалімдердің ғылыми конференцияларда
айтылып, автор өзі ... ... ... ... өнер ... пәндері
бойынша жұмыстың нәтижесін студенттерге қосымша әдебиет ретінде ұсынып
отырады. ... ... ... ... ... ... ... көрді.
Диссертация құрлымы. Дисстациялық жұмыс кіріспеден, екі бөлімнен,
қорытынды, пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Кіріспеде ... ... ... ... ... ... зерттеу пәні және нысанасы, әдіснамалық және теориялық негізі,
зерттеудің ғылыми ... ... ... ... ... тұжырымдар, зерттеу жұмысының ... ... ... ... ақ ... жұмысының сыннан өтуі және мақұлдануы
сипатталады.
“Дәстүрлі өнердің ... мен ... атты ... ... ... беріліп, қазақтың ұлттық қол өнері және салт-дәстүріндегі
діни наным- сенімдердің көріністері қарастырылған.
“Қазіргі замандағы діни ... мен ... ... ... екінші бөлімінде дәстүрлі өнердің ұлттық мәдениеттегі тәрбиелік орны,
эстетикалық сипаты, ... ... ... танымдық болмысы
сипатталған.
Қорытындыда негізгі нәтижелер мен ... және ... ... ... ... зерттеу барысында шолу жасалынған
мәдениеттану, әлеуметтік, психологиялық және педагогикалық, ... ... ... ... ... тән ... бар. Оны қол өнерінен, музыка
мәдениетінен, би өнерінен, тұрмысынан байқаймыз. Ою-өрнектерін, зергерлік
әшекей ... көре ... ... ... отырып оның қай ұлттқа тән
екенін ажырата білуге болады. ... ... ... ... ... ... мінез-құлық қасиеттерін таныта алады
Өнер-адамның жан дүниесін суреттеп, табиғатты бейнелеп, шын мәнінде
өмірмен тығыз байланысып ... ... ... ... алып ... ... мән мағанасы ұлттық дәстүрлі өнермен, салт-дәстүрмен, әдет-ғұрыппен
сабақтаса астасып жатады. Ұлттық ... өнер ... ... ... ... ертеден дамып келе жатқан өнері мен оның жеке ... ... ... ... ... әрі ... дамытып
отырады. Қазақ халықындағы этнографиялық әдет ... бір ... ... ... ... салт дәстүрін діни ... ... ... алып қарайық.
Қазақ халқының қолөнері деп- халық тұрмысында жиі қолданылатын өру,
тігу, тоқу, мүсіндеу, құрастыру, бейнелеу сияқты ... ... ... ... Шын мәнінде қолөнер түрлерінің әрқайысысының ... ... ... ... ... ... ... түрлері де,
атаулары да өте көп. Солардың ішінде халық ... ... ... ... ісі тым ерте ... бастап –ақ қолөнерінің барлық түріне
бірдей ортақ әсемдеп әшекейлеудің негізі.
Ертеден біздің заманымызға ... ... ... ... діни ... ... әр түрлі құрылыстардың қабырғалары
мен мұнараларындағы сәнді ою-өрнектер, ... ... ... ... діңгектер- халық қолөнерінің тамаша туындылары.
Қазақ халқының этнографияиялық әдет-ғұрыптарының ... де ою, ... ... ... өрнектерінен белгілі бір
орын ... ... ... бұрынғы ру таңбалары, малдардың ен-
таңбалары, діни сенімдер негізіндегі ай, жұлдыз, аспан ... ... тағы ... ... ... ... ... шынында да аспандағы айды мезгеп жасалынған.
Бұлар көбінесе діни орындардың сәулеттік ... ... ... ... ... ... ... кездеседі.
“Ай” өрнегінің ислам діні келуден көптеген жылдар бұрын шыққаны анық. Мұның
себебі де жоқ емес. Бір ... ... ... ай мен ... от ... табынған. Жаратылыс құбылыстарынан мағұлматсыз заманда ай да,
күн де, жұлдыз да ... ... ... ... ... ... ... ең көріктісі және құбылысы көп айды олар ... ... оған ... ... ... ... ... бата қылар
жиындарда көк қасқа малды айтып союы да осы ескілік нанымнан қалған әдет.
Көк дегенде, ... ... ... ... ... ... сол ... тұспалдаған.
Осыдан біз өмірдегі болған оқиғалар мен аңыздардың, діни ... ... ... ... ... әсер ... ... өткен замандағы әдебиеттер де, халық ауызындағы аңыз деректерде,
қазіргі шеберлердің айтуына қарағанда, ... ... ... ... ... да ... бір діни ... - сенімнен немесе бір
ұғымды бейнелеуден туғандығы анықтала түседі.
Міне сол ... діни ... ... ... таңдағы өнер
туындыларынан жалғасын тауып отыр. Мысалы: Тамғалы тас, Ешкі ... күн ... ... мен ... нұры сияқты ұшқын шашқан
дөңгелек басты антропоморфтық кескіндер тасқа қашалып салынған. Дәл ... ... ... ... қырынан жалғасын тауып отыр. Атап айтар
болсақ Халықаралық ... ... ән ... ... және ... ... қол өнеріндегі “Күн басты тәңірі” атты гобелен
жұмысынан ... ... ... ... ... тектен
тек күн бейнесі бейнеленбеген, өйткені Күн мәңгіліктің символы.
Қазақстан мемлекеті бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... сұхбат бағытын ұстаған мемлекет ретінде ... Жер ... ... ... ... ... тартып отырған
жаһандану үрдісі қазақ мәдениетін де тыс қалдырмасы анық. Осы орайда ұлттық
мәдениеттің ұлттылығын, ерекшелігін, өзіндік ... ... ... ... ... қалпында сақталуына көмектесетін басты арқау ... ... – бұл ... ... баѓа ... м±расы, ілкі бастауы. Дєст‰р
(лат tradito – тапсыру, жалѓастыру) сан ғасырлар бойы қалыптасқан, атадан
балаға ... ... ... отыратын әдет-ғұрыптар, салт-сана,
адамзат баласының рухани кеңістігін танытатын қазына болып ... ... ... асыл мұралар бүгінгі таңда Президент тарапынан қолдау
көрген “Мәдени мұра” бағдарламасының ... ... ... ... қоржынының үлес салмағын арттыруда. ... ... ... ... ... ... ... – дәстүрлі өнер туындылары.
Дәстүрлі өнер туындыларын сақтай білген халықты ұлттық дәстүрін ... ... деп ... ... ... ... Ұлттық дәстүр нақыштарын
өенр тақырыбы, қол өнер туындысы, ... ... ... ... ... ... Жалпы өнер дегеніміз күнделікті тыныс-тіршіліктің
адам санасында қорытылып, белгілі бір образдардың адамның іс-әрекеті арқылы
бейнеленуі, өнер түріне ... ... ... ал ұлттық өнер әрбір ұлттың
қайсібір өнер түріне өзіндік “мәтін” ... ... ... ... ... ... ұғымдар кең мағынада адам мінезі мен тіршілігіне байланысты
қанға сінген қылықтарды білдіретінің ескерсек, ... ... тез ... ... ... жойылып кететін құбылыс емес. Тарихтың, ... ... ... ... ... ... жаңа ... қарай
әдебиет саласында мазмұн мен формасы жағынан жаңашыл ... ... ... ... қатар суреттеу, бейнелеу, сөз қолдану
оралымдарында жаңа, заманалық ... ... ... ... ... ... өнер ... өзінің ерекшелігіне кµркем сурет, м‰сін,
графика, кµркем ... ... ... ... би, ... µнері деп
бөлінеді. Бұл өнер туындыларында құбылыстар адамныњ ішкі жан ... ... ... ... ... ... дєст‰рлі µнері халыќтыњ
тұрмыс – тіршілігіне, кєсібіне, наным - сеніміне, µмірге деген кµзќарасына
байланысты туып, тарих барысында ... ... ... дамып, атадан
балаға жетіп отырды. Ертеде кездерде қазаќ халқы т±рмыстық ... ... ... ... ... ... ... деректерге ќараѓанда XVI-
XVIII ѓғ. ќазаќ даласында ‰йшілік , ... ... ... ... ... ... ... етікшілік, таѓы басќа ќолµнер
кєсіптері болѓан.
Дәстүрлі өнердің соның ішінде қол өнердің ... ... ... ... өнері ұлттық дәстүрдің сабақтастығы ықпалы әсерінен
қалыптасқан. Үй кәсібіне негізделген ұлттық ... ... ... зергерлік өнердің өзіндік жасалу ... тән ... бар. ... ... ( зер-зар парсы тілінде “алтын” ұғымын
білдіреді) көбіне жеке ... ... ... өз ... ... ұрпақтан
ұрпаққа үйретіп отырған. Олар алдын ала арнайы ... ... ... ... ... ғана ... Зергерлердің соғатын заттарының
түрлері өте көп болған. Оған әйелдердің әшекейлері, киім кешекке тағатын
түрлі сәндік ... ... ... киіз ... ағаш ... ... жиһаздық заттар, ағаш ыдыс-аяқ,тері торсық, музыкалық аспаптар, қару-
жарақтар, ат-тұрман ... және тағы ... ... Бұларды әсемдеу
үшін көбіне ... ... ... ... ... ... өңін ашу шеберлігін жете білген. Соғу арқылы ... бір ... ... өңі ... кететіндіктен, оның үстіңгі бетін
қайтадан бипазбен типылдау арқылы жылтыратып, ... ... ... ... ... ... құлпырмалы түске келтіретін болған.
Зергерлер күміс бұйымдарды асыл тастардан (лағыл, сапфир, зүбіржат, гауһар,
ақық) және агат, ... ... ... ... көз ... ... ... Түрлі түсті шыныларды және тағы ... әсем рең ... да ... ... көп ... бұйымдарының қатарына әйелдерге арналған
әшекейлер жатады. Әшекейлердің бұл түрі тек сән-салтанат үшін ғана ... ... де ... ... болғандықтан кез келген
әлеументтік ортаның өкілі өз хал-қадірінше әр ... ... ... тырысқан.
Єшекейлік заттарға ќасиеттілік, тылсым дүниемен байланыстылылық беру
ұғымының алѓашќы ... ... ... ... ... Алғашқы
тұмарлар ањдардыњ с‰йегінен, олардың азу жєне сойдаќ тістерінен, ұлу
т‰ќымдастарыныњ ќауыршаќтарынан ... ... ... ... формасында
кездесті. Т±мар таққан адамдар сол өздері киелі санаған заттарды к‰ш-ќуат
беруші, пєле-жаладан, кµзден, аяқасты ... ... ... деп
т‰сінген.
Ертеде халықтың діни дүниетанымынан туындаған бұйымдардың бірі –
т±марша. Тұмарша ... ... ... оны ... шеберлер к‰містен
б±рыштап, не ж±мыр т±тікше ретінде жасайды.Тұмарша мойынѓа єсем ... ... ... Тұмарша ішіндегі ќуысқа дұға ... ... ... - тіл-кµзден, ќауып-ќатерден сақтаушы ... ... ... ... оны ... ... сыртына неше
т‰рлі зер ж‰ргізіп, алтын мен булатќан. Сонымен бірге ортасына ... ... ... ... сары ... аспан түстес асыл
тастар, салынған ою-өрнек ... ... ... сылдырауық салпыншақтар
түрлі – түстер мен сылдырауықтардан туындайтын дыбыстардың гармониясын
құрағандай ... ... ... ... үшін оның терең тамырын, алғышартын білген
абзал.Дегенмен ... ... ... ... ... оюды
шеберлігін мењгеру ‰шін ертедегі наным-сенім тарихын білудіњ керегі ... ... ... ... ... Шеберліктің шынына жетуді, қайталанбас
образдарды бейнелеуді мақсат еткен талапты жас ... аѓаш ... ... бір дәрежеде үйренгенмен, ою-µрнек µнерініњ ... ... ... ... ... мєнге ие мәдени мұраның өне
бойына нақышталған оюдыњ єрбір жосыѓында ... ... ... рәміздік
мағынаны түсінуден, сондай – ақ өнерде адамзат баласы өзінің дүниетанымын,
бар ішкі жан ... ... ... ұлттық таным, ұлттық түсінік
парадигмаларынан ... ... ... ... ... ... секілді ою-µрнектіњ де белгілі бір ±лтќа тєн µзіндік сипатын
зерделемей мењгеру тиянақты ... ... ... ... ... ... бір ... ретіндегі Отырар
тµњірегіндегі ќазба ж±мыстары барысында табылған Ќ±йрыќтµбеден ашылѓан
сєулетті ѓимарат ±стынынныњ ‰стінгі ... ... ою ... ... т±ѓырында м‰сінделген п±т тєњірлерініњ кескіні сол ... ... ... ... ... ... ... мәдениетінен бастама алған мүсін өнері өз кезегінде
дәстүрлер ... ... ... ... ... µрнегінің
Ахмет Иассауи сєулет ѓимаратындаѓы кµрхана ... ... ... ... ... ... ... дәлелі. Терең тарихы
бар қазақтың ою-µрнек µнері ... ... ... аѓаш ±ќсату
шеберлігін, аѓаш ою өнерін ... µнер ... ... ... ... ... ... аѓаш шеберлерінің қолынан шыққан ќысќы жєне
жазѓы киіз ‰йдің аѓашы, тµсекаѓаш, абдыра, кебеже, асадал, ... ... есік аѓаш ... ... ... ... шыңы деуге тұрарлық.
Адамзат тарихының бастауы табиғат сырын ... ... ... ... ... ... ... – мифологиялық таным арқылы
байқала келе, діни сенімі, дін атаулыға барып ұласады. Жаратылыс сырын ұғу
үшін ... ... ... ... ... мен ... байланысты
наным-сенімін зерттеуге талпынатынымыз түсінікті ... Осы ... ... ... діни наным-сенімдер халық кәсіпшілігінің, қолданбалы қол
өнерінің ерекшеліктері мен ... ... бойы ... келе ... ... ... ... келісуге болады.
Адамзат болмысына терең үнілсек, әрбір діни санада діни сенімнің ... ... Кез ... ... дін ... қай ... ... онда
сенім бар. Сенім адамныњ ішкі жаѓдайы, ішкі жан дүниесінің шағылысы болып
табылады. Ол өмірде бар ... ... ... ... Адамның
сенім атты психологиялыќ жаѓдайы болашаќ нєрселермен байланыса отырып,
µткен тарихтар қорымен ... ... ... ... тек ... ... ... қоса адамның сенімнен туындайтын жігерлік, қайрат,
ерік күші ќосылады. Сол сияқты тєуекел ету ... келу ... ... ... ... ... келіп, адам, топ, көпшілікті
біріктіруші факторға айналып, жаңа мақсаттарды жүзеге асыруға ... ... ... діни ... төмендегідей жіктеп көрсетуге
болады: 1. жеке заттарѓа, жалпыланѓан нєрселерге сену;
2. кµмек алу, ... ... ... ... сену;
4. оќиѓаларѓа жєне олардыњ ќайтып келуіне сену;
5. діндегі пайѓамбарларѓа ... ... ... ... ететін шын мәніндегі дінніњ міндеті ,
көпшілік қауымды жеке басының саулығын сұрау үшін құлдық ұрғызуға итермелеу
емес, жеке ... ... ... тәуелсіз, еркін өмір кешуі үшін
әлеуметтік денгейге көтеріп, әл- Фараби көрсеткендей ... ... ... Дін ұлттың мүддесіне тіреу, ұлттық ... ... ... ғана ... ... ... ... қазақ даласындағы діни
дүниетанымның алуан түрлі болғанына көз ... ... сақ, ғұн, ... ... бері ата – баба ... ... тауып келе жатқан,
қазақ мәдениетінің тарихи болмысын айқындай түсіп, салт-дәстүрлер мен ... ... ... ... бақытты өмір” секілді құндылықтарды
жайған “тәңір” дінін атауға болады.
XX ѓасырдыњ ... ... ... ... ... дін ... ... діні ұлттық мєдениетпен, салт- дєст‰р нақыштары мен бітісе дамыды.
Алғашқы кездері ... ... ... ... ... ... де өз ... дамыды. Шоќан Уєлиханов жазѓандай: “Діни жетекші-
молдасыз,сауатсыз халыќ арасында м±сылман діні ойдаѓыдай ... жая ... ... ... дыбысы мен т‰сініксіз сµздер тізбегі астарында шамандыќ
салт-сана ќалып ќойды. Сондыќтан да, діни ... ... ... ... ал негізгі, шамандыќ туралы т‰сінік-ол сол баяѓы ќалпында ... ... ... жөнінде Ф.Энгельс: “Ерте замандаѓы діндердіњ
бєрі стихиялыќ т‰рде пайда ... ... ... ... ... ... ќоѓамдыњ жєне саяси жаѓдайларынан µсіп ... ... ... кетті”, – деп єрбір тайпаныњ алѓашќыда µзіне ѓана тєн сенімі
болѓанын ањѓартады.
Ислам дініне ... ... ... және ... өмір ... ... ... діні көк Аспанды – ата, Жерді ана ретінде ... ... ... де ... ... ... ... Айталық, әлімдік діндердің түпкі мақсаты адамды о дүниеде
көретін азаптан қорғау ... ... ... бұл ... ... ... ... баста мақсаты деп біледі. Тарих ... сан ... легі ... бірі ... ... ... тұтынған қанға
сіңген сенім қазақ дүниетанымынан ... ... ... жоқ. Қазақ
даласына көзін тіккендердің біреулері табиғи сеніміне, екінші біреулері
таби байлығына қол ... бас ... ... ... ... ... ... болып, өзінің бірегейлігінен ажырау қауіпі төнген
халқымыздың байырғы сенімі- ... ... ... ... ... бас ию ... де біртіндеп тарихқа кетті. Дегенмен егемен ел
болып, ... ... ... сәті ... ... ... ... үлгілердің ішінен Мемлекеттік Тудың аспан түстес реңінің бір
ауыздан ... оған Күн ... ... ... пен ... ... ... ерекшелігін танытады.
Адамзат тарихындағы рухани бітім жөнінде мұндай тарихи ақиғаттың сыры
жазба мұралардың бетінен анық ... ... ... ќаѓанатыныњ дањќы
єскербасы к‰лтегін батырдыњ ... ... ... ... Кµк ... ... Ќара жер ... екеуініњ арасында адам
баласы пайда болѓан”, деп ... ... ... ... ... ... ... астарында түркі жұртының дүниетанымынан сыр ... ой ... Ен ... ... ... дала ... Көк пен Жер аясында
қысы-жазы қоныс теуіп ұшы-қиыры көз ұшынан әзер көрінетін шексіз ... көлі мен ... ... жасыл алқабы мен ну орман - тоғайын, өзені
мен ... ... дала ... ... ... ... ... оның аясында өзінің ырысын табудың жолын үйрене отырып, өзін ... бір ... ... санағандығын ескерсек, Күлтегін сөздерінің
астарынан көшпелі халықтың көк ... ... жер ... барша тіршілік
атаулыға алѓыс берген – Ата, ал Жерді – сол ... ... ... – Ана деп ... ... ... ұғуға болады. Мұны
Л.Н.Гумилов оймен айтсақ “...ежелгі т‰ркілердіњ б±ќаралыќ діні Жер ... ... ... ... ... ... бір-бірімен
тыѓыз ынтымаќтаѓы ќос ќайнары ретінде таниды”
Адамзат тарихын оның бастау-бұлағын білу үшін ... ... ... ... білген абзал, себебі кез келген мәдентеттін бастамасы құдретті
күшті таудан туындайды. Дін – рухани мәденттіліктің баламасы, дүниетанымның
бір бітімі, ... ... мен жол ... Дін тек ... ... ... ... Кез келген бір нақтылы бір сенім жүиесінен
тұрады. Дінді тек құдайға сенушілік деп ... ... ... ... жоқ діндердің болатыны мәлім (мысалы, буддалыќ, конфуцийлік, даостыќ,
шамандыќ сенім түрлері).
Қазақ халқы мен қаны бір түбі ... ... ... діни
көзқарастары мен рухани т‰сініктерініњ бастама көзі арыда - дінніњ ... ... ... ... ... ... ... мен жан-
жануарлар, µсімдіктерді ќ±рметтеп, соларѓа табыну), фетишизм ... ... ... ... ... (рух, ... шаманизм ( баќсылыќ), т.б. алып жатады.
Қазақтардың ќ±дайѓа табынушылыќ дєст‰рін ... діни ... ... ... таби даму ... ... кешкен өзге де ежелгі
халықтардың ... мен ... ... ... болады. Мәселен,
Ежелгі Грекия мифологиясындағы құдайлар бейнесіне жүгінсек, Гера – ‰й-
ішіндегі татулық, ынтымақты ... ... ... – ќол ... ... ... Посейдон – тењіз єміршісін, т.б. ... ... діни ... салыстырсақ, қазаќтарда да шањыраќтыњ ќ±т-
берекесініњ ќамќоры - ¦май ана, От анасы, тµрт ... ...... ... ... Ойсыл-ќара, Шопан ата, ... ата ... ... уақыта
кµпшілігі м‰лдем ±мытылѓан жебеп-желеушісі пірлер мен ... ... ... ... ... емін –еркін игіліне жарата кµшпелілер үшін ішсе-
сусыны, жесе-тамаѓы, кисе ... ... ... т±рса-т±раѓы, жаќса –
шыраѓы, яғни түйіп айтқанда, барлық т±рмыс тіршілігінің кµзі ... ... де дала ... төрт ... малды қасиет тұтып, кие санап қадірін жете
ұғынған. Төрт түліктің де жаратылуы да тылысымдылыққа толы десе де ... ... Н.Г. ... ... ... ... ... судан,
жылќы желден, т‰йе сордан, ќой кµктен, адам ... ешкі ... ... сөздерге тоқталғанын атап өтуге болады.
Қазаќтар т‰йені Ойсыл ќара дей отырып, оған ... мән ... етін ... аяғы ауыр єйел ... ... ... ... т‰йенің етінен дәм татуы, т‰йе жануары ... ... 12 ... ... деп ... ... ... етене араласып, өмірін төрт түлік малмен
байланыста өткерген. Әдет-ғұрпы, ... ... ... ... ... ... ... киелі санаған түлігіне қатысты
байламдар орын ... ... ... ... ... ... ... “‰лек пен тайлаќ”, “ќыз сынау”, “бура ќотан”, “неше емшек, неше
µркеш”деген ертеректе танымал болған ойын ... ... ... ... µзініњ µнерінде де ќолданѓан. Кілемге,
бµстекке, т.б. салынѓан ою-µрнектер ... ... бір ... ... ... “т‰йе табан” оюы- б±л алыс сапар белгісі. Оны ... ... ¦лы ... ... ... ... етегіне салынѓан.
Келесі бір ою түрі “т‰йе кµзді” кµз тимес ‰шін ... ... ... кµздіњ” магиялыќ ќасиетінің бар екендігіне қатты сенген.
Сондай ақ қол өнерде жиі ... ою ... ... ою”, ... мойын”
оюлары жатады. Т‰йе µрнегі тек ќазаќтарда ѓана емес, Орта Азия халыќтарында
да ... ... ... ... ... ... бір ... єн-к‰йде де
кµрініс тапќан. Олардыњ ќатарына халќымыздыњ атаќты к‰йлері “Бозінген”,
“Нар ... ... ... ... ... ... нар” жатады. Ќазаќтар т‰йені
єулиелігін, киелігін құрметеп, балаларына ... ... ... Нартайлаќ, Бурабай, т.б. есімдерді ќойѓан.
Бұл ырым жоралғылардың барлығы – түптеп келгенде көшпелілердің уақыт
пен ... ... ... ... пен тіл ... ... адам
баласының алғашқы таным түсінігі.
Қазақтардың мұндай ... ... ... ... ... ... мен шынайы сезімге бейім болуына µмір бойы табиѓат
ќ±шаѓында ж‰руі- жасыл майса дала, ашыќ мµлдір ... , ... кµп ... етпесіне кім кепіл?” – деп жазғанындай бар.
“Наѓыз µнердіњ пайда ... ... ... ... бейнелеуге деген
ішкі ќ±лшыныс себеп болады, ал б±ныњ µзі- ананыњ бала кµтеруіне ... ... ... ... деп Лев ... ... әрбір адамның дүниеге көзқарасын, өмірілік сеніміне, ... ... - ... қасиеттерінің қалыптасуына, эстетикалық
талғамының ұшталып, алдына қойған мақсатының айқындала түсуне оң әсерін
тигізеді.
¤нер- ақиқат бар ... ... ... бейне арқылы
көрсетудің, әлемді эстетикалық тұрғыдан меңгерудің маңызды тәсілінің ... ...... ... ... ... елжірету, жақсылыққа
еліту.
Өнер туындыларының құндылығы неде? Өнер ... жеке ... ... ... ... пайдасына ќарай ќ±нды. Ќазіргі ... ... ... ... жүгінсек, µнер туыларыныњ ... ... ... ... ... тәрбие);
- отансүйгіштік тєрбие;
- ±лттыќ ерекшелікті кµрсету (ұлтшылдыққа баулу);
- ќанаѓаттану, риза болу ... ... ... (іскерлік мақсаттар);
- дем алу ‰шін;
- ешкімге ±ќсамайтын µз стилін, бірегейлігін табу.
М±ндай маќсаттарда жазылѓан туындылар ... ... ... діни ... ... ... осындай жаман ќасиеттердіњ ќалыптасуына жол бермейді.
Қазіргі замандық жаһандық үрдістер аясында қазақ халқының ұлттық
мәдени ... ... ... өзекті болып табылады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... озық
халықтық ұлттық дәстүрге, ұттық-мәдениетке ... ... ... туып ... ... әдет-ғұрыптар, ұлттық өнер мен ... ... ... жас ... ... адамзаттық әлемге аяқ басып, өз
халқының игілігін басқа халықтарға жақын да, түсінікті ете алады. Қазіргі
заман талабы сол ... қыр - ... ... ... түсе білетін
лайықы мұрагер тәрбилеу.
Қазақ халқы ... ... ... ізгі көзқараспен қарап,
эстетикалық тәрбие беру, ұлттық мәдениетке, ұлттық өнерге, отан сүйгіштікке
ерте жастайынан баулу ... ... ... бөлген.Сондай ақ тарихи-
этнографиялық дереккөздерін зерттеу, дәстүрлі өнер үлгілерін сараптау,
суретші еңбектерімен ... ... ... ... ... ... оң нәтиже
берері анық.
Қазақтың ұлттық тәрбиесінде эстетикалық көзқарасты, эстетикалық
талғамдарды қалыптастыру, ... бай ... және ... ... ... сан алуан. Халықтың ауызекі шығармашылығының ... да, ... ... да, ... ... ... де, ... да соның жарқын айғағы.
Қазақ халқы жастарға өзінің ... ... ... ... мейірімділік, тәлім-тәрбие ұғымдарын ... ... ... ... - ... ... ... түсірілген ою-
өрнек нақыштары арқылы дарыта білді. Бұған қоса, ... ... ... ... қол ... ... өнері,
бейнелеу өнері жанрларында бейнеленген қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі
жастар үшін ... ... ... болып табылады.
Бейнелеу µнерін биік шыңға көтеріп, оған ±лттыќ колорит ... ... µмір - ... ... ұлттық салт-дєст‰рлер, наным-
сенімдер мен т‰рлі ырым- жоралғыларды ... ... ... ... Әбілхан Қастеевтің шығармашылық бейнесінің орны бөлек. Жастайынан
туған топырағының иісімен ... ... ... ... ... толы жинаќтаѓан тєжірибесі халықтық ... µте ... ... ... ... ... ... ‰йдін ішкі кµрінісі”
(1934) туындысында кµшпелі халќымыздыњ от басындағы т±рмыс-тіршілігі көркем
берілген, қазаќтың қара киіз ‰йініњ т±рмыстыќ ажарын ... ... ... қол өнерінің қайталанбас үлгілері бейнеленген. Суретте өз орның
тапқан самауырдыњ, ... ... ... ж‰к пен ‰й іші ... ... ... жазылуы ынтымаќты, берекелі
т±рмыстыњ нышанын ањѓартып, халық ... ... ... ... ... жіберген. Киіз ‰йдіњ ішкі кµрінісі халќымыздыњ киелі
ќолµнерініњ ... ... ... ... ... ... үй ... халќымыздыњ µзіндік дєст‰рін аңық көруге
болады. Киіз үй интерьерін толықтырып тұрған аѓаш тµсек, астау, ... ... , ... ... аяќќап, текемет секілді көненің көзіндей
ертеден келе жатқан ... ... толы бояу ... µте ... Қазақтың “отан от басынан басталады”, “отан оттан да ... ... ... ... ... ... ... осы суреттен анық
көруге болады.
Ұлттық мәдениетке менсінбей, жатырқаушылықпен қарауға ... ... өтіп ... бір ... ... ... кір іздеген
єлдебір сыншы єйгілі суретшініњ ќазаќ халќыныњ б±рынѓы ... ... ... ... ... мен ауыл ... ... мін таќќысы келіп: “Кастеев ошаќ басынан шыќпайды” деген сын
айтқан екен. Сонда ұлттық ... ... биік ... ... ... ... ... басынан басталмаѓан тәрбие мен µнерде жылылыќ болмайды”
деп жауап беріпті.
Мәдени мұрасы ежелден жалғасып келе жатқан қазақ халқының ... - ... ... ... саф алтын күйін жоймайтын асыл қазына.
Дәстүрлі өнер туындылары ұлттық мәдениетіміздегі ... ... ... ... ... қалыптастырып, ақыл ой, рухани, эстетикалық
талғам түсініктердің, танымдық тәлім-тәрбиенің даңғыл жолын, өз ұлттымыздың
бүкіл ... ... оң ... ... ... ... өнер ... тәрбие берудің негізгі бағыттарын айқындап, халық мұрасындағы ... ... ... эстетикалық жүйесін жан-жақты зерттеу және
ұлттық тәрбие ... ... ... ... ... ... алу аса қажет. Бұл заман сұранысына туындап отырған мәселе.
Қазақ халқының дәстүрлі µнері көркем өнердегі єсемдікті ... ... ... ... ... эстетикалыќ талѓаммен
т‰йсінуге, эмоциялдыќ сезіммен, с‰йіспеншілікпен ќабылдауѓа кµмектеседі.
Діни наным-сенімдерден ... ... ... ... ... ... өнер ... эстетикалық бағамы, оның эстетика ... өз ... ... туралы ілім эстетика ерте заманнан бері жалғасып келе жатыр.
Эстетиканың басты мәселелері Ежелгі Грекия мен ... ... ... ... ... ... ... қатысты ойлардың бастамасы
тереңде жатқанмен, оныњ дербес ѓылым ретінде тек XVIII- ѓасырда ... ... ... ... ... ... ... өнердің
барлыќ жанрына ќатысты жалпы зањдылыќтарды зерттейді. Эстетика басты үш
ұғымы эстетикалық ... ... ... және ... тәрбиені
өнертанулық тұрғыдан негізге алуға болады.
Эстетикалыќ лєззат-табиѓат,ќоѓам µмірі жєне µнер с±лулыѓын тамашалау
кезінде немесе әдемі заттарды ... ... ... ... ... ... ... жан ләззатын алуы. Ішкі жан дүниесінде
эстетикалыќ лєззатты сезіну ‰шін адам ... ... ... шарт, сондай
ақ оның эстетикалық талғамы болуы тиіс немесе сұлулықты көруге, естуге
құмартып, оны µз ... ... ... ... ... ... ерекше
эстетикалыќ лєззат беретін ќ±былысќа µнер туындылары ... ... ... ... ... ... озық ... жоѓары
эстетикалыќ лєззат бере отырып, оныњ ... ... ... ... ... ... талғамын кµркейте т‰седі, тєлім-
тєрбие береді жєне д‰ние тануѓа ат салысады.
Эстетикалыќ сезім ... ... яғни ... шындыќты
бейнелегенде, оныњ с±лулыѓынан алынған әсердің адам ... ... ... ... сєнділік ќабылдауда туатын кµњіл к‰йі. Эстетикалыќ сезім
өнердің әр түрлі салаларында табиѓаттыњ ... ... ... адам µзі ... ... ... ... сезімінң
алатьн орны ерекше. Мұндай сұлулыққа құштарлық ... адам ... ... ... ... жас ... ... қанық, ашық түсті
жарқыраған ойыншыққа ұмтылуы белгісі деуге болады.
Эстетикалыќ тєрбие өнердегі сұлулықты д±рыс ќабылдауға, тани ... ... ... ... мен ... ... кез келген
µнер түрінде жєне µмірде с±лулыќты ... ... ... ... ес ... ерте ... аќ ±лттыќ дєст‰рлі µнерін
дамыту жолында айанбай еңбек етті. Әрқашан ... ... ... өтеп отыруға тырысты. Ру, отбасы, жеке бастыњ
талабы мен талғамына сай т±рмыстыќ және ... ... ... ... ... ... ‰шін керекті заттарды дайындады. Қазақтар ќол
өнерін ... ... ... ... мол ... ... ... ”ағаштан түйін түйген”, ”он саусағынан ... ... деп ... ... ќатар “шебердіњ ќолы ортаќ”, “әкеге
ќарап ±л µсер, шешеге ќарап ќыз ... ... ізін ќыз ... ... ... ... “өнерді ‰йрен, ‰йрен де жирен”,”өнерлініњ µрісі кењ” деген ... ... ... ... ... білдірді.
Өнер туындылары- өткен тарихтан хабардар ететін асыл ... ... ... ... ... ... µмірінде кілемдерден
бірнеше ±рпаќтар ќолымен ... ... ... тайпаѓа тиесілі жєне жеке
бастыњ емес, ортаќ эстетикалыќ ќажеттіліктерді бейнелейтін суреттерді
кездестіреміз” ... ... сол ... ... ... талғамын бағалауға дәстүрлі өнердің ... ... ... ... болады.
Дәстүрлі өнердің тәрбиелік, эстетикалық қыр-сырымен ... ... жағы да өз ... ... ... баласы өзін қоршаған ... ... ... өзінің табиғатқа және басқа адамдарға
қатнасын танып-білуге ... ... бұл ... дамытудың негізі
болып табылады. Ал өнер заңдылығына қатысты таным мәселесіне келсек, бұл
жайында М. ... ... ... ... ... дегеніміз-ойлау.
Шығармашылық ой өрісінің мәнісі де дүние туралы ойлау, бірақ мұның тек ... ... ... образды. Бейнелі ой өнер құбылыстары мен
заттарға сезіну, ... ... адам ... ... ... ... ... болады.”
Қазақстан Республикасының этномәдени білім беру тұжырымдамасында:
“Әрбір жеке тұлға өз ... ... ... ... ... ... құндылықтарға адалдық, ұлт қаһармандарын қастерлейтін
біртұтас дүниетаным, лингвистикалық, тарихи, географиялық, ... ... ... иесі болуы керек.
Соның ішінде көркем –эстетикалық сана иесі ұшқыр қиял мен ... ... ... пен әдемілікті бағалай білетін қасиеттің,..
өнер туындыларын түсіне алатын қаблеті болуға тиіс ”- деп атап көрсетілген.
Қ. ... ... ... ... ... ... ... эпикалық сом суретін жасауға тырысты, тарих беттерін
өзіндік жеке ... ... ниет ... ... ... кең, ... кесек полотнода алыс бел, ұшан даланы ... ... арғы ... бергі алуан ұрпақтың төгілген қан, аққан терімен қол жеткізген
асқақ мұратты бейнелейді. Карина кейіпкерінің ... ... ... ... аңызының осы күнге жеткен жарасымды жалғастығын береді.
Суретші шеберлігіне байланысты картинадағы ... ... ... ... ... ... кең жазира даланың келбетін аша ... ... ... қылқаламмен көсілте салған көк шалған, көтерілген
тың, қырдағы құбылыстары еш боямасыз, бүкіл шынайылығымен бейнеленген.
Дәстүрлі қазақ ... ... ... ... ... жағынан ұлттық нақышқа толы ... ... ... ... негізделеді. Бейнелеу өнерінің ұстанымдарының
біріі- симметрия дәстүрлі өнердегі ою-өрнектер әлімен тығыз байланысты.
Қолөнер ... кең ... ... ... құбылтып,
өзгертіп отыратын қасиеті, бір жағынан, эстетикалық өлшем болса, екінші
жағынан, қазақтың дүниетанымын танытатын ... ... өнер ... ... ұлттық ою-өрнегінің әр
бөлшегі, белгісі бір-бірімен жүйелі алмасып, ... ... ... ... яғни мағыналық ара салмақты теңдей ... ... ... ... ... ... ... ұғым-түсінігін, жаратылыс қбылыстарын
меңгерудің өзіндік ерекшелігін білдіреді. ... ... әр ... отыратын кесте өрнектері- арқар мүйіз, қырық мүйіз, ырғақ,
қошқар мүйіз, қос мүйіз ... ... ... мән жатыр. Өрнектер
әлемі дала тынысының заңдылығын, кең жазираны мекендеген ... ... ... ... қана ... ... қауымның тылсым кеңістік
әлемі ... ... ... ... ... “кестелік, ою-
өрнектік” жолын ... ... басы ... ... ... ... ... ойсыз мәтінді таба алмайсыз. Мәселен, қазақтың өсімдік жан-
жануар бейнелері бедерленген ... ... ... Олардың
симетриялы құрылысы, әр жігі, әр бөлшегінің өзара пропорциясы, ... ... ... ... ... ... ... дәуірінің мұрасы Айша бүбі мавзолейінің (XI-XII ... ... ... ... ... ... үлгі, ол – ата-бабаларымыздың ежелгі тұрмыс-тіршілігінің, наным-
сенімінің ісмерлігімен танылған ... бал ... ... ... ... ... де ... нанымын, тұрмысын айғақтайтың асыл қазыналар.
Қазіргі таңдағы дәстүрлі өнер үлгілеріне келсек, ертедегі ... ... ... ... қолөнер бұйымдарының ою-
өрнектерінде айшықталған қазақ халқының ұлттық танымын, ... ... ... ұрпақтар арасындағы сабақтастықты көрсеткісі келген. А.
Ғалымбаева “Натюрморт” , Ө. ... ... ,Р. ... ... ... Ө, ... ... Б. Зәуірбекованың “Композиция” атты
жұмыстарын атауға болады. Олардың шығармаларының басты ерекшелігі ... ... түсу ... ... ... ... ... ою-өрнектерге тіл бітіріп, оюлар дүниесі алуан түрлі қиныл-
қозғалысқа ... ... ... ... ... ... отырған. Тылсым
дүние сырын ашу үшін тарихта талай ізденістер жасалған. Жүсіп Баласағұн (XI
ғ.) өзінің әйгілі “Құтадғу біліг” кітабында жеті ... ... ... екі ... ... баяндаған. Дана ойшыл өмірлік ... ... ... ... ... ... жаңаша
пайымдалуын ұсынады. ... ... ... ... ... ... Ай мен Күн, Жұлдыздар әлемі өзінің ... ... ... ... ... ... талпыныстан дәстүрлі дүниетанмды,
тарихи шындықты, қазақ халқының философиялық ... ... ... ... баға ... ... халықтық дәстүлі болмыспен ұласқан А. Дүзелхановтың “Томирис”
(2001), ”Қорқыт туралы аңыз” (1998), “Аңшылық” (2000), Қ. ... (1991), Б. ... ... ... Е. ... Б. ... “Тұқым”(2002), “Кешкі серуен”(2001), Қ.
Ажібекұлының“Томирис”(2003), “Құрылтай”(2003), ... ... ... ... (2003), ... “Таң” (2003), М. Мұхановтың
“Қызыл өгіз”(2001), А. ... ... ... (2000), ... ... туындыларының орны бөлек. Олар ата-баларымыздың сиқырлы рухын оятуға,
көшпелілердің ... ... ... ... ... өздерінің
көзқарстарын кенеп бетіне шешуге тырысқан.
Дәстүрлі өнерде кең ... ... ... ... әдет-ғұрып, үлттық
нақыш халықтың рухани болмысын - адамгершілік қасиетін, мінез - ... ... ... ... қаттар ұлттық дүниетанымын кеңейтіп, әр
түрлі білімдер негізінен мағұлмат береді. Көне дәуірден қазіргі ... ... мен ... ... ... - ақ ... халқының тылсым
табиғат аясында дамыған асқан даналығы мен ... ... ... ... ... қөзқарасын айқын аңғарамыз. Бұған қоса, ... ... ... ыдыс-аяқ үлгілері, күнделікті тұтыну заттары,
киім үлгілерінің ... ... ... ... ... ... жоғары деңгейінің, халық мұраты мен наным-сенімнің айғағы
екеніне көз ... ... ... ... тану жолында жинақтаған білім қорының
– рухани мұрасының ... ... ... да таң ... ... ... ... бай қазыналарының бірі - өнер туындылары толық игерілді
деп айтуға болмайды. Ұлттық мәдениеттің болмыстық бірегейлігін ... ... де ... ... ауқымы көп. Біз дәстүрлі өнердегі діни наным-
сенімдерді сараптау арқылы осы ... бір ... ... ... ... жаңа қырынан көрсетуге талпынысымыз осындай игі бастамалардың
бірі болатынына сенімдіміз.
Қорытынды
Қазақ халқының бай рухани өнер туындылары ... ... деп ... ... ... ... үшін әлі де асыл ... басқа да
қырларынан көрсете берсе, игі мұраттардың орындалғаны. ... ... ... ... жинақталған халықтық білім қорының молдығы
қуантады.
Қазақ дәстүрлі өнеріндегі наным-сенім көріністерінің өткені,
қазіргісі мен болашағының арасындағы сабақтастық пен ішкі рухани үндестікті
анықтай отырып:
1. ... ... бір ... ... ... ... ұлттық
өнерінің рухани бастауларын меңгеріп, екінші жағынан, осыдан діни наным-
сенімдердің көрініс табуы ... ... ... ... ... ... ... басылым беттерінде жарияланған материалдарды қорытып, тың
мәселелерді көтердік.
3. ... ... өнер ... ... мен ... ... ... белгілерін айқындай отырып, діни наным-сенімде
тәрбиелік, танымдық, эстетикалық тұрғыдан алатын орнын анықтадық.
4. ... ... ... ... діни ... ... сипаты жөнінде осыған дейінгі қалыптасқан тарихи-
этнографиялық ... ... оның ... ... ... тереңірек шештік.
Біздің зерттеу жұмысымыздың даму болашағы өскелең ұрпақтың дәстүрлі
өнер арқылы дүние ұғымдары, ... ... ... ... ... рухани эстетикалық талғам-түсініктерін, танымдық
тәлім-тәрбиенің даңғыл жолын ашуға өз ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Зерттеу тақырыбы бойынша жарық көрген еңбектер
тізімі:
1. Ұлттық дәстүрлі өнерде ... ... ... ... “Ізденіс” гуманитарлық ғылымдар сериясы, №4 (2).2003. Б.114-115,
Алматы.
2. Діни ... мен ... ... ... өнердегі көріністері.
“ҚазҰУ Хабаршысы” Философия сериясы, Саясаттану ... ... №1 ... 168-172, ... ... оқу орындарында бейнелеу өнері маманын даярлаудың негізгі
мәселелері. “Қазақстан ... ... ... ... №2. 2005ж. Б.56-59. Алматы.
4. Таңбалардың бейнелеу өнеріндегі маңызы. “Ұлт ... ... ... №2. 2006ж. ... ... Қазақ суретшілерінің шығармашылық еңбектері арқылы ... ... ... ... ... ... ... мәселелері. Халықаралық ғылыми конференциясы. 27-28 ... Б. 243-245. ... ... ... діни ... мен ... ... (зергерлік
өнер негізінде). “Үздіксіз білім: проблемалары мен ... ... ... 21-22 ... 2006ж. ... Алматы.
7. Таңбалардың дәстүрлі табиғаты. “XXI ғасырда білім мен ғылымды
ұштастырудың жолдары және ... ... ... ... арттырудың
өзекті мәселелері” атты халықаралық ғылыми-әдістемелік конференция. ІІ
бөлім. 2006ж. Б.559-560. Шымкент.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ халқының салт-дәстүрлері21 бет
''Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін психологиялық талдау”56 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
8-сынып оқушыларына сәндік-қолданбалы өнерді оқытуда дәстүрлі мәдениетке баулу77 бет
XV-XVIIIғғ. Қазақтардың дәстүрлі мәдениеті9 бет
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет
«Қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениеті». Оқу құралы97 бет
Алғашқы қауымдық және дәстүрлі өнер дегеніміз не?4 бет
Арқаның дәстүрлі ән мектебі13 бет
Ақуыздың дәстүрлі емес өнімдерге қажеттілігі5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь