Дипломатиялық терминдер

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4
Бірінші бөлім. Дипломатиялық терминдердің қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6.25
1.1 . Дипломатиялық терминдердің шығу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2. Дипломатия саласындағы терминдерді қолданыс аясы мен жасалу жолдарына байланысты жіктеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11
Екінші бөлім. Дипломатиялық тәсілдердің берілу тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26 . 50
2.1. Дипломатиялық терминдердің қазақ тілінде жасалуы мен аударылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26
2.2. Терминдік тіркестердің формалды семантикалық құрылым түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...46
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .50
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .54
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Қоғамның әртүрлі салаларындағы – экономикадағы, мәдениеттегі, ғылым мен білім салаларындағы өзгерістер ана тіліміздің мемлекеттік мәртебесінің нығаюына, қоғамдық қатынастардың қандай түрінде де қызмет етуіне талап қойып, әр саладағы терминологиялық жүйені жетілдіруді өзекті мәселелердің біріне айналдыруда. Сол қатарда дипломатиялық терминдерімізді қалыптастыру мәселесі де айрықша мәнге ие болып отыр.
Қазақстан Республикасының 1997 жылдың 1 шілдесінде қабылданған «Қазақстан Республикасындағы тілдер туралы» Заң негізінде Қазақстан Республикасының Үкіметі мен дипломатиялық өкілдіктері халықаралық ұйымдарға қатысты өз қызметін мемлекеттік тілде жүзеге асырады. Қазақ тілі мемлекеттік мәртебеге ие болған уақыттан бері оның ғылым мен өндіріс салаларында, еліміздің сыртқы және ішкі саяси өмірінде қолданылу аяасының кеңейіп келе жатқандығы белгілі.
Сан алуан ғылым салалары өзіндік ерекшеліктеріне қарай жүйелі ұғымдардан тұрады. Ұғымдардың атауға ие болуы, белгілі бір термин ретінде қалыптасуы терминдену заңдылықтары арқылы жүзеге асырылады. Түрлі лексемалардың семантикалық өрісте қолданылуы сияқты, терминдер де терминологиялық өрісте пайда болып, оның ішкі заңдылықтарына бағынады.
Бүгінгі таңда Қазақстанның өзге елдермен жасайтын келісімдері мемлекеттік тілде жазылатыны белгілі, яғни халықаралық қатынаста мемлекеттік тіл өз қызметін атқара бастады. Елімізде болып жатқан түбегейлі өзгерістер тіліміздің жан – жақты, оның ішінде терминология саласының дамуына жағдай туғызды. Осыған орай ұлттық терминологиямызды кешенді зерттеп, оның табиғатын ашу қажеттігі туындайды.
1. Терминдер жүйесі жалпы әдеби тілдің ғылым тілі деп аталатын функционалдық бөлшегіне жататындықтан, термин ғылыми ортада қолданылады. Дипломатиялық терминдер – ғылыми ұғыммен экстралингвистикалық жағдаяаттардың ара қатынасын анықтайтын, семантикалық топ қатары қалыптасқан тілдік бірліктер жүйесі. Дипломатиялық терминология тілдің әлеуметтік жағы мен мәнін сипаттайды. Дипломатия саласына қоғамның әлеуметтік жағы тікелей әсер ететіндіктен, дипломатиялық терминология таптық, салалық сипатқа ие.
2. Қазақ және ағылшын тілдеріндегі дипломатиялық терминдердің терминдік мағыналары олардың арнайы ғылыми және саяси ұғымдардың ара қатынасымен, терминнің өзіне сай терминологиялық өрістегі алатын орнымен анықталады.
3. Дипломатиялық терминдер жасалымының ерекшеліктері, бір жағынан, жалпыхалықтық лексика заңдылықтарымен, екінші жағынан, ұғым мағынасымен және терминдегі семалар құрамымен айқындалады.
Зерттеу әдістері. Зерттеу барысында недістгізінен сипаттама және компоненттік талдау, құрылымдық және семантикалық талдау, жүйелеу және салыстырмалы талдау әдістері қолданылады.
1. Богданов Г.Н. Сущность и специализация термионидов в языке и науке. Афтореферат дисс... канд. филол. наук. - Ленинград, 1987.
2. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. I-X томдар. – Алматы: Ғылым, 1974 - 1986.
3. Азаматова А.Х. Греко-латинская основа интернационализации дипломатической терминологии. Дис. ...к. филол. н.: Каз.гос. нац. ун-т им. ал- Фараби (КазГУ). -10.02.19. – Алматы, 2001.
4. Англо – русский дипломатический словарь. – Москва: Русский язык, 2001.
5. Книгницкая. М.И. Термины – интернационализмы и их содержательная мотивированность. Дис. ... к. филол. н.: Черновицкий Гос. ун-т им. Ю. Федковича. -10.02.04.- Черновцы, 1990.
6. Жұбанов Қ. О специфике слов терминов. Принципы терминологии. (Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер.) – Алматы: Ғылым, 1966.
7. Қайдаров Ә.Т. Қазақ терминологиясына жаңаша көзқарас. – Алматы: Рауан, 1993.
8. Логинова К.А. Новые слова и устойчивые сочетания в лексиконе дипломатии // Новые словари и словари новых слов.– Ленинград, 1978.
9. Кутина Л.Л. Языковые процессы, возникающие при становлении научных терминологических систем // Лингвистические проблемы научно-технической терминологии. – Москва: Наука, 1970.
10. Алдашева А. Аударматану: Лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер. – Алматы: Арыс, 1998.
11. Лотте Д.С. Вопросы заимствование и упорядочение иноязычных терминов терминоэлементов. – Москва: Наука, 1982.
12. Конецкая В.П. Введение и сопоставительную лексикологию германских языков. – Москва: Высшая школа, 1993.
13. Айтбаев Ө. Қазақ терминологиясының дамуы мен қалыптасуы. – Алматы: Ғылым,1988.
14. Құрманбайұлы Ш. Қазақ лексикасының терминдену үрдісі. Филол. ғыл. докторы дисс.: А. Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институты.-10.02.02. –Алматы, 1998.
15. Қалиұлы Б. Қазіргі қазақ тілі. –Алматы, 2004.
16. Конецкая В.П. О системности лексики // Вопросы языкознания. – Москва: 1984.
17. Уфимцева А.А. Некоторые вопросы синоними // Лексисическая синонимия . – Москва: Наука, 1967.
18. Вилюман В.Г. Англисйская синонимика. –Москва: Высшая школа, 1980.
19. Comrie B. World’s major languages. – Oxford : Oxford University Press, 1990.
20. Попова З.Д., Стернин И.А. Лексисическая система языка. -Воронеж, 1984.
21. Исанова А.Ш. Қазіргі қазақ әдеби тіліндегі заң терминдері. Филол. ғыл. канд. .... дисс.: әл-Фараби Қазақ мемл. Ұлттық ун-ті . -10.02.02. – Алматы, 1997.
22. Балақаев М. Қазақ әдеби тілінің тарихы . – Алматы: Мектеп, 1968.
23. Кубрякова Е.С. Производное слово в лексике и грамматике // Слово в грамматике и словаре . – Москва, 1984.
24. Райымбекова М.А. Ассимилятивные сегменты в казахском языке. Дис. ...д. филол.н.: Каз. гос. жен. пед. ин-т. -10.02.02. –Алматы,1998.
25. Балтабаева Ж.К. Семантико-стилистические функции неоформленного родителыного и винительного падежей в казахском языке: Афтореферат дисс... канд. филол. наук. –Алматы, 1984.
26. Зятковская Р.Г. Суффиксальная система современного английского языка. – Москва, 1971.
27. Медникова Э.М. О конверсии в английском языке // Научные доклады высшей школы. – Москва, 1991.
28. Смирницкий А.И. Лексикология английского языка. – Москва, 1956.
29. Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі (синтаксис). – Алматы: Мектеп, 1971.
30. Виноградов В.В. Грамматика русского языка. Т.2. Синтаксис. Часть I. – Москва, 1960 .
31. Балақаев М. Структурные особенности словосочетания в тюркских языках. – Алматы, 1961.
32. Тер-Минасова С.Г. Синтагматика речи: анталогия и эвристика // Общ. и англ. синтагматика составных номинатив. групп. – Москва: Изд-во Моск. ун- та, 1980.
        
        ЖОСПАР:
Кіріспе...................................................................
..................................................4
Бірінші бөлім. Дипломатиялық терминдердің
қалыптасуы..............................................................
..........................................6-25
1. . Дипломатиялық терминдердің шығу
тарихы.........................................6
1.2. Дипломатия саласындағы ... ... аясы ... ... байланысты
жіктеу........................................................11
Екінші бөлім. Дипломатиялық тәсілдердің берілу
тәсілдері.................................................................
.......................................26 – 50
2.1. Дипломатиялық терминдердің қазақ тілінде жасалуы мен
аударылуы.................................................................
..........................................26
2.2. Терминдік тіркестердің ... ... ... әдебиеттер
тізімі....................................................................
.................................................54
Кіріспе
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Қоғамның әртүрлі салаларындағы –
экономикадағы, ... ... мен ... ... өзгерістер ана
тіліміздің мемлекеттік мәртебесінің нығаюына, қоғамдық қатынастардың қандай
түрінде де қызмет етуіне талап қойып, әр саладағы ... ... ... ... ... айналдыруда. Сол қатарда
дипломатиялық терминдерімізді қалыптастыру ... де ... ... ... отыр.
Қазақстан Республикасының 1997 жылдың 1 ... ... ... ... ... Заң негізінде ... ... мен ... өкілдіктері халықаралық ұйымдарға
қатысты өз қызметін мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ие ... уақыттан бері оның ғылым мен өндіріс
салаларында, еліміздің сыртқы және ішкі ... ... ... ... келе ... белгілі.
Сан алуан ғылым салалары өзіндік ... ... ... ... ... ... ие болуы, белгілі бір термин ретінде
қалыптасуы терминдену заңдылықтары арқылы ... ... ... ... ... қолданылуы сияқты, терминдер де
терминологиялық өрісте ... ... оның ішкі ... бағынады.
Бүгінгі таңда Қазақстанның өзге елдермен жасайтын келісімдері
мемлекеттік тілде ... ... яғни ... қатынаста
мемлекеттік тіл өз қызметін атқара бастады. Елімізде болып жатқан түбегейлі
өзгерістер тіліміздің жан – жақты, оның ... ... ... ... ... Осыған орай ұлттық ... ... оның ... ашу ... ... ... ... жалпы әдеби тілдің ғылым тілі деп ... ... ... ... ... ... Дипломатиялық терминдер – ғылыми ... ... ара ... анықтайтын,
семантикалық топ қатары қалыптасқан тілдік ... ... ... ... ... жағы мен ... Дипломатия саласына қоғамның әлеуметтік жағы тікелей
әсер ететіндіктен, ... ... ... ... ... Қазақ және ағылшын тілдеріндегі дипломатиялық терминдердің
терминдік мағыналары олардың арнайы ... және ... ... қатынасымен, терминнің өзіне сай ... ... ... ... ... ... жасалымының ерекшеліктері, бір жағынан,
жалпыхалықтық лексика заңдылықтарымен, екінші жағынан, ... және ... ... ... ... ... ... барысында недістгізінен сипаттама ... ... ... және ... ... ... ... талдау әдістері қолданылады.
Қазақ тілінде дипломатия саласында кем дегенде үш - төрт терминдік
мағынасымен дипломатиялық құжаттарда қатар қолданысқа ... ... ... ... ... ... Бұл таза практикалық тәсіл. Соңғы жылдары
терминдерді ана тілімізге аудару жылдам қарқынмен даму ... ... ... қалыптасу процесі жүріп жатыр. Зерттеу жұмысының
дерек көздерінің бірі “Дипломатия ... ... ... қазақ
дипломатиялық терминдерін зерттей отырып, олардың термин ретінде ресми
түрде бекітілуі мен ... ... ... ... ... отырып,
қолданыс жиілігіне, жаңадан терминдік қатарға өту процестеріне қарай оларды
төмендегіше топтастырдық:
1. Терминге өткен: азаматтық (citizenship), бейтараптық ... ... ... (a refugee) ... Термин қатарына ауысу сатысында: аймақ (территория) - ағыл.
Territory, елауған ...... An ... жадығат
(меморандум) – ағыл. Memorandum, заң құзіреті (юрисдикция) – ағыл.
Jurisdiction, мәмілегер (дипломат)-ағыл. ... ... ... Diplomacy, тараптар (жақтар) - ағыл. ... ... ... ... ... әдеби тілінің дербес тармағын
құрап, өзіндік құрылымдық ерекшеліктері мен өзіне тән ... ... ... ... әр ... өз ... Қоғамдағы мемлекет пен жеке адам арасындағы қарым-қатынастарды
реттеп ... ... ... ... ... ана ... ... қалыптасып, құқықтық норма ұғымдарының нақтылануына әсерін
тигізді, құқықтық ... ... ... ... дипломатиялық
терминдер қатары көбейіп, тұрақтана бастады.
Терминдік жүйе негізі – ғылымның ұғымдық категориялар жүйесі екендігі
белгілі. Қазақ тіл ... ... ... ... ... даму ... болса, ағылшын тілінің терминдік жүйесі «жеке мағына
мен өзіндік қалыптасуы бар, күрделі семантикалық құрылым» ... тіл ... ... ... ... терминология мәселесі,
терминдер жүйесі терең және жан-жақты зерттелген. Ағылшын ... ... ... пен ... ... түбір, аббревиатура, негізгі
түбір, конверсия, кірме ... ... және сөз ... өзгеруі
арқылы жасалынады. Ағылшын тілінің құрылымдық ерекшеліктеріне:
– түбір сөздердің басым болуы;
– форма түрлендіретін ... ... ... ... форма түрлендіретін және сөз тудыратын аффикстердің омонимдік ... ... ... ... сөз бен ... ... жұрнақ жалғау арқылы
термин жасау ағылшын тілінде өнімді тәсіл болып табылады.
Тілдің дипломатия саласында қызмет етуі ... ... ... байланысты. Мемтерминком тарапынан бекітілген, орыс
тілі арқылы енген терминдердің баламаларының ... ... ... ... ана ... қолданысқа түсуіне, олардың терминдер қатарынан
орын алуына, үйреншікті терминдерімізге айналып сөздік қорымызды ... ... ... ... тіл ... нұқсан келтірмей, терминология
саласындағы табиғи үйлесімділікті ... ... ... ... ... ... ... түрде өз ана тілімізге аудару, нақ, ... беру - тіл ... ... басты міндеті.
1 Бөлім. Дипломатиялық терминдердің қалыптасуы
1.1. Дипломатиялық терминдердің шығу тарихы
Қай тілдегі дипломатиялық терминдер ... ... ... ... ... ... ... топ
жасайтын тілдік бірліктер жүйесін құрайтындығы белгілі. Қазақ тіл білімнің
дипломатиялық терминдер жүйесі түпкілікті қалыптасып орнықты деуге әлі ... да ... күні бұл ... ... ... даму үстінде. Ал ағылшын
тілінің дипломатиялық терминдер жүйесінің қалыптасуы ... ... ... бұл ... ... жасалуы тоқталды деген сөз
емес. Өйткені халық барда, ұлт барда, қоғам барда таным үрдісі де ... яғни ... ... ешқашан тоқтауы мүмкін де емес. Біз нысан
етіп алған екі ... ... ... жүйесінің қалыптасуын сөз
етпес бұрын “дипломатия” ... ... бұл ... ... ... түсінік
бере кетуді жөн санадық.
“Дипломатия” терминінің шығу тегі – ... ... ... ... Грецияда сөз жасалған екі қос тақтайша осылай аталған. “Diploma”
елшілерге олардың ... ... ... ... ... ...... сыртқы саясатын жүзеге асыру тәсілі және
әскери емес практикалық шаралар мен амалдар жиынтығы ретінде талаптар ... ... ... ... қолданылады.
Дипломатия – мемлекеттің сыртқы саясатының, сытрқы ... ... ... ... шет ... ... ... жүзеге асыру, мемлекет пен
оның мекемелері, шет елде жүрген азаматтардың ... мен бас ... ... ... ... конференциясының іс-әрекеттерінің ресми
атауы. “Дипломатия” ұғымы халықаралық егестердің ... алу мен ... ... ... екі жаққа да тиімді ... ... ... ... ... іс-әрекетпен тікелей
байланысты.
Феодалдық бытыраңқылық кезіңінде ... ... ... ... тараған. Ол дипломатия әскер ортасында бейбіт келісім
жасасқанда, ... одақ құру ... ... ... неке ... пайдаланылған. Әсіресе Византия елі дипломатиялық қатынасты
кеңінен ... XV ... ... ... ... дамуымен
қатар біртіндеп мемлекеттердің шет елдерде тұрақты өкілдіктері пайда ... ... ... ... ... XVIII ғасырдың аяғында сыртқы
қатынастағы мемлекеттік қызметтер арнасында пайда болған.
Жаңа тарих кезеңіндегі сыртқы қатынаста ... ... ... ... ... сыртқы нарықта жеңіске
жету, дүние жүзін қайта бөлісу, дүние жүзіне экономикалық және саяси билік
құру үшін ... т.б. ... ... ... ... ... қарсы (антифеодалдық),
демократиялық және ұлт азаттық қозғалыстардың мақсаттарын да жүзеге асыруда
қолданылады. Мәселен, Латын ... мен ... ... ... ... және Италияның бірігу жолындағы күресте маңызды рөл
атқарды. Ірі капиталистік ... ... ... ... ... қызмет етеді.
Сыртқы саясаттағы мемлекет қызметі дипломатиялық хаттама ережелеріне
сай жүргізіледі. Дипломатиялық хаттама дипломатияның маңызды құралы ... жылы ... Вена ... ... келісімдер
құқығы жөніндегі заңда Қазақстан Республикасы 1993 жылдан ... ... ... қол ... ... Республикасының мемлекеттік
хаттамасы дипломатиялық қызметте елеулі табыстарға ие болды.
Тәуелсіз дамудың он жылында ... ... ... ... ... ... Қазақстан дипломатиясы ойдағыдай дамып,
ол біздің мемлекеттің әлемдік қауымдастықтан өзінің лайықты орын алуына
жақсы қызмет етті ... ... ... ... БҰҰ – ның Жарғысы бойынша халықаралық ресми тілдерге
ағылшын, француз, испан, араб, қытай және орыс тілдері жатады. Ал ... ... ... ... өз ... 1997
жылы 11 шілдеде қабылданған Қазақстан Республикасының «Тілдер туралы»
Заңына сәйкес мемлекеттік ... ... ... ... шет ... тұрақты өкілеттігін сол елдегі елшілігі
арқылы жүзеге асырады. Дипломатиялық ... ... мен ... ... мемлекетінде арнайы құқықтар мен дипломатиялық
артықшылықтарға ие. Ол ... ... ... ... ... ... болуы, шифр арқылы хат алысу, дипломатиялық жабық
байланыс ... ... ... ... ... ... ... Халықаралық құқық ережелері ... ... ... ... өкілдіктің ішкі ісіне араласа алмайды.
Дипломатилық қызметке:
- ресми келіссөздер жүргізу, самиттер өткізу;
- ... ... ... ... мен кездесулер
өткізу;
- екі немесе көп жақты халықаралық келісімдер жасау, екі немесе көп ... ... ... ... ... мен ... бөлімшелерінің жұмысына қатынасу;
- дипломатиялық хат алмасу;
- дипломатиялық құжаттарды жариялау;
- халықаралық мәселеге байланысты үкімет бағытын баспа беттерінде ... ... ...... құқық пен тәжірибе нормаларына
сәйкес ... ... ... қатынас орнататын халықаралық
қатынастың негізгі формасы. ... ... ... ... ... ... бейбітшілікті қолдауға және қаупсіздікті
қамтамасыз етуге негізделген.
1961 жылғы дипломатиялық ... ... Вена ... бойынша,
дипломатиялық қатынас орнату өзара келісіммен жүзеге асады. Дипломатиялық
қатынас орнатар алдында мемлекет тарапынан заңды танылуы ... ... ... әлеуметтік жағы қамтылады, оған
себеп бұл салаға қоғамдағы әлеуметтік жағдай тікелей әсер етеді, ... ... ... ие. ... орай ... терминдерді үш топқа
бөлуге болады:
а) әлеуметтік-саяси көзқарастағы ... ... ... Party ... ... ... ... Party
(демократиялық партия) (АҚШ), Labour party ... ... (Liberal party) ... ... ... ... қоғамдық-саяси терминдер; қауіпсіздік (security),мемлекет (state),
парламент (parliament), тәуелсіздік (independency), үкімет ... ... ... және діни ... ... терминдер:
вахаббит, джихад, радикализм,(radicalism), сеператизм (seperatism),
экстремизм (extreme views) т.б.
Дипломатиялық терминология ... ... мен ... ... ... ... ... жинау, қабылдау, өңдеу,
жеткізу ісімен тығыз байланысты болады. Қазіргі ... ... ... едәуір кеңейіп келеді: мемлекет басшыларының басқа үкімет
басшылары мен билкуші топтары арасында тұрақты ... ... ... саяси
партияларымен байланыс орнатуы күннен-күнге жандануда.
Дипломатиялық терминдерді қызмет статусына қарай ... ... ... ... ... ... at large (ерекше тапсырма жүктелген ... ... ... ... ... әлі
қызметіне кіріспеген), Ambassador Extraordinary ... ... және ... елші); Convention on
the Privileges and Immunities of the UN ... мен ... ... ... Treaty on
the European Union (Еуропалық одақ шарты) т.б.;
2) нақты бір қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... ... (парламенттің
тәуелсіз мүшесі) (Ұлыбритания); hung parliament (партиялардың
қауым ... көп ... ие бола ... ... Tory ... (Ұлыбритания) т.б.
3) әртүрлі қоғамдық-саяси жүйеде альтернативті түсінік ... A-day ... ... ... рет ... ... of the ... of nuclear weapons (ядролық қару
шығаруды тоқтату); nuclear disarmament (ядролық қарусыздану);
nuclear neutrality (ядролық бейтараптану), nuclear ... ... ... қаруды сынау) т.б. ... ... ... бір ... ... ... ... ұғым мен құбылысты сипаттай отырып, қандай да бір
идеяны қолдаушылар тобының сол ... ... ... көзқарасын білдіреді.
Мәселен, A- day (атом бомбасын алғаш рет сынайтын күн); nuclear weapon test
explosion ... ... ... т.б. ... ... ... ... пайда болған, дәлірек ... ... ... әскери тепе-теңдікті бұзуға тырысқандығына байланысты туған
терминдер. Бұл ... ... және ... ... бар,
мәселен, ядролық апатқа алып келеді, яғни жер бетіндегі тіршілікке қауіп
төнеді.
Дипломатиялық ... ... ... әртүрлі саласындағы
терминдермен, ... және ... ... ... ... қатар дипломатия саласында басқа салалық терминологияға
қатысты терминдер де ... ... ... бір ... ... ... дипломатиялық басқа терминологиялық топтарға
кіре отырып, дипломатиялық қызметтің өзге салаларында да қолданыла алады.
Терминдер арасындағы ... ... бір ... ... бір ... алып ... яғни ... байланыс орнайды. Бұл құбылыс терминнің
жаңа ... ... ... ... кеңейіп, жаңа қолданысқа
түсуіне,терминдік мәнге ие болуына алып келеді. Мысалы, дипломатия саласына
математика, физика салаларынан ... ... : ... ... ара ... ... Коэффицент 1.мат. Алгебра
формуласындағы цифрмен көрсетілетін көрсеткіш. ... ... ... қасиетін анықтайтын шама (үйкеліс коэффиценті).
Дипломатия саласында осы термин арқылы жасалған терминдік тіркестерге:
ағыл. ratio of armed forces – қаз. ... ... ара ... ; ... of ground forces manpower – қаз. ... әскер құрамының сандық
ара қатысы т.б. жатады.
Дипломатиялық «акт» термині саясат, дипломатия, өнер ... ... ... зат. 1. Адам ... ... ... оқиға. Совет жастарының некесі – қоғамдық маңызы бар ... 2. ... ... ... бар ... ... ... партиядан пролетарииаттың өз алдына дербес саяси партия
ретінде бөлінуін ... ... акты ... ... Ф.Энгельс,
Таңд.1,152). 3. Белгілі бір шындықты, оқиғаны растайтын ... 4. ... ... ... ... ... ... көзіне акт
арсында шымылдықты жаппай, ... ... ... ... Мұқан біздің көзімізше киімін қағып, сілкіп, галстугын ... ... өзін ... ... Мұқан Төлебаев) [2,1т.,
124б].
Кез келген ... ... тән ... ... ... да тән. Қазақ және ағылшын дипломатиялық терминдерінің негізгі
жасалу жолдары: а) жалпыхалықтық ... ... ... ... ... ... б) ... тәсілімен жасалған кірме терминдер.
Терминдердің басты ерекшелігі дара мағыналы болуында екендігі жоғарыда
айтылады. Әйтсе де дипломатиялық терминдер арасында ана ... сөзі ... ... жарыспалы, синонимді қолданыстары ұшырасады, олар синонимдік
қатар құрайды. Бұл құбылыс ана тіліндегі сөздің өз ... ... ... ... де ... мүмкін. Төл терминдер мен кірме терминдер
деп қарастырудың нәтижесінде ол терминдердің ара салмағы айқындалып, ... шығу ... ... қай ... ... екенін анықтай аламыз.
Мысалы, агрессия – басқыншылық, агрессия; апартеид – ... ... ...... ... ...... мәмілегер;
конвенция – конвенция, келісімшарт; конфронтация – егес, конфронтация; пакт
– пакт, ... т.б. ... ... ... – тіліміздің лексикалық құрамындағы
жалпыхалықтық сөздер сияқты заттар мен ... ... ... олардың мағыналары сол ұғымдарға негізделеді. Ол сөздер терминдік
мағынаға ие болғанда, бастапқы мағыналарынан ... жаңа ... Жаңа ... пайда болуына, сөздердің мағынасының кеңеюіне
қоғамдағы өзгерістер негіз болады. Жаңа сөздердің көпшілігі қазақ тілінің
сөздік ... ... ... ... ... ... арқылы
жасалған. Мәселен, ағым, дағдарыс т.б. Бұл ... ... ... ... қолданыста лексикалық мағыналары сақталады.
Олардың жалпыхалықтық мағыналары мен терминдік мағыналарының ұқсастығынан,
екі мағынада жұмсалғанда да қызмет бірдейлігі байқалады, өйткені ... ... ... ... ... 30 ... ана ... төл лексикасы
негізінде, яғни жалпыхалықтық лексика құрамында бар ... жаңа ... ... ұғымдарды білдіру мүмкіндігіне ие болуының нәтижесінде
жасалған. Осындай ... ... ... ... ... ... ... лексикада әлі күнге дейін қолданылып келеді.
Дипломатиялық терминдер құрамы екі түрлі бағытта ... ...... ... ... кірме сөздерді терминдік қызмете қолдану,
екіншісі – ана тіліміздегі сөздерге терминдік ... ... ... сөздер –
мәдени, экономикалық, саяси байланыстардың жемісі, тілдің лексика саласын
байытудың өнімді жолы. Мемлекетаралық, халықаралық ... мен ... ... ... мен техника, саясат пен дипломатия және тағы да
басқа көптеген салалар бойынша терминдер бір тілден екінші бір ... ... ... терминдерді қолдану аясына және жасалу жолдарына
байланысты жіктеу
Қазақ және ағылшын тілдеріндегі дипломатиялық терминдердің құрылымдық
типтерін, жасалу жолдары мен тәсілдерін ескере отырып, ... ... үш ... ... болады: 1. жалпы дипломатиялық терминдер; 2.
Дипломатиялық терминдер; 3. Дипломатиялық құжат ... ... ... ... терминдер саясат, халықаралық құқық ... ... ... олар жалпы ұғымдағы арнайы мағынаны береді.
Осы топтағы терминдердің дипломатиялық ұғымды бере отырып, дипломатиялық
қызметтің әртүрлі саласында бір ... ... ... бір ... ... мол. ... ... қаз. дипломатиялық виза –
ағыл.diplomatic visa; қаз. ... және ... елші – ... ... and ... қаз. ... ... агреман сұрау – ағыл.
to make a formal ... for (an) ... т.б.; ... ... қаз. ...... ... қаз. Халықаралық Сот –
ағыл. International Court of Justice; қаз. ...... ... экономика терминдері: қаз. интеграция – ағыл. integration; қаз.
кодификация – ағыл. codification т.б.
2. Дипломатиялық ... ... ... аясына қарай
төмендегідей топтарға бөлуге болады:
а) дипломатиялық ... және ... ... ... – ағыл. attaghe;
қаз. дипломатия – ағыл. diplomacy;
қаз. дуайен – ағыл. doyen;
қаз. елші – ағыл. ambassador;
қаз. интернунция (Ватикан елшісі)– ... ... ...... consul;
қаз. консулдық қызмет – ағыл. consulship;
қаз. сенімді өкіл – ағыл. charge d`affaires т.б.;
ә) ... ... ... ... ... ... ... – ағыл. arbitrage (халықаралық ... ... ... ... – ағыл. détente (халықаралық шиеленісті бәсеңдету);
қаз. интервенция – ағыл. intervention (басқа бір ... ішкі ... ... ...... parity (халықаралық қатынаста қатысушы
тараптардың мүддесін ескере отырып, бірдей дәрежеге ие ... ... тең ... ... ... ... ... – ағыл. ... ... ... ... ... ... өз елдеріне қайтарылуы);
қаз. репрессалия – ағыл. retaliation (заң бұзушы мемлекеттің ... ... ... ... ... мемлекеттік құрылысты сипаттайтын терминдер:
қаз. конфедерация (екі немесе ... ... ... ... - ... ... ... (нем. anchluss-қосылу) – ағыл. anschluss;
қаз. апартеид (бөлек ... ету, өмір ...... ... ... ...... неоколониализм – ағыл. neocolonialism т.б.;
в) бір тарапты дипломатиялық құдаттар мен мәлімдемелер:
қаз. деклорация – ағыл. decloration;
қаз. ... нота – ... verbal ... ...... memorandum;
қаз. экзекватура – ағыл. exeguatur т.б.
г) екі немесе көп тармақты дипломатиялық құжаттар мен мәлімдемелер:
қаз. акт – ... ... ... – ағыл. declaration;
қаз. келісім, пакт – ағыл. covenant;
қаз. келісім-шарт – ағыл. treaty;
қаз. ...... ... ...... convention;
қаз. конкордат – ағыл. concordat т.б. тұрады.
1. ... ... ... кездесетін терминдік тіркестер:
қаз. ақтық бекітуге - дейін лат. ad referendum;
қаз. бекітуге қоса тіркелген ...... ... attached ... ... негізгі баптары – ағыл. the substantive articles of ... күн ... қосу – ... to include in the ... төмендегі баптарға сәйкес – ағыл. in accordance with ... ... ... ... ... ... терминдері көп қолданылады,
олар дипломатиялық терминдер қатарына енеді, дипломатиялық құжат тілін
жалпы сипаттайды.
Халықаралық ... ... ... халықаралық
ынтымақтастық пен бейбітшілікті сақтау, ... ... ... ... ... ... ... қазіргі күнде жаңа
терминдермен толықтыра түсуде.
Африка, Азия және ... ... ... отарлық тәуелдіктен құтылған
елдерге байланысты, сонымен қатар осы елдердің өзіндік даму жолына түсуіне
байланысты ... ... жаңа ... ... ... ... ... көбі терминдік сипат алып, терминологиялық ... ... ... ... ... «Джихадқа шақырған үндеулер мен вахаббистік
әдебиеттер», «жан-жақты дамуға қол жеткізу», «ортодоксалдық нормалар және
құндылықтар», ... ... ... және ... ... ... қауіпсіздіктің орта азиялық жүйесі» т.б.
Ағылшын тілінің жаңа сөз ... ... мол. ... он ... ... көп ... жаңа ... қосылуда. Жиырмасыншы ғасырда жарық
көрген жаңа сөздер ... [82], ... ... ... [83] мен ... ... түсіндірме сөздіктер [84], жаңа сөздер
тізімі басылған ... ... ... ... ... ... қорының
дамуының тағы бір айғағы.
Дипломатиялық терминдерге тән тағы бір ...... ... диалект сөздердің кездеспеуі [3,56б] болғанымен, ағылшын тілінде
нақтылығы көмескілеу терминдер де кездеседі. Алайда бұл ... тән ... пен ... ... бастапқы және терминдік
мағыналарын жоққа шығармайды. Мысалы, state-1.Мемлекет; 2.Күй, ... ... ... Security – 1.Қауіпсіздік; 2. ... ету; ... ... ... ... ... ... дипломатия әдеби тілдің бір тармағы ... ... ... ... ... жасай отырып, өзінің терминдер жүйесін
қалыптастырып отыр деп тұжырымдауға ... ... ... ... салалары:
1.Саясаттану:
а) дипломатия: бас консул (consul general), ... мен ... ... ... and ... ... (diplomatic corps), консулдық агент (consular agent),
достыққа ұмтылатын дипломатия (peace-making diplomacy), ... ... елші ... large), ... ... ... ... сыртқы және ішкі саясат: «мейірімді көрші» саясаты («good
neighbour» policy), ... ... ... ... ... ... ... саяси шантаж (political blackmail), тәуелсіз саясат
(policy of go-it alone) т.б.;
б) халықаралық ... ... ... ... ... ... policy), радикальды қозғалыс (radical movement), саяси кеңесші
(political consultant), соғысқа қарсы қозғалыс (anti-war ... ... ... ... ... ... ... дамытуға қарсы митинг (anti-nuke rally) т.б.;
г) партия «тынысы» демократиялық ... ... ... ... ... ... Party) ... оппозицилық
партия (opposition party), партия көсемі (party leader) т.б.;
д) әскери іс-шаралар: әскери кеңесші (military adviser), ... ... (War Cross) ... ... ... (military forces),
соғыс қаупі (menace of war), соғыс тұтқыны (war prisoner), тұрақты ... troops), ... ... (nuclear ... т.б.
2. Құқық:
а) азаматтық қылмыстық құқық: заңды қасақана бұзу ... breach ... law), ... іс (criminal case), қылмыстық істер (law proceedings),
қылмыскерді беру туралы шарт (treaty of ... ... ... ... ... ... ... құқық (право): азаматтықты алу жөніндегі заң ... ... of ... ... жағдайда өтініш жасалынған
мемлекеттің заңын басшылықта ... (the law of the state ... in all cases), ... өзара тәуелділігі (independence of
states) т.б;
б) халықаралық құқық: халықаралық құқық ... ... ... law), ... ... ... ... жауапкершілікпен
орындау (fulfilment in good faith of ... under ... ... ... ... ... ... (customary rules of
international law) т.б;
в) қаржы құқығы: импорт тауарларына салық салу (to put a tax ... ... ... ... bonds), ... ... босату
(remission of tax), экономикалық және қаржы мәселелері жөніндегі шарттар
(treaties on economic and ... matters) ... ... өнеркәсіп экономикасы: отандық өндіріс (home industry), өнеркәсіп
дағдарысы (industrial crisis), өнеркәсіп төңкерісі (industrial revolution),
өнеркәсіпті дамыту (industrial development) ... ауыл ... ... ауыл ... ... ... ауыл шаруашылығындағы ғылыми-техникалық төңкеріс (technological
revolution in agriculture), экстенсивті егін ... ... ... сыртқы және ішкі сауда экономикасы: отандық ... ... ... ... (market system), ... ... (market
stability), үш категорияға бөлу жолымен тауар қорына талдау ... ... ... ... ... ... commodity markets),
шетелдік нарық (foreign markets) т.б.;
в) финанс экономикасы: income tax (табыс ... sours of ... ... to be liable to tax ... ... ... т.б.
Дипломатиялық терминдердің жасалу жолдары мен тәсілдері, бір жағынан,
жалпыхалықтық лексика заңдылықтарымен, екінші жағынан, ұғым мағынасы ... ... ... ... ұғым мен ... ұғым ... ұқсастығы термин мен ана
тіліндегі сөз мағыналарын құрайтын бірліктердің ұқсастығы мен ... ... ... және терминологиялық мағыналарының өзіндік
ерекшеліктерін көрсетеді.
Жалпы қолданыстағы сөздерден жасалған дипломатиялық ... бірі – ... ... сипаты тіркеле келе танылады.
Мәселен, ... сөзі ... ... ... ... ... мәнге
ие болады: “сенімді өкіл” (charge d`affaires, поверенный в делах) т.б.
Дипломатиялық терминология саласында дара ... ... ... терминдер жатады.
Дара мағыналы ағылшын дипломатиялық терминдерінің жасалуы байырғы
сөздердің ... ... және ... ... алайда олардың
терминдік немесе терминдік емес ... ... ... ... ... тіліне ағылшын күрделі дипломатиялық терминдері терминдік
тіркес түрінде беріледі. Аббревиатура ... ... ... қайнар көзі
екені белгілі. Аббревиацияның сөзжасам тәсілі ретінде өзінің ... ... ... ерекшеліктері мен формасв әртүрлі болып
келеді.
Қазіргі ағылшын тілінде ... ... ... ... жеке сөз ... ... Лексикалық
аббревиатураның қазіргі ағылшын тілінде көптеп пайда болуы жаңа ... ... ... тікелей байланысты. Лексикалық аббревиатураның
қалыптасуы мен даму жолдары тіл білімінде әлі толық зерттеле ... ... ... ... ... негізінде жасалмайды, сөз тіркесі арқылы
жасалады. Қысқарған сөзді термин мен “алғашқы” сөз тіркесінің байланысы ір
алуан. Мысалы,
EC < European Community (Еуропалық ... < ... Youth ... ... ... < United Nations ... ... Ұйымы);
Ағылшын тілінде аббревиатура – дыбыс пен әріп ... ... ... ұстайтын сөзжасамның арнайы тәсілі. Аббревиатураның екі
дауысты дыбыстан тұратын түрінің пайда болуы ағылшын тілінің лексикалық
және грамматикалық ... ... сөз ... ... ... ... ... акроним жасау мүмкіндігіне, тілдің фонетикалық
құрылысына тікелей байланысты. ... ... ... ... акцентті-ритмикалық құрылым негізінде құрылымдық типтерге ... ... ... ... және ... ... бір
морфемді сөздерге жатады, олардың бойында сөздің барлық белгілері бар.
Аббревиация қазақ ... тән ... ол ... ... орыс тілі ... және ... түрде жасалынады.
Қазақ тіл білімінде қысқарған сөздер жасалуына қарай ... ... ... ... қысқарту;
2) буындық қысқарту;
3) аралас қысқарту;
4) контракциялық қысқарту;
5) белгі (таңба) көмегімеен қысқарту.
Дипломатиялық терминжасамда осылардың алғашқы үш түрі, яғни ... ... ... ... түрлері кездеседі.
1. Әріптік қысқартуларға жататын ... ... ... ... ... ... – Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары кеңесі;
АЭДКҚ – Араб экономикалық дамуы Кувейт қоры;
ӘСҰ - Әлемдік ... ...... Ұлттар Ұйымы;
БҰҰ АТМЭӘК - БҰҰ-ның Азия және Тынық ... ... ... әлеуметтік комиссиясы;
БҰҰ ҚЫА - БҰҰ-ның Қазақстандағы ықпалдастық ассоциациясы;
БҰҰ ЕЭК - ... ... ... ...... ... және ... ұйымы;
ЕҚЫҰ ДИАҚБ - ЕҚЫҰ-ның Демократиялық институттар және адам құқықтары
жөніндегі бюросы;
ЕОК – Еуроплық одақ комиссиясы;
ИИР – Иран ... ...... Азия ... ...... Азия экономикалық қауымдастығы;
СЫК – Скріктестік және ынтысақтастық ... ...... ... ... – Тікелей шетелдік инвестиция;
Күн сайын дамып келе жатқан ғылым мен техника саласында ... ... ... ... ... ... күрделі
тіркестерді қысқартып айту тілге жеңілдік туғызады. Қазақ ... ... ... қалыптастыру, терминдерді төл тіліміздің
ерекшеліктерін негізге ала отырып ... ... ... ... бірі ... отыр.
Қысқарған қазақ дипломатиялық терминдері 2% шамасында, ал ... ... ... 35% -ды құрайды. Келтірілген мысалдардан
көріп отырғанымыздай, ... ... ... ... ... ... процесі басқа да сөзжасам ... ... ... ... бір түрі – сөз ... ... ... жасау
көне тәсілдердің бірі. Бұл тәсіл бойынша түбір мен ... яғни ... екі ... қосылып түбір термин жасалынады.
Қазақ тілінде біріккен сөздерден жасалған дипломатиялық терминдерге:
алғышарт (предпосылка), басқосу ... ... ... ... қолтаңба (почерк), қолхат (расписка), құқықтану
(рпавоведение), пікірталас (диспут), (дискуссия), сенімхат ... ... т.б. ... ... “басқосу” терминнің мағынасы “дене
мүшесі” немесе “сандарды бір-біріне қосатын арифметикалық амал” болып
тұрған жоқ, осы екі ... ... жаңа ... ... ... ... пайда болған.
Кейбір біріккен терминдердің бұрынғы мағыналары ... ... ... т.б. ... ... бірігуінен жаңа
мағыналы термин жасалынбаған, ... екі ... да ... сол ... сақталған. Мәселен,
“Келіс” - өзара пікірлесіп бір тоқтамға келу, уәделесу;
“Сөз” – бір нәрсе жайында айтылған пікір, мәлімдеме;
“Келіссөз” – мәселені талқылау, пікір ... ... ... ... де екі сыңары бастапқы мағыналарынан алшақтап
кетпеген:
“Шет” – бір нәрсенің шегі, ұшы; оқшау, бөлек;
“Ел” – ... ... ...... ел, ... ... ... жатқан біріккен терминдердің мағынасының ауытқымайтын
себебі – олардың ... ... ... және ... ... дипломатия саласындағы біріккен
терминдердің құрамы төмендегідей:
Зат есім + Зат есім = Зат есім түрінде жасалған терминдер ... ... ... ... 3% -ын ... Бұл ... ... термин
жасау өнімді тәсілдердің бірі. Мысалы, қазақ тілінде елбасы ... ... ... ... т.б.; ... ... ... citizenship (азаматтық), dictatorship (диктатура), peacekeeper
(бейбітшілік сақшысы) т.б.
Дипломатия термині ретінде қолданысқа түсіп қалыптасып келе ... ... бірі – ... ... ... – жұрт, халық,
қауым; “бас” – дене мүшесі. Ауыс ... ... ... ... жаңа термин жасауға тірек болған. ... ... ... ... ... қатар қолданыста жүр, олар ... ... ... ... ... ... ... термині “өкімет
пен жоғары мемлекеттік орган басшысының ресми ... ... ... ... “мәжілісті бвсқарушы; ұйым, мекеме бастығы”, осы
мағынасын ... ... ... ... ие ... тілі тарихи даму барысында көп мөлшерде грек тілінің тілдік
элементтерін ... Грек ... ... ... ... ... ... қалыптасады. Осының арқасында олар латын тіліндегі ... ... ... грек тіліндегі – os ... ... ... – us
қосымшасымен кейбір терминдерде сақтап қалса, көп жағдайда ... ... ... consensus – лат. consensus (консенсус); ағыл.
status – лат. status ... т.б. ... – us ... ... ... ... – us қосымшасы сақталынбаған:
лат. alternus – ағыл. alternation (альтернат);
лат. annexus – ағыл. annexation (аннекция);
лат. internuntius – ағыл. ... ... ...... prerogative (прерогатива – ерекше
құқығы болу) т.б.
Шет тілінен енген ... ... ... атап ... ... ... ... конотация мен жаңа термин-сөз жасайтын
тәсілдер өзгермей, сол күйінде қала алмайды.
Грек немесе латын ... ... дара ... ... ... ... де кездеседі. Оларға, мысалы, лат.
confrontis (конфронтация) – лат. con (қарсы) + лат. frontis ... ... ... – лат. con ... + лат. doinium ... ... ... – лат. ratus (бекітілген) + лат. facere (жасау);
лат. expatriation (экспатриация) – лат. ex ... + лат. patria ... ... ... және грек ... әсіресе -itis, -oma, -osis, -iasis,
-ia, -ism қосымшалары ... ... ... ... ... XVIII ... бастап біртіндеп кіре ... ... ... ... сөздермен қатар қолданыста болса да,
олардың басты айырмашылығы – интернационалдық терминдер ... ... ғана ... ... ... /лат. ratus ... facare – ... (ратификация) термині дипломатия саласына, ал
“approval” (бекіту) термині жалпыхалықтық лексикаға жатады.
Дипломатиялық терминдер қатарына бес-алты тілде қолданылып, бір ... ... ... терминдердің басым көпшілігі зат есім болып
келетіндігі зат есімнің атау қызметіне атқаруына тікелей байланысты.
Халықаралық терминдердің сыртқы және ішкі ... ... ... және ... ... ... ... толық интернационализм;
- жартылай интернационализм;
- жартылай жасырын интернационализм;
- имплицитті интернационализм;
- имплицитті жартылай интернационализм [5, 74 ... және ... ... ... ... термин
мағынасының нақтылығы мен дәлдігін үнемі білдіре ... ... ... ішкі формалары біршама жасырын келеді, ол
формалардан ішкі имплицитті және жартылай эксплецитті ... ... ... морфемді талдауды қажет етеді.
Ағылшын халықаралық ... ... ... ... ... тән.
Кірме терминдердің көбірек бөлігі ағылшын тіліне бірден термин түрінде
қабылданады. Мысалы, ағыл. “capitalution” - ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 70 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шет тіліндегі кәсіби бағытталған терминология7 бет
«Қазақ тіліндегі терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін лингвостатистикалық сөздер мен сөз тіркестері»29 бет
Азықтық - ақуыз алудың технологиясы33 бет
Байыту фабрикалар мен мыс қорыту зауыттарында спектрлік әдіспен өнімдердегі ренийді анықтау әдістемесін өңдеу51 бет
Құс шаруашылығы туралы31 бет
"Lиаспора" сөзінің хатқа түсу тарихы мен "диаспора", "этнос" терминдерін қолдану аясы22 бет
"агрономиялық терминдерді пайдалана отырып ауыспалы егістерді жіктеу"4 бет
"Анатомиялық терминдердің латын тілінде дәріптелуі"4 бет
Анатомия терминдерінің латын тіліндегі дәріптелуі8 бет
Анатомия терминдерінің латын тіліндегі дәріптелуі жайлы17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь