Ономастика

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

І ОНОМАСТИКАНЫҢ КОГНИТИВТІК СИПАТЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7

1. 1 Ономастикадағы жалқы есімдердің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .13
1. 2 Ономастика мен когнитивтік лингвистиканың өзара байланысы ... ... ... ... .16
1. 3 Тілдік сана және когнитивизм ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...18
1. 4 Ономастикалық зерттеулер: ассоциативтік эксперимент әдісінің тиімділігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .29

ІІ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОНИМДІК ПОРТРЕТІ: ТАНЫМДЫҚ ЖӘНЕ ҰЛТТЫҚ БЕЙНЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 32

2.1. Жер.су атаулары мен кісі есімдерінің ұлттық санадағы орны мен танымдық ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...32
2. 2. Қазақстанның онимдік портреті: жер.су атауларының ассоциативтік өрісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .44
2. 3. Қазақстанның онимдік портреті: кісі есімдерінің ассоциативтік өрісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .47

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 51

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53

Ассоциативтік эксперимент нәтижесі бойынша қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... 56
Жұмыстың жалпы сипаты. Бұл ғылыми-зерттеу жұмысымызда Қазақстан сөзін сипаттайтын халық атауларының, яғни жер-су аттары (топонимия) мен адам аттары, тек-фамилияларының (антропонимия) халық санасында қалай көрініс тапқаны жайында жан-жақты баяндадық. Сол атаулардың қай-қайсысы болса да, тіліміздің тарихы, мәдениеті мен этнология, тарих мәселелері жөнінде көптеген құнды деректерге ие.
Халқымыздың өткен дәуіріндегі тарихын, көрші елдермен жасалған мәдени қарым-қатынасын және әдет-ғұрпын танып білуде де бұлардың атқарар рөлі аса зор. Өйткені, ол атаулардың бәрі – халық тарихы, қоғам өмірімен, адамдардың жеке басы, іс-әрекетімен біте қайнасып, ғасырдан ғасырға ұласып, ұрпақтан ұрпаққа жетіп, кейінгі буындарға мирас болып отырған мәдени мұра, өшпес шежіре, халықтың шынар ой, ұшқыр қиял, данышпандық зердесі мен ұлттық мінез-құлқы, барша болмысының көрінісі. Бұл ғылыми зерттеу жұмысында Қазақстан (еліміздің атын) сөзін сипаттайтын жалқы есімдердің мән-мағынасы, ұзақ тарихы, дүниеге келу сыры көрсетілген.
Әсіресе, кең-байтақ, ұлан-ғайыр жеріміздегі миллиондаған жер-су атауларында халық тарихының ізі, халықтың дүниеге көзқарасы, тіршілік қарекеті, тұрмыс-күй, шаруашылық кәсіптерінің көріністері, әдет-ғұрып, салт-сана, жөн-жобаның көрік бейнесі айқын зерделенген. «Қайда барсаң, Атамекен, көкейіңде жатады екен» деп ақындар жырлағандай, әр адамның атамекен – алтын бесігі жаһандағы барша асылдан қымбат. Өйткені туған Жер-Ана - тұнған қазына, ен байлық, таңғажайып тарих. Осы орайда халқымыздың абзал ұлы Ш.Уәлиханов: «Көне түркі салт-сана, әдет-ғұрыптың қаймағы бұзылмаған қазақтарда өмірдің бір саласын қамтитын тарихи оқиғалармен байланысты жер-су атаулары, адам аттары, тағы да басқалары есте сақталып, атадан балаға жалғасып жатады», - деген болса, Мұхтар Әуезов: «Біздің қазақ жер аты, тау атын әманда сол ортаның сыр-сипатына қарай қоя білген жұрт. Қайда, қандай бір өлкеге барсаң да жер, су, жапан түзде кездескен кішкене бұлақ атының өзінде қаншама мән-мағына, шешілмеген құпия сыр жатады», - деп орынды да нақты суреттегені кімнің де болса есінде.
Олай болса, осынау қасиетті де, құдіретті жеріміз тұтас бір шежіре – оның беті құпиясы ашылмаған кітап, ғаламат сырлы сөз. Бұл сөздердің бәрі де халықтың өзі таққан, аялап қойған атаулар. Бұл қат-қабат атаулардың баршасы тарихи ескерткіш – ғасырлық мұрамыз.
Еліміздің жер-су атаулары мен жалқы есімдер жүйесі ұлтымыздың тілі мен этникалық мәдениетінің құрамдас бөлігі ретінде танылып, қазақ халқының ділі мен тілі, дінінің болмыс ерекшелігін паш етеді.

Жұмыстың өзектілігі: Кез-келген тілдің лексикалық қорының негізгі қабатын жалқы есімдер құрайды. Жалқы есімдерсіз адамзат қарым-қатынасы болуы мүмкін емес. Белгілі ғалым-топонимист Э.М.Мурзаев былай деп жазған: «Қазіргі әлемді географиялық атауларсыз елестету мүмкін емес.
1. Основы теории речевой деятельности - Москва: Наука, 1974.
2. Джанузаков Т.Дж. Основные проблемы ономастики казахского языка: Автореф. дисс. доктора филол. наук. – Алма-Ата, 1976.
3. Аронов К. Этнолингвистическая природа народных космонимов в казахском языке: Автореф.дис...канд.филол.наук. – Алматы., 1992. -27 с.
4. Керимбаев Д.М. Қазақ фольклорындағы жалқы есімдердің құрамы мен этнолингвистикалық сипаты: Филол.ғыл.канд.дис.авторефераты. –Алматы., 2004.
5. Тілеубердиев Б.М. Қазақ ономастикасының лингвоконцептологиялық негіздері. - Алматы: Арыс, 2007. -280 бет.
6. Дмитриева Л.М. Онтологическое и ментальное бытие топонимический системы (на материале русской топонимии Алтая) Автореф.дис...д-ра филол.наук. - Екатеринбург., 2003. -38 стр.
7. Қайдаров Ә.Т. Қазақ тілінің тарихи лексикологиясы: проблемалары мен міндеттері // Қазақ тілі тарихи лексикологиясының мәселелері. - Алматы: Ғылым., 1988.
8. Маслова В.А. Когнитивная лингвистика: Учебное пособие. - Минск.: Тетра Системе, 2004. -255 стр.
9. Кубрякова Е.С., Демьянков В.З., Панкрац Ю.Г., Лузина Л.Г. Краткий словарь когнитивных терминов / Под общей ред.Е.С.Кубряковой. - Москва: Наука., 1996.
10. Кубрякова Е.С. Начальные этапы становления когнитивизма: Лингвистика-психология-когнитивная наука // Вопросы языкознания. - Москва: Наука, 1994.
11. Красных В.В. Основы психолингвистики и теории коммуникации: Курс лекции. М.: ИТДГК «Гнозис». 2001. 270
12. Уфимцева Н.В. Русские Опыт еще одного самосознания // Этнокультурная специфика языкового сознания. М., 1996
13. Исимбаева Г.И. Языковое сомосознание и мотивация и изучение языков. - Алматы, Қазақ Университеті, 2005.
14. Стернин И.А. Лексическое значение слова в речи. -Воронеж, 1985.
15. Язык и личность. (Сборник. Отв. ред. Шмельев Д. Н.) - М: Наука, 1989 г.
16. Язык и социальное познание (Ц. С. Философический / методол. семинар при. АН СССР) - Москва, 1990 г.
17. Язык, дискурс и личность (Межвуз. сбор. науч. ст. Ред. кол. Сусов И. П.) - ТГУ, 1990.
18. Лурия А.Р. Язык и сознание. - Москва: Издательство Московского университета, 1979 г.
19. Постовалова В. И. Язык как деятельность (опыт интерпретации концепции Гумбольда) - Москва: Наука, 1982.
20. Канцельсон С.Д. Речемыслительные процессы //1984 №4.
21. Лурье С.В. Историческая этнология. Москва: Аспект пресс, 1997
22. Попова З.Д., Стернин И.А. Семантико-когнитивный анализ языка. Монография. - Воронеж: Истоки, 2006, 226 стр.
23. Оразалиева Э.Н. Қазақ тіл біліміндегі когнитивтік парадигма. Фил.ғыл.докт.ғыл.дәр.алу үшін жазылған диссертация. - Алматы, 2007. -304 бет.
24. Манкеева Ж. Қазақ тілін зерттеудің когнитивтік негіздері // Тілтаным, Алматы. -2001. № 4. -39-43 беттер.
25. Гиздатов Г. Типология и динамика когнитивных моделей в речевой деятельности. Дисс. док. филол.наук. – Алматы, 1999.
26. Павиленис Р.И. Проблемы смысла: современный логико-функциональный анализ языка. – М.: Мысль, 1983. – 286 c.
27. Апресян Ю.Д. Лексическая семантика. – М., 1974. – 300 б.
28. Телия В.Н Русская фразеология. – М., : Школа «Языки русской культуры»; 1996. – 288 с.
29. Ислам А. Ұлттық мәдениет контексіндегі дүниенің тілдік суреті: Фил.ғыл.док.дис. - Алматы, 2004 . - 340 б.
30. Әмірбекова А.Б. Концептілік құрылымдардың поэтикалық мәтіндегі вербалдану ерекшеліктері. Филол. ғыл. канд. дис. – Алматы, 2006. – 125 б.
31. Уфимцева А.А. Понятие языкового знака // Общее языкознание. - Москва, 1970.
32. Смагулова Ж.С. Языковое планирование: типология и модели. дисс. - Алматы: Қазақ Университеті, 2004.
33. Салқынбай А., Абақан Е. Линвистикалық түсіндірме сөздік: Алматы: Сөздік-Словарь, 1998.
34. Комков А. М. Проблемы Стандартизации и нормализации географических названий в национальном уровне и международном аспектах. Сб. Ономастика и норма. - Москва, 19767
35. Әбдірахманов С. Топонимикалық атауларды қалыптастыру және стандарттау мәселелері.// Қазақ ономастикасының өзекті мәселелері. - Астана, 2004.
36. Аитова Н. Қазақ тіліндегі түр-түс атауларының когнитивтік семантикасы: ф.ғ.к. … дисс., 10.02.02. – Алматы, 2005. – 126 б.
37. Мадиева Г. Антропоцентрический подход в современной теоритической ономастике // Қазақ ономастикасының өзекті мәселелері. Республикалық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. – Астана, 2004. – 107-115 бб.
38. Керимбаев Е.А. Казахская ономастика в этнокультурном, номинативном и функциональном аспектах. - Алматы, 1995. – 248 с.
40. Аубакирова Г.Т. Идеоэтническая семантика и лингвостилистические функции собственных имен в художественном тексте: Автореферат...к.ф.н. - Алматы, 2004. – 30 с.
41. Асылбекова Н. Кісі есімдерінің уәжділігі мен танымдық сипаты: Ф.ғ.к. ...авторефераты. - Алматы, 2006 – 29 б.
42. Аманжолов С. Қазақ тілі теориясының негіздері. - Алматы, 2001
43. Оразалиева Э. С. Аманжоловтың антропонимдердің танымдық сипаты туралы ой-пікірлері // Қазақ ономастикасының өзекті мәселелері. Республикалық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. – Астана, 2004. – 149-155 бб.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
..............................................3
І ОНОМАСТИКАНЫҢ КОГНИТИВТІК СИПАТЫ.......................................7
1. 1 ... ... ... 2 ... мен ... ... ... 3 ... сана ... 4 ... зерттеулер: ассоциативтік эксперимент әдісінің
тиімділігі..................................................................
...................................................29
ІІ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ... ... ... ЖӘНЕ ... ... ... мен кісі есімдерінің ұлттық санадағы орны мен танымдық
ерекшелігі..................................................................
.................................................32
2. 2. Қазақстанның онимдік портреті: жер-су ... ... 3. ... ... ... кісі ... ... ... ... ... ... жалпы сипаты. Бұл ғылыми-зерттеу жұмысымызда Қазақстан сөзін
сипаттайтын ... ... яғни ... ... ... мен ... тек-фамилияларының (антропонимия) халық санасында қалай көрініс
тапқаны жайында жан-жақты баяндадық. Сол ... ... ... да,
тіліміздің тарихы, мәдениеті мен ... ... ... ... ... деректерге ие.
Халқымыздың өткен дәуіріндегі тарихын, көрші елдермен жасалған мәдени
қарым-қатынасын және әдет-ғұрпын танып ... де ... ... рөлі ... ... ол атаулардың бәрі – халық тарихы, қоғам өмірімен, ... ... ... біте ... ғасырдан ғасырға ұласып, ұрпақтан
ұрпаққа жетіп, кейінгі буындарға мирас болып отырған мәдени ... ... ... ... ой, ... қиял, данышпандық зердесі мен ұлттық мінез-
құлқы, барша болмысының көрінісі. Бұл ғылыми зерттеу ... ... ... сөзін сипаттайтын жалқы есімдердің мән-мағынасы, ... ... келу сыры ... кең-байтақ, ұлан-ғайыр жеріміздегі миллиондаған жер-су
атауларында ... ... ізі, ... ... ... ... тұрмыс-күй, шаруашылық кәсіптерінің көріністері, әдет-ғұрып, салт-
сана, жөн-жобаның көрік бейнесі айқын зерделенген. «Қайда барсаң, Атамекен,
көкейіңде жатады екен» деп ... ... әр ... атамекен – алтын
бесігі жаһандағы барша асылдан қымбат. ... ... ... - ... ен ... таңғажайып тарих. Осы орайда ... ... ... ... түркі салт-сана, әдет-ғұрыптың қаймағы бұзылмаған
қазақтарда өмірдің бір саласын қамтитын тарихи оқиғалармен ... ... ... адам аттары, тағы да басқалары есте ... ... ... ... - деген болса, Мұхтар Әуезов: «Біздің қазақ жер аты, тау
атын әманда сол ортаның ... ... қоя ... ... ... ... ... барсаң да жер, су, жапан түзде кездескен кішкене бұлақ ... ... ... ... ... сыр жатады», - деп орынды да
нақты суреттегені кімнің де болса есінде.
Олай болса, осынау қасиетті де, ... ... ... бір шежіре –
оның беті құпиясы ашылмаған кітап, ғаламат сырлы сөз. Бұл сөздердің бәрі де
халықтың өзі таққан, аялап ... ... Бұл ... ... баршасы
тарихи ескерткіш – ғасырлық мұрамыз.
Еліміздің жер-су атаулары мен жалқы есімдер жүйесі ұлтымыздың тілі мен
этникалық мәдениетінің құрамдас бөлігі ретінде ... ... ... ділі
мен тілі, дінінің болмыс ерекшелігін паш етеді.
Жұмыстың ... ... ... ... ... ... ... есімдер құрайды. Жалқы есімдерсіз адамзат қарым-қатынасы
болуы мүмкін емес. Белгілі ғалым-топонимист Э.М.Мурзаев ... деп ... ... ... ... елестету мүмкін емес. Пошта,
телеграф, темір жолдар өз қызметтерін тоқтатады, ұшақтар ... ... жоқ кеме ... жерлерде тұрып қалған болар еді. Ал газеттер жер
шарының әр жерінде болып жатқан оқиғаларды қалай жеткізер ... Бұл ... ... ... кісі аттары, жануарлар, ғарыш планеталар, әдеби және
басқа ғылыми, өнер шығармалары, тағам т.б. ... ... ... Егер ... ... адамзат оған жаңасын ойлап табады. Біздің
санамыз осылай қалыптасқан, яғни бізді ... ... ... ажырату
үшін осы қызметте жұмсалатын ерекше сөздер жасайды. Бұндай сөздер заттарды,
ұғымдарды, құбылыстарды ажырататын жалқы есімдер болып табылады.
Кез-келген мемлекетті, ел мен ... ең ... оның ... ... мен ... әйгілі жер-су атаулары арқылы танимыз.
Мысалы: ұлт мақтанышына айналған Фараби, Абылай хан, Абай, ... ... ... ... ... күллі әлемге танымал болса, жазира
даламыздың Қазығұрт, Отырар, Ертіс, Талас, Сарыарқа, Астана, Алматы, ... ... ... ... тау ... ... тарихында өз орнын орынды
сайлаған жалпымәдени, гуманитарлық маңызы зор ... ... неге ... тұтпасқа?!
Мыңдаған жылдар адамзат Құс жолына көз тігіп, шексіз ғаламды қиялмен
шарлаған ғарышқа екі жол болса, бірі ... ... әлем ... ... ... кез-келген қазақтың кеудесін мақтаныш қалай
кернемеске?
Есік қорғанынан табылған Алтын Адам, қазақ жерінен ... ... ... ... ... есте жоқ ықылым заманда бабалар
жерінде жоғары мәдениеттің болғандығының ... емес пе? Ал ... ... ... ... ұлы Сырдария алабы мен Іле, ... ... ... аса көне ... ... – аты ... ... Ніл, Ефрат,
антикалық Рим, Эллада мәдениетімен пайда болу ... ... ... тұра алатын ұлттық, тіптен еуразиялық ... ... ... ... ... ... ат қойып, айдар тағуға шебер ... ... ат ... ... ... қарап, қорғаштаған. Ондаған ғасырлар бойы
қалыптасқан топонимдік жүйеде шексіз ... ... көзі - ... ат
қойғанда, ең алдымен, практикалық мақсаттағы уәжі, бағдар-ориентир қызметі
негіз болса (Суықбұлақ, Тұщысу, ... ... т.б.), ... ... ... қиял ұшқырлығына, асқан жоғары поэтикалық қабілеті мен
эстетикалық талғамына ... ... ... ... Айғырұшқан,
Домбыралы мифотопонимдері мен теңеуге ... ... ... поэтикалық
әлеуеті мол атауларды келтіруге болады. Кісі есімдері жүйесінің де
поэтикалық ой ... ... көп, ... Абайдың Әйгерімі, Төлегеннің
Қыз Жібегі, өз заманымыздың Ақерке, Ботакөз сынды қыз ... ... ... Әр ... ... қоғамдық формацияның сол кездегі
тілдік, мәдени ортаның өзіне тән ... ... ... ... ... онимдік атаудың артында үлкен фондық білім
жасырын тұр, алуан түрлі энциклопедиялық ақпараттар ... ... ... ... көне ... ... ... Білге бабаның, берідегі
Абай, Сүйінбай, Махамбет т.б. есімдері немесе Ордабасы, ... ... ... қаншама аялық білім бар десеңші. Осы атаулардың
әрқайсысы құлпы бар өз ... ... ... кілтін тауып, дөп басқан
кісіге небір өткен қилы ... ... сыры ... Яғни ... ... ... моделінен» өзіндік орын алатын кумулятивтік мәні
зор, жоғары ... ие, ... ... ... ... ... керек.
Сондықтан қазақ халқының ... ... ... ... ...... әр ... мекен еткен халықтар
мен ұлыстардың, ... ... өз ... сан ғасырлар бойы жасалған
ұжымдық ой-санасының жемісі, ортақ мәдени, ... ... ... ономастикасында қазақ тілінің жалқы есімдері негізінен
семантикалық, құрылымдық әдіс тұрғысынан жүйелі түрде зерттелді, мұнда
ономастикадағы ... және ... ... ... ... ... Қазақстан сөзін сипаттайтын жалқы есімдер (жер-су
атаулары мен кісі есімдері) туралы қарастырылмаған. Қазақстан сөзімен ... ... ... ... ассоциативтік өрісін айқындап, оның ұлттық
дүниетанымдық ерекшелігін ... ... ... өзектілігі болып
табылады.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері: Біздің жұмыстың ... ... ... ойға ... ... ... анықтау болып табылады. Осы
мақсатқа жету үшін жұмыста ... ... алға ... ... ... ... арқатынасын анықтау
- тілдік сана ұғымының когнитвизм ұғымымен байланысы;
- Қазақстандағы ... ... мен кісі ... ... ... ... ... портретін құрастыру.
Жұмыстың нысаны: Қазақстан сөзін сипаттайтын жалқы есімдер.
Жұмыстың пәні: Ономастикадағы жалқы есімдердің когнитивтік сипаты.
Жұмыста ... ... ... ... ... ... жаппай сұрыптау тәсілі. Жұмыс сауалнама
жүргізуге негізделген.
Жұмыстың ... ... ... ... ... ... мен ... лингвистиканың теориялық тұжырымдары жүйеленген
Т.Жанұзақтың, А.Әбдірахмановтың, Е.Ә. Керімбаевтың, Б.Тілеубердиевтің,
Г.Б. Мадиеваның т.б. ғалымдардың ... ... ... ... ... сөзін сипаттайын жер-су атаулары мен
кісі есімдеріне байланысты ... ... ... ... ... Жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытынды және
қосымша, пайдаланылған ... ... ... ... ... СИПАТЫ
Қазақ тіліндегі жалқы есімдер қазақ лексикасының белгілі бір жүйесін
құрайды, сондай-ақ қазақ ... ... ... жүйесі өзіне тән
ерекшеліктерімен сипатталады. ... да ... ... ... қазақ
тілінің онамастикалық кеңістігі бірнеше бөліктерге жіктеледі: ... ... ... этнонимия т.б. Қазақ онимиясының осындай
жіктелуінің негізінде атауыштық процесіне іліккен ... ... ... деп ... ... ... ... жеке адамды атайтын –
антропонимиялық, табиғи немесе антропогенді нысандарды (тау, ... ... ауыл т.б.) ... ... ...... ... ғарыш
денелерін атайтын жалқы есімдер – космонимиялық ... ... ... нысандарды атай отырып жалқы есімдер сол нысандардың
көптеген сипаттарын, қасиеттерін, қызметін, мәнін ... ... ... ... ... ... есімдер алуан түрлі қызмет атқарады. Сол
себепті, жалқы есімдердің сипаты мен ... ... ... ... әлеуметтік, мәдени экстралингвистиклық факторлар
әсер ... ... ... ... ... ... ... байланысы жалқы есімдер жүйесінің басты ... ... ... ... тыс ... ... есімдердің
семантикасына, қызметіне, функцияларына жіктелуі сияқты ... ... ... мәні зор ... ... есім ... бірлік, сөз. Сол
себепті қазақ тіл білімінде жалқы есімдердің ... ... ... ... ... зерттеулерге басты назар аударылды.
Жалқы есімдерді когнитивтік аспектіде зерттеудің ...... мен ... ... ... ... есімдерін зерттеудегі
лексика-семнтикалық, құрылымдық-сөзжасамдық аспектілер тиянақты зерттелді,
оның дәлелі ретінде қазақ ... ... ... ... лексика-семантикалық, құрылымдық-сөзжасамдық классификацияларды
атауға болады. Қазақ тілінің дәстүрлі, әрі бай ... ... ... жаңа ғылыми тұрғыда түсіндіруді талап етуде, ... ... ... ... ... ... Керімбаев былай деп атап көрсетеді: «...Көптеген ... ... тек қана ... ... ... керек деген пікірін
көпшілік ғалымдар үнсіз мойындап келді, сондай-ақ тілдің ... ... ... ... ... буыны ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... ... құралы болып табылатынын
түсінбеу [1, 22] ... ... ... ... ... шындық көзқараспен қарауға мүмкіндік береді. Сол себепті қазақ
жалқы есімдерінің мәні, ... ... ... ... ... ... ... білгенге жалқы есімдердің функциялық
қасиеттері мүмкіндігінше күрделі, көп қырлы, сан-салалы ... ... ол ... ... ғана ... ... ... атқаратын рөлі өте зор, кейде лингвистикалық функция аумағынан
тыс жатады.
Қазіргі уақытта қазақ тіл ... ... ... ... пән
ретінде қалыптасу жолындағы жас ғылым саласы деуімізге ... ... ... ... “Бізде антропонимика, топонимика, этнонимика, астронимика,
зоонимика, космонимика, фитонимия, теонимия т.б. ... әлі ... жоқ. ... ... ... ұшан-теңіз, бір емес, бірнеше
ұрпаққа жетері ... [2,4] ... ... ... ... (ТМД ... ... көлемінде поэтикалық антропонимия немесе ономопоэтика - әдеби
көркем туындылардағы жалқы есімдерді (поэтонимдер) зерттейтін ... ... ... болды [2, 166].
Е.Ә. Керімбаев өзінің «Казахская ономастика в ... и ... ... деп ... ... ... есімдердің тілдік аспектілерін әңгімелейді, оның енгізген «жеке
ономастикон» ... ... ... ... ... ... ие. Е.Ә. ... жеке ономастиконның белгілері мен
қасиеттерінің когнитивтік сипатына өзі ... ... ... мен ... атып көрсетеді: «Қазақ халқының түсінігінде ғалам моделі болып
анықталатын - өмір сүріп келген және өмір ... ... ... ... ... ... функциясында іске асырылады. «Тілдік тұлғаның жеке
ономастиконының (жалқы есімдер сөздігінің) функциялану ... ... ол ... ... ... ... ... болады,
тұлғаның тезаурусы мен тілдік таңбаларды қолдану деңгейлерінің бейнесі ... ... ... ... сөзбен айтсақ, нақты бір тілдік тұлғаның
тілдік таңбаларды қолдану бейнесінің ғалам туралы жүйесін, ғалам ... ...... ... деңгейін анықтайды».
«Ғалам бейнесі (картина мира) когнитивтік лингвистикадағы басты ... ... ... ... ... ... немесе «ғалам моделі»)
терминдері мен ұғымдары Е.Ә.Керімбаевтың ... ... ... ... ... ... ... түсіндіруде қолданылады. «Ғалам образы», «ғалам туралы білімдер
жүйесі» ұғымдары адамға ұлттық тіл мен ұлттық, жалпы халықтық ... ... ... ... ... тілдік қызметте, абстрактілі және
нақты ұлттық тілдік тұлға мен ... ... ... жеке ономастиконына
қатысты түрде түсіндіріледі. Тілдік тұлғаның сөйлеу, ойлау ... ... ... жеке және субъектілік бейнесін қарастыру кезінде
«ғалам бейнесі дегеніміз – ... ... ... және
объектілік бастауларының синтетикалық бірлігі, рухани жеке әрі ... ... ... ... еске алу ... - деп атап ... халқы есімдерінің (онимдерінің) гносеологиясы мен функциялануын
зертеудегі когнитивтік әдісте тіл білімінің, жалпы ... ... ... құрылымдардың ономастика мен ономастикалық процестерге
әсерін міндетті түрде ескеру қажет, олардың бірі – «ғалам бейнесі» ұғымы.
Ғалам бейнесі – ... ... адам ... ... ... ... ... бейнесі дүниенің біртұтас ғаламдық образы, ол ... ... ... ... ... ... ... ғаламмен
жасайтын барлық байланыстары барысында пайда болады. Мұнан ... ... ... ... ... мен бүкіл ұлттық
онимия ғалам бейнеснің вербалдық ... ... ... ... ... Брутян, Р.И. Павиленис т.б. философтар, Ю.Н. ... ... В.И. ... Г.В. ... Б.А. ... ... сияқты лингвистер тарапынан ғаламның концептіоік және тілдік бейнесі
ажыратылып көрсетілді. Тілдік формада ... ... ... ... ... ... ... бірде «ғаламынң тілдік көрінісі»,
бірде «ғаламның тілдік моделі», бірде «ғаламның тілдік ... ... ... ... деп ... жүр. Егер ... ... бейнесі түрлі
деңгейдегі тілдік бірліктерде ... ... ... ... ... ... ... есімдер ғаламның ұлттық, тілдік бейнесінің
фрагменті болып табылады да, ғаламның ономастикалық ұлттық ... ... деп ... ... айтуға болады.
Осыған орай қазақ ономастикасының ұлттық болмыс концептілерін жасауға
қатысты тіл мен ... ... ... ... тіл ... ... ... деуге болады. Ғаламның тілдік бейнесі, ұлттық
болмысы әр этноста әр түрлі болуы ... ... ... ... ... ... тааңбалаушы қызметі сыртқы дүниемен
байланысында ғана ... ... ... көрген-білгені, көңілге түйгені
білімінің негізі болып табылады. Оның тілдік бейнесі ұлттық рухани болмысы
әр халықта әр түрлі.
«Мәселен, мал ... ... ... ... үшін ... ... тұрғынның зердесінде сақталған ерекше бір картаны көз ... ... ... ... ... ... бірін еске
салсаңыз болды,аталған географиялық объектіні «ой картасын» бірден ... ... ... Егер мал ... ... ... жатыр» деген
хабар берілсе,бұл хабарды қабылдаушы Бесжал тауының оңтүстігіне қарай
Қаратас жарының ... ... ... ... жайылып жатқан
малды «ой картасында» елестете ... Егер мал ... ... ... ... ... болса, онда аталған объектінің маңында орналасқан
өзіндік белгі қызметін атқаратын ұлттық ... ... ... ... [3, ... ... ... ұлттық рухани болмысын бейнелейтін ономастиканың
өмірде маңызды орын алып, олардың шексіз дала алқабы мен шөлді жайылымдарда
көші-қон кезінде белгілі ... ... ... болады. Ономастикалық
атауларда географиялық объектілердің ... пен ... ... ... көп ... топонимикалық объектілерді «көзбен шолуға»
негізделгенімен, ... ... ... ... түрінің өзіндік ерекшеліктерімен байланысты түсіндіруге болады.
«Ғаламның ономастикалық бейнесін, ғалам туралы білімдердің жиынтығын,
тілдің жеке бірліктерінде ... ... ... ... тарихи-мәдени
және әлеуметтік тәжірибесі ретінде елестетуге болады. Адамдардың қандай да
бір лингвомәдени ... ... ... тануы мен түсінуі тілде
жалпы ... ... ғана ... ... ... есімдер арқылы да беріледі.
Жалқы есімдер мәдениеттің басты концептілерін суггестивтік формада ... ... ... ... функцияға ие» [4, 19]. Жалқы есімдер
онимдер арқылы тілдік таңбаларға, тілдік ... ... ... ономастикалық моделін, кескін-келбетін жасай алады. ... ... ... бейнесі адамның ғалам туралы түсініктерін және
ғаламды тану қасиеттерін бейнелейді, сол себепті болса керек адам ... ... олар да ... ... ... дүниетанымды, мәдени-тарихи әлеуметтік құндылықтарды түсіну
үшін жалқы есімдердің антропоним, топоним, ... ... т.б. ... сүйену арқылы антропонимиялық, топонимиялық, этнонимиялық,
ғаламның басқа да ... ... ... ... ... ... халқының этникалық құрамына ... ... мен ... ... және ... ... бірлестігі, әл-ауқаты, қал-жайы,
тіршілік тұрмысы жайындағы ақпаратты алу және оны қайта өңдеп, халыққа беру
деп түсіну керек. Ал, ... ... ... адам өмір ... еткен шаруашылығы мен танымдық қызметі іске асатын географиялық
орта туралы ойлау, сөйлеу ақпаратын бекітеді» [5, ... ... ... деп атап өтеді: «Ғаламның топонимиялық бейнесінде
кеңістік категориясы едәуір маңызды орын алады, өйткені бұл категория ... оның өмір ... ... ... ... ... ... топонимиялық бейнесінде тұлғаның топонимиялық санасы фрагменті
ретінде оның ... ішкі ... ... ... ұласу негізін
қалаушы басты концепт болып табылады [6, 30]. ... ... ... ... өз ... ... құндылықтары арқылы
ғаламды қабылдаушы, субъекті тұрғысынан алғанда халықтық болып ... ... ... ... ... ... бір ... жайлы
қалыптасқан мағлұматы, бағдарланған білімі енеді, сондай-ақ ғаламның
ономастикалық бейнесі ... ... ... есімдерде ғаламды
қабылдаудың тәсілдері мен формаларын ... ... ... мен ... ... ең ежелгі формасы екендігі белгілі, оның
негізінде алғашқы ... ... ... сана жатыр.
Ономастикалық номинацияның ... типі өз ... ... ... ... моделі политейстік наным-сенімдерге енетін түрлі
культтар туралы ... және одан да ... ... ... ... ... ... синкретизмімен сипатталатын
сипатталатын, мифологиялық деп ... ... ... ... ... 1. Ономастикадағы жалқы есімдердің зерттелуі
Қазақ тіл білімінің бұл жаңа ... бұл ... ... ... ... ... алға шығып, шоқтығы биікке ... ... ... ... ... мен ... сөздіктер жарық
көріп, жүздеген кандидаттық, ондаған докторлық диссертациялар ... ... ... 1978 ж ... ... 1984 ж ... ж ... қалаларында өткен XIV-XV және XVII ... ... ... ... ... ... қазақ ономастикасын 1950 жылдардан бері ... ... ... ... Осы ... бері ... ... 8 докторлық диссертация қорғалып, ... ... ... ... ... рет ... «Қазақстан халықтық географиялық
терминдері» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғап, бірнеше ... ... 1954 жылы ... ... ... ... деген тақырыпта, В.Н. Попова 1967 ж ... ... ... ... ... ... ... «Көкшетау облысының топонимдері» атты тақырыптарда кандидаттық
диссертациялар қорғаса, 1976 ж ... ... ... рет ... ... ... атты ... докторлық
диссертациялар қорғады. Филология ... ... ... жер-су аттары» (1959), «Топонимика және этимология» (1975),
«Қазақстан этнотопонимикасы» (1978), атты еңбектерін ... ... ... арасында «Қазақ тіліндегі жалқы есімдер», «Қандай есімді
ұнатасыз?», «Қазақ есімдерінің ... ... ... ... ... ... ... «Орталық Қазақстанның жер-су
аттары» (авторлас), «Қазақстан географиялық ... ... ... (авторл.бірі, 1990), «Қазақстан географиялық атаулары» (авторл,бірі,
1998), «Қазақстан Республикасының топонимдері» (авторл. бірі, ... ... ... тіл ... ... жылдары қорғалған, ономастиканы жаңа
антропоцентристік парадигмада зерттеу, аталым теориясының ... ... ... ... ... болады: Г.Б. Мадиеваның « Имя
собственное в контексте ... (2005), Б.М. ... ... лингвоконцептологиялық негіздері» (2006), ... ... ... ... ... (2009) атты докторлық диссертациялары. Бұл жұмыстарда қазақ
ономастикасы мен терминологиялық ... ... ... ... ... оң нәтижелерге қол жеткізілді.
Г.Мадиева Қазақстан ономастикалық ғылымында қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... тоқталды. Сонымен қатар, зерттеуші ... ... ... жүйенің метадиалектісі мен концептуалды-терминологиялық
аппаратын, қазіргі Қазақстанның ... ... ... ... ... ... рет зерделеп, жүйелеп, тереңдете
қарастыру арқылы, бірқатар тың теориялық нәтижелерге қол жеткізді.
Б.Тілеубердиев қазақ жалқы ... ... ... ... ... ... семиотикалық
қырларын қарастырып, ономастикалық концептіні «кеңістік», «адам», «жан-
жануарлар», ... ... ... концептілер құрылымында қарастырып,
олардың концептуалдану ерекшеліктерін айқындап берді. Сондай-ақ зерттеуші
өз ... ... рет ... ... ... бейнесін мифонимиялық,
антропонимиялық, топонимиялық тұрғыдан сипаттап, белгілеп, бедерлеп берді
деуге болады.
Т.Жанұзақ пен ... ... ... отырып, Г.Б.Мадиева
қазақ ономастикасының қалыптасуы мен дамуының үш ... ... ... ... ... ... - ... жылдары. Бұл кезеңде қазақстандық
ономастикалық мектеп қалыптасты; қазақ ... мен ... ... ... ... және лексика-семантикалық
топтары ... ... ... ... ... ... топонимдер жасаудағы орны мен рөлі анықталып,
зерттелді;
- екінші кезең - ... ... ... Бұл кезеңде аймақтық,
топонимиялық зерттеулер дами түсті; ономастикалық теорияларға ... ... мен ... ... ... зерттеле
бастады; ономастикалық зерттеулердің ауқымы кеңейді – ... ... ... орыс ... ... ... және антропонимиялық атауыштық уәждер анықталды; түркі-моңғол
топонимиялық сәйкестіктер зерттелді; ономастикалық қолданбалы ... ... ... мен ... ... ... жалқы есімдерді стандарттау мәселелері қарастырылды, ономастикалық
сөздіктер жасалды;
- үшінші кезең – 1995 ... күні ... ... Бұл ... аймақтық
топонимимялық зерттеулер өз жалғасын тапты; ономастикалық (топонимиялық,
антропонимиялық) сөздіктер ... ... мен ... зерттеулері даму үстінде; ... ... ... идеоним, мифонимдер болуда; жалқы есімдерді зерттеуде
жаңа әдістер мен бағыттар қолданыла бастады ... ... ... ... ... бері ғана жүйелі
түрде зерттей бастады. Осы мерзімнен бері бізде жүздеген кандидаттық, 8
докторлық ... ... ... ... ... ... көрді.
Тұңғыш рет Ғ.Ғ.Қоңқашбаев «Қазақстан халықтық географиялық терминдері» атты
тақырыпта кандидаттық диссертация қорғап, ... ... ... ... ... ... ... топонимдерінің кейбір мәселелері» деген
тақырыпта, В.Н.Попова 1967ж «Павлодар облысының ... ... ... ... ... ... «Көкшетау облысының
топонимдері» атты тақырыптарда кандидаттық диссертациялар қорғаса, ... ... ... рет ... ... ... атты ... докторлық диссертациялар қорғады. ... ... ... ... ... ... ... және этимология» (1975), «Қазақстан этнотопонимикасы» (1978),
атты еңбектерін шығарса, Т.Жанұзақов 1965-2001 жылдар ... ... ... есімдер», «Қандай есімді ұнатасыз?», ... ... ... ... ... ономастикасының очеркі», «Қазақ есімдері»,
«Орталық Қазақстанның жер-су аттары» (авторлас), ... ... ... ... ... ... 1990), «Қазақстан
географиялық атаулары» (авторл,бірі, 1998), ... ... ... ... 2001) еңбектерді жарыққа шығарды. ... ... ... ... ... зерттеу, олардың ерекшеліктерін анықтау,
семантикасы мен ... ашу, әр ... әр ... ... ... ... талдау зерттеушілерді жалқы есімді тарихи ғана емес,
ұлттық та деген тұжырым ... ... ... ... ... ... бір ұлттық тілге қатыстылығында ғана ... ... ... ... жасалып, қалыптасқан ұлттық мәдениетке де
байланысты [7, 39]. Сол ... ... ... ... ... ... ... ұлттық мәдениетінен іздеу керек. Бұл тұрғыдан жалқы есімге
қатысты «ұлттық-мәдени ерекшелік» дегеніміз халықтың біртұтас әлемге ... ... және ... ... ... ... олардың
жалқы есімнің семантикасында көрініс табуы.
Ұлттық ономастиконды қарастыру үшін, этимология тұрғысынан әр түрлі
онимдерден тұратын разрядтар ... ... ... ... есімнің қай ұлтқа
қатысты екендігін анықтау керек.
Қазақ ономастикасының негізгі ... мен ... ... ... нәтижелерін берді, бірақ бірқатар диссертациялық жұмыстарда осы
белгілі деңгейде қарастырылып қойған мәселелер қайталана ... ... ... ... ... ... жұмыстар біркелкі
«стандартталған» жоспар бойынша орындалды. Сол ... ... ... аймақтың тарихи, географиялық ерекшеліктері қаралады; 2) топонимдердің
лексика-семантикалық топтары қарастырылады; 3) ... ... ... ... ... сөз ... 4) ... классификациясы беріледі; 5) топонимдердің этнолингвистикалық
сипаттамасы жасалады. Әрине, осындай жоспар бойынша ... ... ... мен ... ... сөз ... ... еді, бірақ
әлемдік және отандық тілтанымда жаңа бағыттар мен соны ғылыми көзқарастар
ене бастағанда, ... ... да жаңа ... ... ... ... деуге болады.
Сонымен, ономастикалық бірліктер аса ... ... ... ... ... ... тұрғыдан ғана қарастыру жеткіліксіз
болады, себебі жалқы есімдердің мазмұны көптеген ... ... ... ... де, адам ... ... және тілдік емес білімдер
жүйесін құрайды; ұлттың, халықтың ұжымдық тәжірибесін, қоғамдағы адамдардың
бір-бірімен байланысын, шаруашылығын, ... ... ... ... ... ... өз бойына жинақтайды. Сол ... де ... ... бағытта қарқынды дамып келе жатқан когнитивтік
лингвистиканың жаңа саласы ретіндегі ... ... ... ... ... ... тиіс.
1. 2. Ономастика мен когнитивтік лингвистиканың өзара байланысы
Әлемдік және ... тіл ... ... ... ... ... ... бағытталуымен сипатталады,
тілді ішкі жүйелік талдаудан антропоцентристік ... көшу ХХ ... мен ХХІ ... ... тіл білімінің есте ... бірі ... ... ... ... ... ... тек қана тілдік, атап айтқанда, адамдардың бір-бірімен қатынас
жасауы, пікір ... ... ... ... сөз құрамы және
грамматикалық тәсіл жүйесімен шектеліп қала алмайды.
Қазіргі лингнгвистика тілді адаммен, ... ... ... ... ... ғана тән ең ... ... оның ақыл-ой,
санасымен ойлауы, рухани ішкі ... ... ... ... ... және тіл» ... соңғы уақытта мол өзектілікке ... ... ... ... ... ісі оның өз ... шығып,
табиғат пен қоғамдағы белгілі бір ортада өмір сүретіндердің ... ғана ... ... ие болмақ, себебі тіл адамды адам ететін
айрықша белгі, ерекше нышан қасиетімен танылады.
Әрине, тіл пайда болған ... ... ... өз ойын ... үшін ... ... қалыптасады. Осымен байланысты оған
қатысты тілдік бірліктердің табиғатын тануда тілдің ... ... ... Бұл – ... ойды ... ... ... Когнитивтік
қызметтен тілдің танымдық, затдеректік (денотаттық), референция қызметтері
бірге танылады. Яғни, тіл – тек ... ... аты ғана ... ол халықтың
белгілі бір кезеңдегі таным-түсінігі, өмір салтының жемісі, сол себепті тіл
әлеуметтік құбылыстардан өмір ... ... ... ... ... ... дейінгі ұрпақтар
жасаған мұраларды зерттеп, игеруге деген қажеттілігі арта түспек. Бүгінгі
таңдағы ғылыми түсінік ғылымды да, әдебиет пен ... де, ... ... мен ... да, ... оралымдылығы мен тілдің құнарын да «адам және
тіл» аясына сыйғызады. ... да ... және тіл» ... ... ... айналып отыр. «Когнитивтік ... ... ... ... ... күшейте түсетін қазіргі
антропоцентристік парадигмалар шегіндегі когнитивизм негізінде ... ... ... ... ... теориясы – ғаламның
тілдік бейнесінің концепциялары тұрғысынан тіл білімін жүйелеу мен құрудың
құралы. Жеке бір ... ... ... оның ... ... өрісі арқылы айқындалады. ... ... ... ... ... ... ... құрамында когнитивтік және
прагматикалық мағыналардың элементтері бейнеленеді. «Когнитивистикада адам
когнициясына басты назар ... ... ... ... ғана ... ментальдік репрезентациялары, ішкі көріністері, модельдері, тілдегі
когнитивтік ... ... ... түрлері, адамның стратегиялары да
зерттеледі, олар білім негізінде іс-әрекеттерді туындатады, яғни ... ... оның ... мен ... ... зерттелінеді.
Адамның жүріс-тұрысы, қызметі, ойлау негізі ... ... ... ... адам ... ... мен ... нәтижесін болжайды» [8, 7].
Когнитивтік лингвистика дегеніміз – «тілдегі жалпы ... ... ... ... яғни ... ... және ... маңызды рөл атқаратын таңбалар жүйесі
ретінде қарастырылатын лингвистикалық бағыт» [9, 53]
Когнитивтік лингвистика ... ... ... қатар,
адам санасында тілдік және тілдік емес білімдер жүйесінің құрылымын, сондай-
ақ тілдік және тілдік емес ... ... ... ... тәрізді
әрекеттердің жүзеге асуын қарастырады. Тілдік таңба арқлы кодқа салынған
ақпараттрады ашу немесе ... ... салу ... ... ... құзырына жатады.
Когнитивтік лингвистиканың түпкі мақсаты - адам ... ... ... ... зерттеу, салыстыру, интерпретациялау арқылы
тілдік, лингвокогнитологиялық заңдылықтарды көрсетіп қана қоймай, ... тән ... ... ... ... ... ұлттың,
адамзаттың биологиялық түр болып, ұлт болып сақталып қалу үшін тек ... ... ... үшін ғана ... оның ар ... ... қатынастарды, халықтар, ... ... ... ету, ... өзара түсіністік тудыру, рухани, ... қол ... ... ... ... ... топонимдердің адамның
тілдік санасында репрезенттелуі, миымен қабылданып, санада өңделуі.
Қазақ жалқы есімдерін (тек қана ... ... ... емес) зерттеуге
арналған когнитивтік әдіс кезінде, біздің ... ... ... жалқы есімдерде берілген білімді концептілеу мен ... ... ... Ғалам туралы аталған білімдерді мән-мағынасын
ашу, ... іске ... ... ... ... ... тілдік бейнесін, оның концептілерін вербалдау тәсілдері
тұрғысынан зерттеу ... ... ... ... ... ... мен
талдауға қатысты когнитивтік проблемалар мен ... ... ... өмір ... олар ... ... ... этнолингвистикалық, әлеуметтік лингвистика
аспектілерімен ... ... ... атап өту ... ... ... ... туралы, дүниенің тілдік бейнесі туралы
білімдер этномәдени, әлуметтік мәдени т.б. факторлармен ... ... сол ... ... арақатынасы жалқы есімдердің когнитивтік
семантикасын суреттеуде ... ... ... ... ... ... ... тұрғыда концептілерін вербалдау әдістері тұрғысында
қарастыру керек. Когнитивтік лингвистика жалқы есімдерді ... ... жол ... бұл ... оған ... ... ... лингвомәдени, ... ... ... ... ... ... жаңа ... көрсету мен ұғынуға ұмтылады.
Е.С. Кубрякованың пікірінше, «лингвист обьективтік шындық ... ... ... ... ... қандай жүйеде тұрғандығын
ғана болжауды емес, сонымен қатар ... ... ... байланысты табиғи
тұтастық, тілдік ... ... ... ... ... және ... ... қалай бейнелейтіндігін білуі тиіс»
[10, 37]. ... ... ... ... ... – когнитивтік
лингвистикада ойлау, тіл және танымның біртұтас, ... ... ... ... болып айқын көрінуінде. Біртұтас когнитивтік
тілдік кешен ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ... ... ... ... аумағын кеңейтуге мүмкіндік береді.
1.3. Тілдік сана және когнитивизм
Қазіргі ғылымда «тілдік сана» ұғымы аса ... ... ие. ... ... ғалымдар анықтама берген. В.Красныхтың айтуынша, «нақты
адамды қоршаған әлем ... ... ие, ал сол ... ... ... ... бейнесі [11]. Әрине, ойлауға, ақылға, шығармашылыққа
қабілеттілік, ... ... ... ... ортаға деген
көзқарас санамен тығыз байланысты болып, тіл арқылы ... ... ... ...... тыс ... мен таңбалар формасында өмір
сүретін интерпсихикалық құбылыс». ... ... ... сана ... бір ... тілімен шарттасқан әлем бейнесі» [12, 47]. ... ... ... мәдениетпен тығыз байланыста екенін айтады.
Тілдік санаға түсінік ... ... ... ... ... ... өзіне
тоқталып өткен жөн. Өйткені, сана тілдік сананың ең ... ... ... ... басшылығымен жарыққа шыққан ... ... ... сөздігінде бұл түсінік ... ... ... ... ... ... жан иесі ретінде танытатын,
сонымен ... «ми» деп ... ... ... ... ... Сана ... сезініп, одан тұжырым жасап қана қоймай
айналадағы ортаны танып-білетін, ... ... ... ... Бар ... ішкі және сыртқы дүниеге бағытталған бұл ... ... бір ... назар салып, ақпарат алу, алынған сол ... ... мен ... ... көше алу мүмкіндіктері тән»
[9,178].
Сонымен қатар, ... ... ... мен
«Психологический словарь» кітабына жүгінсек те, дәл осындай сана ұғымына
қатысты ... ... ... Яғни, сана тарихи және ... ... адам ... ғана тән ... ретінде шындық өмірдің
мидағы психикалық бейнесі.
Дегенмен, Азимовтың ... ... ... ... ... сананың интуицияға теліне сипатталғанына куә боламыз. Ол
сананың тек саналылық жағдайында ғана міндетін ... баса ... 4 ... атап ... ... де Г.И. Исимбаева диссертациясында ... ... ... ... ... ... терминінің
мағыналық жайылуына әкеліп соққан [13]. Соның кесірінен сана ... ылғи да ... ... ... ... ... «сана» мен «тілдік сананы» ажыратпаушылықтар осы күндері де
көптеген еңбектерде жиі кездеседі. Тағы бір айта кететіні, ... ... ... ... ... ... ... Стернин сананың барлық түрлерін 5 бөлікке жіктеді:
1. Ой-толғам қайраткерлігі негізі бойынша – ... ... ... ... ... ... ... т.б.
2. Субъектің түп-тиесілілігі бойынша – гендерлік, жастық, ... ... ... ... ... ... ... деңгейі бойынша – дамыған және дамымаған сана.
4. ... ... ... ... бойынша – жаһандық,
демократиялық, консерваторлық, прогрессивтік, реакциялық, т.б. ... ... ... ... ... ... әрекетіне байланысты – ... ... ... ... ... ... сол ... айтуынша, сананың алуан
түрлілігін құрайды да жаһандық, кешенді қарастырылады; қарастырылуына орай
да ... ... ... еске ала ... ... құбылыс деп атаған
дұрыс» [14,17].
Сананың тілге қатысының зерттелу тарихы бізге керекті мәліметтерге аса
бай. Осы ... бір айта ... ... ... мен ... ... сананың аналогтары бола тұра, барлығы да тілге қатыстылығы
тұрғысынан зерттелуі және де ... ... ... әсер ... шешуші
фактор--тілдің дамуы болып табылатындығы. Мұндай көзқарастың бастауында
Н.Хомский ... ірі ... тұр. Ол ... «Тіл және ... ... and
mind 1968 ж.) кітабында өз еңбегінің лингвистика мен ... ... ... ... Одан ... зерттеушілердің
бәрінің бір ауыздан айтқаны мынау болды: «Когницияны ... ... ... ... Каролл, Миллер 1984 ж.). Яғни, сананы
тіл арқылы ... ... Өз ... ... де ... негізінде
зерттеген ләзім.
Соңғы жылдары лингвистикада, психологияда, мәдениетану ... ... ... ... кең таралып келеді. Бұл түсінік аты айтып
тұрғандай екі канондық терминдер: ... мен ... ... ... Атақты ғалымдар В.Гумбольдт, Л.Вейсгербер, В.Вунд, А.А. Потебня,
С.Л. Рубинштейндер бұл бағыттың бастаушылары болып ... сана ... сыни ... ... бірі ... ... білдірді: «Тілдік сана сөз тіркесіндегі «тілдік» эпитеті»,–деді.
ол: «Бізді ... ... ... ... ... ... бұл теңеу ешбір қатыссыз». Бұл тұрғыда И.А. Стерниннің пікірін де
назарға алған пайдалы. «Тілдік сана» оның ... ... ... ... ... атау ... жемісті де жеңісті де емес».
Сөйтсе де, бұл термин айналысқа енді.
Қазіргі тіл білімі әдебиеттерінде бұл ... ... бір ... ... ... бір ... ... Тіптен кешегі
нормашылдығымен, бәтуалылығымен атағы шыққан Кеңестік тіл ғылымында да
бұған ... ... ... ... КСРО ... академиясының
мұрындық болуымен баспа бетін көрген «Язык и личность» ғылыми-жинақта да
бұл ... ... орын ... ... ... О.С. Ахманованың
«Лингвистикалық терминдер сөздігінде» берілген анықтамадан бөлек ... бұл ... пен ... ... ... ерекшелігі, олардың
тұтыну тілдерінде көрініс тапқан һәм психикалық қайталанбастығы». ... ... ... сознание и вопросы теории мотивации» мақаласында
тілдік сана терминінің кей жағдайда сөздіктегіден өзгеше де ұғынылатыны сөз
болған: ... ... бір тіл ... ... ... елестетулер,
тұжырымдар топтамасы ретінде оның (сол тілдің) ... ... ... ... ... талғауларының көрінісі. Бұл
түсінік тұрғысынан тілдік сана Ф.Энгельстің ... ... ... де Куртененің («тілдік көрініс (представление), тілдің халық
арқылы көрінуі»), Л.В. ... ... ... ... (чутье)), Э.М. Уленбектің (тілдік компетенттік») ұғымдарына
жақындай түседі».
Кеңестік тіл ғылымының тағы бір ... бірі А.А. ... ... ... ... тұрғысынан өзіндік ... ... ... әлеуметтік функциядағы ерекше шағылу
объектісіне ие қоғамдық ... ... ... ... көрінеді»,-деп,
«Языковое сознание: сущность и статус» еңбегінде түйіндеген екен. Осы
Белобородов ... ... ... ... осы күнгі
зерттеушілер ... мен ... ... ... ... ... ... мен Н.Ж. Шаймерденовалардың 2002 жылы жарық көрген
«Әлеуметтік лингвистика ... ... ... сана ... ... ... ... белгілі бір жұрттың кеңістіктік, себепті
эмоцианалдық т.б. ... ... мен ... тән ... образы».
Ағылшынша Linguistic thingking деп аталатын бұл ұғым батыста әлі талас
туғызатын ұғым ... ... ... ... сөз ... бір соқпай өтпеу мүмкін емес. ... бірі - ... ... ... ... ұғымы. Тілдік сана
– сезімге көшпес бұрын осы ұғымның контекстік ұясы болып табылатын тілдік
тұлға (языковая личность) ... ... ... ... ... ... жеке тұлғаның басты белгілері оның
санасы мен сана-сезімінің болуы. Ал ... ... ... ... тап ... тұлғаның тілдік формасы ретінде тілдік сана мен тілдік ... өмір ... ... ... ... сана ғалымдардың
қаншалықты күш салуларына қарамастан, бір ... ... ... ... ... сана ... осы жайылғыштығы мағыналық
жайылғыштағы ... тіл ... оның ... ... ... сөйленістің
стратегиясы мен тактикасы секілді ұғымдармен сіңісуіне әкеліп соқты. Не
десе де, тілдік ... ... ... ... асатыны ақиқат нәрсе.
Сондықтан да тұлғаның тілдік санасы жөнінде айтқанда ... ... ... есте ... ... Яғни ... ситуацияға
қарай анықталатын тұлғаның тілдік және мәдени статусы, әлеуметтік ортасы,
жынысы, жасы, психикалық типі, дүниетанымы, биографиясының ... ... ... ... константтарын ескеріп отырғанымыз құба-
құп [15, 34].
Мұндай жағдайда тілдік ... ... бір ... ... ... жөн. ... ... таңдау мен әлемді қабылдау барысында
бейсаналық механизмдері мен саналы әрекеттердің ... ... ... ... Өзін-өзі сезіну мен сезінбеу индивидуальды және
ситуациялық ... ... ... қалыптасқан табиғи заңдылыққа сай
өзінің тілдік іс - әрекетінің аз ғана бөлігін түйсінеді.
Бұл ... С.Е. ... ... түйсіну /о сознание/ және сана-сезім
терминдерін синоним ретінде пайдаланамыз. Өзінің тілдік іс - ... ... шын ... ... сезінудің сана-сезімнің нақ өзі.
Сонымен бірге, өзіңді ғана түйсінбей, мәселен, өзгенің де тілдік ... ... ... ... ... аталмыш екі жағдайда да біз
тілдік сананың ... ... ... байқаймыз. Біз құдірет көретін лингвистиканың өзі осы ... ... ... мен ... ... түсіндіруді басты міндеті етіп
алған /30,35/. Соңғы жылдары тілді зерттеудің тұлғалық аспектісіне ... ... ... ... бар барлық пәндерде пайда болып отыр.
Тек қана лингвистикады ғана емес, сонымен бірге ... ... ... бұл ... ... бой ... ... барысында көз жеткізгендей, «тілдік тұлға» тілдік сананың
күллі қырларына сәуле түсіретін және де оның (т. ... ... ... ... ... өз ... ... сананы тануға апаратын
негізгі критерийлерді топтастырған өзек ұғым болып шықты.
Ю.Н. ... ... ... ... үш ... атайды:
1) Қалыпты тілді меңгерген ... ... ... деңгей.
2) Бірліктері түсініктер, идеялар мен концепттер болып табылатын әрбір
тілдік индивидтте өзінше ... ... ... ... және де ... ... ... қатар құндылықтар иерархиясын білдіретін
когнитивтік деңгей.
3) Парагматикалық деңгей болса, ... мен ... ... мен интонациональдықтарды білдіреді [16, 5].
Келтірілген топтастыруға байланысты мына нәрсе анық бола ... ... ... және ... ... әнтек ерекше.
«Язык. Дискурс и личность» ғылыми жинағында атап көрсетілгендей: «Языковая
личность – это углубление, ... ... ... ... ... ... [17, 38]. Бір ... айтқанда, өзгермелі, үнемі
құбылып отыратын, сыртқы ықпалдардың ... ... және де ... ... тілдік тұрғыдан сезінуге жеткен тұлға формасы.
Осы жерде ... ... ... байланыстылығын көзге ілмей
өтуге әсте болмайды. Жай ғана сана-сезім емес, тілдік сана-сезім бұл ... ... [18, 35]. ... ... ... ... жоғарғы
автономдық қабаты, айтулы бір бөлігі деп ... айта ... ... ... ... ... ... универсиум болса, ал тілдік сана-сезімнің
нысанына бүтін тіл мен оның ... ... ... ... ... сана вербальдық әрекетте көрініп, жүзеге асады. Онымен
салыстырғанда, тілдік сана – сезімнің жүзеге асуы ... ... және ... ... метатіл функциясында /функциясыз/
әдіске айналады.
Тілдік сана-сезім бұл жағынан мәдени сана-сезімнің құрамдас ... ... ... ... өзі ... ... ұғымымен, ана тілі категорияларымен тығыз ... ... ... ... бір ... ... маңызы өте зор.
Сол «Әлеуметтік линвистика» сөздігінде (Э.Д. Сүлейменова) тілдік сана-сезім
бұл - тілдің алып жүрушілерінің ... ... ... сөйлейтін тілі
жөніндегі түсінігі мен өздерін қай халықпен идентификациялайтынының
көрсеткіші ретінде ... ... ... ... тілдік сана-сезім
ана тілінен өзге қандай да бір тілдермен қарым-қатынасқа түсетіні жазылған.
Өз ана тілін сезіну, ... – бұл ... ... ... ... Исимбаева бұл жөнінде Никитин тұжырымдамасынан тамыр алып, былай
деген еді: «Именно ... ... и ... в ... несмотря на то что граница между осознанием и неосознанием
индивидуально и ... ... ... ... ... ... ... шаг в рассуждение отождествить осознание и
самосознание поскольку осознание ... ... ... и ... [13, ... қайталанбастығы, дербестігі мәселесіне А.Ю. ... ... әділ ... ... ... ... ең ... критериі – тіл
тасымалдаушыларының тілдік сана – ... ... ... ... де өз ... ... ала салмай, Н.Б.
Мечковскойдың: «Егер сөйлеушілердің ұжымы ана тілдерін өзге көрші ... ... тіл деп ... ... ... сол ұжым ... тіл - ... дербес тіл» деген пікіріне негіздеп берген. Дәл осы дербес тілдің
ұлттарды қалыптастыратынын, ұлттың рухы мен ... әсер ... ... түсінік өзінен - өзі алдымызға шыға келеді.
Лингвистика тарихында тілдегі бұл құбылысты ... ... ... ... ... негізін салған атақты тіл білімі
теоретигі ... фон ... (1767 - 1835) ... ... ... ... де адамның құпиясы мен халықтардың ... ... ... деп ... [19, 113]. Гумбольдт халықты сонымен ... ... ... ... ... Ол: «Тіл - халық пен
айналадағы ортаның арасында ... ... ... жаратады», - деп тұңғыш
тілдің когнитивтік қырынан хабар берді. Кейіннен бұл ұстаным (Лео Вайсберг,
Иост Тир) ... жаңа ... жол ... ... сол қоғамда, сол этникалық топта өмір сүріп ... ... ұлт ... менталитетімен астарласып жатқаны рас.
Тілдік сана ағылшын linguistic conscience – ... ...... ... маңызды бөлігі; нақты бір халықтың тіліне, мәдениетіне
тән, кеңістікті, себеп-салдарлы, эмоциялы және т.б. ... ... әлем ... ... бір ... ... тілдік санасы
(этникал ық бейсаналылықты қоса алғанда) ... ... ... қоршаған ортаға бейімделуінің тетігі ретінде қарастырылады. Тілдік
санаға қатысты ... ... ... мәдениетаралық онтологиясы
болатындығы туралы ойды бекіте түседі.
«Сознание» - это в некотором роде сознание т.е. совокупность знаний
об ... ... ... так или ... овладел индивид» [20, 4].
«Тілдік сана» мен «әлем бейнесі» ... өз ара ... ... ұғымдар. Психологтар оны заттар әлемінің, олардың
мағыналарының және ... сай ... ... ... ... ... ... деп таниды.
Әлем бейнесі этнос қоғамының әр мүшенің қоршаған және әлеуметтік
ортаға бейімделу үшін ... ... ... ... қарағанда барлық
маңызды білімдер жиынтығын құрайтын ... ... ... ... ... ... ... дүниені көру призмасы» [21, 221].
Орталық мәдениет аймағы (зона), әлем бейнесінің де ... ерте ... ... ... өмір сүру ... ... түспейді. Ол этностың өз өзгешелігін, әр ... ... ... ... тілдік сана, шындық өмірге мынадай анықтама береді:
«Сознание есть ... ... ... ... ... ... отражения действительности и высший тип психики, ... ... ... исторического развития, в результате перехода к ... ... ... – к ... в ... – это все ... ... и идеальное, реально
существующее и ... ... ... и ... вне ... ... в ... но не связано с ней отношениями
части и целого.
Языковое ... – это один из ... ... ... ... сознания, которая связана с речевой деятельностью ... ... әлем ... ... ерте замандарда өмір сүрген
түрлі ойшылдардың да, ... ... да ... еңбектерінде
кездеседі.
Соңғы жылдардағы зерттеулер тілді тек әр түрлі құбылыс пен ... ... ... ... бірге көбінесе адам факторын ескереді.
Бұл әдіс жалқы есімді жаңа деңгейін ... ... ... қабілеті мен
санасы және санамен байланысты үрдістер мен қалыпты зерттеумен айналысатын
когнитивтік ... ... ... ... береді. Когниция – таным,
сонымен байланысты ... мен ... ... ... ... ... ... сақтау, өңдеу т.б. когнитивті ғылым нысаны ... [22, ... ... ... ... ... өзгеріс енгізу
негізінде қалыптасты. ХХ ғасырдың соңында бұл ғылым тілдің адамзат танымдық
әрекет арқылы қалыптасқан ақпарат адам ... ... ... Бірақ когнитивтік лингвистикадағы басты зерттелетін нысан – зат –
тілдік формада көрініс ... сол ... тек бір ... ғана.
Көптеген ғалымдар когнитивтік лингвистиканы жаңа ғылыми парадигма ... ... – тіл ... ... ... грамматикада
соңғы кезде жиі қолданылып жүрген ғылыми термин. Ал оның «ғылыми зерттеу
әдістемесі» ұғымымен ... ... ... тіл ... де ене ... ... ... [23], Ж.Манкееваның ғылыми
мақаласын [24] т.б. ... ... ... пікірінше,
когнитивистикалық әдіс тілдік және тілдік емес әрекеттердің барлығын
басқарып, кейде ... ... ... және ... ... ... ... да, тіл ғылымында когнитивтік әдіс еркін қолданылады.
Оның айқын дәлелін ... ... ... оның ... ... ... барысында байқауға болады. Себебі, когнитивтік
лингвистика тілдік санада дүниенің бейнесін тұтас құруға, ... ... ... ... ... ... ... туралы тұтас
(концептуалды) түсініктің қалыптасуы үш деңгейдегі психикалық көріністің
өзара қатынасынан ... ... ... деп ... Олар ... ... ... түсінік қалыптастыру деңгейі, ойдың ... ... ... бұл ... ... ... бір
ақпараттардың жиынтығын тудырады да, сол ... ... ... ойлау қабілеті тек тілдік ... ... ...... В. фон ... ... алған ғалымдар мен
философтардың ортақ танымы. Мысалы, Л.С.Выготский тілді ... ... ... тіл – ... ... тіл – мәдениет феномені ретінде,
тіл – белгілеу құралы және ақпаратты таратушы ретінде.
Сонымен, тіл мен ... ... ... ... тану әрекеттерін
зерттейтін когнитивтік ғылым негізі, яғни қазіргі тіл ... ... ... ... тілдің модельденуін, белгілі бір контекстегі ойдың
модельденуін көздейді.
Нақтылай айтқанда, когнитивтік тіл білімінің ... ... ... ... ... ... құрылымында когнитивтік модель
тудыруға негізделеді.
Сөйлеу әрекетіндегі когнитивтік модельдердің дамуы мен ... ... өз ... ... ... ... көрсеткен
когнитивтік лингвистиканың өзекті мәселелері деп мыналарды атайды: 1.Білім
жүйесі дегеніміз не? 2.Тілде, ... ... ... сақталады?
3.Білім жүйесі санада қалай сақталады? 4.Бұл ... ... ... ... да, ... ... басты мәселесі – адамның білімін
жүйелеу. ... да, осы ... ... ... ... ... ... басқаратын ойлау әрекеті негізгі қызмет атқарады.
Когнитивтік лингвистикада бұл ... ... ... ... ... ... ... сияқты құрылымдар көмегімен
жүзеге асатыны анықталған. Бұның ішіндегі концептуалдық схеманы Г.Гиздатов
мынадай үлгіде түсіндіреді:
қасиеті
Ұғымның ... ... ... бар, ... ... [25, ... когнитивтік модельді бірнеше сатыларға жіктеп танытады:
«Когнитивтік модель үш түрлі сатыдан тұрады: ...... ... сана әрекетінің дәрежесі көрініс табады. Екіншісі – алдын-ала ойлау
дәрежесі. Мұнда логикалық ойлаудың ... ... ... ... дәрежесі көрініс табады. Үшіншісі – ойлаудың төменгі дәрежесі.
Онда сезім арқылы ... ... ... ... ... табады.
Ғалымның айтуы бойынша, когнитивтік модель объективтендіруші рефлексиядан
және субъективтендіруші рефлексиядан құралады.
Тіл ... ... ... ... ... ... ... сүйенген, өзіндік танымы арқылы ... ... ... сан ... ... бір ... ... оның әрқайсысы әртүрлі ұғым қалыптастырады. Сондықтан сөзді ұғыну
Р.Павиленис еңбегінде семантикалық объектілердегі терминдер ... ... бір ... жүйедегі интерпретация ретінде түсініледі [26].
Адамның барлық танымдық ... ... ... ... бір
дамушы үрдіс ретінде қарау керек, себебі бұл әрекеттер объектінің ұқсастығы
мен айырмашылығын ... ... Бұл ... нәтижесінде
концепт қалыптасады. Концептіні ... үшін ... ... ... мен ... ... ... объектілермен қатынасы,
олардың қызметі мен оларға берілген ұжымдық сананың сипаты әрі ... ... ... жалпы когнитивизмнің адамның сана, зердесін, ... және ... ... мен оның ... ... ғылыми
бағыт екеніне, яғни оның адам ... ... мен ... туралы,
дүниені қабылдау және тануы туралы ғылым екеніне назар ... ... ... ... ... ... қатысты
әрекеттердің барлығы когниция немесе когнитивтік ... деп ... ілім ... ... адам тіл ... ... өңдеуші жүйе
ретінде түсініледі, ал адамның әрекеті тіл арқылы оның ішкі ... ... Олай ... ... ... ... еңбектеріне сәйкес былайша анықтауға болады:
- адамның ойлау тетігін зерттейтін ... адам ... ... ... дүниенің ментальді моделін қалыптастырушы;
- тілде берілген адамның ойындағы ұғымның түсінілуі;
- ойлауды реттейтін психикалық қасиеттер.
Когнитивтік ғылымда басты зерттеу нысаны – ... ... ... ... ... ... яғни ... Бұларды
құрылымдық лингвистика жүйесіндегідей тек сипаттау, ... және ... ғана ... ... ... ... (ішкі рухани
танымы мен ... ... ... қажет, білімнің негізін
қалыптастыратын символдар мен адамның ... ... ... ... ... когнитивтік әлемі оның ісі мен әрекеті ... Ал, ... бұл ... ... ... ... – оның
тілі. Себебі, тіл – адамның қабылдаған ақпаратын өңдеп, ... ... ... ... ... ... маңызды қағидаларына адамның әрекет
етуші, қабылдаушы, өңдеуші, ойды жүйелеп басқарушы ... ... Ал ... ... өзі адам ... ментальді әрекеттерді
басқарушы жалпы қағидалар жөніндегі ірі ғылым ретінде танылады.
Когнитивизм қағидасын ғылыми негіздеп, нақты ... ... ... ... ... когнитивтік психология, ... ... ... ... ... нейрология
салалары негіз бола алады.
Когнитивтік ... ... ... ... ... ... айрықша мәнге ие болатын, әсіресе, концептілік кеңістікті
ұйымдастырып, оны ... ... ... ... табыла алатын концепт
болып есептеледі.
ХХ ғасырдың 80 жылдары концепт ... жаңа ... ие ... Ол – ... ... және ментальді ресурстардың бірлігін таныту қызметін
атқарады және адамның ... мен ... ... ... ... ... – бұл адам психикасында бейнеленген ... ... ой ... ... жүйенің, ментальді лексиконның
мазмұндық бірлігі.
Концептіге талдау ... ... ... егер ... ерекше белгілерін бейнелеп түсіндірсе, онда бақылаушы ... ... ... ... ... ... ... сәйкес
келеді.
Ю.Д.Апресян концепт мәселесін былай танытады: «Әрбір табиғи тіл
дүниені қабылдау мен ... ... ... ... ... мән ... бір ... философия тәрізді ой-пікір ... ... ... тәсілі әрі әмбебеп, әрі ұлттық
ерекшеліктермен толықтырылады. Дүниеге деген көзқарас ... ... ... ... бейнесінен ерекше, бірақ бұл қарапайым түсінік емес» ... ... ... ... ... концепт деп танылып жүрді. Бірақ
қазір сөз мағынасы когнитивтік қызметті толық анықтай ... ... ... ... екені, сонымен қатар, когнитивтік ... ... ... мына ... көрінеді:
Қазақ тіл білімін зерттеушілер арасында да концепт мәселесін ... ... ... ... ... тілдік бейнесін ұлттық ... ... ... ... ... дегеніміз – ұлттық дүниетанымның ықшам ... ... ... ... ... ... ... тапқан
күрделі бірлік. Әр ұлттың ... ... ... ... Концептілер бір-бірімен тығыз байланыста болып, бір-бірінен
туындап отырады. Әр ... даму ... ... тіл мен мәдениет
иелерінің абстрактілі ... ... ... ... болғанымен,
негізгі мәдени, дүниетанымдық мәні өзгеріссіз ұрпақтан-ұрпаққа ... » [29, ... ... ... тіл ... өзіндік маңыздылығымен ерекшеленетін
жаңа бағыттардың бірі – когнитивтік тіл білімі – терең ғылыми зерттеуді
талап ететін ... ... ... ... ... тіл білімінің басты
зерттеу мақсаты, қарастырылатын мәселелері, зерттеу ... ... оның ... ... ...... анықтау, талдау
тәсілдері бірізді жүйеге түскен жоқ.
Мысалы, А.Б.Әмірбекова концепт ұғымына берілген тұжырымдарды зерттеу
нәтижесінде концептіні танытатын мынадай ... ... ... ... ... ... дүниенің мәнін бейнелейді; тіл
арқылы объективтенеді; субъектінің біліми деңгейін танытады; ... ... ... ... мен ... көрсетеді; әрбір ұлттың ... ... ... ... ... ... стилін
айқындайды; концепт – адам тәжірибесіндегі идеалды түсініктің ең кішкене
бірлігі; білімді тарату, сақтау және оны ... ... ... ... ... болмыстың негізгі ұясы» [30, 20].
Қазақ жалқы есімдерін (тек қана қазақ жалқы ... ... ... ... әдіс ... ... ... жалқы есімдерде
берілген білімді концептілеу мен категориялау процестері ескерілуі керек.
Ғалам туралы аталған білімдерді мән-мағынасын ашу, ... іске ... ... ... ... ... ... бейнесін, оның
концептілерін вербалдау тәсілдері ... ... ... ... Жалқы есімдерді суреттеу мен талдауға қатысты когнитивтік
проблемалар мен ... ... ... ... өмір ... ... есімдердің семиотикалық, лингвомәдениеттанулық, этнолингвистикалық,
әлеуметтік лингвистика аспектілерімен ... ... атап өту ... Тілдік концептілерде көрінген ғалам туралы,
дүниенің тілдік бейнесі туралы білімдер этномәдени, әлуметтік мәдени ... ... ... ... сол ... ... арақатынасы жалқы
есімдердің когнитивтік семантикасын суреттеуде ескерілуі тиіс
Жалқы есімнің когнитивтік құрылымын ... ... ... мүмкін,
себебі олар «әлемнің тілдік бейнесінің ұйымдасқан фрагменті болып ... жеке ... да, ... ... да ... ... өмір ... Жалқы
есімнің когнитивтік тұрғыдан зерттеу мәселелері төмендегідей:
• Нақты тілдік социумның қолданысында ... ... ... ... ... Жеке адам санасындағы жалқы есім қызметі
• Ұжымдық санадағы жалқы есім қызметі;
• Жалқы есімдердің болмысты ментальды таңбалауының суреттеуі;
• Жалқы есім инвариант пен ... ... ... ... ... ... ... құрайтын тірек жалқы есімін
анықтау;
• Нақты разрядтың жеке алынған жалқы есім ... ... ... ... ... т.б.
• Жалқы есімдер және мифологиялық сананың арақатынасын айқындау т.б.
1. 4. Ономастикалық ... ... ... ... ... ... адамның белгілі бір ұғымды қалай
қабылдайтынын, сол ұғымды танытуда санадағы ақпараттарын қалай ... ... Адам ... ... ... қабылданған дүниені өзінің
ассоциативтік қабылдау қабілеттері арқылы (сезім мүшелері арқылы) ... және ... ... жиі ... ... ... айналған
стереотиптер арқылы таныта алады. Ал әрбір ... ... ... ... не ... әрбір адамның өзіндік таныту ... ... ... ... ... ... сүйене отырып, әрбір ұлттың аффективті тіл бірліктерін, эмоционалды
ұғымдарын, тіліндегі экспрессивтік ерекшеліктерін ... ... ... ... ... сөйлеу мәдениетіндегі, жалпы қарым-қатынасындағы
адам психикасының деңгейін, адамның психикалық қабілеттерін, мінез-құлық
ерекшеліктерін (ұстамдылық, ... ... ... ... ... ... Еуропа мәдениетінде қара түсті киім кию, қара ... ... ... өлімді білдіретін түс деп танылады. Ал Жапон, Индия мәдениетінде
өлімді ... ... түс – ақ түс. ... ақ түс – өлім мен ... ... ... тани отырып, оның мәнді және ... ... сол ... ... ... ... ... Осыдан барып
ассоциацияның жалпылама және индивидуалды ... ... ... ... ассоциациялық өріс арқылы қалыптасқан соның орталық
өзегінде мүшелене көп ... ... ... ... ... ақ түс барлық дерлік елде мерекелік, берекелі, жағымды түс ретінде
танылады. Еуропада той ... ақ ... ... белгіленеді, ал қазақ халқы
үшін ақ түс молшылық, берекелілік, яғни ... ... ...... ... ... қатар ақ түс адалдық, пәктік ... ... ... ... ақ түс ... ... ... Египетте
қуанышты білдіреді. Махаббат символы деп танылатын құстың өзі де аққу ақ
түсті құс ... ... Бұл ... ... ... ... ... дәйектеледі: Ақ адал жүрегі ... ... ақ ... ақ ... ... (пәктік), айдындағы аққудай (сұлулық),
ақ білек, ақ тамақ (көріктілік). Бұл келтірілген дәйектемелер – ақ түсінің
тек жағымды ... ... ... ... аққа ... ақ ажал ... тіркестер қолданылады. Мұндағы ақ түс – өлімнің мәнін ... тұр. ... ұлт ... сай ... адамды ақ матаға орап
жерлеу салты бар. Сондағы ақ мата деталі өлім ассоциациясын тудыратын белгі
ретінде ... ... ... ... ... ... ... негізделген әсерлер арқылы көрініс табады.
Ассоциативтік теория – ... келе ... ... ... ... ... пайда болуы адамзат баласының тану, тани ... ... ... ... бастағаннан қалыптасқан. Әрбір адамзат
баласы өзінің ортасына қарай, туып-өскен жеріне қарай, өмір сүріп отырған
еліне ... ... ... ... менталитетіне қарай, алған білімі
мен тәжірибесіне қарай ... ... ... мен ... ... әртүрлі қырынан таниды және танытады. Ақиқат дүние адам санасында
қалай қабылданса, сол ... ... ... сол ұлтқа тән тіл ... ... Кез ... ... қарап тани отырып, санаға сарт ... ... ... ... сол ... ... ... тіл арқылы
жеткізу үшін біліми, мәдени, ... ... ... Ол ... ... арқылы, метафора арқылы немесе фразеологизмдер арқылы көрініс
табады. ... күз ... ... үшін ... ... ең ... келетін түсініктер: салқындық, жаңбыр, сары жапырақтар, сыртқы жылы
киімдер, күңгірттік, бұлтты күндер, қоңыр түс, алтын ... т.б. ...... бес сезім мүшелері арқылы, яғни сенсорлы-перцептивті
қабылдап тануы негізінде санада ... ... ... яғни ... ... ... ... иеленуші этностың сана образындағы
өзгешеліктері мен өз ерекшеліктерін анықтау үшін әр ... ... ... ең ... ... бірі болып осы аталған әдіс болып саналады.
Ассоциативтік эксперимент (лат. Association біріктіру және ... ... ... ... experiment – ұсынылған сөз стимулға
тікелей сөйлеу реакциясы сипаттау арқылы сөздің ... ... ... ассоциативті-вербалды аясын және ассоциативті
тезаурусты анықтау.
Тілдегі ынталандырғыш (стимул) – сөздердің ... ... ... ... ... танымында әлем образының бейнесін ... Бұл ... ... ... ... «белгілі бір немесе басқа да
ынталандыру – ... ... ... – тек ... вербалды ойының
үзіндісі ғана емес, бұл белгілі бір этностың әлем образының да ... ... ... ... ... санасында, оның мотивінде, бағасында
яғни оның мәдени ... ... [31, ... эксперимент жүргізуде ынталандыру ... ... ... үшін ... мен И.А.Стернин
ұсынған әдістемені басшылыққа алдық: «сөздің психолингвистикалық ... ... ... ... болады:
1. Зерттелетін ынталандыру-сөзі қатысқан ассоциативті эасперимент
жүргізу.
2. Зерттелетін, ынталандыру-сөздің ассоциативті өрісін ... ... ... жаңа ... беретін ассоциативті реакцияларын
семантикалық талдау.
4. Жауаптардан алынған схемаларды схемалық ... ... ... ... ... ... ... орналастыру).
5. Схемалар жиынтығы болып табылатын бөлінген ... ... ... ... суреттеу.
6. Семантеманы модельдеу. Ол үшін семантемадағы көптеген жаңадан пайда
болған семалар ... ... ... ... ... информанттарға стимул-сөздің қасына (қатарына) оны оқыған
кезде сол сөзге байланысты ойға келген барлық сөздерді ... ... ... ... саны ... ... ... ассоциативті өрісі
төмендегідей көрініс берді: стимул-сөз – Қазақстан; қатысқан сыналушылар
саны ... ... (әрі ... ... ... ... ... Семантикалық талдау дегеніміз стимул-сөзден өрбіген
семантикалық компоненттерінің ... ... жаңа ... ... болып табылады. Сема деген терминге мынадай анықтама берілгендігін
айта кету керек: «Сема (грек. Sema – ...... ең кіші ...... ... болмыс құбылыстарының әр түрлі қырлары мен
қасиеттерінің тілдегі элементарлы көрінісі. Сөздердің мағыналық ... ... ... ... ... қолданатын
компонентті талдаудың бірлігі болып есептеледі» [33, 18].
Қазақ тілінің семантикасы мәселелерін зерттеу нысанына ... ... сөз ... ... ... үшін мынадай жолды көрсетеді:
«Ол – компонентті анализ жолымен сөз ... ... ... ... мағынаны бірнеше кіші бөлшектерге семаларға бөлу жатады...
Семалар сөз мағынасын талдап көрсетуде ... ... мол. ... ... ... кемінде 4 сема бар: 1) әйел жынысты адам, 2) жасы үлкен, 3)
қандық туыстықты білдіреді, 4)әкенің не ... ... Әйел ... ... ... ғана ... ... анаға да, жеңгеге де, сіңліге де,
қарындасқа да ... ... Ал жасы ... ... да, әкеге де, анаға да,
тәтеге де қатысты сема, бірақ осы төрт семаның біреуі жоғарыдағы ... ... ... ... ... ... семалық талдау сөздердің
өзара қатынасын анқтауда, системадағы ... ... ... қажет
болады, сонымен бірге денотаттық, сигнификаттық мағыналардың өздері де
бірнеше семаларға бөлініп кете береді».
И.А.Стернин ... ... ... ... ... бойынша
талдауды ұсынады [14, 39].
- мағына компоненттер (семалар)жүйесінен тұрып, семема құрылымын
құрастырады;
- мағынаның ... ... ... бір ғана ...... құрайды;
- мағына құрылымында бір ғана түрге, сонымен ... ... ... ... көрініс береді;
- мағына құрылымында, басқа ... ... ... ... макрокомпоненттер мен басқа макрокомпоненттер көрініс береді,
олардың кейбірі өрістік құрылымға ие болады;
- макрокомпоненттер лексикалық мағынаның көлденең ... ... ... – тік компоненттер құрылымының ұйымын
бейнелейді;
- мағыналардан ... ... және ... ... ... ... береді;
- мағыналардың өзегін тұрақты, мәнді, айқын әрі жиілік семантикалық
компоненттер құрайды;
- өзек семалар ... ішкі ... ... ... ... ... мағынаны тіл жүйесіндегі басқа ... ... ... (перифериялық) семалар өзекті (ядро) толықтырып, сөздің
семантикалық дамуына және оның ... ... ... ... болады;
- өзекті семалар мен шеткі семалардың нақты шекарасы жоқ, тек жақын
және алыс ... ... ... ... ... бір ... құрылымындағы семалар басқа мағыналарда ... бір ... ... ... ... мағыналарда шеткерілуі мүмкін;
- мағыналар басқа семалармен үйлесіп, (синонимдер, антонимдер, гипо-
гипонимдер), кейбір семалар арқылы ғана өзгешеленеді.
Ары қарай семалар ... ... яғни ... ... ... ... компоненттері тұжырымдалады. Алынған
семалардың ... ... яғни ... ... ... қиыстырылады.
2. ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОНИМДІК ПОРТРЕТІ: ТАНЫМДЫҚ ЖӘНЕ ҰЛТТЫҚ БЕЙНЕ
2.1. Жер-су атаулары мен кісі есімдерінің ұлттық санадағы орны ... ... ... кез-келген кезеңінде ономастикалық атаулардың тарихи
маңызы зор болды. Адам қоғамдастығының бір де бірі, бір де бір ... даму ... ... ... мен ... ... сүрген емес. Сондай-ақ, қазақстандық қоғамдастықтың да ежелгі тарихи
дәуірде қалыптасқан ұлттық ономастикалық жүйесі бар. Қазақстанның көптеген
ғасырлар бойы ... ... ... жүйесі ХІХ ғасырдың екінші
жартысынан ... ... ... ... және патша үкіметінің
отаршылдық мүдделеріне, кейіннен кеңес жүйесінің тоталитарлық ... ... ... ... Отаршылдық пен тоталитарлық режимдердің
идеологтары ономастиканы қоғамның тарихи-мәдени ... әсер ... ... ... ... ... ономастикасының өзіндік болмысына,
ұлттық ерекшелігіне, әсіресе оның топонимикалық және ... ... зиян ... ... ... ... ... тарағанға дейін Қазақ КСР-ндағы географиялық атауларды каталогтау
жұмыстары Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінде, ... ... және ... ... ... Олар ... ... жасады және оларды оқтын-оқтын жеке анықтамалықтар
түрінде басып шығарып отырды. Дәлірек айтқанда, 1989 ... ... ... ... басылып шығып тұрған бұрынғы Қазақ КСР ... ... - ... ... атты анықтамалығында 10,8 мыңға ... ... мен елді ... ... ... ... ... әр түрлі карталар мен атластарды жасауда және басып ... ... ... ... ... Бірақ, транслитерация
түрғысынан алғанда ... сын ... Онда ... ... ... де, бір кезде жергілікті органдардың сол дүрыс ресімделмеген
қалпында Қазақ КСР ... ... ... одан ... оның жарлығымен
бекітіліп отырды. Анықтамалықтың тағы бір кемістігі ол ... орыс ... ... да ... ... ... ... Бұрынғы жер
иеленушілердің 4 мыңдай атауы Қазақ КСР-ның бір кездегі Жер қатынастары ... ... ... ... ... келді. Пайдалы
қазбалар кен орындарының атаулар ... ... ... КСР ... ... ... ... министрлігі жүргізіп келді. ҚР темір жол станцияларының
бір мыңдай атауы ... жол ... ... ... ... ... (қыстауларға дейін) атауы ҚР статистика жөніндегі агенттігінде
жинақталған Жоғарғы аталған барлық ресми басылымдардың жалпы ... ... ... бойы ... ... топонимдердің шағын
ғана бөлігі кіргізілген. Осы күнге дейін ... ... ... және ... ... әрі ... ірі масштабты
топографиялық карталар болып саналады. Бірақ, олар да Қазақстанның ұлан-
байтақ аумағында ... ... бойы ... ... атаулардың бәрін
қамти бермейді. Мыс, масштабы 1:100 мындық карталарда шамамен 250 мыңдай
орографиялық ... (тау, ... ... ... ... т.б.) 25 мыңының
гана аты жазылған Оларда сол ... 85 мың ... 5 ... 48 ... 3 ... ғана ... жазылған.. Әрине, ол ... ... ... ... ... ... белгілі
аттары бар. Оларды экспедициямен барып, не сүрау салу ... ... ... қазіргі нарық жағдайында, ҚР ҒА-сы қаражат ... ... ... және ... ... ... ... бірінші жол
мүмкін емес, ал екінші жол ұзаққа созылады. Атауларды жинау мен ... ... ... және орыс тілдерінде жазылған табиғи
объектілер мен елді ... ... ... бар ... ... ... рөл атқарады. Республикада басылып
шығарылған топонимикалық сездіктер 2-5 ... ғана ... ал ... ... 11-17 мыңдай атауды қамтиды. Бұлармен салыстырғанда 1962-
1980 ... ... ... ... 10 ... "Орыс географиялық
атауларының сөздігі" бұрынғы КСРО-ның 250 мың географиялық объектілерінің
атауларын ... [34, 18]. ... 1970 ж. ... көрген 7 томдық "КСРО-
ның стандартталған атаулардың ресми сөздігі" бұрынғы КСРО-ның 400 ... ... ... тұрады. Сауд Арабиясының Корольдік
университетінде осы елдің, аумағы жағынан Қазақстаннан к-п ... 20 ... және ... ... ... ... шығарылып жатыр. Осы
елдердің І және әлемнің ... ... ... ... ұрпақтарға
топонимдерде берілген халық даналығын қалай сақтау керек екендігі туралы
мысал бола алады.
Ашық түрде ... үшін ... ... ... іріленуіне
және республиканың географиялық ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасында ... ... ... қор жеткіліксіз болып отыр. Ірі масштабты топокарталардаң
барлық ... ... ... және ... ... ... Қазақстан Республикасының географиялық атауларының абсолюттік
ақпараттық қорын қүрудың қажеттілігі пісіп жетті. Жергілікті ... ... ... ... бар ... атауларының айтарлықтай белігі үлкен
транслитерациялық бұрмалауға ... ... ... ... ... ... дұрыс халықтық нысанын анықтау мүмкін емес.
Бұл топонимдердің мазмұнын ашуға қажетті. Мұндай топонимдер ... ... және олар сол ... ... ... мен ... ресми халықаралық қүжаттарда бекітіліп қалса тіпті жаман.
Бұрмаланған атаулар өзінің ғылыми-ақпараттық қүндылығын жоғалтады, ... ... ... Өркениетті елдерде физика-географиялық объектілер
мен елді мекендердің аттарын қалай болса ... ... ... және ... пайдаланбайды. Өйткені, оларға ат берген ... ... және ... ... үшін сол ... алғашқы аттарының дүрыс нұсқасын
сақтап келгендігін жақсы түсінеді. Сондықтан ... ... ... ... пайдалануға моральдық қүқығы жоқ деп ... ... ... ... ... және іс жүзінде әр түрлі вариантта
жазылып пайдаланылады, бүған жол ... ... ... орыс ... Ақшоқы, Қушоқы деп дурыс жазудың ... ... ... ... Акчока, Акчоко, Куучеки деп бұзып жазады. Бұдан сорақысы
бұрмаланған ... ... ... ... ... ... бірліктің, шаруашылықтардың, ... ... т.б. ... ... де "дәстүрлі" атауға айналады. ... ... ... орыс ... Караганды, Соран, Каркаралы, Карсакбай Акадыр,
Акшатау, Дария деп дұрыс атапжазудыңорнына Караганда, ... ... ... ... ... деп ... және ... жүр.
«Көптеген қазақ атаулары негізсіз орысшаға айналып, сол күйінде ресми
атау болып жүр. ... ... ... ... ... биік шыңы Ақдің (Ақдың), конусқа ұқсас ақ шоқы деген ұғымды ... ... ... орыс ... ... ... ... Белодым болып шыға келді.
Кейін оның төңірегіндегі орманға "Белодымская ... ... сол ... пайда
болған селоға Белодымовка деген атау берілді, Көптеген қазақ ... ... ... ... ... ... ... олардың
мекенжайлық және бағдарлық функциялары бүзылды. Мыс, Көкше, Шортан, Жетісу,
Ақсу, Қарасу деудің орнына Синюха, ... ... ... ... ... деп жазылып, айтылып жүр. ... ... ... ... ... Географиялық объектілердің атауы бір тілден екінші
тілге аударылмайды, ... ... ... ... ... ... жер шарының белгілі бір нүктесінде ғана және ... бір ... ... ... оның ... функциясының, ең басты
қасиеттерінің бірі, тұрақтылығы ... [35, ... ... ... ... топонимдері және антропонимдері»
деген мақаласында былай деп жазады: «Мысал ретінде алар ... ... ... ... ... ... деп аталса, ол патшалық Ресей
тұсында Майлыкент болысының «№5 ауылына» айналып шыға келді. Ал ... ... ... ... ... ... ауылшаруашылық
артелі, соңынан «Көктерек» колхозына ... ... ... ... ... ... колхозы, артынан «Қызылжұлдыз» колхозы
атанып, ақыры «Жуалы совхозының «Көктерек» ... ... ... ... арыз ... ол совхозды «»Мичурин» атындағы ... ... ... о ... ... ... аты сегіз рет басқаша
аталып, оның тарихи атынан қазіргі ... ... ... мақұрым
қалып, топонимикалық ұлттық санасынан бір ұрпақ өмірі ішінде көз ... ... ... ... ... ... ... бөлінеді. Көп жағдайда географиялық атаулар тұңғыш рет ... және ... ... ... ... ... ... осы
вариант, халықтық формадан айырмашылығы бола тұрса да, осылай ... ... ... ... ... ... елді ... атауларының транслитерациясы 19 ғасырдың соңғы
ширегінен бастап қалыптаса бастады. Осы ... ... ... ... ірі ... топографиялық жұмыстар жүргізілді, түрлі
карталар пайда болды, ... ... ... ... ... ... ғылыми еңбектері жарық көре бастады. Осы жұмыстардың
бетінде алғаш рет географиялық ... ... емес ... ... бастады. Осы үрдіс кеңес үкіметі ... де, ... тың және ... ... ... уақытында да жалғаса
берді. Осының бәрі Қазақстанда географиялық ... ... ... орыс және ... ... ... бұрмаланған қолданысын бір
ізге салып, түзетіп, заңдастырып, бақылап отыратын, ... ... ... мекеменің әзір жоқтығынан болып отыр.
XX ғасырдың соңғы онжылдығында дүние жүзіндегі көптеген ... ... ... мекемелері, картография қызметі топонимиканың
ғылыми және практикалық проблемаларын шешуге, географиялық ... ... және ... ... бір ізге ... және ... ... жүйесін жасауға зор көңіл бөлуде. Мысалы, бұл
жұмыспен АҚШ-та географиялық ... ... ... географиялық
атаулардың тұрақты комитеті, Германия мен Украинада ... ... ... ... Британия география қоғамының географиялық
атаулардың тұрақты комиссиясы, Ресейде ... ... бас ... ... ... ... әрқайсысына
географиялық атауларды дүрыс пайдалануды бақылап, түзетіп ... ... ... ... ... ... ... құрылған Геодезия-картография бас
басқармасы (ГУГК) бір-екі жыл ғана жүмыс істеп ... да, оның ... ... ... жер ... басқару жөніндегі агенттігіне
берілді. ҚР Үкіметінің жанындағы Мемлекеттік ... ... ... үсыныстар бойынша географиялық объектілерді қайта атау
және жаңа объектілерге атау беруге келісумен ғана шұғылданады. ... ... ... еш ... ... ... жөне ... атау беру
туралы үсыныс та бере алмайды.
Халықтың рухани байлығы болып саналатын географиялық атауларға ... ... ... ТМД ... атап айтқанда Ресей, Украина, Белорусь
Топографиялық атаулар туралы" заң ... ... ... ... ... ... Қазақстанда мұндай заң әлі
қабылданған жоқ. "ҚР тіл ... ... ... "ҚР ... ... ... ... (08.12.1993.), 1995 ж. 29желтоқсаңцағы ҚР
Президентінің Жарлығы мен 1996 ж. 5 ... ҚР ... ... ... ... ұйымдарды, мекемелерді және физикалық-
географиялық объектілерді атау мен қайта ... және ... ... ... де, географиялық атауларды бұрмаланып қате ... бап ... ... ... ... ... ҚР БҒМ География институты,
А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты және ҚР Жер ... ... ... "Ұлттық картографиялық-геодезиялық қоры"
РМҚК бірлесіп "ҚР-ның географиялық ... ... ... ... орысша беру жөніндегі нүсқаулығының" жаңа нұсқасын жасап, басып
шығарды. Ол кейінгі жылдары ... ... ... пен тіл
идеологиясының аясында ... ... ... қоғамдық-саяси өзгерістерді
есепке ала отырып жасалды. Жаңа нұсқаулықта бұрынғылардан (Алматы, ... 1971 ж. ж.) ... ... бар. Онда ... і ... орысша
берудің жаңа тәртібі белгіленген. Ол орыс тіліне и әрпімен беріледі, бірақ
топонимдердің және ... ... ... ... ... соңындағы д әрі т сияқты қатаң дауыссыз әріптерден кейін ... ... ... ... ... ... Ыргайты
(транскрипция әдісімен).
9,13 параграфтардағы орысшаға транслитерацияланғанда ши сөзіндегі и
әрпін екі ий арқылы беру ... ... ... сөзін орысша кудук
деп жазу керектігі туралы ... ... ... ... 13, 14 ... жаңа ... ... Бұрынғысында
ауы, әуі, еуі тіркестері келетін сөздердегі ы, і әріптерін орысшада түсіріп
тастау керектігі айтылатын (Ауыл-Аул, ... ... және ... ... ... орыс ... олар сақталады. Қазақ атауларына,
оларды орысша бергенде, орыстың: -ск, ... - ка, - о, ... ... ... және ... ... алдына келетін ажыратқыш сын
есімдерді аударудың керегі жоқтығы ... жаңа ... ... Олар бұдан
былай транслитерацияланады.
Екі, үш, төрт ... ... ... және ... ... терминдер мен жалпы сөздер (аппелятивтер) кіретін, қазақ
топонимдері орыс ... ... ... ... да ... ... Алаколькум, Аксортопыраксай, т.б.
Дефис арқылы қазақша да, орысша да тек қатаң түрде өр ... ... екі тең ... ... ... ... ғана жазылады: Аксу-Аюлы, Караганды-Темиртау, Акбай-Кызылбай,
Бегазы-Дандыбай және т.б.
Нұсқаулықтағы тағы бір ... - ... ... ... атауларын қазақ тілінде беру жолдары көрсетілген жаңа
белім қосылды.
Мұның барлығы ең алдымен ұлттық стандартқа негізделген ... ... ... ... талап еткеніндей қазақ
атауларын орыс тілінде дәлме-дәл берудің қажеттілігінен туындады. Қазақ
атауларын орыс тілінде, ... ... ... басқа тілдерінде БҰҰ-ның
талабына сай қолдануды бір ... ... ... жаңа нұсқаулық
оң рөл атқаратынында еш күмән жоқ.
Топонимиканың проблемаларын терең зерттемей, топонимикалық лексиканы
және жалқы атау берудің заңдылығын ... ... ... ... ... мен ... ... емес. Сондықтан республикада
орысша ... ... ... ... ... ... қазақша
топонимдерді орысша дұрыс жазудың ... да және ... ... ... ... қамтитын географиялық атаулардың
мемлекеттік каталогын (ГАМК) жасаудың қажеттілігі туындады. ҚР ... ... мен ҚР Жер ... ... ... ... ... қорымен" бірлесіп құрастырып жатқан
Қазақстанның географиялық атауларының 14 томдық ... ірі ... ... ... ... бар ... географиялық
объектілердің аттарын қамтиды және каталог деректерін өте жиі пайдаланатын
барлық ... ... ... ... ... болады.
Каталогты жасаудың қажеттілігі бір географиялық ... ... ... дереккөздерде әр қилы жазылуын болдырмауға әрі ... ... ... екі ... әзірленуде: электрондық және кітаптық.
Электрондық версиясы қазіргі заманның деңгейіне сай ... ... ... ... ... 19 ... ... республикада
да, шетелде де олардың біркелкі және тұрақты жазылуларын ... ... ... ... ... жүйеленген қоры болып табылады.
Қазақ, орыс ... ... ... ... әр ... 10 көрсеткіш
бойынша сипатталады. Бұл варианттан Ақмола, ... ... ... облыстарының каталогтары жарық көрді. Шығыс Қазақстаң Алматы,
Қарағанды облыстарының каталогы баспаға ... ... ... ... ... және ... облыстарынын, каталогы жасалып
жатыр. Бұл каталогтарда әр облыстың жер аумағына қарай 5 тен 18 мыңға ... ... ... ... алуымен және халықаралық
қатынастардың субъектісі ... ... ... ... ... ... ... бастады. Қазіргі кезде ономастикалық бірліктер
халықаралық ресми құжаттарда белсенді түрде көрініс ... ... ... кеңістігінде қамтылған Түркістан, Астана,
Байқоңыр, Қарашығанақ және басқалары тәрізді ... ... ... ... ... ... байланыста бола отырып,
атаулы функцияны алып қана ... ... ... ... ... ... ... жоғары ассоциациялық семиотикалық белгілер де болып
табылады.
Адам өмірде ... ... ... ... ар, ... бостандық т.б.
сөздерді күнделікті қолданып жүргенімен, олардың толық мағынасын түсіндіре
алмауы мүмкін. Ол сөздердің түсінік, танымын көкейге ... етіп ... ... тілді меңгеру тәжірибесіне қарай әр түрлі болмақ. Концепт
сөздердің беретін ... ... ... жеке бір ... бастап, қоғамдық
топтардың, бүкіл бір ұлттың, халықтың ой-өрісінің, ... ... ... ... ... ... ... оның элементтері ретінде таңбалай отырып, сонымен бірге олардың
мән-мағынасын да ... Бұл ... ... ... ... жаңа
үстеме мән-мағынаның ашылуына септігін тигізеді, өз кезегінде бұрынғы
түсіндірмелерді жаңа қырынан ... ... ... туғызады.
Біз «Қазақстан» сөзін концепт етіп алғандықтан, мұндағы негізгі
ұғымдарды зерттеп ... ... ... ... ие ... ... ... сыртқы белгілерін танытатын сөздер: кең ... кең ... ... ... ... Қазақстанның көк туы,
байрағы; көк байрақ пен кең ... ... кең ... жері мен ... ... ... ... тақиялы қазақ; Назарбаев;
2). Осы нысанға қатысты нақты көрнекілік ситуациялар, немесе көрнекілік-
әрекеттік сөздер мен сөз ... ... өсіп келе ... ... Арал ... ... үміт ... халақ; көңілді адамдардың әрлі-
берлі жүрісі;
3). Категориялау, яғни Қазақстанның әлемдік елдердегі ... ... ... ... ... ... образдар: қыран, болашақ қазақ елі.
5). Адамның жеке басына қатысты автообраздық реакция: атамекенім, Отаным.
Дүниенің ... ... әр ... әр түрлі болуы, сол этностың
тәжірибесімен, ... ... ... тілдік таңбаның таңбалаушы
қызметі сыртқы дүниемен тікелей ... ... ... ... ... ... түйгені білімнің негізі болып табылады. Әр ... ... ... ... әр ... ... ... тілдік бейнесі
де, сол қоғамда өмір сүрген адамдардың тәжірибесі де әр ... ... ... ... ... ... когнитивтік санасындағы дүниенің
тілдік бейнесінде айырма болады. Сөздің артында ақиқаттың, шындықтың ... оның ... ... әр халықта әр түрлі болмақ. Дүниенің жалпыға
бірдей болуы, ұқсас заттардың ... ... ... ... ұқсас
болуын қамтамасыз етеді, алайда адамзатқа ортақ нәрсенің негізінде ұлттық
ерекшеліктер жасалады.
Жоғарыда айтылған пікірлерді «Тілдік ... ... ... ... ... ... ... нәтижелері дәлелдей
түседі. Түр-түс атауларына қатысты ... ... ... ... ... «ассоциация белгілі бір ұлт өкілінің сол ұлтқа тән
болмысын да, ... және ... ... ... да, ... ... де ... мүмкіндік беретінін, сондай-ақ ассоциативтік
өріс ғаламның субъективті тілдік бейнесін көрсететінін атап көрсетеді [36,
57].
«Қазақстанның» онимдік ... ... ... ... ... ассоциация тәсілінің тиімділігі айқындалды. Соған орай
біз «Қазақстан» ... ... ... ... ... ... (5 жалқы
есімді) 100 информантқа ұсындық.
Осы тұста Қазақстан атауының қайдан шыққанына ... ... жөн ...... Республикасының аты. Бұл топонимнің «стан»
бөлімі ел ... иран сөзі ... ... ... ... Ал қазақ
сөзінің этимологиясы туралы ертелі-кеш айтылған көптеген пікірлер бар.
Әбдірақманов өзінің ... және ... ... ... ... ... ... этимологиясы жайында айтылып жүрген пікірлердің
ішінен, меніңше, 2-3 вариантты бөліп қарауға болады:
1варинат: ... Бұл ... ... ... ... болады. Сөздің екінші компоненті сақ сөзі біздіңше, ... ... ... ... ... ... ... су және сақ деген екі компоненттен тұрады. ... ... ... Сувсақ атауы оның ілгерінді ықпал әсерінен яғни в дыбысының с дыбысын
з дыбысына айналдыруынан Сувсақ>Сувзақ>Созақ түрінде ... ... ... ... ... деген сақтардың бір бөлегінің ... ... Аб ... тілінде су деген сөз. Сөйтіп, Созақ сөзі ертедегі ... ... ... ... аударылып аталуы, немесе мұны
гректер түркі тілінен шыққан калька жолымен аударған деуге болады.
Қазақ пен ... ... ... ... пен ... ... ... тарайды да, Созақтан қарақалпақ шығады» ... ... ... Толстовтың пікірінше, апасиактар (су сақтары)
қарақалпақ халқының негізгі этникалық ... ... ... осы деректердің
бәрі кездейсоқ емес, сақ сөзі ... ... ... ... оның ... компоненті қас Қазақстандағы Қазықұрт, Қастек, Каспий
сияқты топонимдерінің құрамында кездеседі.
Қазақ сөзінің қас+сақ вариантын қуаттайтындай осы ... ... Ал бұл ... ... жағы ... сөзі этноним ретінде ескі
нұсқаларда кездеспейді. Сол себепті де бұл ... ... ... ғана ... вариант – түркі тілдеріндегі қазақ ... В.В. ... ... тюркских наречий» деген сөздігінде қазақ сөзіне мынадай түсінік
береді: «человек вольный, независимый, искатель приключений, бродяга». ... осы ... ... ... және ... ... тілінде
кездесетінін көрсетіп, «қазақ кіші» - ... ... ... ... ... мысал келтіреді. В.В. Радлов бұдан әрі былай деп жазады: «У
Крымских татар я ... ... ... ... в ... ... ... что Чора отказался остаться в Крыму и желает сделаться «казак» и
ехать в Казанб: Қазақ ... ... ... ... ... без сомнения
обозначает: вольный искатель приключений».
Радловтың айтуы бойынша, бұл сөздің Қазан ... ... ... ... ... ... – неженатый человек, холостяк».
Қазақ сөзі орта ғасырда «еркін, ... ... ... категорисын
білдірген.
ХІХ ғасырда қазақ сөзі ең кедей адамдар тобын білдіретін сөз ... ... ... былай делінген: «Балгарское крестьянство
длилось на разряды, отличиевшися по ... ... от ... ... ... и ... ... были казаки и
караваши...»
Қарашай-құмық тілдерінде «қазақ» сөзі ... ... ... ... Самойловичтің мақаласында айтылған.
Міне, осы келтірілген деректердің бәрі ... сөзі бір ... ... ... этникалық мәнде емес «еркін жүрген, елінен бөлініп шығып
жаугершілікпен, батырлықпен күн ... ... ... ... ... шығысында, Кавказда, Орта Азияда, Қазақстанда кең
тараған атау сөз екенін дәлелдейді. Орыс нұсқаларындағы ... сөзі ... ... ... Бұл сөз ХVІ ... қазақ хандығы құрылған кезеңде қазақ
халқының атауына айналған. Бұл сөздің «жалғыз, үйсіз, мүліксіз кісі» деген
мағыналары осы ... ... ... ... ... құмық тілдерінде
сақталған.
Түркі тілдеріндегі қазақмақ (жаулап алу, басып алу, шауып ал) сөзі ... ... ... ... де ... – қазақ. Орыс тіліндегі
қазақ сөзі түркі тілдерінен ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі тааңдағы деректер тұрғысынан
осыны айтуға болады.
Ал енді жүргізілген сауалнамамыздың ... ... жиі ... өзен ... мен ... шығу ... – Талдықорған, Алматы облыстарын басып өтіп, Балқаш көліне құятын
өзен аты. Біздің ойымызша, Іле атауы түркі тілдерінің негізінде ... Іле ... ... ... үш рет ... ол ... ХІ ғасырда бұл атау Ила сувы деп аталған.
Ертіс – Қазақстанда Шығыс Қазақстан, Семей, Павлодар ... ... өзен аты. ... түрінде VІІІ ғасырда қойылған Күлтегін мен Тоныкөк
ескерткіштерінде кездеседі.
Біздің ойымызша, атаудың бірінші ... ... ... ... ... «извилистый» дегенге келеді. Қазақша ир+ек, иір+іл,
иір+іл+ген, иірі+ім сияқты сөздер осы түбірден ... ... иір ... ... көшуіне кет тіліндегі сес, шеш (өзен)
терминінің атауға қосылуы әсер еткен. Яғни Иір + ... ... ... ... ... көшкен.
Сөйтіп, бұл гидроним, біздіңше, екі компоненттен құралған Иир//Иір >Ер
(түркіше ... + ... > ... ... ... су) > Ертіс//Иртыш.
Атаудың Иір бөлігі өзеннің ирелеңдеп, ирек-ирек болып ағатын көрінісін дәл
береді. Сонда гидронимнің мағынасы «Иір ... «иір су» ... ... – басы ... ... Жамбыл облысын басып өтетін өзен
аты.
Біздің ойымызша, шу көне түркі тілінің сөзі. ... ... ... ... ... аты ... Шуяб болып аталуындағы су сөзі ... жоқ. ... өзі ... ... ... ... Су, ... Шу
аталғандарын дәлелдейді. Екіншіден, с/ш дыбыстарының түркі тілдерінде
ауысатыны кеңінен ... ... Шу сөзі ... ... ... көне ... диалектілерінің
бірінде жасалған гидроним деп ойлаймыз.
Жайық – Қазақстанда ... ... ... ... ... Каспий
теңізіне құятын өзен аты. Жайық өзенінің аты ІІ ғасырда жазған грек ғалымы
Птолемейдің еңбегінде Даикс түрінде кездеседі.
Бұл ... ... – жай. Жаю, ... ... түп ... осы
сөзден шығады. Осыған –ық жұрнағы жалғанып, Жайық гидронимі жасалған.
Сырдария – Шымкент, Қызылорда облыстарын ... ... өзен ... аты ... ... рет өзгерді. Александр Македонский заманында
бұл өзен аты Яксарт деп ... ... ... ... иран ... түркі тілдеріне
енгенін, өзен мағынасында қолданылатынын В.Бартольд көрсеткен. Ал ... ... ... ... қырғыз т.б. түркі тілдеріндегі ... ... сыр ... ... ... да ... ... айтылуына Сыр суының бояулы, сырлы су тәрізді лайланып ағуы себепші
болса ... ... ... ... көрнекті тұлғалары
санатында келтірген қайраткерлердің есімдерін де келтіре кетейік:
Төле би (1657-1756) – қазақтың қоғам ... ... жер ... Ұлы ... бас биі, ... Жарғыны» жасаушылардың бірі.Төле би өз
халқыынң шешендік-поэтикалық ... ... ... ... ... ... сауатты адам болған. 15-20 жасынан билердің бас қосқан
жиналысына қатысып, өзінің әділдігі мен ... ... ... ... би ... – қазақтың атақты биі. Қазақ жүздерін басқаруды
реттеу ниетімен ... хан Ұлы ... биі етіп Төле ... Кіші ... ... Орта жүзге Қазыбек биді тағайындайды. Халық ауыз әдебиетінде сақталып
қалған аңыздар мен ... ... ... ... Қазыбек би
Келдібекұлы «Тәуке хан заңдарының жинағын» ... ... ... Сәмеке,
Әбілмәмбет және Абылай хандар тұсында мемлекет ... ... ... ... би ішкі және сыртқы саясат мәселелеріне ықпал ете алатын. Ол
– жоңғар ... ... ... ... ... ... (Мұхаммедханафия) (1835-1865) Шыңғысұлы – қазақтың ... ... ... ... ... ... ағартушы,
демократ. Аз өмірінде Ш.Уәлиханов Қазақстан мен Орта Азия ... ... ... ... және қоғамдық-саяси
құрылысына арналға көптеген құнды еңбектер қалдырды.
Ыбырай (Ибраһим) Алтынсарин – ... ... ... ... ... ... балаларына арнап тұңғыш рет кітап
жазушы.
М.Омарханұлы Әуезов – ... ... ... ... ... КСР ... академиясының академигі, филология ғылымының ... ... ... ... ... ... ... қайраткері.
Т.Рысқұлұлы (1894-1938) – мемлекет және қоғам қайраткері.
М.Шоқай (1890-1941) – қазақ ойшылы, оқымысты, мемлекет және ... ... ... – аса ... ... және қоғам
қайраткері, үш мәрте Социалистік Еңңбек Ері, Қазақ КСР Ғылым академиясының
академигі, техника ... ... ... шет ел ... ... ... (1910-1982) – екіншідүниежүзілік соғыстың даңқты жауынгері,
Халық қаһарманы, қащақтың көрнекті ... ... ... ... ... – қазқатың әйгілі
әншісі, қазақ опера өнерінің негізін салушылардың бірі, қоғам ... ... ... КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты.
2.2. Қазақстанның онимдік портреті: жер-су атауларының ассоциативтік
өрісі
Жер-су аттарының қойылу сырына үңілген ... ... ... ... ... былай деп жазыпты: «названия изменяются быстро, когда
какой-либо местностью овладевают ... с ... ... Их ... часто коверкают названия, и в таком виде они переносят их в ... как это в ... ... Они ... первоначальное значение, но
название претерпевают изменения».
Бір кезде пайда болған атаулар әр түрлі қоғамдық-саяси жағдайларға
байланысты ... ... ... ... ... қолданыстан шығып
қалып отырады. Ондай атауларды көне мұралардан, мәселен, эпостық жырлар мен
халық ауыз әдебиеті ... ... ... ескерткіштерден кезіктіреміз.
Мысалы, Ассирия, Вавилон, Карфаген, Троя деген атаулар бізге ... ... ғана ... ... көп ... ... ... орнын жаңа
атаулар басып, атаулардың үнемі алмасып отыратыны байқалады. ... ... ... ... ... ... жылдарға созылған. Мысалы,
Каспий теңізінің аталуын алайық. Ғалым П.В. Жило ... ... 70 ... отыр. Топонимикамен айналысып жүрген ... ... ... Х.Х.
Хасанов оған қосымша Каспийдің тағы бес-алты атауын анықтады. Бір ... ... 70 ... ... ... ... деген елді мекеннің аты бір кезде
Испиджаб, ... ... ... деп ... ... ... әр ... аталуы жайлы мысалдарды көптеп келтіруге болады.
Жер-су аттарының түрлі өзгеріске ұшырап, ауысып ... ... ... атаулармен алмастырылуы тарихи жағдайларға тікелей байланысты
болып келеді. Ата мекен атаулары белгілі бір халықтың тарихына, ... ... ... ... ... тарихи ескерткіш ... 1837 ... ... бір ... орыс ... Н. и. ... арқылы халықтардың миграциясын (көшуін), жаңа жерлерге
қоныстануын анықтауға ... ... ... ... ... ... ... жетіп отырған ... ... әр ... тарихи кезеңдерде пайда болған.
Филология ғылымының кандидаты ... ... ... ... бөліп қарастырады:
1. Алтай дәуіріндегі атаулар: Алтай, Алтынемел, Аңырақай, Арғанаты,
Арқат, Бақанас, ... ... ... ... Жем, ... ... Қатонқарағай, Клесе, Көкдаба, Қалба, Қапшағай, Қарагем, Қорғалжын,
Қордай, Мұқыр, Нұра, Сайрам, ... ... ... ... ... Шар, Шу т.б.
2. Көне түркі дәуіріндегі атаулар: Алматы, Атасағұн, Аякөз, Бадаларт,
Байраққұм, Баласағұн, Барсыған (Барсаған), ... ... ... ... ... ... ... этнонимі), Қазықұрт, Қарталы, Қиыл,
Қыпшақ ... ... ... ... Мұзтағ, Ойыл, Ор, Орал,
Отар, Отырар, Сығанақ, Сырдария (түркі-иран), Таңсық, Тартұқ, Текес, Топар,
Торғай, Ұржар, Шайқұрық, Ызбан, ... Іле, ... ... Шу ... ... ... ... Бөген, Бұқтырма, Есекартқан, ... ... ... Түгіскен т.б.
Жаңа қазақ тіліндегі атаулар: Алатау, Қаратау, Ақсу, Көксу, Сарысу,
Тоқайқазған, Шалсүрінген, ... ... ... ... ... ... енген атаулар: Иран тілдерінен – Айдарлы, Ангрен, Бадам,
Бетпақдала (иран-түркі), Қобда, Ленгер, ... ... ... ... Шымкент, Шолақдара (қазақ-иран), Шардара, т.б. ; араб ... ... ... ... ... ... ... т.б.;
монғол тілдерінен: Байынқол, Баянауыл, Баянжүрек, Борабұрғысын, Борғұстай,
Дағанды, ... ... ... ... Жүнжүрек, Зайсан, Кеген,
Кершілу, Қайшы, Қалғұты, Қандағатай, Қызылырай ... ... ... ... ... Тарбағатай, т.б. Угор тілдерінен:
Мұғалжар, Өлкейек (түркі-угор), Сургут, т.б. Орыс тілінен: Кереку, ... ... ... кезеңге қарай бөлінген топтарына қарасақ олардың әр
дәуірде ... ... ... ... ... елдердің тілдік белгілері кездеседі.
мысалы, Шымкент, Манкент т.б. ... ... ... ... «кенгт»
элементі бар. «Кент» деген сөз VI ... ... ... ... қала ... ... ұшырасып отырады.
Х ғасырда өмір сүрген араб географы ... ... ... және ... мынадай қала мен елді мекендердің бар екенін айтады: Атлах, ... ... Шуи, ... ... ... ... ... Кашак, Будухкент, Джамук,ты (Хамук) соғды атаулары деп қарайды.
Қазақстан топонимикасында араб ... VII-XI ... ... ... Араб ... енген географиялық терминдер рабат, қала, ... т.б. ... ... күні ... дейін қолданылады.
Шымкент облысы Ленгер ауданында Сұлтанрабат деген елді ... бар. ... ... ... атаулардың ішіндегі ең азы араб атаулары.
Ал монғол тілдерінен енген топонимдерді алып қарасақ, олар екі ... ... ... 1) ... тіл ... ... ... ғасырдағы монғол шапқыншылығынан кейін.
Монғол тілінен енген топонимдер ... ... ... ... ... ... (217 ... Шығыс Қазақстанда – 73
атау, Оңтүстік Қазақстан аудандарында – 46 ... ... ... – 11
атау, Батыс Қазақстанда – 14 атау ... ... Ғ. ... ... ... ... ... XVII-XVIII ғасырларда Ембі (Жем) ауданы
маңында, Орталық Қазақстанда, Шығыс және ... ... ... ... [37, ... топонимдері құрамында басқа тілдерден енгендердің ішіндегі
жаңа тобы – орыс топонимдері. XVII ғасырдың басынан бастап қазақ ... ... ... орыс ... ... ... құрамына біртіндеп ене бастайды. Қазақстан жерінде ерте орнаған
қалалардың бірі Гурьев қаласы. Сол ... ... орыс ... ... ... ... ... Гурьев аталып кетеді.
ХІХ ғасырда Россиядан орыстар, Украинадан украиндардың Қазақстан
жеріне ... ... ... ... ... елді ... бой
көтеріп, жаңа атаулар пайда болды. Сол жерлерге алғаш ... ... ... байланысты қойылған Антоновка, Николаевка, Георгиевка,
Булаево тәрізді елді ... ... ... ... әлі ... ... кезінде көрнекті қоғам және мемлекет қайраткерлері
есімдері көшелер мен аудандарға, аудан орталықтары мен қалаларға қойылды.
Орыс ... ... ...... Солтүстік Қазақстан,
Шығыс Қазақстан, Павлодар, Орал облыстарында, ... ... ... және ... маңында жиі кездеседі.
Осы күндері де жаңа ... мен ... ... ... жаңа ... ... ... жатыр. Әр тарихи кезеңнің өзіне ... сол ... ... да ... ... тұрады. Жер бетіндегі
тау, өзен, сай-сала, қала, елді мекендердің атауынан сол халықтың шежіресін
көріп, сезінгендей боламыз.
Дүниенің топонимиялық ... ... ... таным
моделінде тек қана көлемі шағын келетін ... тән ... ғана ... осы ... ... ... ... өте үлкен, көлемді географиялық нысандар да атау обьектілеріне
айналған. Мәселен, Арқа (Сарыарқа) атауының түрлі этимологиясы бар – соның
бірі: ... мәні бар – ... ел», «арт ... ... ... ... ... арқа апеллятивінің түпкі мағынасы анатомиялық арқа
(жон арқа, «спина») ... ... ... ... Сол Ұлы ... (Сары
арқаның) шығыс бүйіріне көне қазақтар Ерен Қабырғаны орналастырған, ... ... да ... атау берген.
Әлемнің топонимиялық көрінісіне тән тағы бір ерекшелік – ... ... ... ... визуалды факторға үлкен мән беру
керек болып табылады. Басқа ... ... ... бағыттық
моделінде, жылжу барысында (бағыттық саяхатта, көшу жолында, малды жаю
қозғалысында) географиялық ... ... ... ... ... (көріп),
сол табиғи обьектінің ең алғашында ... ... ... ... ... ... және жалпы есімдерде түске байланысты атаулар
жиі кездеседі.
Қазақ мифологиялық дүниетанымында ... ... ... ... да ... табиғи нысандар жер кіндігі, жер ортасы болып табылады. Сол
жер кіндігінде қазақ халқының ел ортасы, атамекен шеңберін ... ... ... ... ... ... т.б. географиялық нысандар
орналасқан. Рухани, этникалық ... ... ... көп ... ... ... кететін, танымайтын, бөгде кеңістіктер орналасқан.
Қазақстанның ономастикалық ұлттық бейнесі – ... ... де ... жиынтығы және ұлт танымының жалқы есімдер
деңгейіндегі тілдік көрінісі. ... ... ... ... ... жинақталып, әлемнің топонимиялық
көрінісін сипаттайды, бұл көрініс қазақ ... ... ... Өзен ... ... алынған сауалнаманың пайыздық нәтижесі
2-диаграмма. Көл атаулары бойынша алынған ... ... ... Тау ... ... ... ... пайыздық нәтижесі
4-диаграмма. Қала атаулары бойынша алынған сауалнаманың ... ... ... ... ... жер-су атаулары ретінде Ертіс, Есіл,
Сырдария өзендері мен Балқаш көлін атай аламыз. Ал қала ... ... ... ... ... ... ... халық санасында
тұрақтануының себебі ... ... ... мен ... деп ... 3. Қазақстанның онимдік портреті: кісі есімдерінің ассоциативтік
өрісі
Антропонимдер - әртүрлі ұлттық ассоциацияларға меңзейтін ... ... ... ұлт ... ... ... ... арқаудың бірі ретінде қазіргі қазақ тіліндегі
антропонимдердің мазмұнында когнитивтік ... ... мен ... оның ... сүрсананың терең қатпаларында жасырынып жатқан
мәдени архетиптердің тілдік бейнеде сақталған этнотаңбасы екенін көрсетеді.
Антропонимдер - тарихи-этникалық, лингвомәдени, ... ... ... ... түрлі сипаттағы онимдердің пайда болу, қалыптасу және
даму заңдылықтарына деген ғылыми-танымдық қызығушылық ... ... ... ... сәйкес лингвистиканың дәстүрлі құрылымдық жүйеден «адам
тілі» және «тілдегі адам құбылысын» ... ... етіп ... ... ... әсерінен ономастикалық кеңістікте әсіресе ... ие деп ... ... ... ... ... Г.Мадиеваның
төмендегі сөздері дәлел: «...сонымен ... ... ... ... орынға ие, себебі олар әрбір адамға беріледі және
жалқы есімдердің барлық сипатына ие, ... ... ... ...... ... ... заңды» [38, 108].
Қазақ тіліндегі кісі ... ... В.У. ... ... ... ... ... Ф.Әшімханова т.б. ғалымдар өз зерттеулеріне түрлі дәрежеде
өзек етіп алған. Соңғы кездегі жаңа ... ... ... ... тек ... тарихын білу үшін ғана емес, белгілі бір ұлт
тарихын білу үшін де маңызы зор екенін ... ... орай ... ... ... ... «имя – есть ... и отражение
культуры», логично утверждать, что онимия каждого отдельного языка (народа)
глубоко национальна, так как ... ... ей ... ... ... ... отдельной национальной культуры»
[39, 13]. Ал ... ... ... лингвомәдени негіздерін
қарастырған Г.Әубәкірованың пікірінше: «Этнокультурная ... имен ... не ... в ... ... ... онима,
она формируется и аккумулируется в качестве фоновых знаний, находящихся за
пределами ... ... ... ... ... и ... ... информацию собственного имени, являются
экстралингвистическими, т.е. внеязыковыми» [40, 8].
Демек, кісі есімдерінің қойылуында экстралингвистикалық ... ... ... ... ... ... төрт түлік мал, аң-
құстар, гүлдер, діни ұғымдар, адамның әр түрлі ішкі ... ... ... аспан денелері атаулары, табиғат құбылыстары т.б. алынады [41, 14-
15]. Халқымыздың танымында қалыптасқан белгілі бір аң, ... құс ... ... ... ... ... нәтижесінде этностың, жеке
тілдік тұлғаның аялық біліміне енеді. Тіліміздегі Аюбай, ... ... ... Ақтоты, Ақмарал, Жылқыайдар, Қойбағар,
Қозыбақ, Бүркіт, Лашын т.б аттары осылайша пайда болған.
Ата-бабаларымыз ... өмір ... ... мал ... аталған есімдер біздің санамызға сіңіп, әбден
қалыптанған. Қазақ ... ... мен ... ... ... ... ... «аялық білім» көлеміне енбеген өзге
мәдениет өкіліне олар түсініксіз, кей жағдайда ... ... ... ...Мен сені бұдан былай Ақнарым дермін!
... ... ... ... ... ... шығар... қазақтың нардан қасиетті, нардан күшті,
нардан сұлу, нардан қадірлі несі бар? ... ... ... ... ... ... ... әрқайсысының иесі,
желеп-жебеушісі, қамқоршысы бар деп ... ... да төрт ... сыйынып отырған. Түйені түлік төресі, ұлық малы деп ... ... ...... жылқы – сәндік » деген қалыптасқан тіркес те
бар.
Көрнекті ... ... ... ... ... ... ететінін былайша ұғындырады:
«...жер мен су аттарын алсақ та, кісі аттарын алсақ та ... ... бір ... ... байқаймыз. Мұндағы кісі атының өзі тоғыз жол яки
тоғыз мақсатқа тірелетін көрінеді. Тоғыз жол ... бірі ... ... өмір ... ... ... Бұл ... жету үшін
ата-ана өз баласына ең жақсы, ең ... ... ... атын ... ... оның баласы да атақты болатындай көрінеді. Мысалы, ислам ... жұрт үшін ... ... адам сол ... ... я сол ... күрескендер болып көрінеді. Сондықтан мұсылман дініндегілердің ... таза ... ... ... ... ... ... ... болып келеді, бірде
сол сөздердің басқа сөздермен қосындысы болып келеді ... ... ... ... үшіншісі – баланың мінез-құлқы
жақсы болуын тілеуден туатын ... ... ... ... ... ... ... қояды. Жомарт болсын десе, баласына «Жомарт» я «Мырза» деген ат
қояды. Тоғыз жолдың төртіншісі – бала бай ... хан ... ... ... ... кісі атының соңынан Омархан, Сейілхан, Жұмахан дегенде
«хан» қосымшасы ... ... ... Жұмабай... дегенде «бай»
қосымшасы айтылады. Батыр болсын дегендері белгілі бір батырдың атын қоя
салады...»[42, 76] дей ... ... ... әрі танымның, әрі
психологиялық қабылдаудың ... деп ... ... ... ... әрбір ат сол халықтың тарихын, этностық даму ... ... жеке ... ... сезімдерін,
құндылықтарды бағалау ерекшеліктерін, қабылдау-тану өрістерін және өмірлік
тәжірибелерін сұрыптауға мүмкіндік береді [43, 151].
Тәуелсіздікке қол ... ... ... ... гөрі ... бен көркем шығармадағы жағымды кейіпкерлер, ұлтымыздың атақты
әнші-бишілерінің, таза қазақы болмысқа жақын есімдерді қою ... ... ... ... ... ... ... Қарақат, Айару, Аружан, Нұрай,
Аймен, Аруана, Мерей, Шапағат, Назерке, Жәния, Жансая, Гүлсая, ... ... ... ... ... ... ... үрдістерді
қайта жаңғыртып, әсіресе қыз балаға орыс, шетел есімдерін беру де ішінара
кездеседі. Аида, Альбина, ... ... ... ... ... ... ... Лаура, Альмира, Луиза, Аделина, Анина, ... ... т.б. ... ... ... ... дәлелі.
Ал ұл балаларға ат қоюда, керісінше, халқымыздың аты шыққан билері мен
хан-сұлтандарының, батырлары мен елге әйгілі ... ... ... мемлекет қайраткерлерінің атын қою жақсы үрдіске ... ... ... ... ... Төлеби, Бәйдібек, Ерасыл,
Бекет, Наурызбай, Райымбек, ... ... ... ... ... Нұрсұлтан, Иманғали, Санжар, Әлихан, Амалбек т.б.
Неліктен бұл тұлғалардың есімдері халық санасында ... ... ол ... ... қатар ойға келеді? Біз бұл ... жазу ... 100 ... ғана ... ... істедік. Ал
егер бұл сауалнама бүкіл Қазақстан көлемінде жүргізілгенде, ... саны ... да көп ... еді. ... ... тұлғалар көп екені
белгілі. Аты аталған тұлғалар еліміздегі басты тұлғалардың ... Олар ... елге ... ерен ... ... Сондықтан да, аталмыш
тұлғалардың есімдері Қазақстан сөзін ... ... Кісі ... атаулары бойынша алынған сауалнаманың пайыздық
нәтижесі
ҚОРЫТЫНДЫ
Тіліміздегі жалқы есімдер халқымыздың өткен дәуіріндегі тарихын, көрші
елдермен жасалған мәдени қарым-қатынасын және ... ... ... ... ... рөлі аса зор. ... ол ... бәрі – халық тарихы,
қоғам өмірімен, адамдардың жеке басы, іс-әрекетімен біте қайнасып, ... ... ... ... ... ... ... болып
отырған мәдени мұра, өшпес ... ... ... ой, ... ... ... мен ... мінез-құлқы, барша болмысының көрінісі.
Онамастикалық материалдарды және жалқы ... ... ... ... ... олар әр тілдің лексикалық қорының ең ... ... ... ... ... және ... зерттеуді қажет ететінін
айту керек.
Жалқы есімдер – бұл ... ... ... ... ... мен ... ... мен принциптері бар өзіндік ... ... ... есімнің тек бір объектке қатысты жекелеуші ... ... ... Егер бұл ... ... болса, ол апеллятивке ауысады.
Сонымен қатар, жалқы есімдер сыртқы, кей ... ішкі ... ... ... қай ... ... қай денотатты жекелейтінін бір қатарға ... ... үшін ... ... әлеуметке қатысынсыз) тәуелсіз жалқы
есімдердің әмбебап ерекшеліктері бар, ол адам ... ... ... ... және ... ... ... қабылдауын ажыратады. Жалқы
есімдер тілдік жүйеде, белгілі бір аймақта қызмет атқарып, ... ие ... ... тегі ... ... ... сөйленісте
қолданыс, стилистикалық бояу ерекшеліктері, ұлттық-мәдени нақышы т.б.).
Жалқы есімдерді зерттеу мәселелері біржақты емес, сонымен ... ... ... да ана тілін және шет тілін оқып жатқан студенттерге
ерекше онамастикалық білім қажет. Ең ... бұл ... ... ... ... ... ... студенттерге қатысты. Барлық оқу
материалдарында дұрыс жазылуын, айтылуын, ... ... ... ... ... бар. ... ... білім оқу үрдісінде маңызды болып
табылады.
Сонымен қатар, ... ... ... ... бар. ... ... ... алуға, туған жерге, ана тілге деген сүйіспеншілік тудыруға болады.
Оқыту тәжірибесінде ... ... ... ... ... ... оқу материалы болып табылады.
Жалқы есімдерді теория және практика тұрғысынан ... ... ... ... жаңа ... ... жалқы есімдерді жаңа
көзқарас тұрғысынан зерттеу қалыптасуда, яғни ұғымдар мен ... ... ... ... ТІЗІМІ
1. Основы теории речевой деятельности - Москва: Наука, 1974.
2. Джанузаков Т.Дж. Основные проблемы ономастики ... ... ... ... ... ...... 1976.
3. Аронов К. Этнолингвистическая природа ... ... ... ... ...... 1992. -27 ... Керимбаев Д.М. Қазақ фольклорындағы жалқы есімдердің құрамы мен
этнолингвистикалық сипаты: Филол.ғыл.канд.дис.авторефераты. ... ... ... Б.М. ... ... лингвоконцептологиялық
негіздері. - Алматы: Арыс, 2007. -280 бет.
6. Дмитриева Л.М. Онтологическое и ментальное бытие топонимический
системы (на ... ... ... ... Автореф.дис...д-ра
филол.наук. - Екатеринбург., 2003. -38 ... ... Ә.Т. ... ... ... ... проблемалары мен
міндеттері // Қазақ тілі тарихи лексикологиясының мәселелері. - ... ... ... В.А. ... ... Учебное пособие. - Минск.:
Тетра ... 2004. -255 ... ... Е.С., ... В.З., ... Ю.Г., ... Л.Г. ... когнитивных терминов / Под общей ред.Е.С.Кубряковой. - Москва:
Наука., 1996.
10. Кубрякова Е.С. ... ... ... ... наука // Вопросы языкознания.
- Москва: Наука, 1994.
11. ... В.В. ... ... и ... ... Курс
лекции. М.: ИТДГК «Гнозис». 2001. 270
12. Уфимцева Н.В. Русские Опыт еще ... ... ... ... ... ... М., ... Исимбаева Г.И. Языковое сомосознание и ... и ... - ... ... Университеті, 2005.
14. Стернин И.А. Лексическое значение слова в речи. -Воронеж, 1985.
15. Язык и личность. (Сборник. Отв. ред. Шмельев Д. Н.) - М: ... ... Язык и ... ... (Ц. С. ... / ... при. АН ... - Москва, 1990 г.
17. Язык, дискурс и личность (Межвуз. сбор. науч. ст. Ред. кол. ... П.) - ТГУ, ... ... А.Р. Язык и ... - ... ... Московского
университета, 1979 г.
19. Постовалова В. И. Язык как деятельность (опыт ... ... - ... Наука, 1982.
20. Канцельсон С.Д. Речемыслительные процессы //1984 №4.
21. Лурье С.В. Историческая этнология. Москва: Аспект пресс, 1997
22. Попова З.Д., Стернин И.А. ... ... ... - ... ... 2006, 226 ... Оразалиева Э.Н. Қазақ тіл біліміндегі когнитивтік ... үшін ... ... - ... 2007. -304
бет.
24. Манкеева Ж. Қазақ тілін зерттеудің когнитивтік ... ... ... -2001. № 4. -39-43 ... ... Г. Типология и динамика когнитивных моделей в речевой
деятельности. Дисс. док. филол.наук. – Алматы, ... ... Р.И. ... ... современный логико-функциональный
анализ языка. – М.: Мысль, 1983. – 286 c.
27. Апресян Ю.Д. ... ... – М., 1974. – 300 ... ... В.Н Русская фразеология. – М., : Школа «Языки русской
культуры»; 1996. – 288 ... ... А. ... ... ... ... ... суреті:
Фил.ғыл.док.дис. - Алматы, 2004 . - 340 б.
30. Әмірбекова А.Б. ... ... ... ... ... ... ғыл. ... дис. – Алматы, 2006. – 125 б.
31. Уфимцева А.А. ... ... ... // ... ... Москва, 1970.
32. Смагулова Ж.С. Языковое планирование: типология и модели. дисс.
- Алматы: Қазақ ... ... ... А., ... Е. Линвистикалық түсіндірме сөздік: Алматы:
Сөздік-Словарь, 1998.
34. Комков А. М. Проблемы Стандартизации и нормализации географических
названий в национальном ... и ... ... Сб. Ономастика и
норма. - Москва, 19767
35. Әбдірахманов С. Топонимикалық ... ... ... ... ... ... ... мәселелері.
- Астана, 2004.
36. Аитова Н. Қазақ тіліндегі түр-түс ... ... ...... 10.02.02. – Алматы, 2005. – 126 б.
37. Мадиева Г. Антропоцентрический подход в ... ... // ... ... өзекті мәселелері. Республикалық ғылыми-
практикалық конференцияның материалдары. – Астана, 2004. – 107-115 бб.
38. ... Е.А. ... ... в ... ... ... аспектах. - Алматы, 1995. – 248 с.
40. Аубакирова Г.Т. Идеоэтническая семантика и ... ... имен в ... ... ... ... 2004. – 30 ... Асылбекова Н. Кісі есімдерінің уәжділігі мен танымдық сипаты:
Ф.ғ.к. ...авторефераты. - Алматы, 2006 – 29 ... ... С. ... тілі ... ... - ... ... Оразалиева Э. С. Аманжоловтың антропонимдердің танымдық ... ... // ... ... ... ... ... конференцияның материалдары. – Астана,
2004. – 149-155 бб.
Ассоциативтік эксперимент ... ... ... ... ... онимдік портретін» ашу мақсатындағы
ғылыми-зерттеу жұмысқа атсалысып, өз үлесіңізді қосуыңызды ... ... ... аты-жөніңізді көрсету міндетті емес.
Төлқұжаттық бөлім
1.
Ұлтыңыз:_______________________________________________________________
2. ... Қай ... ... ... ... ... халқының ұлттық-мәдени
құндылықтары мен рухани байлығы жөнінде, қазақ ... ... ... ... ... ... қалдырылып, өсиет етілуі
тиісті деп есептелетін мәліметттерді тіркеу ... Яғни ... ... ... ... ... есімдер осы сауалнамада көрініс табуы
тиіс.
Сізден Қазақстанды сипаттайтын, ең маңызды жер-су атаулары мен ... ... ... жазуыңызды өтінеміз.
Қазақстан сөзін естігенде ойыңызға оралатын жер-су ... ... ... ... ... кісі ... қатысып, аса құнды ақпарат бергеніңіз үшін Сізге
алғысымызды ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Oнoмастика және аударма53 бет
М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының ономастикалық кеңістігінің лингвомәдени сипаты24 бет
Маңғыстау фразеологиялық ономастикасы: адай этнонимі6 бет
Тарихи ономастикалық кеңістік (Х-ХІV ғғ. түркі жазба ескерткіштері негізінде)48 бет
XIV-XV ғасырлардағы қыпшақ антропонимдері30 бет
«Кеңістік» концептісіндегі жер-су атауларының вербалдануы3 бет
«Ойын-сауық объектілері атауларының ерекшеліктері»58 бет
Алты ғасыр іздеген баласағұн18 бет
Балалар әдебиеті кейіпкерлерінің тілдік тұлғасы20 бет
Көркем мәтіндегі жалқы есімдердің семантизациясы43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь