Дәстүрлі қазақ шаруашылығын күшпен күйрету науқандары

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1. Дәстүрлі қазақ шаруашылығын күшпен күйрету науқандарының зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1.1. 1926.1927 жылдардағы жайылымдық және шабындық жерлерді қайта бөлу шаралары мен бай шаруа қожалықтарын тәркілеу науқандарының
тарихнамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
1.3. Мемлекетке астық пен ет дайындаудың сталиндік бағытын жүзеге асыру саясаты және оның зардаптары туралы зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13

2. XX ғасырдың 20.шы жылдарынан кейінгі ауқаттыларды жою науқанының тарихнамасы
2.1. Ауқатты шаруаларды кулак және жау тап ретінде жою науқанының зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
2.2. Көшпелі және жартылай көшпелі қазақ шаруаларын жаппай отырықшыландыру науқанының зертелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29

3. Шаруаларға қарсы «сталиндік террор» және оларды зорлап отырықшыландыру мәселелерінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.1. XX ғасырдың 20.30 жылдарындағы шаруларға қарсы жазлау щараларының зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.2. Қазақ шаруаларын зорлықпен отырықшыландыру, халықтың дәстүрлі шаруашылығын біржолата күйрету науқандарының тарихнамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .41

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .51
Тақырыптың өзектілігі. XX ғасырдың 20-жылдары біздің еліміз тарихындағы аса күрделі кезеңдердің бірі болып табылады. Мұның басты себебі кеңестік әкімшіл-әміршіл тоталитарлық жүйе тұсында аталмыш кезеңге қатысты ақиқатты және шындықты қаз-қалпында ашық айтуға ешбір мүмкіндік болмады. Әсіресе осы кезеңдегі әлеуметтік-саяси процестер коммунистік құрылыстың көптеген «әлсіз» тұстарын жариялап, партия саясатының беделін елдің көз алдында түсіретіні белгілі еді. Басқасын былай қойғанда дәл осы жылдардағы елде орын алған әлеуметтік-саяси қуғын-сүргіннің және алапат ашаршылықтың себептерін және салдарын анықтауға талпынудың өзі сондықтан да қоғамдық ойлаудан ауытқу, «бөтен ойлау» ретінде қабылданды. Осы кезеңнің тарихын зерттеген еңбектер кеңестік әкімшіл-әміршіл жүйе тұсында осындай «қателіктерді» қайталамауға күш салды. Ал бұл өз кезегінде XX ғасырдың 20-жылдарындағы әлеуметтік-саяси процестерді біржақты марапаттайтын және осы кезеңнің кемшіліктері мен қателіктерін жасыратын, яғни тарихи объективті шындық принциптерінде мүлде қайшы келетін ғылыми зерттеулердің көптеп өмірге келулеріне жол ашты. Бұларда тарих ақиқатының толық айтылмағанын былай қойғанда, ол тіптен дөрекілікпен бұрмаланды да.
Бүгінде еліміз тәуелсіздік алып, өткенімізге сын көзбен қарауға және бұрын тарихымызда орын алған олқылықтардан толық арылуға үлкен мүмкіндіктер туып отырғанда біз, жаңа буын зерттеушілері бұрын кеңестік әміршіл-әкімшіл жүйе тұсында жарық көрген жоғарыдағыдай тарихи зерттеулерге әділ баға беруге, оларды жаңа методологиялық принциптер аясында жан-жақты тарихнамалық тұрғыдан талдап, қорытуға міндеттіміз.
Өткеннен тарихи және тарихнамалық тағылымдар алмайынша, ғылымда алға басудың болмайтыны және белгілі. Мұның өзі біздің тарихнамалық тұрғыдан қойып отырған тақырыбымыздың аса өзектілігін дәлелдей түссе керек. Тағы бір ескерер мәселе бұрынғы кеңестік жүйе тұсында жазылған зерттеулерде көтерілген және әлеуметтік-саяси процестерге байланысты ғылыми айналымға шыққан қызықты деректік материалдар және оларда айтылған кейбір басалқалы ғылыми ой-пікірлер бүгінгі тәуелсіз тарихнама ғылымының назарынан тыс қалмауы керек. Бүгінгі тарихнама ғылымы өткенмен сабақтас болып, жалғасты өркендеу сипатында дамуы керек. Бұл да біз таңдап отырған зерттеу жұмысының тақырыбын аса өзекті ете түседі.
Бәрінен де маңызды мәселе – біздің ойымызша көрсетілген кезеңге қатысты Қазақстанның тәуелсіздік алуына байланысты көптеп жазылған зерттеу жұмыстарын тарихнамалық тұрғыдан талдай түсу болып табылса керек деп ойлаймыз. 1991 жылы жалпы еліміз тәрізді тарихи ой-санамыздың да толық еркіндік алуына қол жеткізу бізді рухани тұрғыдан жан-жақты байыта түсті. Тарих ғылымында бой көтерген және соңғы он төрт жылда орныға бастаған жаңа методологиялық көзқарастар мен принциптер көрсетілген жылдардағы әлеуметтік-саяси процестерге байланысты зерттеу жұмыстарында орын алған көптеген кемшіліктер мен бір жақты көзқарастардан арылуға мүмкіндіктер берді.
1 Абылхожин Ж.Б. Социально-экономические аспекты функционирования и трансформации традиционной структуры Казахстана. (1920-1930 гг.): Автореф. дис. д-ра ист. наук. - Алма-Ата, 1991. – 54 с.
2 Жолдасов С. Қазақстандағы ауыл шаруашылығы кооперациясының қарапайым түрлері: пайда болуы мен дамуы (ХХ ғ. 20-30 жылдары): Тар. ғыл. д-ры дис. – Алматы, 1993. – 415 б.
3 Омарбеков Т. Қазақ шаруаларын жеке меншік қожалықтарынан айыру және ұжымдастыру: тарихы мен тағылымы: Тар. ғыл. д-ры дис. автореф. – Алматы, 1994. – 37 б.
4 Татимов М. Социальная обусловленность демографических процессов. - Алма-Ата: Наука, 1989. – 248 с.
5 Тәтімов Н. Қазақ әлемі. – Алматы: Қазақстан – Атамұра, 1993. – 160 б.
6 Тәтімов Н. Ауылдағы демографиялық ахуал. - Алматы: Қайнар,1990. – 240 б.
7 Асылбеков М.Х., Галиев А.Б. Социально-демографические процессы в Казахстане (1917-1980). - Алма-Ата: Ғылым, 1991. – 172 с.
8 Асылбеков М.Х., Козина В.В. Демографическое развитие Республики Казахстан в условиях суверенитета. - Алматы: Өркениет, 2001. – 112 с.
9 Базанова Ф.Н. Формирование и развитие структуры населения Каз ССР. Национальный аспект. - Алма-Ата: Казахстан, 1987. – 156 с.
10 Алексеенко А.Н. Население Казахстана 1920-1990. - Алматы: Ғылым, 1993. – 123 с.
11 Айымбетов С. 1926-1939 жылдар аралығындағы Қазақстан халқының этнодемографиялық және әлеуметтік құрамындағы өзгерістер: Тар. ғыл. канд. дис. автореф. - Алматы, 1998. – 30 б.
12 Никифоров И.Д. Городское население (1917-1939 гг.): Автореф. дис. канд. ист. наук. – Алматы, 1988. – 24 с.
13 Сыдыков М.Н. Изменения национального и социального состава населения Западного Казахстана (конец ХІХ века – 1989 год): Автореф. дис. д-ра ист. наук. – Алматы, 1996. – 50 с.
14 Такижбаева Н.З. Сельское население Казахстана. - Алматы: АГУ им. Абая, 2001. – 189 с.
15 Құдайбергенова А.И. Қазақстан халқының әлеуметтік және ұлттық құрамындағы өзгерістер (1939-1959 жылдар): Тар. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 2000. – 29 б.
16 Ковальская С.И. Проблемы историографии миграции населения Казахстана (конец XVIII – ХХ вв.): Автореф. дис. канд. ист. наук. – Алматы, 1997. – 23 с.
17 Төлешова Л.Х. ХХ ғасырдағы Қазақстан халқының әлеуметтік-демографиялық дамуы мәселелерінің тарихнамасы: Тар. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 2002. – 30 б.
18 Малышева М.П. Казахи в Сибири в период демографических кризисов (1919-1934 гг.): Автореф. дис. д-ра ист. наук. – Алматы, 2002. – 50 с.
19 Қожамжарова Д. 1925-1929 жылдардағы қазақ ауылындағы әлеуметтік-экономикалық және саяси өзгерістер (бүгінгі көзқарастар тұрғысынан пайымдау): Тар. ғыл. канд. ғылыми дис. автореф. – Алматы, 1995. – 28 б.
20 Есмагамбетов К.Л. Зарубежная историография истории Казахстана (с древнейших времен до начала 90-х гг. ХХ века): Автореф. дис. д-ра ист. наук. – Алматы, 1999. – 294 с.
21 Табылдиев Х.Б. Қазақстанда сауатсыздықты жою: Тарихи тәжірибе және тағылым (1917-1941 жылдар): Тар. ғыл. д-ры дис. автореф. – Алматы, 1997. – 51 б.
22 Қоңыратбаев О. Тұрар Рысқұлов: қоғамдық-саяси және мемлекеттік қызметі. Түркістан кезеңі. – Алматы: Қазақcтан, 1994. – 448 б.
23 Омарбеков Т. 20-30 жылдардағы Қазақстан қасіреті. – Алматы: Санат, 1997. – 320 б.
24 Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. – Алматы: Ататек, 1995. – 253 б.
25 Қойгелдиев М.Қ. Алаш қозғалысы. – Алматы: Санат, 1995. - 368 б.
26 Нұрымбетова Г. Ораз Жандосов қоғамдық-саяси қызметі. – Алматы, 2000. – 232 б.
27 Сексенбеава Г.А. Документы фонда Народного Комиссариата Земледелия КазАССР по аграрной реформе в Казахстане в 20-е годы (источниковедческий анализ): Автореф. дис. канд. ист. наук. – Алматы, 1994. – 20 с.
28 Жакишева С.А. Баи-полуфеодалы в Казахстане на рубеже 20-30 гг. ХХ века: Историко-источниковедческий аспект проблемы: Автореф. дис. канд. ист. наук. – Алматы, 1996. – 29 с.
29 Кульшанова А.А. Документы Центрального государственного архива и Архива Президента РК по политике коренизации в Казахстане (1920-1936 гг.) как исторический источник: Автореф. дис. канд. ист. наук. – Алматы, 1999. – 30 с.
30 Алпысбаева Н.К. Материалы фонда Совета Народных Комиссаров КАССР как исторический источник в изучении социально-экономических процессов в Казахстане (1925-1933 гг.): Автореф. дис. канд. ист. наук. – Алматы, 2002. – 30 с.
31 Карпыкова С.С. Женщины Казахстана: проблемы историографии (20-е – 80-е годы ХХ века): Автореф. дис. канд. ист. наук. – Алматы, 1997. – 24 с.
32 Ахметов Қ.Ә. ХХ ғасырдың 20-30 жылдарындағы Қазақстан мәдениеті («мәдени революцияның» концепциясы, идеологиясы, жүзеге асырылуы): Тар. ғыл. д-ры дис. автореф. – Алматы, 2002. – 55 б.
33 Халидуллин Г. Аграрная политика советского Казахстана в 1912-1940 годах: Автореф. дис. д-ра. ист. наук. – Алматы, 2001. – 50 с.
34 Төлебаев Т.Ә. Қазақстанға капитализм енуінің тарихнамасы: Тар. ғыл. д-ры дис. автореф. – Алматы, 2002. – 50 б.
35 Қозыбақова Ф. Қазақстан ауыл шаруашылығындағы «қанаушы таптарды» және жекешелер қожалықтарын жою: тарихы және салдарлары (1926-1933 жж.): Тар. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 1997. – 25 б.
36 Байқадамов Н.С. Сырдария округіндегі күштеп ұжымдастыру және шаруалардың қарсыласу қозғалысы (1928-1932 жылдар): Тар. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 2001. – 30 б.
37 Нарбекова Б.М. Оңтүстік Қазақстандағы ұлтаралық қатынастар (ХХ ғасырдың 20-шы жылдары): Тар. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 1994. – 27 б.
38 Мұсағалиева А.С. Халық ағарту комиссариаты қорының құжаттары республика зиялыларының қызметі мен көзқарасы жөніндегі дерек көзі (1920-1936 жж.): Тар. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 2001. – 30 б.
39 Серікбаев С.К. ХХ ғасырдың 20-шы жылдарындағы Қазақстанның әлеуметтік-саяси өміріндегі Жалау Мыңбаевтың мемлекет қайраткері ретінде тарихи орны: Тар. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 2000. – 28 б.
40 Байгисиева З.М. Земледельческие и оседлые районы Казахстана в условиях насильственного развертывания колхозного движения: Особенности и трагические итоги (1929-1935 гг.): Автореф. дис. канд. ист. наук. – Алматы. 2001. – 30 с.
41 Сантаева К. Қазақтың дәстүрлі мал шаруашылығының күйреуі және оның ауыр салдарлары (Оңтүстік Қазақстан материалдары негізінде 1925-1935 жж.): Тар. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 2001. – 30 б.
42 Жұмабаева Ж.Ж. Кеңестік тоталитарлық мемлекеттің Қазақстан ауыл шаруашылығындағы қаржыландыру және салық саясаты: тарихы, сабақтары (1926-1937 жж.): Тар. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 2000. – 30 б.
43 Бегалиева А. Түркістан-Сібір магистралының тарихы. (1926-1958 жж.): Тар. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 1991. – 25 б.
44 Ысқақ А.С. Кеңестік Қазақстандағы республикалық басқару органдарының қалыптасуы мен қызметінің тарихы (1920-1936 жж.): Тар. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 2002. – 29 б.
45 Мұхатова О.Х. Қазақстандағы аграрарлық өзгерістер тарихнамасы (ХІХ ғасырдың соңы ХХ ғасыр): Тар. ғыл. д-ры. дис. автореф. – Алматы, 1999. – 48 б.
46 Мұхатова О.Х. Қазақстандағы ХХ ғасырдың алғашқы онжылдықтарындағы аграрлық реформалар тарихнамасы (1900-1929 жж.). – Алматы: Ғылым, 1998. – 187 б.
47 Қазақ қалай аштыққа ұшырады? (Қасіретті жылдар хаттары) / Құраст.: С. Әбдірайымов, И.Н. Буханова, Е.М. Грибанова, Н.Р. Жағыпаров, В.П. Осипов, - Алматы: Қазақ университеті, 1991. – 208 б.
48 Нәубет: публицистикалық ой-толғаулар / Құраст. Қ. Қыстаубаев. - Алматы: Жалын, 1990. – 446 б.
49 Қызылдар қырғыны / Құраст. Д. Досжан. - Алматы: Өнер, 1992. – 256 б.
50 Народ не безмолвствует / Сост. Н.И. Пономарев. - Алматы: Обелиск, Простор, 1996. – 305 с.
51 Документы свидетельствуют из истории деревни накануне и в ходе коллективизации (1927-1932 г.г.) / Сост. С. Диманштейн. - М.: Политиздат, 1989. – 525 с.
52 Насильственная коллективизация и голод в Казахстане в 1931-1933 гг.: Сборник документов и материалов / Под ред. М. Қозыбаева. - Алматы: Фонд «ХХІ век», 1998. – 263 с.
53 Атабаев К. Классовая борьба и ликвидация кулачества и байства как класса в Казахстане в годы коллективизации (1929-1934 гг.): Автореф. дис. канд. ист. наук. – Алма-Ата, 1981. – 25 с.
54 Турсунбаев А.Б. Победа колхозного строя в Казахстане. – Алма-Ата: Казгосиздат, 1957. – 326 с.
55 Дахшлейгер Г.Ф. Социально-экономические преобразования в ауле и деревне Казахстана (1921-1929 гг.). – Алма-Ата: Наука, 1965. – 536 с.
56 Дахшлейгер Г.Ф., Нурпеисов К.Н. История крестьянства Советского Казахстана. – Алма-Ата: Наука, 1985. – 247 с.
57 Жумабеков Ж.Ж. Ленинской дорогой. Руководство КПСС вовлечением трудового крестьянства Казахстана в строительстве социализма. – Алма-Ата: Казахстан, 1973. – 287 с.
58 Тулепбаев Б.А. Социалистические аграрные преобразования в Средней Азии и Казахстане. – М.: Наука, 1984. – 270 с.
59 Жакишева С.А. Баи – «полуфеодалы» в Казахстане на рубеже 20-30-х годов. (К вопросу формирования источниковой базы) // Вопросы истории, историографии и источниковедения Казахстана: Сб. статей молодых ученых. – Алматы, 1993. – Вып. ІҮ. – С. 21-26.
60 Жакишева С.А. Использование методики контент – анализа при формировании 30-х годов // Вопросы истории, историографии и источниковедения и этнологии Казахстана: Сб. статей молодых ученых. – Алматы, 1993. – С. 45-48.
61 Жакишева С.А. Создание структурной модели проблемно-оринтированного банка данных «Баи - «полуфеодалы» в Казахстане на рубеже 20-30-х годов ХХ в.» // Информационный бюллетень Ассоциации «История и компьютер». – М., 1994. - № 10. – С. 64-67.
62 Қозыбақова Ф. Қазақ байларын тәркілеу тарихынан. – Алматы: Қазақ университеті, 1998. - 210 б.
63 Жұмабаева Ж. Коллективтендіру қарсаңындағы қазақ ауылындағы салық салу саясаты (1926-1928 бб.) // Қаз МУ хабаршысы. Тарих сериясы. - 1998. - № 7. – 44-48 бб.
64 Жұмабаева Ж. Ауыл шаруашылық өнімдерін дайындаудың рыноктық механизмінен әміршіл-әкімшіл әдістеріне көшу // ҚазМУ хабаршысы. Тарих сериясы. - 1998. - № 10. – 64-67 бб.
65 Саржанова С.С. Сот-тергеу, әкімшілік органдары кеңестік зорлық-зомбылық шараларын жүзеге асырушы: тарихы және сабақтары (1925-1932 жж.): Тар. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 2002. – 29 б.
66 Халидуллин Г. Аграрная политика Советской власти в Казахстане в 1917-1940гг. в отношении казахских шаруа. – Алматы: Ғылым, 2001. – 220 с.
67 Омарбеков Т. Шаруаны малдан айыру қалай жүргізілді? // Ақиқат. - 1994. - № 3. – 47-51 бб.
68 Қозыбақова Ф. Қасірет «қазанындағы» жан айқайы // Вестник КазГУ. Серия историческая. - 1996. - № 3. – 67-69 бб.
69 Қозыбақова Ф. Изломанные жизни // Мысль. - 1996. - № 7. – С. 51-55.
70 Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ақиқаты: Оқу құралы. – Алматы: «Қазақ университеті», 1992. – 272 б.
71 Қозыбаев М., Алдажұманов Қ.С., Әбілқожин Ж.Б. Қазақстандағы күшпен коллективтендіру: қорлық пен зорлық. - Алматы, 1992. – 36 б.
72 Әбілқожин Ж., Алдажұманов Қ.С. Этноцид // Егемен Қазақстан. - 1992. – 30 мамыр.
73 Қойгелдиев М., Омарбеков Т. Тарих тағылымы не дейді? – Алматы: Ана тілі, 1993. – 208 б.
74 Абылхожин Ж.Б. Очерки социально-экономической истории Казахстана ХХ века. – Алматы, 1997. – 358 б.
75 Таңатарова Ж.Т. Қазақ шаруаларын зорлап отырықшыландыру және босқындарды шаруашылықтық орналастыру: Батыс Қазақстанның және оған көрші аймақтардың материалдары негізінде (1930-1937жж.): Тар. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 1999. – 30 б.
76 Таңатарова Ж.Т. Отырықшыландыру қалай басталды? // Қазақ тарихы. - 1999. - №1 – 23-27 бб.
77 Таңатарова Ж.Т. Қазақстан және төменгі Еділ аймағындағы күштеп отырықшыландыру мен ұжымдастыру // Вестник ИПК. - Алматы: Қазақ Университеті, 1998. - № 3. – 134-135 бб.
78 Таңатарова Ж.Т. Қазақстандағы және Қалмақстандағы көшпелілерді отырықшыландыру: салыстырмалы тарихи талдау // Ақиқат. - 1999. – № 4. - 83-85 бб.
79 Омаров М.Е. Переход казахского кочевого и полукочевого аула к оседлому образу жизни (20-30-е годы ХХ в.): Дис. канд. ист. наук. – М., 1982. – 210 с.
80 Алимбаев Н. Историография опыта Коммунистической партии по осуществлению сплошной коллективизации сельского хозяйства (конец 20-х начало 80-х годов): Дис. канд. ист. наук. – Алма-Ата, 1984. – 125 с.
81 Жаманқұлов Ә. Қазақ шаруаларының отырықшылыққа өтуі (1971-37 жж.): Тар. ғыл. канд. дис. – Алматы, 1968. – 189 б.
82 Нұрмұхамедов С.Б., Алимбаев Н. Изучение истории Казахской ССР эпохи социализма // В кн.: Историческая наука Советского Казахстана (1917-60 гг.): Очерки становления и развития. - Алма-Ата, 1990. – С. 183-202.
83 Атабаев Қ., Омарбеков Т. Кооперативтендіру сабақтары // Лениншіл жас. - 1998. – 3-4 август; 13-14 декабрь.
84 Омарбеков Т.О. ХХ ғасырдағы Қазақстан тарихының өзекті мәселелері. - Алматы: Қазақпарат, 2001. – 404 б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.............................................3
1. Дәстүрлі қазақ шаруашылығын ... ... ... ... ... ... және шабындық жерлерді қайта ... мен бай ... ... ... ... ... астық пен ет дайындаудың сталиндік бағытын жүзеге асыру
саясаты және оның зардаптары ... XX ... 20-шы ... кейінгі ауқаттыларды жою науқанының
тарихнамасы
2.1. Ауқатты шаруаларды кулак және жау тап ретінде жою ... ... және ... ... қазақ шаруаларын жаппай отырықшыландыру
науқанының
зертелуі..........................................................29
3. Шаруаларға қарсы «сталиндік террор» және ... ... ... зерттелуі...................................................
3.1. XX ғасырдың 20-30 жылдарындағы шаруларға қарсы жазлау щараларының
зерттелуі...................................................................
....................
3.2. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... XX ғасырдың 20-жылдары біздің еліміз тарихындағы
аса күрделі кезеңдердің бірі болып табылады. Мұның басты ... ... ... жүйе ... аталмыш кезеңге қатысты ақиқатты
және шындықты қаз-қалпында ашық айтуға ешбір мүмкіндік болмады. Әсіресе осы
кезеңдегі ... ... ... ... ... ... жариялап, партия саясатының беделін елдің көз ... ... еді. ... ... қойғанда дәл осы жылдардағы елде
орын алған әлеуметтік-саяси қуғын-сүргіннің және ... ... және ... ... ... өзі ... да қоғамдық
ойлаудан ауытқу, «бөтен ойлау» ретінде қабылданды. Осы ... ... ... кеңестік әкімшіл-әміршіл жүйе ... ... ... күш салды. Ал бұл өз кезегінде XX ғасырдың ... ... ... біржақты марапаттайтын және осы
кезеңнің кемшіліктері мен қателіктерін жасыратын, яғни тарихи объективті
шындық ... ... ... ... ... ... ... келулеріне жол ашты. Бұларда тарих ақиқатының толық айтылмағанын
былай қойғанда, ол ... ... ... ... ... ... алып, өткенімізге сын көзбен қарауға және
бұрын тарихымызда орын алған олқылықтардан толық арылуға үлкен мүмкіндіктер
туып отырғанда біз, жаңа буын ... ... ... ... тұсында жарық көрген жоғарыдағыдай тарихи зерттеулерге әділ ... ... жаңа ... ... ... жан-жақты
тарихнамалық тұрғыдан талдап, қорытуға міндеттіміз.
Өткеннен тарихи және тарихнамалық тағылымдар алмайынша, ғылымда алға
басудың ... және ... ... өзі ... тарихнамалық тұрғыдан
қойып отырған тақырыбымыздың аса өзектілігін дәлелдей түссе керек. Тағы ... ... ... ... жүйе ... жазылған зерттеулерде
көтерілген және әлеуметтік-саяси процестерге ... ... ... ... ... ... және ... айтылған кейбір басалқалы
ғылыми ой-пікірлер бүгінгі тәуелсіз ... ... ... ... ... Бүгінгі тарихнама ғылымы өткенмен сабақтас болып, жалғасты
өркендеу сипатында дамуы ... Бұл да біз ... ... зерттеу жұмысының
тақырыбын аса өзекті ете түседі.
Бәрінен де маңызды мәселе – ... ... ... ... ... ... ... байланысты көптеп жазылған зерттеу
жұмыстарын тарихнамалық тұрғыдан талдай түсу ... ... ... ... 1991 жылы ... еліміз тәрізді тарихи ой-санамыздың да толық
еркіндік алуына қол жеткізу бізді рухани тұрғыдан ... ... ... ... бой ... және ... он төрт жылда орныға бастаған жаңа
методологиялық көзқарастар мен ... ... ... әлеуметтік-
саяси процестерге байланысты зерттеу жұмыстарында орын алған көптеген
кемшіліктер мен бір ... ... ... ... ... XX ... 20-жылдарындағы әлеуметтік-саяси процестердің әр
қырын және кейбір жабық құпияларын індете де тереңдете ... ... ... жол ... ... осы ... кезеңге және осы
кезеңнің «құпияларын» коммунистік ... ... ... ... ой-пікірлер мен қорытындыларға сын көзбен қарап,
ғылыми толыққанды пікірлер айту ... ... ... ... ... ... қорларының ашылуы және олардың зерттеушілер
игілігіне айналуы, тарихи ойлау еркіндігі XX ... ... ... ... тарихи таным мен тарихи білімді
байыта түсті.
Бүгінгі күні осылардың бәрі зерттеушілер тарапынан терең де, ... ... ... ... күтіп жатыр. Тарихымызда аталмыш
мәселе төңірегінде ненің айтылып, ... ... ... ... ... тыс ... келе жатқанын және жаңа тарихнамалық немесе тарихи
зерттеулердің біз көтеріп ... ... ... ... ... қол жеткізгендерін айқындап алатын уақыт болды деп ойлаймыз.
Мұның өзі алда жаңа ... ... ... үшін ... ... ... кеңейте де түсер еді. ... XX ... ... ... ... зерттеудің бүгінгі тарихымыз үшін ... тағы ... ... ... ... ... XX ғасырдың 20-жылдарындағы
әлеуметтік-саяси процестер бүгінгі күні ... да ... ... ... ... аса маңызды мәселе. Солай бола тұрса да тарихнамалық
сипатта бұл тақырыптың төңірегінде күні бүгінге дейін тарихнамалық ... ... ... ... жоқ. ... ... ... біз жоғарыда
әңгімелеген жағдайлармен тығыз байланысты болып ... ... ... ... ... де ... ... іргелі монографиялық
зерттеулерінде осы кезеңнің тарихнамасына қатысты ... ... ... ... ... өзіндік көзқарастарын білдірді.
Тәуелсіздік алуымызға байланысты ... ... ... бұл ... ... мен ... тарихнамаға арналған бөлімдерінде
тағы да көрініс тапты. Тәуелсіздік рухымен және ұлттық ... ... ... ... ... ... бүгінгі тарихнама
ғылымына аса қажет тарихи ой-пікірлер көптеп ... ... ... жасау бүгінгі тарихнама ғылымының ... ... ... ... ... осы ... ... аздаған тарихнамалық зерттеулерді
және едәуір жинақталып қалған тарихи ... ... ... ... ... екі ... ... естен шығаруға
болмайды. Алғашқы кезеңге жоғарыда айтқан кеңестік құрылыс жылдарында жарық
көрген еңбектер мен ... ... ... тән басты ерекшелік-мәселені
таптық көзқарас тұрғысынан, XX ғасырдың 20-жылдарындағы әлеуметтік-саяси
процестерді қоғамның үлкен жетістігі ретінде дәріптеу ... ... ... ... шынайы да объективті тарихнамалық ой-пікірлерді ... ... ... бермеді. Сондықтан да бұл кезең еңбектерді
тарихнамалық тұрғыдан терең сыни ... ... ... тұр.
Тарихнамалық еңбектердің екінші кезеңі – еліміз ... ... ... ... ... Бұл ... ... ерекшелік,
біздің ойымызша ең алдымен методологиялық ұстанымдар мен көзқарастардың
түбірлі өзгерістерге ... дер ... Рас, әлі ... ... ... ... (формациялық, өркениеттілік тәрізді)
белгілеуде және анықтауда, сондай-ақ ... ... ... принциптерді басшылыққа алуда даулы және айтысты ақауларды
бастан кешіруде. Бұл әрине, өтпелі ... тән ... ... болып
табылады. Жаңа, іргелі тарихнамалық зерттеулердің көптен жарық ... ... ... ... кедергілерді жеңіп шығары күмәнсіз.
Тарихнама мәселелері, тақырыптың тарихнамалық тұрғыдан ... ... ... айта ... жөн, осы ... дейін 20-30-шы
жылдардағы әлеуметтік-экономикалық процестердің ... ... ... жан-жақты талдайтын және өзіндік жаңа тың қорытындылар айтатын
әртүрлі тарихи әдебиеттер әсіресе, ғылыми диссертациялық ... ... ... ... ... ... бірі ... осы
тақырыптан докторлық диссертация қорғаған Ж.Б. ... ... ... ... и трансформация традиционных
структур Казахстана (1920-30 годы)» ... ... 1991 жылы ... ... ... арналған бөлімшесінде мәселенің
тарихнамасы жаңаша көзқараспен және жаңа ... ... рет ... [1, 6-22 бб.]. ... автор негізінен
мәселенің тарихнамасын 4 кезеңге бөліп талдайды. Оның айтуынша, алғашқы
кезең – 1917 жылғы ... 1930 ... ... ... келсе, ал екінші
кезең – 1930 жылдың орта шенінен 1950 ... ... ... ... ... кезең – 1950 жылдардың орта шенінен 1980 жылдардың алғашқы
жартысына дейінгі мерзімді қамтиды. ... ... ... 1980 жылдардан
кейінгі соңғы кезеңге де назар аударады. Мұндағы бір ...... ... ... ... рет ... ... мүлде жаңа
көзқараспен баға беруі деп атап көрсетер едік [1, 9-12 бб.]. Әрбір кезеңге
тән өзіндік ерекшеліктерді ... ... ... ... ... ... еңбектерге тың методологиялық талдаулар жасады. Осындай
тұрғыдан ... ... ... кезеңдегі А.Б. Чаянов, Н.Д.
Кондратов, М.Ф. Макаров, А.Н. Челинцов, М.Г. Сириус, К.А. ... ... және тағы ... ... сипаттама бере келе, қазақстандық
тарихнамада да дәстүрлі қазақ шаруашылығының өзіндік ерекшелігін көрсеткен
А. Байтұрсыновтың, М. ... Ә. ... С. ... ... ... еңбектерін нақты талдауы, теориялық тұрғыдан оларды жоғары
бағалауы тарихнама ... ... да ... тың жаңа ... ... еді [1, 12 ... және екінші кезеңдегі тарихи әдебиеттердің ... ... ... сонымен бірге ғалым осы 2 кезеңге тән
ерекшеліктерді, барлық еңбектерді ... ... ... көзқарастары деп талдау мәселесін, сондай-ақ, буржуазиялық
тұрғыдан баға беруді айыптауды, сонымен ... ... ... ... ... Қазан» төңкерісінің жағымды ... ... ... ... қазақ халқын геноцидке ұшыратқан осы «Кіші
Қазан» төңкерісінің қылмысты салдарлары туралы зерттеушілер ... ... және т.б. ... мәселелер бойынша теориялық-методологиялық
тұрғыдан біржақтылықты қатты сынайды [1, 16 б.].
Автор келесі кезеңге баға бере ... ... ХХ ... ... ... қателіктер мен бұрмалаулар туралы ашығырақ айтуға және оларды партия
жолын жергілікті ... ... ... ретінде көрсетуге
әрекеттер жасалғанын ... ... ... ... ... 60-шы ... ... бастап сталинизмді жайлап, тірілту
әрекетінің тарихнамада кеңінен орын ... ... ... да ... ... ... өзіне тән ерекшеліктері болып табылады.
Ж. Әбілқожин тәуелсіздік тұсында 20-30-шы жылдардың проблемасы ... ... ... ... еңбек қорғаған тарих ғылымының
докторы болып табылады. Осыған байланысты ол өзінің ... ... ... ... ғалымдар Даниловтың, ... ... ... және тағы ... ... жаңа ... ... Клопов тәрізді ресейлік тарихшылардың
пікірлерін жан-жақты талдаған.
Қазақстандағы 20-шы ... ауыл ... ... ... ... ... ... жазған С. Жолдасовтың
еңбегінде де [2] Қазақстан тарихнамасындағы осы ... 4 ... ... ... ... ... Мұнда да автор негізінен
алғанда ... ... ... ... ... бірге бұл мәселеде
Қазақстандағы кооперация дамуындағы тарихнамалық кезеңдерді 4 ... ... ... өзіндік пікірлерін айтуға тырысқан [2, 8-9 бб.]. ... ... ... Т. ... 1994 ... ... шаруаларын жекеменшік қожалықтарынан айыру ... ... мен ... ... ... ... докторлық
диссертациясындағы тарихнамалық пікірлері назар аудартады [3]. Автор былай
деп атап көрсетеді: «Біздің ойымызша, төл ... ... ... ... 20-шы ... соңындағы және 30-шы жылдардағы отандық шаруалар
тарихының тарихнамасын төмендегідей ... 3 ... ... ... ... – 20-шы ... орта ... бастап, жаппай ұжымдастырудың
және зорлап отырықшыландырудың басталуына ... яғни 1929 ... ... ... Екінші кезең – 1930 жылдан 1985 жылдың басына ... ... – 1985 ... орта ... бүгінгі күнге дейін созылады» [3, 10 б.].
Сонымен бірге автор ... ... бөлу ... де ... ... ... үшін, екінші кезең – сталинизм және тоталитарлық коммунистік жүйе
кезеңінің тағы да 4 этаптан тұратынын атап ... [3, 10 б.]. ... ... бөле ... ... ... теориялық тұрғыдан сипаттама
берумен шектелмей, сонымен ... ... ... әрбір
кезеңдегі, соның ішіндегі нақты ... ... ... ... және ... ... кейбір кемшіліктеріне нақты тоқталған. Айта
кеткен жөн, автор қазіргі ... ... ... ... қарауда М.
Қозыбаевтың, Қ. ... Ж. ... ... М. ... М. ... пен Ә. Ғалиевтің
еңбектерін атап көрсетеді [3, 13 б.]. Дегенмен де бұл ... әлі де ... ... ... ... ... қарау рухында жазылған еңбектердің
саны айтарлықтай аз болатын.
20-30-шы жылдардағы Қазақстандағы әлеуметтік-экономикалық процестердің
тарихын деректанулық тұрғыдан зерттеуде де ... ... ... ... атап ... ... Олардың арасында Г. Сексенбаеваның
[27], С. Жәкішеваның [28], А. Құлшанованың [29], Н. Алпысбаеваның [30], С.
Қарпықованың [31] ... ... ... бар. ... ... көзіменен осы аталмыш кезеңде жазылған еңбектерге яғни 20-
30-шы жылдардағы Қазақстандағы әлеуметтік-экономикалық процестерді ашуда
зерттеушілердің ... ... ... ... ... ... ... диссертациялық еңбектерінің тарихнамаға арналған
бөлімінде, тарихнамалық ... бұл ... ... ... жаңа ... және ... ... айтатынын
ескерген жөн.
Ғ. Халидулиннің «Аграрная политика советского Казахстана в 1917-1940
годах» деген тақырыпта қорғалған ... ... ... ... көтеріледі. Мұнда зерттеуші негізінен алғанда өзіне
дейінгі аграрлық ... ... ... ... ... осы ... әрбір кезеңге байланысты өзіндік пікірлерін нақты ... ... ... ... ...... ... Байқадамов Наурызбай [36], Бану Нарбекова [37], Мұсағалиева Арайлым
[38], Серікбаев Сәкен [39], ... Зере [40], ... ... ... ... [42], ... Ақзия [43], Сқақ Ақмарал [44] және тағы
басқалар өздерінің диссертациялық еңбегінің ... ... ... ... ... көптеген жарияланымдарға тарихнамалық тұрғыдан жаңаша
көзбен соны да тың пікірлер айтқанын атап көрсетеміз. Тағы бір ...... ... тарихымызда тарихнамалық тұрғыдан біз зерттеп
отырған кезеңнің методологиясы мен ... ... ... қамтитын
алғашқы арнайы тарихнамалық зерттеулердің де дүниеге келе бастағаны назар
аудартады. Олардың ішінде ең ... және ... ... атап
көрсетуге тұрарлығы, ол О. Мұхатованың Қазақстандағы ХХ ... ... ... ... ... ... қамтыған және
зерттеген докторлық диссертациясы [45] және осы ... ... ... арналған монографиялық зерттеуі [46]. Автор өзінің
монографиялық еңбегінің бірінші тарауында ауыл ... ... ... көшу ... ... ... ауыл
шаруашылығындағы экономикалық қатынастарды саяси төтенше ... ... ... ... жазылған еңбектерге нақты және
байсалды талдаулар жасайтынын айта кету керек. ... осы ... ... ... айта ... мынандай мәселелерге назар аудару қажет ... «ең ... ет ... ... ... ... ... шаралар толық
зерттелуі керек. Шаруашылықтық-саяси науқандардың әлеуметтік-экономикалық
салдарлары тың деректер негізінде зерттеуді қажет етеді. Біз талдап ... ... ... ... ... бары байқалады. Тақырыптың
экономикалық тұстарын ... ... ... ... хақ. Осы ... ... ... тақырыптарын ... ... ... және олардың әлеуметтік-экономикалық
салдарлары; Қазақстанда жаңа ... ... ... және ... ... ет ... ... және төтенше шаралар;
Қазақстанның ауыл ... ... ... ... [46, 18 б.]. ... ... ... қожалықтарын күштеп
ұжымдастыру және оған қарсылық мәселесін зерттеген ғалымдар зерттеулерін де
жан-жақты және ... ... Бұл ... ... қол ... қорытындылай келе, ол дегенмен де мәселенің ... ... ... ... ... ... ... дәлелдеп
берді. О. Мұхатова мәселені тарихнамалық тұрғыда жан-жақты, терең ... ... әлі де ... ... ... ... ... тарихы мен тағылымы; Қазақстандағы ... және ... ... ... ... ... және ... репрессиялар; Қазақстанда мал шаруашылығының
күйреуі; күштеп ұжымдастыру және ... ... ... ... ... ұйымдарының шаруа ... ... ... ... ... мен ... 33 б.].
О. Мұхатова шын мәнінде тарих ғылымында және ... осы біз ... ... ... тиіс ... негізгі бағыттарын айқындап
көрсеткенін атап айтамыз. О. Мұхатованың көрсеткен тақырыптарының біразының
тарих ғылымында зерттеудің ... ... ал ... ғылыми бағыттардың
әлі де шын мәнінде сол қалпында ... ... ... ... бұрынғыша зерттеушілерін күтіп жатқанын атап айтқымыз келеді.
Бітіру жұмысының деректік негізі. ... ... ... ... сипатта болғандықтан негізгі деректерге ғана баса назар
аудардық, және оларды тарихшылар ... ... ... ... ... ғана ... Ондай деректер қатарына
бәрінен бұрын 1926, 1937 және 1939 ... ... ... ... ... Демографиялық мәселелерге зерттеушілер біздің
зерттеу кезеңімізде көрсетілген санақ ... ... ... ... біз де ... ... тұлғаларға қатысты тарихи құжаттар да біз ... ... ... ... ... ... көпшілігін зерттеушілеріміз
тәуелсіздік тұсында ... ... ... және оларды ғылыми
айналымға қосты. Осындай деректер «Қазақ қалай аштыққа ... ... ... деп ... ... жарық көрді [47].
20-30 жылдардағы әлеуметтік ахуалды осы кезеңнің саяси-шаруашылықтың
науқандарын ... ... ... ... ... ... Олар «Нәубет» [48], «Қызылдар ... [49], ... ... [50] ... ... ... ... Бұларды біз
тарихи көзқарастарын талдап отырған ... ... ... ... ... кезеңіндегі құпия құжаттар ... ... ... ... ... басылып шықты [51, 52]. Оларды тарихи-
салыстырмалы түрде талдау ... ... ... ... ... ... берді.
Бітіру жұмысының хронологиялық шеңбері XX ғасырдың 20-30-шы жылдарын
қамтиды.
Бітіру жұмысының мақсаты мен ... ... ... мақсаты ХХ
ғасырдың 20-шы жылдарындағы аграрлық өзгерістердің еңбектерінде ... ... ... жүйе ... зерттеулердегі «Кіші Қазан» немесе
«Ауылдағы Октябрь» саясатының шаруашылықтық-саяси науқандарының ... ... ... ... ... ... кіріспе, қорытынды бөлімдермен
қатар, үш бөлімнен және пайдвлвнвғвн ... ... ... ... ҚАЗАҚ ШАРУАШЫЛЫҒЫН КҮШПЕН КҮЙРЕТУ
НАУҚАНДАРЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ
1.1. 1926-1927 жылдардағы жайылымдық және шабындық жерлерді ... ... мен бай ... қожалықтарын тәркілеу науқандарының тарихнамасы
Бұл науқанның яғни, 1926-1927 жылдардағы жайылымдық және ... ... бөлу ... ... ... ... тұсында жарық
көрген тарихи зерттеулер көрсетіп берді. Ф. ... ... ... ... ... Октябрьге» теңеп, қанша көтермелегеніне қарамастан,
тәуелсіз Қазақстан ... ... ... мен тарихшылар
өздерінің еңбектерінде бұл мәселеге аса мән бере, арнайы тақырып ... ... жоқ. ... ... ... нәтижесі шынында да
мардымсыз болды. Бұл науқанды өткізу барысындағы ... Ф. ... және ... тұрғыдан қате көзқарасына қазақтың дәстүрлі
шаруашылығын білмейтін түсінігіне ... ... ... ... ... бойы ... ... меншік орныққанын, Мәскеуден келген Ф.
Голощекин бірден түсіне қойған жоқ, ал ... ... оған ... түсіндіруге асықпады. Нәтижесінде шабындық және жайылымдық
жерлерде қайта бөлу, қазақ байларына ... ... ... ... ... ... ... және бұлар ауылда кеңестендіру
саясатын берік орнықтырады,- деген қате көзқарас қалыптасты.
Республикадан, облыстардан және ... ... ... ... ... ... шабындық, жайылымдық жерлерді шаруаларға
бөліп бере тұрса да, ешқандай малы жоқ кедейленген ... ... ... ... ... шын ... уәкілдер қайтып кетісімен-ақ өздеріне
бөлініп берілген жерлерді қайтадан рулық ауылға және қауымдастыққа ... ... ... Шын ... ... ... ... аяқталды.
Сондықтан да Қазақстан тарихшылары бұл мәселеге байланысты әлі күнге дейін
іргелі зерттеу жүргізуге құлшынып ... ... ... ... ... атпен әйгілі болған 1928 жылы тамыз
айында басталған бұл науқанға ... ... ... іргелі-іргелі
зерттеулер жүргізді. Бұл тақырып кеңестік жүйеде де белсенді зерттелді.
Мұндай зерттеулердің ... ... ... болсақ, біздің назарымызды
аударатын ... ... ... ... жүйе ... ... «Конфискация скота имущества крупных
баев и ... ... деп ... ... ... Қ. ... «Классовая борьба и ликвидация кулачества – баев как
класса Казахстана в годы коллективизации» [53] деп ... ... ... ... ... ... в Казахстане» [54] атты
монографиялық зерттеуі, Г. ... ... в ауле и ... ... [55] ... еңбегі, К.
Нұрпейісов пен Г. Дахшлейгердің ... ... ... крестьянства
Советского Казахстана» [56] деп аталатын монографиясы, Ж. ... ... [57] деп ... ... ... ... «Социалистические-аграрные преобразования в Средней Азии и
Казахстане» [58] атты ... және тағы ... ... ... ... ... Олар кеңестік кезеңде қазақ байларын тәркілеу
науқанын жағымды тұрғыдан сипаттап, бұл науқанның қазақ ауылында ... ... ... ... ... ... бағалауға арналған
болатын. Бұл әрине коммунистік методология сәтсіздігі еді.
Алайда, тәуелсіздік тұсында да, осы мәселеге ... ... ... ... ... ... Олардың қатарында, алғашқы ... ... ... Ж. Әбілқожиннің дәстүрлі қазақ шаруашылығының күйреуіне
арналған ... ... және ... ... ... алуға
болады [1]. Бұл еңбекте Ж. Әбілқожин дәстүрлі ... ... ... ... ... талдау негізінде, қазақ ауылында жүргізілген
бұл науқанның күштеу, зорлық-зомбылық сипатын, ... ... ... ... алғашқылардың бірі болып ашық ... бай ... ... ... ... мал ... және ... қазақ шаруашылығының ... даму ... ... ... ... ... бұл мәселеге қатысты зерттеулерімен таныса отырып,
дәстүрлі қазақ шаруашылығының сол кездегі ... ... және ... жағдайына, бірден-бір сәйкес келетін, өте тиімді және
пайдалы шаруашылықтық жүйе ... ... ... ... ... ірі ... ... айыру және оның ауыр
әлеуметтік-шаруашылықтық зардаптары ... ... ... ... ... [3] және 1997 жылы жарық
көрген «20-30-шы ... ... ... атты монографиялық
зерттеуінің ІІІ тарауында арнайы зерттелді [23, 82-104 бб.]. Бұл еңбекте
автор ... ... жүйе ... қазақ байларына берілген таптық-
коммунистік бағаға мүлде қарама-қарсы көзқарастар білдіреді.
Т. Омарбеков өзінің монографиялық еңбегіндегі ... ... ... меншігінен айыру және оның зардаптары» деп аталатын бірінші
параграфында 20-шы жылдардағы ... ... ... ... ... ... – төл тарихымызда жаңаша көзқарасқа мұқтаж болып отыр деп,
батыл түрде ауылдағы әлеуметтік тұлға байлар ... ... ... ... [23, 82 б.]. Ары ... автор, 1924 жылдан 1928 жылға дейінгі
аралықтағы қазақ ауылындағы байлар ... мал ... ... ... ... талдайды. Мұнда 1928 жылға қарай қазақ ... мен ... ... 60 % - ке жуығын құрағаны атап көрсетіледі,
яғни, қазақ байларын тәркілеу науқанында Талас ... ... ... ... тұрмысы бар әлді де бақуатты шаруаның ... ... ... ... [23, 82 ... Омарбековтың ғылыми талдауы ғылыми айналымға қосқан деректері сол
тұста 50 бастан жоғары малы бар ауқаттылардың қазақтар арасында 1% -тен ... асып ... ... ... [23, 82 б.]. ... өзі шын ... ... ірі және ауқатты байлардың айтарлықтай үлкен әлеуметтік
үлеске ие болмағанын және ... бар ... ... ... 14,8 % - ... ... дәлелдейді [23, 83 б.]. Сол тұстағы үкіметтің ресми
дерегі бойынша тәркілеу 696 байлар қожалықтарын ғана ... Ал ... ... бұл ... ... ... ... қазақ
байлары санының бұл қожалықтардағы нақты үлесі мың адамнан асып түсетінін
көрсетіп берді.
Сонымен бірге, Т. ... ... ... ... ... ... байлар ғана емес әлеуметтік жағынан да ресми үкімет
органдары үшін ... ... ... және ... да ... ... ... келтіреді. Оның айтуынша, ... ... ... ... бұрынғы хандар тұқымдары, патша
чиновниктері, сондай-ақ атқа мінерлер, ақсақалдар, билер немесе ... сот ... ... молдалар мен ишандар және басқа да
белгілі діндарлар, сонымен бірге, ... ... әрі мал ... мен
ауылды кеңестендіруге ашық қарсы болғандар және тағы басқалары бар [23, 84
б.].
Айта кеткен жөн, бұрынғы ... жүйе ... ... ... ... ... мұндай әлеуметтік категорияларға әділ баға беру ... Т. ... ... осы ... ... мен таптардың
кәмпескеге ұшыраушылар қатарындағы орны, үлесі айқын ... [23, ... ... өзі ... ... ... ... ірі қазақ байларын
тәркілеу тек әлеуметтік-экономикалық жағдайды өзгерту үшін ... ... ... ... ... еместігін көрсетеді. Шын мәнінде, ірі
«қазақ байларын тәркілеу» деген ... ... ... ... ... қазақ ауылында аса ықпалды әлеуметтік тұлғалардың да көптеп
болғанын анық байқаймыз. Мұның өзі ... ... ірі ... ... ... тарихнамаға күні бүгінге дейін белгісіз болып келген
кейбір «ақтаңдақ» тұстарын әшкерелеп береді.
Мұнымен бірге, Т. Омарбеков өзінің зерттеуінде ... ... ... орны мен ... ... да, жаңа ... ұстанымды,
соны тарихи танымды басшылыққа алған.
Зерттеуші ... байы ... ... ... қазақ шаруалары шын мәнінде «крепостниктік правоның
қамытын киген жоқ», - деп атап ... Оның ... 20-шы ... ... толыққанды маркстік-лениндік үлгідегі феодалдық ... ... жоқ [23, 86 ... ... Т. Омарбековтың 20-шы жылдардағы Қазақстан даласын және
қазақ шаруашылығын зерттеген Швецов, Чаянов, ... ... ... ... ... тәрізді көптеген зерттеушілердің байларға
байланысты және бай ... ... ... ғылыми пікірлерін
талдау негізінде анықтала түскен.
Т. ... ... ... ауылында байлар шаруашылық-тарында ат-
май, сауын, көлік-май тәрізді ... ... ... ... ... ... талдаулары кезінде Ахмет Байтұрсынов өзінің
еңбегінде сипаттаған мәселелерді жаңаша жаңғыртатын соны, тың ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлының 1919 жылы қазақ халқын Кеңес
өкіметін қолдауға шақырған ... атап ... ... ... келтіреді [23, 91 б.]. Онда Ахмет Байтұрсынұлы былай дегені
белгілі: ... ... ... ... ... ... қазақ халқы
коммунизм идеясын елдің бәрінен бұрын қабылдайды, өйткені оның күнделікті
тұрмысында қазірдің өзінде ... ... ... ... ... ... ... сыйлауы, байлардың өздерінің тумалас кедейлеріне тегін
көмек-сауын, ат май және тағы сол сияқтыларды ... ... ... 92 ... рулық мүдде жалпыға ортақ», - деген пікірін Т. Омарбеков өз
зерттеуінде тағы да ... ... ... ... ... өзінің осы
зерттеуінде, Т. Омарбеков байларды тәркілеуге байланысты шаралардың қалай
жүзеге асырылғаны, алдын-ала қалай дайындалғаны және оның ... ... ... сипаты туралы өзіндік тың көз-қарастарын нақты
мұрағат құжаттары негізінде ... ... ... [23, 93-102 бб.].
Жалпы, Т. Омарбековтың қазақ байларын тәркілеу көлеміне байланысты
өзінің зерттеуінде келтірген мәліметтері ... ... ... ... ... ... негізінде былай деп атап
көрсетеді:
«Біріншіден, қазақ байларын тәркілеу – Қазақстандағы күштеп ... ... ... ... ... ... Бұл ... кейін
аталған науқанда кеңінен пайдаланылды.
Екіншіден, байларды тәркілеуден материалдық жағынан да, рухани жағынан
да қазақ кедейлері ештеңе ұтқан ... ... ... Кеңесінің осы мәселелерге байланысты
... комиссиясының 1992 жылғы ... 7-де ... ... көрсеткендей байлардың малын тәркілеу, ауылдағы ... және ... ... емес, қайта керісінше, қайыршыланған
ауыл халқының ... ... өрши ... мен ... ... ... мал шаруашылығының табиғи ортаға бейімделген түрі –
ірі байлар ... ... ... мал ... ... ... ... күрт төмендеуіне негіз жасады.
Төртіншіден, қазақ байларын тәркілеу Коммунистік партия мен ... ... де қате ... ... ... ... тәркілемей-
ақ, оларды салықпен, экономикалық әдістермен тежеп, ... ... ... жеке ... ... ... ... болатын
еді. Сонда Қазақстанның аса қуатты тауарлығы жоғары, ... ... ... Республикаға айналуына берік негіз қаланатын еді. ... ... жүйе ... бағытты қабылдамады. Ал бұдан
Қазақстанның ... ... көп» [23, 103-104 ... ... ... қорытындылары сөз жоқ 1928 жылғы қазақ байларының
ірі мал иелерін тәркілеу науқанының ... ... ... ... ... ... ... көзқарастар кейінгі көптеген зерттеушілердің еңбектерінде одан әрі
дәлелденіп және өрбітіліп, нәтижесінде ... ... ... қазақ байларына мүлде жаңа көзқарас қалыптасты. Бұл әрине,
қазақ ... жаңа ... ... ... ... ... нақты да айқын көрінісі болып табылады.
Ал енді, қазақ ... ... ... ... ... болсақ, кеңестік дәуірге дейін ірі ... ... С. ... зерттеу жұмысы осы тақырыптағы зерттеулер
шоғырында алғашқы орында тұр деп айттық [28].
С. ... ... ... ... ... кандидаттық
диссертациядан басқа да біраз ғылыми мақалалар жариялағаны ... [59-61]. ... ...... ... ... алғаш
рет деректік, базалық мұрағат деректерін математикалық есептеулер ... ... ... ... деректануда жаңа бағытқа жол ашуы
болды. Осындай математикалық зерттеу әдісі бұрын ... ... ... ... тыс ... ... ... сандық мәліметтерді айқындап
берді.
Тәуелсіздік тұсында, бұл ... ... ... ... ірі ... ... ... монографиялық еңбек жазып және кандидаттық
диссертация қорғаған Фәтима Қозыбақованың еңбегі ... ... ... ... [62]. Ф. ... қазақ байларының мұрағат қойнауындағы
кезінде тәркілеу комиссиясы дайындаған жеке істерін тарихи-салыстырмалы
талдау негізінде ... ... ... ... ... жағынан, халықтың байға деген жек көрушілік
сезімін күшейтіп және қалың ... ... ... ... ... ... шаруашылыққа қожайын болу сезімінен, іскерліктен айырды. Үстем
идеологияға тәуелді құлдық ... ... ... ... ... шындығында да, қазақ байларын тәркілеудің
көптеген тарихымызда осы кезге дейін айтылмай келген «ақтаңдақ» жақтары бар
екенін ... [62, 105 ... ... ойынша, Ф. Голощекин бастаған Қазақстанның партиялық
басшылығы ... ... ... ... берік ұстанып алып, бар байлықты
шын мәнінде ... ... ... рухани тұрғыдан ауылда
азғындау басталды.
Қазақ байы жасаған дәстүрлі шаруашылық «жоғарыдан» күшпен бүлдіруге емес
жетілдіруге, болашақта ... ... ... әбден лайық еді және
осындай бағыт қана көп нәрсе ... еді. ... ... ... ... ... және бұл туралы біржақты түсінікті халықтың
ойына біржақты саяси үгітпен ұялатқан, яғни ... ... ... ... және ... ... шаруашылығы ретінде
көрсеткен, Кеңес өкіметінің саясаты аса қате ... ... ... ... Бұл Ф. ... ... жаңа деректермен дәлелденген
[62, 106 б.].
Кеңес өкіметі қазақ даласын ежелден дамыған дәстүрлі шаруашылық жолынан
тайдырып, дамудың жаңа ... және ... ... ... ... ... ... етті. Қазақ ауылы осылайша шын мәнінде тұйыққа
тірелді.
Ф. ... ... ... жою ... жаңа үкімет дәстүрлі мал
шаруашылығының өзін және мал ... ... ... қана ... ... ... қазақ аулындағы ағайынды ықпалды бас
иесінен айырды. Жақсы ... ... ... ... қыры бар бай ... ... қысым көрсетіп қана қоймай, сонымен ... ... ... ... ... ... ... өзінің
мүмкіндігіне қарай кедей туысқа қарайласып та отырды және ... ... ... ... үлгі ... ... іскер
байлар шаруашылығының тиімді жақтарын айтпау, тарихқа жасалған қиянат болып
табылар еді [62, 106 б.]. Қазіргі тәуелсіздік ... бұл ... ... Ф. ... ... байлардың көзін жойғаннан кейін
дәстүрлі мал ... ... ... [62, 106 ... ... ... сол ... көшпенді қазақ шаруашылығы,
«дамудың ең төменгі сатысында тұр», - ... ... ... соңғы
тәуелсіздік тұсындағы тарихи зерттеулерде нақты деректермен ... Осы ... ... ... соңғы жылдары батыл айта бастады.
2. Мемлекетке астық пен ет дайындаудың сталиндік бағытын жүзеге асыру
саясаты және оның зардаптары туралы.
Қазақстандағы астық және ет ... ... ... ... тәуелсіздік тұсында Қазақстан тарихнамасында алғаш
рет жан-жақты және шынайы зерттелген мәселелердің бірі ... ... ... ... ... алған соң, алғашқылардың бірі болып –
Т. Омарбеков өзінің тың пікірін айта ... Оның ... ... ... атты ... ... бұл мәселе
арнайы түрде екінші тарауда жан-жақты талқыланды. Осы тараудың ... ... және ... осы ... ... зорлық-
зомбылыққа арналған алғашқы тараушасында И. Сталиннің 1928 жылғы Сібір
сапарының ... ... ... алғаш рет жан-жақты ... ... ... ... осы ... ... ... аралығындағы
Қазақстандағы астық дайындаудың жалпы жоспары және оның 1927 жылдан ... ... ... ... ... ... келтіріп, шаруалар қожалықтарын
күшпен ұжымдастыру қарсаңындағы ... ... және ... дайындауда орын
алған оқылықтардың себебін ашты [23, 42-43 бб.].
Сонымен ... Т. ... ... И. ... 1928 ... ... ... Қазақстандағы күштеп астық дайындау науқанындағы
зорлық-зомбылықтар нақты деректермен әшкереленген.
Зерттеуші-ғалым өзінің аталмыш зерттеуінде И. Сталиннің ... ... ... ... ... 107-ші ... істер кодексінің
қалай қолданылғанын жан-жақты және Қазақстанды ... ... ... ашып көрсете алды. Ол 1928-1930 жылдар аралығындағы екі астық дайындау
науқанындағы және ... егіс ... ... ... ... мүліктерін кәмпескелеу түрлерін нақты есептеп шығарды.
Оның есебі бойынша, сотталушылар мен ... саны ... ... ... ... ... айыпталған шаруалар
арасында 75%-ті қамтыды, яғни, жалпы жазаланған шаруалар қожалықтарының
саны осы жылдардың ішінде шамамен 70 000 ... ... ... ... ... Т. ... өзінің осы еңбегінде Бүкілқазақтық VII
партия ... ... ... ... ... ... ... мәліметтерге сүйене отырып, бұл мәселеде әсіресе, кулактардың
айтылғандар арасында 50 %, ал ... ... – 23,6 % ... ... [23, 55-58 ... Омарбековтың зерттеуіне сүйенсек, астық дайындау науқандарында 1928-
30 жылдар аралығында шаруалардың барлық топтары жазалауда қасірет ... ... ... ... ... ... кулактардың 45,6 %,
ауқаттылардың 27 %, орташалардың 19 %, кедейлердің 5,9 % ... ... ... дайындаумен тығыз байланысты егін егу ... ... атап ... ... ... ... [23, 59
б.]. Бұдан шығатын қорытынды ... ... ... шын ... ... әлеуметтік категориялары азап шекті.
Сонымен бірге, Т. Омарбеков өзінің зерттеуінде, Қазақстандағы астық
дайындау науқандарының ... ... ... да ... 1930 жылдың соңында, сондай-ақ, 1933-34 және 1935 жылдарда ... ... ... астық дайындау науқанының айтарлықтай қарқынды
жүргізілгенін атап ... Ол өз ... ... мынадай
орнықты да басалқалы қорытындыға келеді: «Астық дайындау тәрізді науқанның
барлық ауыртпалықтары да қарапайым ... ... ... яғни ... ... ... ... шаруаларды жаңадан қалыптасып келе
жатқан, әкімшіл-әміршіл тоталитарлық жүйеге ... ... ... ... ... ... да, материалдық жағынан да күйзелген ... ... ... қарсы табанды тұруға шамалары
келмеген шаруалардың қалың бұқарасы енді ... ... ... айдауға
жүретін қалың қара тобырға айнала бастады. Бұл ... өз ... ... ең ... ... ... [23, 62 б.]. ... қорытындысы болып табылатын бұл пікірдің ғылыми негізділігі
анық.
1928 жылғы И. ... ... ... кейінгі астық дайындау
науқанының Қазақстандағы асыра сілтеулік ... Ф. ... ... ... ... деп аталатын монографиялық еңбегінде нақтырақ
зерттелген [62]. Мұнда мұрағат деректерінің негізінде 1928 жылдың ... ... ... ... ... ... ... нақты
көрсетілген. Мұнда Мәскеуден берілген нұсқаулардың жергілікті ... ... ... ... атап көрсетілсе, ал қазақстандықтар
болса, мұрағат ... ... ... ... ... ... байларды да қуғындауды қолға алды. Әсіресе, мұндағы бір шатасу
«ауқаттылар» деген әлеуметтік шаруалар категориясына ... ... ... ... де ... ... еді. ... да ауқаттыларды
жазалау туралы төтенше нұсқау ... ... ... орта ... да
қамтып кетті. Мұның өзі шын мәнінде, ... ... ... ... ... - ... ... астарында шаруалардың басым көпшілігін
жазалауды негіздеп берген бұйрық мазмұны бар ... ... ... Ф. Қозыбақова 1928-30 жылдарда Қазақстанда ... ... ... ... ... ... деректермен дәлелдей
келе, оның үстіне 1929-30 ... ... ... ... ... ... ... мысалдармен көрсетті [62, 113-114 бб.]. Осыған қарамастан,
жоғарыдан түскен азық-түлік ... ... аса ... ... да ... атап ... Мұның бәрі шынында да Қазақстандағы
шаруалардың ... аса ... ... Сонымен бірге, Қазақстанға тән
жоғарыда ... ... және ... ... де осы зерттеуде тағы да
нақты ... ... ... ... ... ... ... мен кедейлерге ғана түсіп қоймай, сонымен бірге олардың көбісінің
соңғы түйір дәндеріне дейін мемлекетке астық тапсыруға мәжбүр ... ... ... бұл ... мүлдем егін салмайтын көшпелі қазақ
шаруалары қожалықтарының тартылғанын осы зерттеу нақты ... ... ... [62, 114-115 бб.].
1928 жылы басталған төтенше астық дайындау науқандарының ... ... ... ... ... қаржыландыру және салық саясаты Ж. ... ... ... ... ... Осы диссертациялық
еңбектің бірінші тарауының ІІІ ... 1927-28 ... ... айларындағы
астық дағдарысы кезіндегі салық пен ... ... ... ... ... ... бұл ... өзара
тығыз байланыстылығы атап көрсетіліп, ... ... ... кейбір басқа өлкелерден ерте басталу себептері талданған. ... ... ... ойынша, қате экономикалық саясаттан, өнеркәсіп
тауарларының қымбаттап, ауыл шаруашылық өнімдерін ... ... ... ... ... мысалдардың негізінде өзінің осы пікірін ғылыми тұрғыдан
дәлелдей ... Оның ... 1927-28 ... ... ... ... ... прогрессивтік үдемелі түрін кеңінен қолдануға алып
барды. Шаруаларға салынған салық осы ... 5 ... ... Бұдан
көретініміз, зорлық-зомбылық және заңсыз әрекеттер 1928 жылы аса ... ... ... мөлшері де осыған сәйкес осы жылы ең ... ... ... ... Ж. ... ... үлкен асыра
сілтеулерге әкеліп, ... ... ... ... [42, 17-18
бб.].
1928 жылы Қазақстанның кейбір жерінде жекелеген шаруалар ... ... ... ... ... тыс ... туралы заңсыздықтарды тоқтатуға
әрекет жасап, тіптен, И. Сталиннің өзіне де арыз жазған.
Автор, Қазақстандағы 1927-28 жылғы күштеу ... 1928 ... ... ... ... мал-мүлкін кәмпескелеу және жер аудару
шараларына жалғасқанын атап көрсетеді. Зерттеушінің мына ... ... ... ... табылады: «астық дағдарысы кезінде ... ... етек ... ... ... ... шикізат
аймағы болғандығына байланысты болды деп қорытынды жасай аламыз» [42, 19
б.].
Ж. Жұмабаева өзінің қисынды ғылыми пікірлерін ... ... ... ... ... бірсыпыра ғылыми еңбектерінде тұжырымды да
тиянақты дәлелдеп берді [63; 64].
1928 жылдан басталған ... ... ... ... ... ... ... сот-тергеу әкімшілік органдарының кеңестік
зорлық-зомбылық шараларын жүзеге асырудағы рөлін айқындаған ... да жаңа ... ... Осы ... еңбектің
«сот-тергеу әкімшілік органдарының 1927-1932 жылдардағы саяси шаруашылық
науқандарындағы қызметі» атты екінші ... заң ... ... науқандарындағы қызметі жан-жақты ашылып, олардың осы науқандар
барысында жіберген асыра сілтеулері де көрсетілген. Осы ... ... ... ... ... заң органдарының қызметі» деп
аталады. Мұнда зерттеуші сот-тергеу, ... ... ... ... ... ... ... зорлық-зомбылықтарын
әшкерелеуге барынша тиянақты көңіл бөлген.
Автордың пікірінше, Қазақстанда жаңа экономикалық саясаттың құлдырауы
1927-1928 жылдарға тура ... Осы ... ... жаңа ... ... нарықтық қатынастарды бұзғандықтан жеке шаруаның арзан
бағамен мемлекетке астық өткізуі күрт ... [65, 17-18 ... ... ... орай, жекешелердің мемлекетке астық тапсыру
мәселесі Қазақстанның Орталық Атқару Комитетінің 1927 ... ... ... ... Осы ... ... сондай-ақ, астық
дайындауды күшейту үшін заң ... ... ... ... [65, 17 ... ... қаңтар айынан бастап, Мәскеуден келген нұсқаудың негізінде
құқық қорғау органдары астық сатушыларды және оны сатып ... ... ... ... ... ... ... Бұл бойынша, РСФСР-дың қылмысты
істер кодексінің 107-ші ... ... ... да, ... дем ... жол берушілер де, сондай-ақ, осы науқанда белсенділік ... ... ... ... де ... ... ... тапсыруды
қатаң бақылауға тиісті мемлекеттік және кооперативтік дайындаушылар
қылмыстық істер ... 109-шы ... ауыл ... ... қылмыстық істер кодексінің 60-шы бабымен жазаланатын болды
[65, 17 б.].
С. Саржанова мәселені ... ... ... осы ... ... ... қызметкерлерінің 50%-нің астық дайындау
науқанының уәкілдері ретінде осы жұмыстарға тартылып, ... атап ... ... 1927-28 жылдардағы астық дайындау науқанындағы жазаланған
азаматтар туралы зерттеу жүргізген ... – осы ... ... ... ... ... ... нақты анықтауға күш
салған [65, 18 ... ... ... ... ... ... «жазаланғандардың
жалпы саны астық дайындаудың ... ... 5 113, оның ... ... 3 463 адам ... 742 қызметкерге, 176 адам басқа
әлеуметтік тап өкілдеріне жатады» [65, 18 б.].
Сонымен қатар, С. Саржанова келесі 1929-30 ... ... ... бұл ... ... ... ала ... туралы қорытындылар
жасайды. Оның пікірінше, бұл кезеңдерде заң ... ... сот ... ... ... науқан уәкілдері ретінде
астық дайындау науқандарына түгелдей дерлік қатысқан [65, 18 б.].
Қазақстандық зерттеушілер еліміздің тәуелсіздік алуына байланысты ... ... жою ... ... зерттеулерінде 1928
жылдан басталған қатерлі және қиянатты астық дайындау науқандары мен ... ... ет ... ... да қасіретті салдарлары ... ... ... атап ... ... ... бір айта кететін
ерекшелік, ет дайындау науқандары Қазақстанда ... 1929 ... ... бастап, яғни қазақ шаруаларын жаппай ұжымдастыру науқанның
басталуымен сәйкес кеңінен өріс алды.
Қазақстанда ... ... ... ... ... ет ... ... дайындауға яғни, ет проблемасын шешуге бағытталған
жұмысты – шарт жасасу немесе контрактациялау ... ... күш ... бойынша, мал басы үш категорияға жатқызылып, кез-келген кулак
немесе ауқатты шаруа, колхоз бен ... ... ... ... шарт ... қажет болды. Осы мәселеге байланысты алғашқы
зерттеуді қазақстандықтар арасынан профессор Т. ... ... ... Оның ... ... ... ... деп
аталатын монографиялық зерттеуінде ет проблемасын ... ... ... ... ... ауыр ... ... [23, 62-81 бб.].
Автор – Қазақстан ауыл шаруашылығында ет дайындау науқанын табысты
орындау үшін ... атап ... шарт ... ... ... ... шаруалар шаруашылығы үшін апатты салдарларын нақты
зерттеулері мен деректері негізінде жан-жақты ашып көрсете ... ... ... атап ... «Контрактация негізінде шарт жасасқан колхоз,
бастауыш ... ... ... ... ... ... өзі ... қаққан малды, шартта көрсетілген мерзім біткеннен
кейін аман-есен тапсыруы тиіс болды.
Өткізілетін малдың тірі салмағының ... ... ... Сауда
Халық Комиссариаты белгіленген бағамен ақы төледі. Ал шартқа енгізілген ... ... өліп ... ... ... ... онда мал ... жасаушы ретінде жауапқа тартылды, яғни, колхозшы, совхоз мүшесі
немесе шаруа өзі аштан өліп ... да ... ... ... ... ... ... малды аман-есен сақтауға міндетті болды [23, 64 б.].
Қазақстанда мал шаруашылығын қасіретті жағдайға және ... ... ... ... ... шын ... ... берілген нұсқаудың
негізінде жүзеге асқанын Т. ... ... рет ... ... ... ... ... Ол Қазақстанда мал басын шартқа отырғызуға,
«Животновод Союз», «Союз мясо продукт», «Скотовод» деген ... ... ... нәтижесінде, қазақ ауылының ғасырлар бойы қалыптасқан
жекеменшіктік ... ... ... және оның ауыр ... ... ... ескерілмей, қазақ ауылына жоғарыдан ауқымды міндет
яғни, малды шартқа отырғызу негізінде ет ... ... шешу ... атап ... [23, 65 б.]. Шындығында да, Т. ... ... ... тарихы ет дайындау науқандарының
Қазақстан үшін қандай апатты болғанын айқын байқады [23, 66-71 бб.].
Зерттеуші қазақтар тұратын алыс ... ет ... ... белсенділігін нақты мұрағат деректері негізінде дәлелдеп берді.
Әсіресе, одақтың негізгі өнеркәсіпті ... және Орта ... ... аудандарына сондай-ақ, Қызыл Армияға арнап ет ... атты ... ет ... мал ... ... ... ... орындалуы мүмкін емес, аса жоғары жоспарларды
ұсынғандығы, осы еңбекте атап ... Егер бұл ... ... орындалмайтын болса, онда Қазақстанның ... ... ... ... бәрі ... ... ... еді.
Ресейдегі одақтық астана Ленинград пен Мәскеуге ет дайындаумен ... және ... ... ... ... айналысқандарын
және олардың әртүрлі күштеу зорлық-зомбылық, қысым жолыменен өздеріндегі
белгіленген жоспарды орындап шығуға ... ... Т. ... ... ... зерттеп және дәлелдеп бере алған [23, 73-75 бб.].
Оның ойынша, ... ... ... бай-құлақтар мен ауқатты шаруалар
қожалықтарына 1930-31 жылдары тұрақты ет дайындау ... ... ... ... қатар жүргізілді. «Мұндай бағыттың мал
шаруашылығын және онымен белсенді ... ... ... ... емес еді», - деп атап көрсетеді зерттеуші-ғалым [23, 80 б.]. ... ... ... және оны ... ... ... партиясы өздері
жүргізіліп отырған осындай әділетсіз де біржақты саясаттың апатты салдарын
тым кеш ұқты. ... ... ... ... ... ... не бар ... біртіндеп аштық жалмап үлгерген қазақ
даласының, ауыл қасіретінің осындай салдарлары шын ... ... ... тыс ... ... даласында ет дайындау науқанының күштеп коллективтендірумен қатар
жүргізілген ауыр сипаты және ... ... ... Гизатулла
Халидулиннің «Аграрная политика Советской власти в Казахстане в 1917-1940
годах» атты ... ... және ... ... ... ... [66]. ... автор ет дайындау науқанының және жоғарыдан
түсірілген әртүрлі күштеу шараларының ... ... ... ... ауыр ... атап көрсетеді. Сондай-ақ мал басының
1929 жылдың 1 тамызынан бастап, 1932 ... 1 ... ... қалай
қысқарғаны нақты деректер негізінде ғылыми талданған. Автордың есебі
бойынша, осы ... мал ... ... 39,5 млн. ... – 5,5 млн.
басқа дейін болып шығады.
Жалпы алғанда, 1929-32 жылдардың аралығындағы мал ... ... ... ... [54]. Бұл шын мәнінде, Қазақстанда мал ... өте ... ... ... ... ... табылатын деректер.
Кеңестік жүйенің мал шаруашылығын апатты жағдайға ... ... ... 30-шы ... ... төтенше шараларға негізделген
күштеу және зорлық-зомбылық саясаты Сантаева Күлімкөздің ... ... ... ... және оның ауыр ... деп ... Оңтүстік
Қазақстан материалдарының негізінде жазылған диссертациялық еңбегінде ... [41]. ... ... ... ... аймағындағы дәстүрлі
мал шаруашылығын нақты зерттей келе, Қазан төңкерісінен кейінгі уақытта ... ... ... қазақтың төрт түлік малының жүздеген жылдар бойы
қатал табиғи жағдайға бейімделген ... ... ... ... Қазақстанның әр аймағының табиғи жағдайларын ескере отырып,
автор мал шаруашылығын дамытуға қазақ жерінде ... ... ... ... назар аударады [41, 15 б.].
Соғысқа дейінгі кезеңде автордың ойынша, барлық аудандарда басым болған
мал шаруашылығының экстенсивтік ... ... ... ... ... өзінің мүмкіндіктерін сарқи қоймаған еді. Мұның дамуына әлі де болса
елде толық мүмкіншіліктер бар еді. Өзінің бұл ... К. ... ... 1927 ... дейінгі аралықтағы мал басының өсу деңгейін талдау
негізінде нақты тұжырымдайды. Оның зерттеулері мынаны көрсетіп ... ... ... мал ... Қазақстандағы жылдам қарқынмен өскендігі
дәлелденген. 1924 жылы ... мал басы 1917 ... 44 %-ке ... ... ал 1927 жылы мал басы он жыл бұрынғы 1917 жылғы мал ... 104,6 ... яғни 60,6% өсім ... Автордың ойынша, мал басының тез ... ... ... ... болуы, бір ғана негізгі және мал
шаруашылығының дамуындағы шешуші факторға атап ... ... ... ... ... тағы бір себебі, рулық-қауымдық меншікке
негізделген қазақ ... өзін ... ... ... ... дәстүрлі
шаруашылықты жүргізуді шебер меңгеріп алғандығында еді.
Сонымен бірге, автордың ойынша, ... мал ... ... ... ... ... ... шаруашылықтың табыстары
мен тауарлықтарының өсе түсуіне де ықпал жасады. Автор осындай ... ... ... келеді. Алдағы уақыттарда да Қазақстанның
ауыл шаруашылығы осы бағытта дамуы керек еді.
Алайда, Қазақстанға Ф. ... ... ... келуіне байланысты
Қазақстанда «Кіші Қазан» саясатының ... мал ... ... ... ... ... ... мал басының өсу қарқыны
әлі де ... ... ... ... мал ... кейбір
жекеленген түрлері сандық тұрғыдан кеми бастады. «Мал ... ... ... ... әрине жоққа шығара алмаймыз, - деп көрсетеді автор.
Бірақ мұндай жұттан кейін әдеттегідей мал басы ... тез ... ... ... ... деп ... Бірақ, Қазақстан басшылығы
жүргізген саясат және 1929 жылдан бастап күштеп ұжымдастыру жылдарындағы ет
дайындау науқанының белсенділігі, 1929 ... ... мал ... өсу ... ... [41, 16-17 ... ... ойынша, Қазақстан басшылығы 1929 жылдан бастап мал
басының өсу ... ... ... ... атап ... ... 1927-28 жылдардағы құрғақшылық және жұт ... түрі және ... ... ... негізінен аз қамтылған
кедей топтарында малдың бір ... ... алып ... ... ... ... тәркілеу барысында, тәркілеуге түспеген бірақ,
тәркілеуге ілігеміз деп қорыққан байлардың бір ... ... ... ... ... [41, 18 б.]. Әрине, бұл себептердің
Қазақстан басшылығы атап көрсеткендей, мал ... өсу ... ... үлес ... рас. Бірақ, К. Сантаеваның зерттеулері бұл
себептердің шын мәнінде мал ... ... ... ... ықпал
жасайтын басты себептер болмағанын байқатады. Осыған орай, К. ... ... бұл ... ... деп ... «Бұл айтылғандар біздіңше
басты себептер емес еді. Ал ... ... - Ф. ... ... ... ... ... халқын мал-мүлкінен айырудың беташары
болған ... ... ... науқаны еді. Алайда, ... ... 1929 жылы ... мал ... ... астам болғаны
туралы мәлімет кездеседі. Бұл болжам ғана. Тәркілеу науқанының ... басы 1929 жылы ... 44 723 мың ... артыққа жете қойған жоқ
еді. Елде бар болғаны сол жылдары 40 712 мың бас мал ғана болған еді» ... ... ... ... ... ... ... мынадай
тұжырымдарға тоқталамыз:
- Тәуелсіз Қазақстан тұсында ғана қазақтың дәстүрлі әлеуметтік тұрмысы
мен мал шаруашылығының күшпен, зорлықпен күйретілгені ашық ... ... ... Қазақстан тарихшылары бұрынғы әдебиеттерде біржақты
марапатталған шабындық және ... ... ... бөлу ... ... ... билікке ешбір абыс әкелмеген шара болғандығын
дәлелдеп берді;
- ... ... рет ... ... ауылшаруашылығы өнімдерін
дайындау, әсіресе ет дайындау науқандарының зорлықшыл сипатын, қазақ ... ... ... ашып ... ... тарихнамада тек тәуелсіздік тұсында ғана қазақ байларын күшпен
тәркілеу саясатының әділетсіз сипаты және ауыр ... ... ... әшкереленді.
2 . XX ғасырдың 20-шы жылдарынан кейінгі ауқаттыларды жою науқанының
тарихнамасы
2.1. Ауқатты шаруаларды кулак және жау тап ... жою ... ... де 1991 ... ... ... еліміз тәуелсіздік алғанға
дейін шын мәнінде, аса қажетті, тіптен ... шара ... ... ... ... келді.
Тәуелсіз тарихнамада мынадай жаңа бағыттарға баса назар аударылды:
- Кулактар немесе ... ... ... ... ... Бұл науқанның шын мәнінде шаруалардың қалың, және негізгі ... ... ауыр ... мен апатты да қасіретті салдарларына;
Бұл бағыттарды зерттеушілердің ең басты ерекшеліктері мынада ... ... ... ... ... ... жою
науқанындағы асыра сілтеулерді айыптаумен ғана шектелетін еді. Ал тәуелсіз
Қазақстан тарихшылары осы науқанның өзін ... ... ... ... ... жүйенің оспадар қателігі ретінде ... ... Бұл ... ... ... жаңалықтар әкелді.
Тәуелсіздік тұсында, тарихшыларымыз ауқатты шаруаларды жау тап ретінде
жоюдың зардапты салдарларын, онда орын ... ... ... ... көрсетуге мүмкіндіктер алды. Олардың ... бірі ... ... ... ... ... көзге
түсетінін атап көрсеткен жөн [67].
Т. Омарбеков Қазақстандағы үкіметтің 1929 жылы 10 қазанда ... ... ... ... ... берілген
белгілерді жан-жақты талдады. Ол былай деп атап көрсетті: «Осы белгілердің
бәрі ... ... ... ... ... ауыл ... ... кезде, сондағы жан басына шаққандағы табыс 300 ... ... ... – 1 500 ... ... ... ... жатқызылды [23, 105 б.].
Сонымен бірге, тарихшы кулактарды жер ... ... ... да ... ... ... қаңтар айында 1930 жылы шыққан
қаулылардың ішінде кулактарды 3 ... ... ... ... ... талдаған тарихшы, бұл жазалау шараларының аса қатал екендігіне
назар аударып, олардың ... ... ... негізсіздігін
ашық айтты.
БК(б)П Орталық Комитетінің жойылатын кулактар шаруашылықтарының барлық
шаруалар қожалықтарының орта есеппен ... ... ... ... ... ... байланысты «аталмыш қаулы ... ... - ... ... ... ... ... зерттеу
негізінде Талас Омарбеков жоғарыдан берілген ... ... ... ... ... ... ... [23, 107 б.].
Кулактарға қарсы жазалау шараларының тәуелсіздік тұсына дейін жан-жақты
атап көрсетілмеген «ақтаңдақ» тұстарына профессор Т. ... ... ... ... Ол ... ... ... жасырын нұсқаулар арасында
прокурорға наразылық білдіру құқығын аса абайлап ... ... ... да атап ... ... өзі шаруалардың кедейлер
мен орташалар бөлігінің мүддесін білдірсе ғана мүмкін екені ескертілгені
бұл ... ... ... атап ... еді, яғни ... ... ... Т. Омарбековтың ойынша, өзінің конституцияда
белгіленген азаматтық құқықтарын ... ... ... ... ... ... прокуратура органдары оларға араша түсе алмайтын болды
[23, 109-110 бб.].
Жоғарыдан түскен жабық нұсқаулардың адамгершіліктен тыс ... ... ... ... ... айдалған кулактардың өздерін
әлеуметтік тұрғыдан ... ... да ... ... ... ... ... тұрғыдан қорғау шараларының ешқандай
жабық нұсқауларда да, ашық нұсқауларда да ... атап ... ... мен ... ... ... үкімет алдында ешқандай
кінәлары болмаса да, ... ... ... қорғауға
мүмкіншілігі болмай, мүлде қорғансыз жағдайда қалдырылды.
Барлық осы жылдардағы Кеңес өкіметінің шаралары тәрізді ... ... ... жою ... да ... қысқа мерзімде жүзеге асырылуы
тиіс еді. Оған бар ... шын ... 4-ақ ай ... ... ... өзі
кулактарды жазалау науқанын өте шұғыл түрде ... ... ... ... жою ... ... ... ғана жүргізіліп
қоймай, оның асығыс-үсігіс асыра сілтеулерге жол ... де атап ... Ал, ... өзі ... ... аса ... ... мен
сәтсіздіктерге жол бергенін де айтпасқа болмайды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... дәлелденген
[23, 110 б.].
Т. Омарбеков 1930 жылғы 25 ақпандағы ... ... ... және ... ... ... ... аудандарда кулактарды тәркілеудің мүлде аппараттық жолмен, жалаң
әкімшілік әдістермен ... ... атап ... ... ... [23, 111 б.]. ... ... деп атап көрсетеді, - зерттеуші,-
орташаларға, тіптен ... ... ... ... ... жол ... мүлкі тәркіленіп, өздері кулак ретінде жер аударылды. Дәл ... ... ... әскерлер отбасылары да зардап шекті.
Айта кеткен жөн, кулактарды ... ... 1930 ... ... ... ... ... қатарында қызмет ететін қызыл әскер отбасыларын
мұндай шарадан аулақ ұстау, ... ... ... ... ... ... атап көрсетілген еді. Бірақ, бұл шын мәнінде қағаз жүзінде
қалды. Дәл осындай асыра сілтеуден қызыл әскерлер отбасылары да азап ... ... ... ... Т. ... ... ... кезінде
жоғарыда көрсетілген нұсқаулар бұрмаланғанын, ... ... ... жеке заттары, барлық азық-түлігі түгел тәркіленгендігін, ыдыс-
аяқтың, ұсақ-түйектің бәрі, балалардың іш-киімдеріне ... ... ... ... негізінде оқырманның алдына тартты [23, ... ... ... Т. Омарбеков келтірген партия мен үкіметтің
1930 ... ... ... ... орындалу нәтижелері
туралы қорытындыларында жоғарыдан түскен нұсқаулардың жүзеге асырылу
барысында бұл шаралардың ... ... ... ие ... бара ... ... осы қаулы деректеріне сәйкес, архив құжаттарындағы
деректерді ... қоса ... ... ғана емес, агрономдар,
дәрігерлер, орманшылар, мектеп қызметкерлері де ... ... ... ... атап ... [23, 111б.].
«Осы кезеңге тән тағы бір жағымсыз нәрсе, кулактарды жазалау науқанының
ашықтан-ашық саяси идеологиялық сипат алуы ... - деп атап ... ... Ол ... құжаттарына сүйене отырып, сонымен ... ... ... ... ... деген сылтаумен сайлау құқығынан
негізсіз айырудың және оларды ... ... осы ... да ... ... атап көрсетті, яғни, кулактарды жазалау
науқандарында онсыз да саны аз ауыл ... ... ... ... ... ... ... жіберілді және
оларға «зиянды антисоветтік әлеуметтік қауіпті элемент» деген ... ... ... ... ... ... сілтеудің нақты қорытындыларын тұңғыш
рет жан-жақты талдаған Т. Омарбеков мынандай ... ... ... жер ... күткен нәтижені бермеді, берілген нұсқауға қарамастан
біріншіден, жер аударылғандар ішінде кулактар мен ... ... ... ... ... ... ... Олардың арасында да бұрынғы қызыл
партизандар мен қызыл ... де ... ... ... ... ... жерлерінде қиын жағдайларға кездесіп, жұмыс таппай көп
жағдайда орташалар ... ... ... ... ... ... ... болды [23, 114 б.]. Осыған байланысты, - деп атап көрсетеді
Талас Омарбеков, - «жер аудару көп ... ... ал ... ... жер ... ... енді ... ретінде әртүрлі
жұмыстарға жіберілді».
Тарихшы-ғалым нақты зерттеу негізінде Қазақстанда ... ... ... ... ие ... да атап ... ... әсіресе, Қазақстанда 1930 жылғы 1-маусымға дейін
тәркіленген барлық бай-кулактар ... лық толы еді. ... ... ... ... кетуіне байланысты оларды жергілікті
жерлерде жазалау қолға алынды.
Т. Омарбековтың зерттеулері көрсеткендей, түрмелердің адамдарға ... ... жүйе ... ... ... жаппай
жазалаудың жаңа әдістерін іздестіріп, өмірге енгізуді қажет етті. Сондықтан
Қазақстан Орталық Басқару ... 1930 жылы ... ... ... және ... кеңестері жандарындағы көндіру камералары
туралы ережені ... Бұл ... ... ... ... ... ... яғни әрбір жергілікті ауылдық және ... ... ... ... ... кулактарды немесе кулак
ретінде жазаланушыларды, уақытша қамауда ұстайтын абақты бөлмелерін ашуға
арнайы нұсқаулар алды. ... ... ... ауыр ... Т. Омарбеков өзінің зерттеулерінде алғаш рет ... ... ... берді. Ол былай деп атап көрсетті: «Көндіру камералары
Кеңес өкіметінің төменгі ... ... ... ... ... ... егін егу, ... ... ... ұйымдарды әшкерелеу тәрізді төтенше науқандарда өздеріне
ұнамаған кез-келген шаруаны көндіру камераларына қамауға алып, ... ... ... жазалау жұмыстарын жүргізуге ... ... ... ... қуғын-сүргінге ұшыраған шаруалардың
едәуір бөлігі бас сауғалап өздері тұратын елді-мекендерді тастап, ... ... ... ... көше ... [23, 118-119 бб.].
Т. Омарбеков келтіріп отырған бұл нақты тұжырым мұрағат ... ... ... ... 1930 жылдың қаңтар айында басталған
бай-кулактарды жау тап ретінде жаппай ... ... ... ... ... шаруаларды Қазақстанда жаппай босқыншылыққа ұшыратудың
басты себептерінің біріне ... ... ... да ... ... жоқ. Олар басқа жаққа қашып барған жағдайда, милиция ... ... ... ... ... ... ... оларды жедел тұтқынға алды
және сотқа берді. Мұның өзі, шын ... ... ... орташалар
мен кедейлердің көптеген үлестерінің орын алуларына тағы да қосымша жол
ашты. Бұл ... Т. ... ... нақты деректермен
дәлелденіп, тарихымыздың осы кезеңі айқындала түсті. Сонымен бірге ... айта ... жөн, 1930 ... ... ... ... мен ... анықтаудың қиын болып кетуіне байланысты кейбір жергілікті
Кеңес органдары ... ... ... ... ... ... ... кулактар мен ауқаттылар қожалықтары қалмағанын айта
бастады. Бірақ мұндай пікірді білдірушілер де шын мәнінде ... ... ... бұл Т. ... зерттеулерінде нақты
дәлелденген мәселелер [23, 118-119 бб.]. Сонымен бірге, тағы бір ... ... – осы ... терең зерттеген тарихшы шын мәнінде,
кулактар арасындағы жазалау ... 1930 ... ... тұйыққа
тірелуіне байланысты енді шаруалар арасынан кулактар мен ... ... ... және осыған байланысты «ауқаттылар» деп аталатын
орта шаруаларға шын ... ... ... ... мысалдармен
дәлелдейді. Мұның өзі шын мәнінде, босқыншылықты ғана емес ... ... ... ашаршылыққа ұшырауын да нақты нәтижеге айландыра
бастағанын атап ... ... ... ... Т. ... ... ... ауқатты
шаруаларды жазалау науқанының тіптен, 1931 жылдың, яғни келесі жылдың жаз
және күз айларында да ... бұл ... ... ... ... науқандарда жалғастырылғанын атап көрсетеді.
Тарихшының келтірген мәліметі бойынша, нәтижесінде тек 1931 жылы ғана
Қазақстаннан тыс жерлерге 5 500 ... ... ... ... ... ... осындай нақты дәлелдері негізінде мынандай тұжырымға келеді:
«Кулак және бай ... ... ... шын мәнінде негізінен
орташалар мен кедейлер еді. Мұны ... АКСР ... ... ... ... ... Кулетов өзінің 1932 жылдың басында барлық
облыстық ... мен ... ... жасырын нұсқау хаттарында
мойындады. Онда ... ... ... ... ... және ... сандарының шамадан тыс көп екендігі,
оның үстінде халық ... ... ... ... ... ... салатындары атап көрсетілді.
Осының бәрі Кеңес өкіметін 1932 жылы бай-кулак ретінде жаппай ... ... ... етті. Алайда, бұдан ауқатты шаруаларға қарсы
шабуыл тоқтатылды,- ... ... ... ... ... И. ... өзі негізінен мұрындық болып, 1932 жылдан
бастап енді тап жауларын әшкерелеу және ... ... ... қызу тап ... ... туралы ұрандар көтергенін көрсетіп
отыр. Яғни, ... тап ... жою ... ... ... ... болсақ, біртіндеп елеусіз
түрде тап жауын жаппай іздестіру науқандарына ұласа бастады, яғни ... жүйе енді ... ... ... науқанына
бағдар ұс-тады. Ал мұның ... аса ауыр ... ... [23, 124-125 ... ... «Қазақ байларының тәркілеу тарихынан» атты
монографиясының ... ... осы біз ... ... ... мен
кулактарды тап ретінде жою саясатына арналған [62, 137-167 бб.]. ... ... 1930 ... ... ... көрген БК(б)П
Орталық Комитетінің Саяси ... ... ... және ... ... көмек беру шаралары туралы» қаулысының кулактарды тап
ретінде жою шараларын жүзеге ... баса мән ... осы ... ... күштеп ұжымдастыру жағдайында бай-кулактарды тап ретінде
жою жұмысының батыл қолға алынғандығын атап көрсетеді. Сонымен ... ... ... осы ... 1930 жылы 5-қаңтарда жарық көрген ... ... ... мүше ... ... ... тыйым
салғандығын да атап көрсетеді.
Ф. Қозыбақова өзінің осы еңбегінде бай-кулактарды жою саясатының тек
күштеп ... ... ғана ... ... бірге осы науқанмен
қатарлас жүргізілген, астық ... және ... егін егу ... қатаң және жан-жақты жүргізілгенін атап көрсетеді. ... ... ... ... бойынша құжаттарды талдау негізінде автор мынандай
қорытынды жасайды: мәліметтерге ... ... ... ... ... едік.
Соттау жолымен көктемгі егіс науқанында жазаланғандар арасында кулактар мен
байлар ғана емес ... ... және ... ... ... ... де бұл ... тұрған әділетсіздік болғанына қарамастан
осы көктемгі егіс ... ... ... дайындау науқандарында да 1928
жылдан бастап дәл осындай жаппай ... ... ... ... кулакқа айналдырулар кеңінен таралып кеткен еді. Ф. Қозыбақова
өзінің бұл пікірін мұрағат қорынан алынған 1930 жылдың ... ... ... ... ... талдау арқылы дәлелдей түседі. Бұл
дерек бойынша 1930 ... ... ... ... ... кулактар мен байлар 76,8 %, ауқаттылар 15,6 %, орташалар 5,8 ... Осы ... ... автор шаруашылықтық-саяси науқандарының
өзін шын мәнінде бай-кулактарды жою ... ... ... ... қана ... халықтың назарын егін егу тәрізді ... ... ... ... аударып жіберді. Ал бұл өз кезегінде
тұрмыс жағдайының нашарлай түсуіне ... ... - ... ... ... [62, 153 ... ... зерттеген Ф. Қозыбақова өзінің осы еңбегінде 1930
жылдың қаңтар және ақпан айларында Созақ, ... ... ... ... ... ... ірі-ірі шаруалар көтерілістерін, осы кулактарды
жою науқанына қарсы шаруалардың және жергілікті халықтың ... ... ... ... ... ... әскер бөлімдері және
жергілікті жерлерде коммунистер мен комсомол мүшелерінен ... ... бұл ... ... бояп ... ... ... бұл көтерілістердің сипаты туралы осы ... ... ... және ... бас көтерулер деген пікірлердің орын алып
келгендігін айтатын болсақ, онда Ф. Қозыбақова ... ... ... ... ... ... беріп отыр дей аламыз. Бұл көтерілістерге
тән нәрсе – олардың басында тек байлар мен ... ... дін ... ... жоқ, сонымен бірге бұл көтерілістерге жергілікті халықтың қалың
тобы да ... ... ... өзі шын ... ... жою науқанының
жергілікті халықтың жағдайын нашарлататын ... ... ... ... ... көрсетті.
Кеңестік кезеңдегі зерттеулерде 1930 жылы қаңтар айында басталған бай-
кулактарды жою ... ... ... ... ... ... ... бағаға өзінің нақты дәлелдерін
қарсы қойды. Ол бай-кулакты тап ... жою ... ... осы ... ... ... ... жатқан колхоздарға ғана тиімді болды, кедейлер
мен орташалар бұдан ешқандай пайда тапқан жоқ дей ... 1930 ... ... ... ... ... бөлінбес қорына берілуін
талдайтын нақты деректер мұны ... ... атап ... [62, 160
б.].
Автордың пікірінше, халықтың қалың бұқарасы орташалар мен кедейлер ... ... ... және ... ... бәрібір меншікке
ие бола алмады. Меншіктің жаңа түрлері: колхоз-кооператив ... ... ... ... бай-кулактардан алынған дүние-мүліктің негізінде
құрылды [62, 161-162 бб.].
Ф. Қозыбақова Қазақстандық партия функционерлерінің ... ... ... барлық сәтсіздіктерді, аштықтың себептерін де зорлап
отырықшыландырудағы ... де, ... ... ... ... ... көргендігін атап көрсетеді. Бұл ... ... ... шын ... сол ... ... шындықты бұрмалау болатын
[62, 167 б.].
Тәуелсіздік бұл мәселеде зерттеушілерімізге дербес және объективті
шынайы ... ... ... жол ашып ... Соның куәсі
ретінде, Ф. Қозыбақованың жасаған осы науқанға байланысты қоры-тындысына
назар аударуымызға болады. Онда ... ... бар: ... мен ... ... жою ... ... қорытынды жасар болсақ, бұл шара шаруалар
қауымының табиғатына қарсы бағытталған, ... ... ... ... ... да оның ... да аса ... Ауыл шаруашылығы
дәстүрлі мал шаруашылығын табиғи ерекшеліктерге сай ... ... ең ... ... ... ... айырылды. Ал мұның өзі,
қазақ ... ... ... ... ... ... [62, 167 ... тұжырымдар Ф. Қозыбақованың әртүрлі ... ... ... ары ... ғылыми тұрғыдан дәлелдене түсті [68;
69].
Бұл қорытындыларда әрине тарихи шындық бары ... Оның ... ... ... ... басқа да Қазақстан ... ... ... атап ... ... ... Ж. Әбілқожиннің «Очерки социально-экономической истории
Казахстана ХХ век» деп аталатын көлемді зерттеу ... ... ... ... ... ... ... Автор, осы
еңбегінде бай-кулактарды тап ретінде жою бағытының шын ... ... ... ... ... ... ... күшпен жазалау
науқандарына ұласқандығын атап ... [74, 202 ... өз ... және ... ... жер ... арнайы
қоныстанушылар деген атпен белгілі болған кулактардың ауыр ... осы ... ... ... дәлелдермен, сандық
мәліметтермен дәлелденген. Автор нақты мұрағат деректерін ... ... ... мағлұматтарды назарға ұсынады: «1932-33 жылдары
Қазақстандағы арнайы қоныстандыруда 55 441 адам ... ... 1933 ... жер ... ... тек Солтүстік Қазақстанның өзінде ғана
туған адамдардан өлген ... саны 19 есе көп ... ал ... мұндай көрсеткіш өлгендер арасында жаңа туғандардан 13 ... ... ... ... ... ... ... бай-кулактарды
жау тап ретінде жою науқанының ащы ... және ... міне ... ... ... тұжырыммен алға тартады [74, 214 б.].
2.2. ... және ... ... ... ... жаппай
отырықшыландыру науқанының зертелуі
Кеңестік жүйе тұсында тарихымызда біржақты және тарихи шындықты
бұрмалау ... ... ... бірі ... әлеуметтік-
шаруашылықтық шараның тарихы туралы болды. Бұл ... шын ... ... ... ... ғана ... терең және нақты материалдардың
негізінде шынайы ... ... ... ... Мұның себебін «қазақ
шаруаларын ... ... және ... ... ... ... ... және оған көрші аймақтардың
материалдарының негізінде кандидаттық диссертация ... ... ... ... ... ... ... былай деп атап
көрсетеді: «Республика тарихының ... тән ... ... ... үстірт зерттелді және зерттеу барысында кеңінен ашуды қажет ететін
ұлттық сипаттағы кейбір күрделі мәселелер КСРО ... ... ... тарихи даму заңдылықтарымен тығыз байланысты және ... яғни ... даму ... ... ... басқа ұлттардың
«көлеңкесінде» қарастырылды. Мұның өзі қазақ халқының тарихындағы кейбір
кезеңдер мен процесстерді жан-жақты ... ... ... ... ... ... процестің бірі – Қазақстандағы ХХ ғасырдың 30-шы жылдарының
басындағы көшпелілерді және ... ... ... ... ... ... ... еді» [75, 3 б.].
Біздің ойымызша, автор бұл мәселелерде ащы шындықты айтып отыр. ... ... ... зорлықпен отырықшыландыру саясаты социализмге өтудің
төте жолы ретінде тарихымызда біржақты дәріптеліп келгені ... ... ... дәуірде де, - деп атап көрсетеді өзінің аталмыш зерттеуінде
Ж. Таңатарова, - бұл мәселеге тарихшылар ерекше мән ... баса ... ... жоқ. Оның ... жоғарыда атап көрсеткеніміздей, Бүкілодақтық
тарихтың мәселелерінің ... алуы ... ... ... ... ... ... қарастыруға жол бермеді. Сондықтанда
қазақтарды отырықшыландыру бүкіл ... ... ... ... бір ... ... ғана қарастырылып,
тарихымызда жаппай коллективтендіру негізінде «отырықшыландыру» деген
түсінік ... ... ... ... баса мән ... ... ... көшпелілерді жаппай ұжымдастыру негізінде
«отырықшыландыру» деген ... ... ... басқарып тұрған
большевик қайраткерлердің өзі де қарсылық жасағанын атап ... ... ... ... ... емес,
коллективтендірудің өзін жаппай отырықшыландыру негізінде жүргізуді
ұсынғанын бұл ... ... ... ... Ж. Таңатарова атап
көрсетеді [75, 3 б.].
Қазақстан басшыларының мұндай ұстанымының себебін түсіндіре ... ... ... еңбегінде былай деп атап көрсетеді: ... ... ... көшпелілерді жаппай отырықшыландыру мәселесін анағұрлым
кең ауқымды қоюға ... ... ... ... ... ... ... ал Қазақстан одақтағы отырықшыландырудың
пионері болуы тиіс болды. Алайда, кейіннен тарихи тәжірибе ... ... ... ... мұндай көзқарасты көзге де ілген жоқ ... ... шын ... ... ... бөлігі ретінде қарастырды» [75, 3-4 бб.].
Әрине, Ж. Таңатарова көтеріп отырған бұл мәселеден Қазақстанның ... ... ... ... ... ... жаппай
коллективтендірудің негізінде отырықшыландыру туралы қағидаға «ашық қарсы
шықты», - деген пікір туындамауы керек, ... ... ... ... ... жоғары қою арқылы біріншіден,
Қазақстанның өзіне тән ... ... ... ... ... ... одақтық процесте әсіресе, Қазақстанда
бірінші ... қою ... бұны ... ... екпінді құрылысқа
айналдырып, яғни орталықтан ... ... және тағы ... көмектің
ауқымын арттыруға күш салғанын байқаймыз [76].
Ж. Таңатарованың еңбектерінің маңыздылығы оның ... ... ... Еділ [77] және ... [78] тәрізді аудандарын алғаш рет
тарихи-салыстырмалы түрде ... да ... ... ... ... ... ... негізде күшпен
отырықшыландыру жоғарыда атап ... ... ... ... тарихнамалық тұрғыдан үстірт болса да
зерттелгенін атап көрсету ... Бұл ... ... және ... Н.Е. Омаров [79], Н. Әлімбаев [80], О.Х. ... ... ... [81] ... ... ... еңбек
сіңірді.
Бұлардың ішінде Е. Омаровтың «Переход казахского кочевого и полукочевого
аула к оседлости на ... ... ... в 20-30 ... ... деп аталатын еңбегінде отырықшыландырудың
кеңестік кезеңінің алғашқы бастауы болып саналатын 1917 жылдан ... ... Е. ... отырықшыландырудың тарихнамасын 3 кезеңге бөле
отырып, бірінші кезеңді 1917-жылдан 1930 жылдардың ортасына ... ... ... ... 30-шы ... соңынан бастап, 50-ші
жылдардың басына дейін әкеледі, ал ... ... 50-ші ... ... ... ... ... мұндай тарихнамасын кезеңдерге бөлуге
байланысты бүгінде, әрине жаңаша пікірлер ... ... Бұл ... шынында да қайтадан қаралған мәселе.
С.Б. Нұрмұхамедовтың, Н. Әлімбаевтың осыған қатысты ... ... бұл ... ... истории Казахской СССР. Эпохи социализма»
[82] деп ... ... ... ... ... ... ... опыта коммунистический ... ... ... ... ... ... ... 20-х –
начало 80-х годов)» деп ... ... ... ... ... ... бұл ... сол тұста таптық-коммунистік методологиялық
принциптер негізінде жазылғандықтан бұлар бүгінгі күннің ... және ... ... ... бере ... Соған қарамастан
бұл еңбектерде ойлануға тұрарлықтай ой-пікірлер және ... ... ... ... ... ... ... бар екенін атап көрсеткеніміз жөн.
Бұл мәселеде Ж. Таңатарованың жоғарыда аталған еңбегінде ... ... ... отырықшыландыру тарихнамасының мәселені жаңаша
тұжырымдайтын және ... ... ... күтіп жатқанын атап
көрсетуін тарихи ... ... ... жөн [75, 5 ... ... тағы бір айта ... бұл ... алғашқы тарихнамалық
зерттеулердің жарық көргені де белгілі. Мысалы, Оразкүл Мұқатованың
«Қазақстандағы ХХ ... ... ... ... ... атты монографиялық еңбегіндегі «Ауыл шаруашылығындағы
сталиндік-голощекиндік ... ... деп ... ... ... ... «Қазақ ауылын отырықшылыққа көшіру және оның
ауыр зардаптарының зерттелуі» ... ... ... ... ... ... ... тарихнамасында алғашқылардың бірі болып,
отырықшыландыруға қатысты қазақ тарихында ... ... ... және бұл ... 1917 жылдан 1990 жылға дейінгі аралықтағы барлық
негізгі еңбектерді қамтыған. Осы кезеңдегі әдебиеттер мен ... ... ... ... негізінде тиянақты да орнықты сипатталған.
Отырықшыландыру тарихы осы еңбектің авторы атап ... ... 58 ... ... ... Оның ... бұл еңбектердің
44-і орыс тілдерінде, 14-і ғана ... ... ... [46, 51 ... ... О. ... осы тақырыптан тарихнамалық еңбектердің
тіптен мардымсыз екенін тағы да атап көрсетеді. Ол бұл ... ... ғана ... ... ... ... бір ғана диссертация қорғалғандығын
және олардың өзі де негізінен алғанда, кеңестік жүйе ... ... ... атап ... Ал ... О. Мұқатованың зерттеулері, оның
ішінде біз атап көрсеткен монографиялық еңбектегі талдаулары шын ... ... ... ... осы ... ... ... жалғыз еңбек болып табылатынын атап көрсетуіміз керек. О. ... ... ... ... ... қылмысты
саясатын қоғамның назарынан тасада қалдырып оның шынайы сипатын жасыруға
тырысқанын, сондықтан да ... ... ... ... ... ... сақтап келгенін атап ... ... ... ... ... ... шынайы деректер негізінде зерттеулер
жүргізілген кеңестік жүйе тұсындағы тарихшы ғалымдардың мүмкіндігі де және
сонымен бірге ынта-ықыласы да аса ... ... ... өзі ... бұл
тақырыпқа деген зерттеушілердің ғылыми қызығушылығын мүлдем төмендетіп
жіберген еді. Жалпы алғанда, ... тап ... жою ... ... зерттеле тұрса да, оның біржақты таптық-партиялық тұрғыдан
қарастырылғандығын, ал ұстанған методологияның негізінен ... ... ... ... да бұл ... тек қана күнгей
жақтары ғана қарастырылып, тарих ғылымында бұл ... ... ... ... ... ... О. ... өзінің тарихнамалық
зерттеуінде ашық айта алды. Бұл әрине кездейсоқ ... шын ... ... ... Қазақстан тұсында ғана пайда болғаны белгілі.
Жаңа көзқарастағы ... ... ... ... ... ... пен Т. ... «Кооперативтендіру сабақтары» деп
аталатын «Лениншіл жас» ... 1988 ... 3-4 ... және ... жарияланған көлемді мақалалар сериясы [83]. Бұл мақалаларда
кулактар мен ... тап ... жою ... байланысты асыра
сілтеулерді аяусыз әшкерелеген аталмыш авторлар сол ... ... ... ... ... ... батпаққа, кедейді кеңірдікке,
орташаны орға» деген ұранының кеңінен таралып, шын мәнінде қоғамда осындай
күштеу пиғылының үстемдік ... ... ... ... ... ... ... бірге, 90-шы жылдардың басындағы осы мәселеге байланысты
тарихнамада жаңа көзқарас қалыптастыруда алғашқылардың бірі ... ... және Қ. ... бірігіп жазған
«Қазақстандағы күшпен коллективтендіру: ... пен ... [71] ... ... 1992 жылы ... көрген еңбегі аталмыш мәселе төңірегінде
жаңа көзқарас қалыптастыруға едәуір ықпал жасағанын айта кеткен жөн. Мұнда
бай-құлақтарды тап ... жою ... ... ... әкелген қасіреті
нақты деректердің негізінде шынайы көрсетілген ... ... ... М. Қозыбаевтың «Шындық тағылымы, ... ... ... деп ... ... әдебиеті» газетінде 1988 жылы ... ... ... ... және оның ... ... ... келді» деген
«Өркен» газетінде жарық көрген 1993 жылы 16-қаңтардағы мақаласы және тағы
да ... ... ... ... ... ... ... көрген
мақалалары, сол жылдары яғни тәуелсіздіктің ... ... ... жаңа ... ... арнасына түсіруге айтарлықтай ықпал
жасағанын айтуымыз керек. Бұл көзқарастар ... ... ... және нақты көріністер тауып, жан-жақты қарастырылды. Осының
нәтижесінде О. ... ... ... ... ... ... бұл мәселе жаңа көзқарастар аясында ... ... ... ... біз ... ... тақырып
бүгінгі Отандық тарихымызда едәуір зерттелді деп тұжырым жасауға ... ... ... ... нақты талдаған О. Мұқатова да осыны
дәлелдеп, арнайы ... бұл ... ... ... ... ... ... Оларға талдау тұрғысынан қарайтын болсақ, ... ... осы ... ... 6 ... ... көргенін
байқаймыз. Оның ішінде олардың 5-уі қазақ тілінде, біреуі орыс ... да, ал бір ... бір ... ... да аңғарар едік [46, 62 б.]. ... ... да ... жөн,
мұның өзі біріншіден, мәселенің толық бір ... ... өз ... ... ... ... ... қарастырылмағанын да көрсетсе,
екіншіден оның тек ... ... ғана ... ... ... ... зерттеліп келгенін көреміз. Мұны зерттеуші О. ... да ... ... - ... ол, ... шаруаларды жау тап ретінде жою
мәселесін арнайы зерттеп, оның ... ... және ... ... ... жан-жақты егжей-тегжейлі ашатын тың деректер негізінде ... жаңа ... ... ... ... ... жау тап ретінде
жойылып, қуғын-сүргінге ... ... ... саяси-әлеуметтік
әрекеттерін айқындайтын зерттеулер болғаны абзал, - дейді ол. ... ... көп ... ... ... ... кеткен бай-
кулактарды еңбекке тарту, асырап-сақтау, идеялық-саяси ... және ... да ... идеология шеңберінде пайдаланылып келген көзқарастардың
тарих шындығына сай ... ... үшін ... ... ... әлеуметтік-экономикалық жағдайын тың деректер мен
құжаттар негізінде айқындап ... ... ... [46, 62-63 ... зерттеушінің бұл пікірлеріне толық қосыламыз. Сонымен бірге, тарихшы
алдағы ... ... ... пен кеңестік-тоталитарлық жүйенің бай-
кулактарға қарсы жүргізілген қылмысты, қуғындау саясаты мен ... ... ... ... ... ... нақты тұжырымын және
қорытындысын айта кетеді. Бай-кулактарды тап ретінде жою ... ... ... ... дәуірден бері қарай жан-жақты
жіктеген және талдаған, осы негізде нақты және салиқалы тұжырымдар ... ... ... ... ... ... егжей-тегжейлі зерттеу
бағытында, болашақта аталмыш тақырып төңірегінде қандай зерттеу жұмыстары
жүргізілуі керек екенін де атап ... айта ... ... Оның ... ... ... ... өзінің зерттеушілерін күтіп
жатыр. Олар мыналар: «кеңестік-тоталитарлық мемлекеттің ... ... ... салық саясаты, тоталитарлық жүйедегі орта ... ... ... шаруаларға қарсы бағытталған саяси нәубет,
Қазақстандағы ауқатты ... жою және оның ... ... ... ... ... тап ... жою мәселесі ішкі істер
комиссиариаты ... ... ... [46, 63 ... ... «Политика Советского государства в отношении казахских
шаруа» деп аталатын монографиялық еңбегінде бай-кулактарды жою ... ауыр ... одан әрі ... ... ... автор құрамына атқарушы комитеттердің, ... ... және ... ... ... ... ... үштіктің сол
жылдардағы шектен тыс асыра сілтеуге негізделген іс-әрекетінің сипатын,
барысын және салдарларын ... ... ... ... ... сілтеудің нақты көрінісі – бай-
кулактарды жою ... 1930 ... ... ... ... ... ... бүкіл елдегіден бұл науқанды бір ай бұрын ерте ... ... еді [66, 134 ... ... атап ... бай-кулактарды жау тап ретінде жою
саясатының ... ... ... ... ұстанған еркін нарық
қатынасы бағытымен келіспейтіндігінің және оларды еркіне жібермейтіндігінің
айқын көрінісі болды. Сондықтан да ... ... ... ... байлардың тізіміне ілініп кетпеуі үшін тұтас селолар және ... ... ... ... колхоздарға мүшелікке жазыла бастады.
Осылайша, колхоздарға шаруалардың жаппай кіруі жеделдеді.
Зерттеуші бай-кулактарды жою саясатының 1930 жылы ... ... ... оның ... ... ... тағы да жалғасқанын атап көрсетеді.
1931 жылы автор ... ... ... ... ... Комитеті
өзінің мәжілістерінде байларды және кулактарды жою мәселесін 41 ... ... өзі ... жою саясатына жергілікті басшылықтың аса
үлкен көңіл бөлгендігін және баса мән бергендігін тағы да атап көрсетеді.
Зерттеуші ... жою ... ... ... ... ... бұл бай-кулактарды колхоздардан тазарту деп аталатын ... ... атап ... Бұл ... саяси-әлеуметтік
шараларда колхоздарды «колхоздарға жат элементтерден тазартайық» ... ... ... ... ... ... Мәскеуден түсірілген нұсқау бойынша бай-
кулактарды жою саясаты негізінен жаппай ... ... тиіс ... ... ... ... шын ... Қазақстанда
жаппай коллективтендіру аудандарына жатпайтын аудандар ... да ... жою ... ілініп кетті. Бұл бай-кулактарды жою саясатындағы
асыра сілтеудің бір көрінісі болатын [66, 137 ... ... ... ... жою ... шын ... әлеуметтік тұрғыдан әртүрлі ... ... ... және
мұнымен ғана шектеліп қоймай бұл науқанның шаруашылықтық және қоғамдық
ұйымдарды да ... ... және ... яғни ... құру ... бай-кулактарды жою науқанының «жағымсыз
элементтерден колхоздарды және ... ... ... ... ... ... атап ... бір тобы өздерінің шаруашылықтарында ... ... үшін ғана ... ... ... ал көптеген шаруалар
өздерінің жеке меншігіндегі малды өз ... ... ... үшін ... ... ... ... ұшыратылды.
Осының бәрін талдаған, ауқатты шаруаларды жою ... ... ... төмендегідей тұжырымдарға келді:
- бай-кулактарды жою саясаты кеңестік тоталитарлық жүйенің жеке меншікті
мүлде жоюды көздеген қатыгез, әділетсіз саясаты болды;
- бұл ... ... ... ... де, еңбекқор бөлігі
жүгенсіздікпен жойылып кетті;
- ... ... ... онша қыры жоқ, ... ... ... өзіндік бастамалары жоқ, айтқанға көніп, айдауға
жүретін қалың тобырды құрады;
- тәуелсіз Қазақстан тарихшылары бұл ... шын ... ... элементтерден тазарталық!» деген саяси ұранға ... яғни ... ... жол ашқанын дәлелдеді.
Бұлар тәуелсіз Қазақстан тарихындағы жаңа да тың қорытындылар еді.
3 Шаруаларға қарсы «сталиндік террор» және оларды ... ... ... XX ғасырдың 20-30 жылдарындағы шаруларға қарсы жазлау щараларының
зертелуі
Аталаған мәселені зерттегенде тарихшылар 1932 жылы ... ... және ... ... ... ... және қоғамдық-социалистік меншікті нығайту туралы» заңын жүзеге
асыруға байланысты саяси ... ... ... өте ... ... ... жылы 31-қаңтарда Орталық Атқару Комитеті және Халық Комиссарлары
кеңесі қабылдаған Республиканың заңы бойынша ... ... ... ... ... ... ... қана қоймай, сонымен бірге қылмысты
істер ... ... ... 2 жылға бас бостандығынан айырылатын
болды [66, 138 ... ... ... ... 1932 жылы 7-августа Мәскеудегі ... ... мен ... ... ... қабылдаған «Колхоздардағы
және кооперациялардағы, мемлекеттік мекемелердегі мүліктерді қорғау ... ... ... ... заңының Қазақстанда қандай
оспадарлықпен және асыра сілтеулермен жүзеге асырылғанын нақты деректер
негізінде әшкерелеп ... Бұл ... ... де тарихымызда едәуір көмескі
түрде айтылып, ащы ... ... ... шыға ... жоқ ... ... ... шаруаларға қарсы екі ғана жазалау түрінің
қолданылғаны белгілі. ... жаза – ... ... немесе мемлекет мүлкін
ұрлаған шаруа өлім жазасына яғни ату ... ... және ... ... ... ... қалған тобы осындай тәртіпсіздікке
барғандары үшін 10 жылға дейінгі жазалауға яғни соттауға ... ... ... ... ... және Ф. ... осы ... отырып, барлық сәтсіздіктер мен асыра ... ... және ... жабуға, яғни колхоз құрылысындағы кемшілік
атаулына соларды кінәлауға күш салды. Ғ. ... ... ... ... атап көрсете отырып, мұның өзі сол тұстағы ... ... және ашық ... ... қабылданғанын атап
көрсетеді.
Ғ. Халидуллин назар аударған осы заң туралы мәселе Т. Омарбековтың ... ... ... ... ... атты көлемді зерттеу
еңбегінің «Қазақстандағы сталиндік саяси террор» деп аталатын ... ... ... ... «Қос уыс бидай үшін ... ... ... бұл ... автор мынаны атап көрсетеді: «Бұл заң ... ... ... адам ... ол қара ... ... ... болса
да, колхоз мүшесі болса да «кулактың құйыршығы» ... ... ... ... ... ... И. Сталиннің және тағы басқа
Кеңес үкіметінің ... ... ... ... не ... дер болсақ, -
дейді автор, оны Юстиция органдары былай түсіндіреді: «Бұл ... ... мен ... ... қазір тәрбиелеумен қатар
қорқыту шаралары да ... ... ... те нақ ... ... Ұсақ ... ... элементтердің үрейлерін ұшыру, оларды
колхоз байлығына қол созудан бас ... ... ету, міне ... ... ... бұл ... шын ... мазмұнын ашып көрсететін еді» [84,
278 б.].
Т. Омарбеков бұл заңның алғашқы айларда елімізде және Қазақстанда қалай
жүзеге ... ... ... ... ... ... ... соның
негізінде 1932 жылы 13-қарашада РСФСР Халық Комиссариаты коллегиясының осы
заңды өмірге енгізуге ... ... ... ... мән ... бұл ... ең жоғарғы әлеуметтік қорғау шарасы – ату жазасына
бұйырылған адамдар санының ... әлі де аз ... ... атап
көрсетілгеніне мән береді. Осыған ... ... ... деп ... ... ... ... аздығынан наразылық ... ... ... ... ел ... үрей ... ал
адамдар қоғам мүлкіне қол сұққанша аштан қырылсын! Міне, бұл заңның ... ... деп ... атап ... ... бұл заңның еліміздің тарихында 1932 жылдан кейінгі жылдарда
қасіретті рөл атқарғандығын өзінің зерттеуінде алғашқылардың бірі ... ... 1932 ... ... қабылданған «Қазақстанның ауыл
шаруашылығы және оның ішінде мал ... ... ... БК(б)П
Орталық Комитетінің қабылдаған қаулысында мысал үшін осы 1932 ... ... ... күнделікті жұмыста басшылыққа алу қажеттігі тағы да ... Онда ... ... да ... ... 1932 ... ... заң бойынша айыпқа тартуға баса назар аударылды [84, 280-281
бб.].
Т. Омарбеков сонымен бірге ... ... бара ... ... осы
жасырын қаулыда көрсетілген кінәлі дегендердің қандай тәртіпсіздік ... ... ... ... түсті. «Тұқымдық материалдарды
ұрлаған, ... ... ... және ... жағдайда, сондай-ақ,
күзету шараларын қолданбағандарға да осы заң ... ... - ... ... ол. ... ... ... да колхоздағы тұқымдық-астық
кездейсоқ жағдайларға байланысты өртеніп кетсе немесе ол шіріп ... ... ... ... ... мен совхоздардағы жауапты
кісілер аталған астық қорын күзетуде де қателіктерге жол ... ... ... 1932 ... ... ... ... аса қатал жазаланды.
Т. Омарбековтың ойынша, Кеңес өкіметінің бұл қаулысы бұрынғы барлық
күштеп ... ... ... және ... ... барысындағы қаулылар тәрізді ең алдымен қазақ халқына шүйілді.
1932 жылдың 7-тамызынан 1933 ... ... ... ... Алматы
облысының халық ... ... ... ... ... мұны ... дәлелдейді. Осы заң бойынша, ... ... заң ... ... ... ... орыстар –
207 ғана, ұйғырлар – 52 ғана, татарлар – 45, тараншылар – 53 адам болған
болса, ... саны 959 ... атап ... Яғни, бұл
мәліметтерден байқалатыны, Т. Омарбеков атап көрсеткендей, жазаланғандар
негізінен – қазақтар. ... ... заң ... қарсы бағытталған
дегендей біржақты пікір тумауы керек. Біздің ойымызша, бұл жылдары аштық
қасіретін бастан ... ... ... ... да, ... ... астығын ұрлау, тартып алу және ... ... ... ... ... етек алды деуге негіз бар. Мұның өзі бір
жағынан колхоздар билігінде ... ... де 7 ... ... ... мүлкін қорғауды қамтамасыз етпегендер оларды талан-таражға
салуға жол бергендер ретінде айыпқа көптеп тартылуларына себеп болды.
Т. Омарбеков 1932 жылғы 7-тамыздағы қаулының ... ... ... ... ... ... негізінен азап шегушілер – ... ... ... ... деректермен дәлелдеп берді. Ол былай деп атап
көрсетеді: «Тағы бір ... ... ... заң бойынша 10 жылдан төменгі
жазаға кесуге рұқсат етілмейтініне қарамастан, халық соттары 183 ... ... ... 10 ... ... ... бас ... айырып
соттаған» [84, 282-283 бб.].
Т. Омарбеков жылдан-жылға 1932 жылғы ... ... ... арта
түскендігін атап көрсетеді. Мысалы үшін ол, ... ... ... ... ... ... өлкелердің,
облыстардың, прокурорлардың және сот төрағаларына 1933 жылдың 11-ақпанында
жолдаған жарлық-хатынан үзінді келтіріп, бұл ... ... ... ... Ауыл ... ... кедергі жасауға тұқымды
ұрлауға, егілетін егін көлемін зиянкестікпен азайтуға, ... ... ... ... ... ... және егін ... бүлдіру
жұмыстарына, тракторларды және машиналарды қасақана қиратуға, ... ... ... ... ... қымқырушылар ретінде
1932 жылғы 7-тамыздағы заң қолданылды [84, 285 ... ... ... ... ... ... яғни бұл нұсқау
бойынша егер колхозшы ... ... ... ... алса немесе ауыл
шаруашылық техникасын абайсызда сындырып ... ... ... ... қос уыс ... бидайын теріп алса, сондай-ақ түрлі қиыншылықтармен
егілетін егін көлемін өткен жылмен салыстырғанда азырақ ... ... ... ... заңмен қатал жазаланатын болды.
Зерттеуші Ғ. Халидулиннің айтуы бойынша, 1932 жылғы 7-тамыздағы заң
бойынша тек ... ... ... ғана Қазақстанда 33 345 адам сотталып
кетті. ... өзі ... ... ... ... көрсетеді деп айта алмаймыз.
Ал жалпы алғанда, 1930 жылдың өзінде ғана ... ... ... санының 165 мың адамнан асып түсетінін байқаймыз. ... ... ... ... атап көрсетеді. Егер бай-кулактарды жою
саясатының және ... ... ... ... 1931 жылдан 1933 жылдың соңына дейін жалғасқанын ескерер
болсақ, қуғын-сүргінге ұшыраған ... саны ... көп ... ... 140 ... ... зерттеуінде осы мәселеге назар аударған
Ф. ... 1930 ... ... ... ... ... ... жазаланған шаруалардың әлеуметтік құрамын нақты атап көрсетті.
Олардың ішінде, 8 563 бай-кулактар, 1 576 ауқаттылар, 620 ... ... атап ... ... ... бұл ... ... орташаларды, кедейлерді жазалау, соттау әрекеттерінің бай-
кулактарды жою ... ... да, ... да ... ... [68, 160-161 бб.].
Зерттеуші сондай-ақ, бай-кулактарды тап ретінде жою науқаны шын ... ... ... ... ғана ... болғанын атап көрсетеді. Ал,
кедейлер мен орташалар яғни меншік иелері бұдан ешқандай да ... ... ... ... зерттеген Ф. ... ... ... заң ... ... 1933 жылдың 30-шы жылдың 25-
қарашасындағы құпия блюттеніндегі мынандай жолдарға ғана ... ... ... ... ... ... болмайды, керісінше қазір
партия мен Кеңес өкіметінің ... ... ... қарсы әрекет
күшейгенде, жазалау жолымен олармен бұрынғыдан да батыл күресу керек» [68,
166 б.].
Зерттеушінің ойынша, Республика шегінде де ... ... ... жер ... ... Малды тәркілеу, астық дайындау, салық
салу, ауыл шаруашылық ... ... ... және басқа да
көптеген ауыл шаруашылығы науқандарында да іс жүзінде шаруаға қарсы жазалау
жүргізілгенін ескеру керек. Сондықтан да ... ... ... ... адам ... кетті. Оның үстіне, - деп атап ... ... ... Қазақстан жерін басқа елдің аймақтарынан ондаған ... үшін ... жер ... ... ... ... ... зерттеулері сонымен бірге, мынаны ... ... де 1931 ... ... бастап, кулакты іздеп табудың
өзі де қиындап кетті. Қазақстанда кулакқа айналдыру ... ... ... ... ... қалды. Өйткені, кулактарға
жатқызылатын шаруалар саны ... ... ... еді. Ал енді ... болсақ, Республикада бай-кулак тұрмақ орта шаруалардың өздерін де
табу мүмкін болмай кетті. Оның үстінде 1931 ... ... ... ... ... ... ... шыққан көрінісі ашаршылық барлық
қазақ аудандарында жантүршігерлік хәлге жетті. Байды құртамын деп жүргенде,
кедейдің өзінен ... ... ... ... Сондықтан да 1932 жылдан
бастап, Қазақстандағы ... ... жер ... ... ... ... ... аударады. «Бұдан бай-кулактарға деген ... ... ... ... ... қорытынды жасауға негіз жоқ.
Қазақстандық ... ... ... себептерін де, зорлап
отырықшыландырудағы ... де, ... ... ... де бай мен
кулактан көрді. Байлар мен ... жау тап ... жою ... ... ... ... - деп атап ... Ф. Қозыбақова. Бұл шаруа
қауымына қарсы бағытталған адамгершіліктен жұрдай қылмысты саясат ... да оның ... да аса ... ауыл ... ... мал
шаруашылығын табиғи ерекшеліктерге сай тиімді ұйымдастыра алатын ең іскер
білікті шаруақор ... ... ... Ал ... өзі, қазақ қауымын
ашаршылық апатына ұрындыруға апарып соқты, ал мұның демографиялық тұрғыдан
келеңсіз нәтижелері бүгінде ... ... ... ... ... ... ... отырықшыландыру, яғни халықтың дәстүрлі
шаруашылығын біржолата күйрету науқандарының тарихнамасы
Тәуелсіз Қазақстан ... ... аса бір ... бірі – ... ауылын күштеп ұжымдастыру негізінде отырық-
шылдыққа көшіру мәселесі. Бұл ... ... ... ... ... ... бәрі ... көзқарасын білдірді десек
қателеспейміз. Олардың арасында ... ... ... ... О. ... монографиялық зерттеуі ерекше рөл атқарады.
Ол өзінің еңбегінде қазақ шаруаларын отырықшы өмір ... ... ... ... ... келе, бұл мәселенің мәнін
айқындайтын ... ғана ... ... ... ... Ол ... ... еңбектер арасынан М.Е. ... ... ... и ... аула к ... на ... ... в 20-30 годы. Историграфия ... ... және оның ... казахского кочевого и полукочевого аула ... ... ... в 20-30 годы ХХ ... ... ... ... ғылымдарының кандидаты» атағын алуға арналған диссертациясын ерекше
бөліп көрсетеді. Айта кеткен жөн, бұл ... 1982 жылы яғни ... жүйе ... ... ... О. Мұқатова, ... ... ... кейбір тарихнамалық мәселелерді
көрсетуге арналған тұстарын ... ... ... оның ... тарихнамалық көзқарастарды, жалпы ауыл шаруашылығын қайта
құрудың тарихнамалық кезеңдерін нақты атап көрсетеді. Мұнда назар ... – М.Е. ... ... ... ... 1917-30 жылдардың
аралығы деп көрсеткен болса, екінші кезеңді 30 ... ... ... ... дейін апарып, үшінші кезеңді 50-жылдардың ортасынан
тәуелсіздік тұсына дейінгі кезеңмен аяқтайтын еді. ... ... ... ... да ... ... атап көрсетілгенін О. Мұқатова
еске сала кетеді.
Сонымен ... О. ... ... бұрын қорғалған диссертациялық
еңбектер арасынан М. Әлімбаевтың отырықшыландыру мәселесіне байлан-ысты
пікірлеріне де жан-жақты ... ... ... ... М.Е. ... ... ... принципіне өзінің көзқарасын білдіре отырып, сонымен бірге ... ... құру ... ... ... ... ... әңгімелегенде, отырықшыландырудың екінші кезеңі 30-
жылдардан басталып, 1985 жылмен аяқталатынын атап көрсетеді. Cонымен ... ... ... ... арасында көшпелі қазақ шаруашылығын
отырықшыландыру мәселесін арнайы зерттеген тарихшылардың да болғанын атап
көрсете келе, айта ... ... ... ... отырықшыландыру
процесінің кезеңдерін анықтауда ортақ пікір қалыптаспаған, - деп ... Оның ... ... ... ... ... Ш. ... байланысты өзінің еңбегінде оны тек бір кезеңге, яғни
1930-34 жылдарға ғана бөлсе, Н. ... және С. ... бұл ... ... ... ... бірінші кезең – 1930-32 жылдарды қамтыса, екінші
кезең – 1932-34 жылдар аралығын қамтиды. Ал ... Ә. ... ... ... өту ... 1917-19, 30-жылдарды қамтитынын айтқан
еді [46, 41б.].
Отырықшыландыру тарихнамасын емес, оның өзінің нақты тарихын кезеңдеуде
тарихшы Е. ... ... ... да ... Ол ... ауылындағы
отырықшыландыру процесін тарих ғылымында ... 3 ... ... ... ... ... ... төңкерісіне дейінгі кезең – ХІХ
ғасырдың соңынан ХХ ... ... ... ... ... бытыраңқы
сипат алды. Екінші кезең – колхоздастыруға дейінгі кезең. Автор мұны 1920
жылдан соң халық шаруашылығын қалпына келтіру ... ... ... отырықшыландыруға, ұжымдастыруға әлеуметтік-экономикалық алғы
шарттары ... ... - деп атап ... ... үшінші кезеңнің жаппай
ұжымдастыру негізінде бұқаралық отырықшыландыру және колхоз құрылысын
ұйымдық ... ... ... ... болғанын, ал оның ХХ ғасырдың 30-
шы жылдарын қамтитынын атап көрсеткен болатын [46, 42 ... ... ... ... ... жоғарыдағы авторлардың мұндай
кезеңдерге бөлуін құрметтей отырып, олардың ... ... да ... Ол ... ... отырықшыландыруға көшулері
Қазан төңкерісіне дейінгі және бұдан ... 20-шы ... ... ... ... көшуі түрінде көрінгенін, бұл процесс бұқаралық сипат
ала алмай, тек патша өкіметінің қоныстандыру саясаты негізінде Қазақстанның
кейбір ауылдарында ғана орын ... атап ... ... тарихнамасын зерттеген О. Мұқатова Кеңес өкіметі кезінде
жерге орналастыру мен ... ... ... ... ... отырықшыландыру процесінің сондықтан да ... ... атап ... ... ... ... ... байланыстыра отырып, шартты түрде 2 кезеңге бөліп
көрсетеді. ... ... ... ... 1930-32 ... ... ... жылдарды қамтиды. Деректер мен архив құжаттары отырықшыландырудың
1930 жылдан басталып, 1932 жылы негізінен аяқталғандығын ... ... ... ... ... ... мәдениетіндегі еңбектерге жасалған
талдауындағы үлкен ... оның ... ... ... ... баяндайтын кеңестік кезеңде жазылған біржақты еңбектерге
батыл түрде сын ... ... еді. Ол ... өз ... мен ... бірін-бірі өзара толықтырушы процесс
екенін көрсететіндігіне баса мән берді. Оның айтуынша, ... ... ... жіберілген кемшіліктер мен асыра сілтеулерді
коммунистік ... ... ... олардың кейбіреулерін ғана
айқындайды. Зерттеуші ... мен ... ... ... ауылдарда патриархиалдық-феодалдық және рулық қатынастар
қалыптасуы, сақталуы, ... ... алғы ... ... ... ... өрістету, көшпелі шаруашылықтардың өзіндік ерекшеліктерінің
ескерілмеуі, әкімшілік тәсілдерінің ... ... ... орын ... тап ... шиеленісуі және тағы басқалар
түрінде ғана көрінгендігін атап көрсетеді [46, 42 б.].
Сонымен бірге, О. ... ... ... ... ... ... ... сілтеулер мен қателіктерді мүлде
ауызға алмай, оларды өздерінің ... ... ... ... ... мен ... ... құрылысының
жаулары кең де тиімді түрде пайдалану деп атап көрсетіп, күштеп ... ... ... ... ... ... сілтеулердің,
кемшіліктердің қазақ ауылында ашаршылық пен ... ... ... босқыншылыққа ұшырап қоныс аударуға апарғандығын, сондай-ақ,
осыған байланысты жергілікті жерлерде халықтық ... ... ... атап көрсеткісі келмейтіндігін де атап айтады [46, 42
б.].
О. Мұқатованың өзінің аталмыш еңбегінде кеңестік кезеңде орын ... ... етек жаюы мал ... күрт ... кетулері
туған жерден мүлде босып кеткен ауылдардың ауыл ... ... ... ... ... да қасіретті салдарларының тәуелсіздікке
дейінгі тарихымызда ... ... және ... ... де ... Ол ... ... зерттеушілердің байлардың
зорлық-зомбылық саясатын қарсылығын тарихымызда әртүрлі қырынан жағымсыз
суреттеп, олардың ... ... ... ... ... ... қасақана басқа жерлерге көшіп кетуді бастаушылық
деген тәрізді біржақты таптық сипаттамалармен толықтырғандығына ... ... ... ... да ... ... кеңестік-тоталитарлық
жүйе тұсында шындықты ішінара болса да айтуға тырысқан зерттеушілердің
болғандары да рас. ... ... ... да О. ... өзінің
еңбегінде атап көрсетеді. Дегенмен де ... ... және ... ... бұл ... ... ... бағаларын
қалыптастыруға кедергі келтірді. Қайта құру және жариялылық ... қана және ... ... ... ащы да бұрын айтылмас
шындықтар тарих ғылымында әшкерелене бастады. 1990 жылдардың ішінде ... ... ... жаңа тарихи таным мен шындық ... ... жаңа ... ... принципке негізделді. Осындай рухта
және осындай бағыттарда бірқатар жаңа тың да дербес зерттеулер жарық ... да ... және ... ... қазақ шаруаларын отырықшылыққа көшіру
күшпен, нақты ерекшеліктерді ескермей іс ... ... ... ... ... ... ... мен бұрмалаушылықтарға, асыра
сілтеулерге жол берілгендігі, оның өзі тым ... ... ... ... ... жат ... ... қоныс аударуға әкеп тірелгендігі атап
көрсетілді. Бұл мәселеге байланысты О. ... ... ... ... ... және ... жан-жақты талдай келе,
олардың қатарына 90-шы ... ... ... ... Қ. ... Ж. ... К. ... Омарбековтың және тағы да басқалардың зерттеулерін жатқызады [46,
46 б.].
О. Мұқатова осындай еңбектердің қатарында алғашқылардың бірі ретінде ... Қ. ... және Ж. ... «Қазақстанда күшпен
коллективтендіру, қорлық пен ... деп ... ... 1992 ... еңбегін, М. ... ... ... ... ... ... деп ... «Қазақ әдебиеті» газетінде
1988 жылы 8-сәуірде ... ... ... осы автордың «Қазаққа
аштық қайдан келді» деген «Өркен» газетінде 1993 жылы ... ... ... тартады. Бұл мақалаларда негізінен алғанда
отырықшыландырудың ... ... ... және ... алғанда, қазақ халқының дәстүрлі шаруашылығын күйретуде, сондай-ақ
жекеменшік шаруалар қожалықтарын талқандауда үлкен рөл ... ... ... ... ... бұл еңбектер негізінен алғанда,
көлемі жағынан ... ал ... ... ... күштеп ұжымдастыру
саясатын баса баяндау тұрғысынан, ондағы аса маңызды отырықшыландыру
мәселесіне көңіл ... ... ... ... мәселесіне 1990 жылдан яғни,
тәуелсіздікке қарай, қадам ... ... ... ... ... ... бастағаны айқын. Осы мәселеде өзінің монографиялық зерттеуінде пікір
айтқан О. Мұқатованың ... ... 1990 ... біз талдап отырған
мәселе, жаңа тарихи ... мен ... ... ... ... бірқатар
зерттеулер жарияланды. Оларда көшпелі және ... ... ... ... көшіру шараларының іс жүзінде ... оның ... орын ... ... ... мен
бұрмалаушылықтарға, асыра сілтеулерге жол берілгендігіне назар аударылып
оның өзі үлкен нәубетке ашаршылық пен жат ... ... ... әкеліп
тірелгендігі ашып айтылады [46, 46 б.].
О. Мұқатова тәуелсіздік тұсында осы тақырыпқа қатысты ... ... ... ... ... талдауды да естен шығарған
жоқ. Ондай зерттеушілер қатарында Манаш Қозыбаев, ... ... ... К. ... және тағы басқалар айтылады. ... ... ... ... ... ... ... отырықшыландыру жаңаша ғылыми атауға ие болып, ... ... ... ... ... деп ... ... Мұқатова өзінің еңбегінде атап өткен. Сонымен ... ... ... ... ... ... да атап айтқанымыз жөн:
отырықшыландыру барысында жіберілген өрескел ... және ... ... тек тәуелсіздік тұсындағы авторлар еңбектерінде толық түрде атап
көрсетілді. Мұнда отырықшыландыру ... ... ... ...... және жартылай көшпелі ... ... ... ... ... ... ... кооперацияның жоғарғы
түрі колхозға, коммунаға ұжымдастырғаны ашық айтылды. Мұның өзі шын мәнінде
қолдан жасалған отырықшыландыру еді.
О. Мұқатова ... ... ... ... ... ... талдай келе, отырықшыландырудың халықты бір жерге
күшпен жинау және шоғырландыру, ... ... ... көшіру,
шаруаларды жаппай жерге қоныстандыру, мал-мүлікті қауымдастырып ортаға ... жаңа ... ... ... ... түсінілгенін атап көрсетеді.
Зорлап отырықшыландыру сипатының негізінен алғанда халықтың түпкі мүддесіне
және бүкіл табиғатына дәстүрлі өмір-тұрмысына ... ... ... ... ... ... ... отырықшыландыруға қарсы халық
наразылықтарының жер-жерлерде кеңінен қанат жайғаны, олардың ... ... ... ... ... осы халық наразылықтарының ... рет ... ашық ... да айта ... естен шығармайды. Сонымен
бірге, отырықшыландырудың ауыр салдарлары ... ... ... ... ... мен зерттеулерде ашып көрсетілмегені белгілі.
Олар да ... ... ... ... қателіктер және
сәтсіздіктер біршама айтыла тұрса да, отырықшыландырудың ауыр салдарлары
және оның басты себептері ашылған жоқ. ... жүйе ... ... негізінен сәтті аяқталған және өзінің ... ... ... ... шара ... ... Оның қазақ халқын жабайы
көшпелі өмірден мәдениетті диханшылық өмірге бейімдеген игі де аса пайдалы
процесс ретінде ... ... ... кеңестік тарихшылардың және
басқа да қоғам танушылардың отырықшыландыруға берген сипаттамаларында бұл
шаруашылықтық-саяси науқанның ... ... ... ... ... соқтырмай, бірден социализмге апарған аса маңызды шара ретінде
дәріптелгені де бәрімізге белгілі. Бұған ... ... ... ... еді. ... ... тәуелсіздік тұсында арнайы еңбек
жазған Ж. Таңатарова «Қазақ шаруаларын ... ... ... ... ... деп ... Батыс Қазақстанның
және оған көрші аймақтардың материалдарының негізінде 1930-1937 жылдарды
қамтитын, ... ... ... ... ... алуға арналған
диссертациялық ... ... ... ... ... ... ... және толық ашып көрсетті. Онда
жоғарыдағы айтылғандарға қатысты мынандай жолдар бар: «Бұл мәселеге қатысты
осы ... ... ... ... ... ... яғни отырықшыландырудың –
прогрессивтік жақтары ... ... және орын ... кемшіліктері мен
қателіктері, отырықшыландырудың қалай іске асырылғаны жалаң, біржақты
түсіндірілетін. Ал, бұл ... ... ... ... ... ... бірде-бір зерттеуші бұрын жан-жақты жазған
жоқ еді [75, 6 ... ... ... Т. ... ... бірқатар іргелі зерттеулері
мен докторлық диссертациясында ғылыми мақалаларында қазақ ... ... ... және ... ... ... Автор
ұжымдастыру кезіндегі жағдайды шиеленістіре түскен жайт, көшпелі және
жартылай көшпелі қазақ ауылын тым ... ... ... ... ... баса ... аударады. Ғалым сол кездегі ... Ф. ... ... ... ... ... тұра, оны үстем таптарды жою ұранымен жүргізуді ұсынғанын
айтады. Мұның өзі ауылдағы ... ... ... түскен
шара болды.
Сонымен бірге, зерттеуші 1929 ... ... ... халқын
отырықшыландыру туралы қаулыны бекіту туралы Республика ... өмір ... ... жатып, қазақ ауылының ... ... ... ашып ... ... ... жарияланған зерттеулер негізінен мәселенің күнгей тұстарын
көрсетуге тырысса, - деп атап ... О. ... Т. ... оның ... жақтары ашып көрсетіледі. Осыған орай ... ... ... мен қателіктерді терең ашады.
Мәселен, Республика басшыларында жүйелі ... ... ... ... ... және ... әкімшіл-әміршіл
әрекеттердің орын алуын отырықшыландыру жөніндегі ... ... ... ... ... нем кетті және атүсті қарауын және тағы
басқаларды Т. Омарбеков өз зерттеулерінде шынайы ... ... ... ... ... сипаттағы қылмыс түрлерін іздестірулермен,
әртүрлі «саяси-ұлтшыл» ағымдарды ... ... ... ... ... заңдылықтарына айналғанындығына назар аударады [46, 48
б.].
Ж. Таңатарованың ... Т. ... ... ... ... ... ... бойы қалыптасқан ... жат, ... ... ... табиғи болмысына қарсы қойылған
процесс ретінде көрсетіліп, бұрынғы ... ... ... ... ... және көзжұмбайлықпен іске асыруға ... ... рет ... және ... мұрағаттарда жабық болып келген
деректер негізінде көрсетілді.
Сонымен ... ... ... ... ... болсақ мынаған
тоқталамыз:
- Кеңестік тоталитарлық жүйе шаруаларды жазалауды алапат ... да ... Осы ... ... ... ... ... науқан басталды. Мұның «құпия» тарихын тәуелсіз Қазақстан тарихшылары
біршама тиянақты ашып алды.
- Жаңа ... ... ... да ... ... Егер
кеңестік жүйе тұсында бұл шара біржақты марапатталып ... енді ... ... бұл ... ... ... ... еңбектер жазуды қолға алды. Осылайша тарихи шындық қалпына
келтірілді.
ҚОРЫТЫНДЫ
ХХ ғасырдың 20-30-шы жылдарындағы ... ... үшін ... аса ... ... ... ... келді. Оның
басты себебі, бұл уақыттағы күрделі оқиғалар мен ... ... ... ... құрылыстың жүргізген саясатын, мәнін және ... ... аса ұлы ... заманның бірі болып табылады.
Шын мәнінде тарихи қысқа мерзімді қамтитын ... ... ... аса ... ... де ... және науқаншыл шараларымен
және қоғамдағы шұғыл да, ... ... ... ... Сондықтан да кеңестік кезеңде де бұл мәселенің
тарихын біржақты марапаттап ... ... ... ... ... ... түскен жоқ. Сондықтан да тәуелсіздік ... ... жүйе ... ... ... шолу
жасауға, оларды тарихнамалық талдауға көңіл бөле қоймадық. Айта ... ... де ... ... тарихнама мәселелерін зерттейтін біраз
еңбектер кезінде жазылды. Бұлар әрине сол кезеңнің ... ... және ... негізделген ресми идеологиясына амалсыз қолшоқпар
болған тарих ғылымының концептуалдық тұжырымдарына сәйкес жазылды. ... ... ... үшін ... ... және ... салмағы бар
қорытындылар аз емес. Солай бола тұрса да, тағы бір ... ... ... кезеңдегі 20-30-шы жылдардағы әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... байланысты өзінің қасаң ой-пікірлерімен ерекшеленетіндіктен және
негізінен алғанда кеңестік кезеңде ... ... біз ... ... ... ... монографиялық зерттеулерді және көптеген еңбектерді
талдаулармен шектелетіндіктен шын мәнінде біржақты сипатта көрінетіні
сөзсіз. ... ең ... ... қателік мәселені Коммунистік партияның
саясатының ықпалымен зерттеуге және ... ... ... тырысу
және соның нәтижесінде Кеңес өкіметінің барлық әлеуметтік-экономикалық
шараларын жағымды тұрғыдан, жетістіктер мен ... және ... ... ... ... белгілі. Мұның бәрі дегенмен де ... ... ... деп айта ... Ол еңбектердің авторлары да өз
уақытының, өз заманының ұлдары болып, сол кезеңге, сол ... ... ... ... ... ... болды. Бұған да түсіністікпен қарауымыз керек
және ... ... ... жөн. Алайда, еліміздің тәуелсіздік
алуына байланысты тарихнамалық білім және тарихнамалық ... ... ... дәлелдеп отыр: Бүгінгі күні кеңестік дәуірде өмір сүрген және
іргелі еңбектер жазған көптеген ғалымдарымыздың ... ... ... ... құрметпен қарай тұрсақ та, заманның ағымы,
тәуелсіздіктің жаңа талабы және ... ... ... ... ... талап етеді. Бұл тарих ғылымының бұрын арман болған бүгінгі ... деп те айта ... ... ... ... ... процестер 1991 жылы ғана емес, М. Горбачевтың
жариялылық және ... құру ... ... ... шындықты кеңінен
айтуға мүмкіндік туысымен және ... ... ... ... және
оларды жан-жақты зерттеуге жол ашылысымен мәселені зерттеуге ынталана ден
қойды. Бұл процесс дәлірек айтатын ... 1988 ... ... ... тарихи мәселеге жаңаша көзқараспен қараудың негізі осы ... ... ... ... ... ... ... Осы кезеңнен бастап
Қазақстанда зерттеушілер 20-30-шы жылдардағы ... ... ... бұрындары жабық болып келгенін, ... ... ... ... ие ... және ... тарихымызда
бұрмаланып баяндалғанын ескере келе, тақырыпты кеңінен зерттеуге, ... ... ... ... да, салмақты қорытындылар жасауға баса
мән берді. Мұндай ... ... ... ... жаңа экономикалық саясат
тұсындағы дәстүрлі қазақ қоғамының және оның ... ... ... ... ... тұрды. Ол зерттеулер Қазақстанда 20-шы жылдардың
соңына дейінгі кезеңде яғни нарықтық қатынас элементтері ... шын ... ... дәстүрлі шаруашылығының өз мүмкіндіктерін
толық пайдалануға мүмкіндіктер туғандығын жан-жақты зерттеп көрсеткен ... ... ... ... шын ... қазақтың дәстүрлі қоғамын
күшпен емес, эволюциялық нарықтық жолмен өркендетудің ғана бұл ... ... жол ... ... ... Осы кезеңдегі
кооперативтік қозғалыс тарихына байланысты жазылған салиқалы зерттеулер де
өзінің жақсы ... ... ... ... ... ... ... анықтадық. Кооперативтік қозғалыста ауыл ... ... және оны ... сату ... осы ... ... ... Оны өрістетудің шын мәнінде дәстүрлі қазақ қоғамының
бүгін біз айтып ... және ... ... ... ... біртіндеп, тарихи жолмен жүзеге асатындарын және
қалыптасатындарын ... ... ... Осы ... ... 20-шы
жылдардың ІІ жартысында Қазақстанда Ф. Голощекин бастаған азғантай топтың
«Кіші Қазан» ... ... ... ... ... ... ... әрекеті қазақ ауылындағы ұзақ жылдар бойы қалыптасқан ... ... ауыр ... берді.
Бүгінде тарихымызда Ф. Голощекиннің «Кіші Қазан» саясатына байланысты
оның құрамдас бөлігі болып табылатын саяси-шаруашылықтық науқандарды ... және ... ... байланысты бірқатар байсалды ... ... Ол ... ... кезеңде тарихнамалық талдауларға
мұқтаж. Осына ескере келе, біз өзіміздің ... ... осы ... де ... ... ... ... топшылаулар мен қорытындылар
жасадық. Біздің ойымызша, бұл жаңа көзқарасқа негізделген ... ... ... ... ... ... ... аса
ауыр кезең болған, осы мәселе төңірегіне байланысты жаңа концептуалдық
көзқарастар арнасына ... ... ... ... ... ... еңбегіне тарихнамалық талдау жасау, ... ... ... ... ... ... ... шын мәнінде «шолақ
белсенді» деп аталатын сауатсыз, ... ... ... ... жағымсыз, ұр да-жық әлеуметтердің қоғамда үстем күшке айналуына
жол ашып берді. Мұның ... ... ... ... ... ... ... сталинизм одан әрі консервативті ресми
құжаттық тұрғыдан өрбіткен таптық күрес идеясы ... ... ... ... жау екі ... бөлу ... ауылындағы кеңестендіру
науқанының саяси өзегі және идеялық негізі болғаны құпия емес. Мұның өзі
кеңестік ... ... ... ... зерттеулерде ашықтан-ашық
мойындалған мәселе. Солай бола тұрса да ... ... ... жаңа ... ... ... берді. Қазақ ауылын
кеңестендіру саясаты, қазақ қоғамының табиғатына жат ... ... ... ... да дәстүрлі қазақ қоғамының дамуын қамтамасыз ете
алмайтын, оған қарсы бағытталған. Сондықтан да шын ... ... ... ... ұшыратқан науқан болып табылады. Олай болса
Қазақ ауылын кеңестендіру саясатын ... ... жаңа ... ... ... ... ... тиіс деп ойлаймыз. Сонымен бірге
«Кіші Қазан» саясатын зерттеуде зерттеушілеріміз ескеретін тағы бір ... осы ... ... аса ... ... бірі болып табылатын 1926-
27-шы жылдардағы шабындық және жайылымдық жерлерде қайта бөлу науқаны шын
мәнінде ... сол ... ... ... және экономикалық білім
деңгейі мүлде төмен, саяси-бюрократиялық топтың аса ... ... ... Бұл ... көп ... ... ... өзі де мойындауға мәжбүр болғаны белгілі. Шын мәнінде қазақ
қоғамында жерге рулық-қауымдық меншік ... ... бұл ... қаржыны «желге шашып», ал ... ... ... ... мүлде шиеленісті ауыр ахуалды қалыптастыруға қызмет жасады. Бұл
шаралардың салдары қазақ ауылында қанаушы таптарды жоюға алып ... ... ... ... ... ... ... психологияның
жоқтығын тағы да айқындап берді. Сонымен бірге «Кіші Қазан» төңкерісіне
байланысты жүргізілген тарихнамалық талдауда тағы бір ... ... ... және жайылымдық жерлерді қайта бөлуде жіберілген қателіктерді шешу
мақсатымен Республиканың сол ... ... шын ... қазақ
қоғамында меншіктің негізі малға деген көзқарас болып табылатынын кештетіп
болса да түсініс ... ... ... ... ... аса ауыр ... ... алып келген ауқатты және бай шаруаларды, яғни қазақ
ауылындағы меншік иелерін ... ... ... ... ... Бұл ... ... тәуелсіз алғаннан кейін арнайы
диссертациялық еңбектер ... ... ... осы ... қорғалған
докторлық және кандидаттық диссертацияның бірқатарында қазақ ауылындағы ірі
байларды меншігінен айыру және тәркілеу саясатының тарихы біршама жан-жақты
және ашық ... және бұл ... ... алғанда жаңа
концептуалдық тұрғыдан осы ... ... ... баға берілді. Біздің
өзіміздің зерттеу жұмысымыздағы басты мақсатымыз осынау ғылыми жұмыстарда
алынған іргелі ... ... және тың да ... ... ... нәтижелерді тарихнама ғылымының игілігіне жаратуға
көмектесу болып ... Осы ... ... ... ... осы
тақырыптан жазылған көптеген еңбектерді қорытындылау, ... ... ... ... сын көзбен қарап, тарихнамалық талдаулар жасау,
біздің бүгінгі жас тәуелсіз ... үшін аса ... ... деп ... ... ТІЗІМІ
1 Абылхожин Ж.Б. Социально-экономические аспекты функционирования ... ... ... ... (1920-1930 гг.): Автореф.
дис. д-ра ист. наук. - Алма-Ата, 1991. – 54 ... ... С. ... ауыл ... ... қарапайым
түрлері: пайда болуы мен дамуы (ХХ ғ. 20-30 жылдары): Тар. ғыл. д-ры ... ... 1993. – 415 ... ... Т. ... ... жеке меншік қожалықтарынан айыру және
ұжымдастыру: тарихы мен тағылымы: Тар. ғыл. д-ры дис. ...... – 37 ... ... М. ... обусловленность демографических процессов. -
Алма-Ата: Наука, 1989. – 248 с.
5 Тәтімов Н. Қазақ әлемі. – Алматы: ...... 1993. – 160 ... ... Н. ... демографиялық ахуал. - Алматы: Қайнар,1990. – 240
б.
7 Асылбеков М.Х., Галиев А.Б. Социально-демографические процессы ... ... - ... ... 1991. – 172 с.
8 Асылбеков М.Х., Козина В.В. Демографическое ... ... в ... суверенитета. - Алматы: Өркениет, 2001. – 112 с.
9 Базанова Ф.Н. Формирование и развитие структуры населения Каз ... ... - ... ... 1987. – 156 ... ... А.Н. Население Казахстана 1920-1990. - Алматы: Ғылым,
1993. – 123 ... ... С. ... ... ... ... ... және әлеуметтік құрамындағы өзгерістер: Тар. ғыл. ... ... - ... 1998. – 30 ... ... И.Д. Городское население (1917-1939 гг.): Автореф. дис.
канд. ист. наук. – ... 1988. – 24 ... ... М.Н. ... ... и социального состава
населения Западного Казахстана (конец ХІХ века – 1989 год): ... ... ист. ...... 1996. – 50 ... ... Н.З. ... население Казахстана. - Алматы: АГУ им.
Абая, 2001. – 189 с.
15 Құдайбергенова А.И. Қазақстан ... ... және ... ... ... ... Тар. ғыл. канд. дис. автореф. –
Алматы, 2000. – 29 ... ... С.И. ... ... ... ... ... XVIII – ХХ вв.): Автореф. дис. канд. ист. наук. – Алматы, 1997. – ... ... Л.Х. ХХ ... Қазақстан халқының әлеуметтік-
демографиялық дамуы мәселелерінің ... Тар. ғыл. ... ... – Алматы, 2002. – 30 б.
18 Малышева М.П. Казахи в Сибири в ... ... ... гг.): ... дис. д-ра ист. ...... 2002. – 50 с.
19 Қожамжарова Д. 1925-1929 жылдардағы ... ... ... және ... ... (бүгінгі көзқарастар тұрғысынан
пайымдау): Тар. ғыл. канд. ғылыми дис. ...... 1995. – 28 ... Есмагамбетов К.Л. Зарубежная историография истории ... ... ... до ... 90-х гг. ХХ ... Автореф. дис. д-ра ист.
наук. – Алматы, 1999. – 294 ... ... Х.Б. ... ... жою: ... ... және
тағылым (1917-1941 жылдар): Тар. ғыл. д-ры дис. автореф. – Алматы, 1997. –
51 б.
22 Қоңыратбаев О. ... ... ... және ... ... кезеңі. – Алматы: Қазақcтан, 1994. – 448 б.
23 Омарбеков Т. 20-30 жылдардағы Қазақстан қасіреті. – ... ... – 320 ... ... К. Алаш һәм ...... ... 1995. – 253 б.
25 Қойгелдиев М.Қ. Алаш қозғалысы. – Алматы: Санат, 1995. - 368 б.
26 Нұрымбетова Г. Ораз Жандосов ... ...... ... 232 ... ... Г.А. Документы фонда Народного Комиссариата Земледелия
КазАССР по аграрной ... в ... в 20-е годы ... Автореф. дис. канд. ист. наук. – Алматы, 1994. – 20 ... ... С.А. ... в Казахстане на рубеже 20-30 гг. ХХ
века: Историко-источниковедческий ... ... ... дис. ... ...... 1996. – 29 ... Кульшанова А.А. Документы Центрального государственного ... ... ... РК по ... ... в ... (1920-1936 гг.)
как исторический источник: Автореф. дис. канд. ист. наук. – Алматы, 1999.
– 30 ... ... Н.К. ... ... ... ... ... КАССР как
исторический источник в изучении социально-экономических процессов ... ... гг.): ... дис. ... ист. наук. – Алматы, 2002.
– 30 с.
31 Карпыкова С.С. Женщины Казахстана: проблемы историографии (20-е – ... годы ХХ ... ... дис. ... ист. ...... 1997. – 24 ... Ахметов Қ.Ә. ХХ ғасырдың 20-30 жылдарындағы Қазақстан ... ... ... ... ... асырылуы): Тар.
ғыл. д-ры дис. автореф. – ... 2002. – 55 ... ... Г. ... ... советского Казахстана в 1912-1940
годах: ... дис. д-ра. ист. ...... 2001. – 50 с.
34 Төлебаев Т.Ә. Қазақстанға капитализм енуінің тарихнамасы: Тар. ғыл.
д-ры дис. автореф. – Алматы, 2002. – 50 ... ... Ф. ... ауыл ... ... таптарды»
және жекешелер қожалықтарын жою: тарихы және салдарлары (1926-1933 жж.):
Тар. ғыл. канд. дис. автореф. – ... 1997. – 25 ... ... Н.С. ... округіндегі күштеп ұжымдастыру және
шаруалардың қарсыласу қозғалысы (1928-1932 жылдар): Тар. ғыл. ... ...... 2001. – 30 ... ... Б.М. ... Қазақстандағы ұлтаралық қатынастар (ХХ
ғасырдың 20-шы жылдары): Тар. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 1994. – ... ... А.С. ... ... ... ... ... зиялыларының қызметі мен көзқарасы жөніндегі дерек көзі (1920-
1936 жж.): Тар. ғыл. ... дис. ...... 2001. – 30 ... ... С.К. ХХ ... 20-шы жылдарындағы Қазақстанның
әлеуметтік-саяси өміріндегі Жалау Мыңбаевтың мемлекет қайраткері ... ... Тар. ғыл. ... дис. автореф. – Алматы, 2000. – 28 б.
40 Байгисиева З.М. Земледельческие и оседлые ... ... ... ... ... ... ... Особенности и
трагические итоги (1929-1935 гг.): Автореф. дис. ... ист. ...... – 30 с.
41 Сантаева К. Қазақтың дәстүрлі мал шаруашылығының күйреуі және ... ... ... ... ... ... 1925-1935 жж.):
Тар. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 2001. – 30 ... ... Ж.Ж. ... ... ... ... ... қаржыландыру және салық саясаты: тарихы, сабақтары (1926-
1937 жж.): Тар. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 2000. – 30 ... ... А. ... ... ... ... жж.):
Тар. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 1991. – 25 б.
44 Ысқақ А.С. Кеңестік Қазақстандағы республикалық басқару ... мен ... ... ... жж.): Тар. ғыл. канд. дис.
автореф. – Алматы, 2002. – 29 б.
45 Мұхатова О.Х. ... ... ... ... ... соңы ХХ ... Тар. ғыл. д-ры. дис. ... – Алматы, 1999. – 48
б.
46 Мұхатова О.Х. Қазақстандағы ХХ ... ... ... ... ... ... жж.). – ... Ғылым, 1998. –
187 б.
47 Қазақ қалай аштыққа ұшырады? (Қасіретті жылдар хаттары) / Құраст.:
С. Әбдірайымов, И.Н. ... Е.М. ... Н.Р. ... В.П. ... ... ... ... 1991. – 208 б.
48 Нәубет: публицистикалық ой-толғаулар / Құраст. Қ. ... ... ... 1990. – 446 ... ... ... / ... Д. Досжан. - Алматы: Өнер, 1992. – 256
б.
50 ... не ... / ... Н.И. Пономарев. - Алматы: Обелиск,
Простор, 1996. – 305 с.
51 ... ... из ... ... ... и в ... ... г.г.) / Сост. С. Диманштейн. - М.: Политиздат,
1989. – 525 ... ... ... и ... в ... в 1931-1933 гг.:
Сборник документов и материалов / Под ред. М. Қозыбаева. - Алматы: ... ... 1998. – 263 ... ... К. ... ... и ликвидация кулачества и байства как
класса в Казахстане в годы ... ... гг.): ... ... ист. ... – Алма-Ата, 1981. – 25 с.
54 Турсунбаев А.Б. ... ... ... в ...... 1957. – 326 ... Дахшлейгер Г.Ф. Социально-экономические преобразования в ауле ... ... ... гг.). – ... ... 1965. – 536 ... Дахшлейгер Г.Ф., Нурпеисов К.Н. История ... ...... ... 1985. – 247 ... Жумабеков Ж.Ж. Ленинской дорогой. Руководство КПСС ... ... ... в строительстве социализма. – ... 1973. – 287 ... ... Б.А. ... ... ... в Средней
Азии и Казахстане. – М.: Наука, 1984. – 270 с.
59 Жакишева С.А. Баи – ... в ... на ... ...... ... источниковой базы) // Вопросы истории,
историографии и источниковедения Казахстана: Сб. статей ... ... ... 1993. – Вып. ІҮ. – С. ... Жакишева С.А. Использование методики ...... ... 30-х годов // Вопросы истории, ... ... и ... Казахстана: Сб. статей молодых ученых. –
Алматы, 1993. – С. 45-48.
61 Жакишева С.А. Создание ... ... ... ... «Баи - ... в ... на рубеже 20-30-х годов ... // ... ... ... ... и компьютер». – ... - № 10. – С. ... ... Ф. Қазақ байларын тәркілеу тарихынан. – ... ... 1998. - 210 ... ... Ж. ... қарсаңындағы қазақ ауылындағы салық
салу ... ... бб.) // Қаз МУ ... ... ... - 1998. -
№ 7. – 44-48 ... ... Ж. Ауыл ... ... дайындаудың рыноктық
механизмінен әміршіл-әкімшіл әдістеріне көшу // ... ... ... - 1998. - № 10. – 64-67 ... Саржанова С.С. Сот-тергеу, әкімшілік органдары кеңестік зорлық-
зомбылық шараларын ... ... ... және ... ... ... ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 2002. – 29 б.
66 Халидуллин Г. Аграрная политика Советской власти в Казахстане в ... в ... ... ...... ... 2001. – 220 с.
67 Омарбеков Т. Шаруаны малдан айыру қалай ... // ... ... - № 3. – 47-51 ... ... Ф. ... «қазанындағы» жан айқайы // Вестник КазГУ.
Серия историческая. - 1996. - № 3. – 67-69 ... ... Ф. ... ... // Мысль. - 1996. - № 7. – С. 51-55.
70 Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ақиқаты: Оқу ...... ... 1992. – 272 ... ... М., ... Қ.С., ... Ж.Б. Қазақстандағы күшпен
коллективтендіру: қорлық пен зорлық. - ... 1992. – 36 ... ... Ж., ... Қ.С. Этноцид // Егемен Қазақстан. - 1992.
– 30 мамыр.
73 Қойгелдиев М., ... Т. ... ... не ... – Алматы: Ана
тілі, 1993. – 208 б.
74 Абылхожин Ж.Б. Очерки социально-экономической ... ... ... – Алматы, 1997. – 358 б.
75 Таңатарова Ж.Т. Қазақ шаруаларын зорлап ... ... ... ... Батыс Қазақстанның және оған көрші
аймақтардың материалдары негізінде (1930-1937жж.): Тар. ғыл. ... ...... 1999. – 30 ... ... Ж.Т. ... қалай басталды? // Қазақ тарихы. -
1999. - №1 – 23-27 бб.
77 ... Ж.Т. ... және ... Еділ ... күштеп
отырықшыландыру мен ұжымдастыру // Вестник ИПК. - Алматы: ... 1998. - № 3. – 134-135 ... ... Ж.Т. ... және ... көшпелілерді
отырықшыландыру: салыстырмалы тарихи талдау // Ақиқат. - 1999. – № 4. - ... ... ... М.Е. Переход казахского кочевого и ... аула ... ... ... (20-30-е годы ХХ в.): Дис. канд. ист. наук. – ... – 210 ... ... Н. ... ... Коммунистической партии по
осуществлению ... ... ... ... (конец 20-х
начало 80-х годов): Дис. канд. ист. наук. – Алма-Ата, 1984. – 125 ... ... Ә. ... ... ... өтуі (1971-37 жж.):
Тар. ғыл. канд. дис. – Алматы, 1968. – 189 б.
82 Нұрмұхамедов С.Б., ... Н. ... ... ... ССР ... // В кн.: ... наука Советского Казахстана (1917-60
гг.): Очерки становления и развития. - ... 1990. – С. ... ... Қ., ... Т. ... ... // Лениншіл
жас. - 1998. – 3-4 август; 13-14 декабрь.
84 Омарбеков Т.О. ХХ ... ... ... ... ... ... Қазақпарат, 2001. – 404 б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 74 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«АБДИ» компаниясының қаржысын басқаруды талдау және оның тиімділігін арттырудың кейбір жолдарын ұсыну77 бет
«Шенгел и К» ЖШС63 бет
Аграрлық кәсіпкерлікті құқықтық реттеу52 бет
Аграрлық қатынастарды экономикалық реттеу146 бет
Ауыл шаруашылығы бөлімі36 бет
Ауыл шаруашылығы саласын дамыту89 бет
Бухгалтерлік есеп бойынша есептер жинағы21 бет
Бухгалтерлік есепшоттарының жіктелуі мен жоспары10 бет
Заңды тұлғалардың кейбір түрлерінің меншік құқығы38 бет
Инвестициялар, олардың түрлері, қызметі және жүйесі14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь