Жылқы емдеу

Мал шаруашылығымен айналысқан басқа да кµшпелі халықтар сияқты мал дєрігерлік – халықтық білімі белгілі дєрежеде дамыған. Азық-т‰лікке ‰немі малдың етін пайдалану, мал сою арқылы оның м‰шелерін білу – халықтың анатомиялық білімінің дамуына тікелей септігін тигізген. Қазақ лексикасында мал м‰шелері мен органдарының барлық атауларының болуы жєне олардың негізгі функциясы мен атқаратын қызметінің мейлінше терең бейнеленуі – халықтың мал анатомиясын жақсы меңгергендігін кµрсетеді. Халық ветеринариясы ќазаќ этнографиясындағы м‰лдем зерттелмеген пробллемалардың бірі, мал шаруашылығына арналған сан алуан єдебиеттер мен к‰рделі монографияларда б±л мєселе қарастырылмайды, сондықтан біз б±л мєселені жазу барысында революцияға дейін жарық кµрген азын-аулақ мақалаларды [104] келтіре отырып, негізінен архив мєліметтері мен этнографиялық деректерге с‰йендік.
Сондықтан б±л тақырыпқа арналған Х.Арғынбаевтың “Мал ауруларын емдеудегі қазақтың халықтық тєжірибесі туралы” еңбегі белгілі монографиясының бір тарауы отандық этнографиядағы бірегей ж±мыс деп айтуға болады [105].
Республикамызда жарық кµрген мал дєрігерлік єдебиеттермен анықтамаларға халық ветеринариясы жоқ есебінде қалыс қалдырылған [106], осы т±рғыдан алғанда Шыңжаңда (ҚХР) жарық кµрген еңбектерде халықтың мал емдеу тєжірибесі біразырақ сµз болады [107]. Х. Арғынбаев мал ауруларын: қатерлі індеттер, тері, µкпе, ішек, ауыз бен кµз жєне бас, буын жєне т±яқ, зілсіз ауыр жарақаттар, сынық пен буынды салу, тµл, жыныс м‰шелерінің аурулары, улы шµптерден уланған малды емдеу – деп ІІ топқа бµледі [108–109].
Жылқыға келетін індеттердің бірі жамандат ғылыми тілде сібір язвасы, қазақ жылқыға кейігенде жамандатқыр – деп жатады. Оташылар жамандатты ішке т‰скен, сыртқа шыққан деп екіге бµледі. Індетті ішкі жасырын кезеңі білінгенше мал µліп те болады, малдың кенеттен µлуінің µзі аурудың негізгі белгісі, б±ған ем жоқ. Жамандаттың сыртқа т‰скен белгілері: малдың алқымы, тамағы, омырау, тµс табаны, іші іседі, қабырғаның астын ала, тµс етегінің сыңар бетіне ісік ж‰реді. Сипаған қолға ісіктің ыстық табы білінеді. ¤зінен µзі шошынғандай жанталасады, бір нєрседен қашатындай ығысады, тынышсызданады, созылып, қиналады. Ж‰ргенде қиралаңдап, аяғы шалынып, бµксесін с‰йреу бастайды. Тіс, тіл, ±рт еттері кµгеріп булығады. Жем-шµп жемейді, су берсе ішеді [109].
        
        ЖЫЛҚЫ  ЕМДЕУ
Мал шаруашылығымен айналысқан басқа да кµшпелі халықтар сияқты ...... ... ... ... дамыған. Азық-т‰лікке ‰немі
малдың етін пайдалану, мал сою арқылы оның м‰шелерін білу – ... ... ... ... ... тигізген. Қазақ лексикасында
мал м‰шелері мен органдарының барлық атауларының болуы жєне ... ... мен ... ... ... ... бейнеленуі – халықтың мал
анатомиясын жақсы меңгергендігін кµрсетеді. Халық ветеринариясы ќазаќ
этнографиясындағы ... ... ... ... мал
шаруашылығына арналған сан алуан єдебиеттер мен ... ... ... ... ... біз б±л мєселені жазу ... ... ... ... азын-аулақ мақалаларды [104] келтіре отырып,
негізінен архив мєліметтері мен этнографиялық деректерге с‰йендік.
Сондықтан б±л ... ... ... ... ... ... ... тєжірибесі туралы” ... ... бір ... отандық этнографиядағы бірегей ж±мыс деп ... ... ... ... мал ... ... анықтамаларға
халық ветеринариясы жоқ есебінде қалыс қалдырылған [106], осы ... ... (ҚХР) ... кµрген еңбектерде халықтың мал емдеу
тєжірибесі біразырақ сµз ... [107]. Х. ... мал ... ... тері, µкпе, ішек, ауыз бен кµз жєне бас, буын жєне ... ... ... сынық пен буынды салу, тµл, жыныс ... ... ... ... ... ... – деп ІІ топқа бµледі [108–109].
Жылқыға келетін індеттердің бірі ... ... ... ... язвасы,
қазақ жылқыға кейігенде жамандатқыр – деп жатады. Оташылар жамандатты ішке
т‰скен, сыртқа ... деп ... ... Індетті ішкі жасырын кезеңі
білінгенше мал µліп те болады, малдың кенеттен µлуінің µзі аурудың ... ... ем жоқ. ... сыртқа т‰скен белгілері: малдың алқымы,
тамағы, омырау, тµс табаны, іші іседі, қабырғаның астын ала, тµс ... ... ісік ... ... қолға ісіктің ыстық табы білінеді. ¤зінен
µзі шошынғандай жанталасады, бір ... ... ... ... ... ... қиралаңдап, аяғы шалынып,
бµксесін с‰йреу бастайды. Тіс, тіл, ±рт ... ... ... Жем-шµп
жемейді, су берсе ішеді [109].
_______________
104. Башпаев А.С. Название ... ... ... у ... ... В. ... с сапом в киргизских степях …, Ведерников В.И. ... ... ... …, ... К. ... ... ... киргизами “шеке-
курт” …, Сейдалин С. Ветеринария у киргизов…, Ішм±хаметов Армия. ... ... // ... 1913, № 20, 425-427 ... ... мал ... //
ТУГ. 1876. № 21; Мал ауруларын ... // ДУГ. 1899. № 28, 29, 31, ... М. ... ... атқа ем // ДУГ. 1890, № 51; ... ... болатын
т‰рлі ауруларды емдеу // ДУГ. 1893, № 13–14; ... Мал ... ... ... // ДУГ. 1895. ... тегене деп аталатын жеңілдеу ... ... ... ... ... ... бµлектеп, ауылға алып қалып,арқандап бағады.
Емдеудің кµп ... ... ісік ... қызған темірмен қари
береді. М±ны ісіктің ... ... деп ... ... ... ... де
ісік шыққан жерді темір ‰тікпен ... ... ... ... ... ... темір тегенені не қазанды отқа қыздырып сыртын қ±рым киізбен
бастырып, жіппен ... ... ... м±ны ‰ш рет ... екінші т‰рі умасының алды табақтай болып ісіген жылқыны жығып
тµрт аяғын байлайды. Ісікті айналдыра арасы 5-6 см ... єр ... ... ‰шкір ағашпен с±ғып кеңіте отырып, єр тесікке бір сасық қара қоңызбен
бидайдың дєніндей ... ... ... Атқа ... к‰н су ... ... ... ішіндегі жалқыаяқты пышақпен сылып тастап, т±зды
сумен жуып, бірнеше ... ... ... тастаған. ¤стіп емдегенде жылқының
сауығып кеткендері бар, б±л ... ... ... кең тараған [110. 76
б., 104. 550 б. І. XIV]. Қоңыз ... ... ... ... ... А. С. ... та атап ... Жамандатты тексеріп қараған орыс
мал дєрігерлері былай деп жазады.
“… Жылқы ... ... ... ... ... екі т‰рін айырады:
біріншісі тез аяқ астынан ... ... оны ... ішке ... ал екіншісі сыртқы ісік т‰рінде оны “жамандату” – деп ... 2-ші ... ғана ... ... бір ... жіпке байлап
алып, ісікті кесіп бір салып, бір алып ... ... ... ... ... ... қандай ауру болсын, єсіресе сібір язвасында
єдетте қан алады, ал ... б±л ... ... қан алынбайды).
Қазақтардың кµпшілігінң айтуынша “жамандат” пен ... ... ... тастайды. М±ндай малдың етін азыққа пайдаланудың µте
қатерлі екенін қазақтар ... ... ... ... ... ... сойып жатқанда бір-біріне дауыстап сақтандырып жатады…” [111. 104
б.] Сібір язвасы бар жылқыларды сою ... емес ... ... ... жатқанда қолыңды, басқа жеріңді қанатып жараланғаннан сақ болу керек,
індет қаныңа т‰ссе о д‰ниелікпін дей бер” деп ... ... ... ... ... Н±рахмет Елубаев.
Єредік жамандаттың ішке т‰скен ауыр т‰рін де қазақ оташылары емдеген.
Ауырған жылқыны жоғарғы ернінен қыл ... ... ... ... да,
қамшылар жақ 4 пен 5 с‰бе қабырғалардың арасынан, арқа омыртқадан екі елі
тµменірек жуан біз тығып, ... ... ... ... ... ±шымен
шабақтап қан ағызған. М±ндай к‰рделірек операцияны жасау тєжірибелі
оташылардың қолынан келген, дер ... ... ... ... малдың
сауығып кетуіне де кепіл болған [112. 109 б.].
Ж±қпалы індеттерден ... ... ала ... ... ... ... кезінде жамандат шыққан ауылдың кµші т‰стеніп кеткен жерге жоламауға
тырысатын. ... ... ... ... ... ыстығында
қ±рғақшылық жылдары болған. Имформаторлардың барлығы да қыс мезгілінде ... ... ... [113.14 ... ... ... єрбір
100 бастың бірді-екілісі, кейде беске дейін жамандаттан шығын болып отырған
[114.103-104 б]. Қазақ жерінде ж±мыс істеген мал дєрігерлерінің ... ... ... індеттен ерекше сақтану шараларын қолдануымен қатар,
ауырған жылқының етін сойып жегендерін кµрсетеді. Қарайып ... ... ... ... ... кесіп алып тастаған. “Мал қандай аурумен ауырсын, қазақ
еш қорқынышсыз жей береді” деп жазады қазақ ... кµп ... ... [115.300 б]. ... ... ... ж±қпалысының бірі –
маңқа. Маңқа µрістегі малда аздау болады да, қолда бағылатын яғни ... ... ... ... ... ... ... Ауру ошағының
орналасуына сєйкес iндет µкпе ... ... ... боз маңқа) жєне тері
маңқасы болып ‰ш т‰рге ... ... ... ... ... ... ... шығатын т‰рінің белгісі жылқы денесінің єр
жерінде, ет пен терінің ... ... ... µлі ... ... Жылқыны жығып, ауру болған жерлердің терісін, ортасынан жара, екі
жағына қарай тіліп, ... ... ... теріні қайтадан тігіп тастайды.
Тікпес б±рын жылқының қылын µткізіп, жараның екі ... ... ... қоса ... ... ... орнында қалған қанды ірің біртіндеп ағып
кету ‰шін ... Ем ... ... кемінде бір жыл мінілмеу керек
[XXXXI]. Кµкірек маңқа болған жылқы, жем-шµптен ... ... ... ... ... к‰ннен-к‰нге нашарлай береді. Мал жайын ... ... ... белгілеріне қарап-ақ жылқының кµкірек ... ... ... ... ... кере ... ... қысқашпен
тартып т±рып, басы мен қ±йрығының ±шы кесілген жыланды екіге бµліп ж±тқызып
жібереді, ... ... ... арасына да салып жегізген. Тєжірбиелі
емсектің айтуынша кµкірек маңқаны ... ... ... ауру ... ... ... ... т‰рде улы жылан болу қажет, емнен кейін
бірсыпыра уақыт су беруге болмайды [XXXVI]. Жалпы ... мал ... ... ... ... пайдаланған. Ауру жылқыны емдеуге
пайдаланған жылан ... ... ... ... қазақ
экспозициясында т±р [118]. Танау маңқа болған жылқыны танауынан ... ... ... ... ... осы маңқа арқылы сау малға ж±ққан. Оташылардың
мєлімдеуінше кµкірек маңқаға қарғанда, танау маңқаны жазу ... ... ... аттың танауына тиер-тимес етіп тірі қ±рбақаны аттың
кекілінен ... ... ... кескіні мен иісінен
сескенген жылқы ... ... ... ... ... мен ... т‰сіріп тастаған [XXXVI]. Осы жолмен біз сау жуас аттың кекіліне
тірі қ±рбақаны байлап кµргенімізде, аттың бір ... ... ... ... т‰шкіргенінің куєсі болдық б±л емніњ мақсаты да қайткенде ауру ... ... ... ... ...... безі ісіп ... ісікке
қ±рбақаны 8–10 сағат мµлшерінде таңып тастайтын. Ісіктің ішіндегі іріңді
сорып алған Бақа µліп жылқы ... ... ... ... мал ... µткен ғасырда қазақтардың маңқаны
емдеуі жµнінде былай деп жазады: “… Маңқаның белгісі деп қазақтар жылқының
танауынан ... ірің ... ... ... м±рнының ішіне тотияйынды (мыс
купорасын) салады, кейде кеңсірік с‰йегін б±рғымен тесіп т±рып салады. Ат
дорбаға ... ... ... ... іліп ... Бір ... пікірінше
маңқаны басталып келе жатқанда емдесе жазылады, кµпшілігі б±л індетті
жазылмайды ... ... ... етін ... ... жол жоқ деп
кµрсетеді. Қазақтар маңқаны ж±қпалы деп санамайды. Ауру ... ... ... Олардың тєжірбиесі бойынша кµп ... ... ... ... ... ... ... су ішкен атта пайда болады дейді…”
Атдорбаның ішіне пиязды ±нтақтап салып ауырған аттың ... ... ... ... екі ... ... ... яки жуан
бізбен тесіп, єрқайсына бидайдай алмас салу сияқты єдістерді Х.А.Арғынбаев
та кµрсетеді [121.129 б.]. Б±л ... ... ... мен ... бір жерден шығып т±р. Жылқыда ғана болатын ж±қпалы індет –
Орталық, Шығыс Қазақстанда ... ... ... ...... Мал ... маңқаның бір т‰рі теріге шыкқан маңқа (кожный сап)
– деп пайымдайды [122. 4 б.]. Ауруға терінің жиі ... ... ... ... астына сансыз түйірлер мен бүртіктер шығып, сол
т±сты ісіндіріп қабындырады. ... ... соң ... ... ... теріні жарып, ірің шығады. Бірер айдан кейін, әр бµрткен
жарылып, үнемі қою қара ірің ағып ... ... ... дер ... бірнеше айдай жүріп, іріп-шіріп мал µледі. Іріңнің түрі ... ... ... [123. ... б. 124.]. ... ауырған жылқыны жеке
бағып емдейтін. Оташылардың айтуынша мандам жаңа ... бола ... ... ... ем де ... ... тік тіліп жіберіп, танаудың
ішіндегі ақ тамырды алып тастаған. Информаторлардың біразы осы операциядан
кейін, екі айдай ... ... соң ... ... кµрсетеді [XXXIV.
124.]. Б±л емді желі қию деп ... ... (мыс ... ... ... ... болады. Жараның өршіген ошақтарын тауып, әр
түйіртпекті қандауымен кесіп, ... ... ... Емді әр 3-4 күн ... бір апта сайын қайталап отырады, ... ... ... ай ішінде жазылып кетеді.
“…Ыстық к‰кіртті салып отырып, ‰стінен қызған темірмен қариды, жан-
жағында… қызған ... ... [125. 107 б.]. Ірің ... ... ... ... ... көп өрбімей, ќап-қатты болып ... ... ... ... ... ... жаѓдайда емдеп жазуѓа
болатын аурудың қатарына жатқызады.
Ж±қпалы індеттерден кейінгі жылқыда кездесетін – қара өкпе ... ... ... лай су ішуінен, бір жерден екінші жерге
айдаѓан уақытта шаң-тозаң ... ... Қара µкпе деп атау ... ... ... ... кетуінен. Жылќы жүдеп, іші тартылып, жіңішкере
береді, көп жөтеледі. Ауру жарты айѓа дейін ... ... ... жаңа ... немесе асқынѓанын білу үшін ќолтық тамырын жоѓарѓы
еріннің астыңѓы жаѓындаѓы қап-ќара болып білеуленіп т±ратын екі ... жара ... де, ... ... ... ... бір кесе суық ... Егер қан тамшысы жайылмастан судың түбіне жетіп ... ... ... ... ... Ал қан ... су ... жайылып араласатын болса, аурудың ... ѓана ... [126. 129 б., 127. 96-99 бб.] Жаңа ... қара ... тез ... ... облысынан қараөкпені емдеудің µте ... ... ... ... адам ... ішкізіп емдеу: халыќ
түсінігінде ауырѓан жылқы бие болса, емшектегі баласы ... болу ... ... ... ... болса, емшектегі баласы қыз болу керек. Әйелдің сүтінің
мөлшері орта кеседей мөлшерде болуы шарт. Сүт берген ... ... жолы ... уақ ... ақша берген [LI].
Ішек ауруларыныњ жылќыда кездесетін т‰рлерін ќазаќта ќара т‰йнек,
µлі тию деп атайды. ... ... ... ... ќу ... деу, ... ... мазаланѓан адамды µлі тигендей деп атау бар.
Мал дєрігері М. Преображенский ... ... ... ... ... “... Ќарат‰йнекпен ауырѓан жылќыны сойып
ќараѓанда, ішектерініњ єр жерінде ќара ноќаттар ... Кей ... ... ... ... ... ... кейбір бµлігінде
шешілмейтін т‰йіндер кездеседі...” [128. 110 б.].
М±ндай ... ... ... ... іші ... ... ... лаќтырып тастайды. Еті ќап-ќара болады. Ќарат‰йнекті емдеу
туралы ... ... ... ... ... ќан ... ... саѓаттай б‰йірінен асатын, терењ
суѓа салып ќойып емдеп те, µлі тиюді ... ... ... өлі ... ... ... ... ауруларының жылқыда кездесетін т‰рі ќыршаңқы. ... ... жүні екі ... ... ... ... ... түсе бастайды,
ауру єбден асќынғанда ... ... ... ... ... ... мал басымен ќаѓып, ќора-қопсыға сүйеніп мазаланады. Қотыр шыққан
жерді, т±зды сумен қаны ... ... жуып ... екі-үш реттен бес-алты
күн жуады, енді-енді бастала бастаѓан қыршаңќыны тобылѓының ... ... ... ... алу үшін ... отқа жағып отырып, астына
жайпақ табақ тµсеп, аққан майды жинаған.) Қоянды соя ... ... ... ... ... ... м±ны да кемінде үш рет қайталайды [130. ... Қ±рт ... ... ... ... ... сарысу. Қ±рт
болѓан жылқы оттамай таңертең күн шыѓа күнге қарап, ... ... ... бара жатқан уаќытта күнбатысқа қарап т±рып қалады. Күн сәулесінің
айналуына қарай, ... ... ... ... ... ... жылқыны жыѓып,
төрт аяѓын байлап, тырнақтай ... ... ... ... ... ... қосылѓан жерінен, яѓни сегізкөздің үстінен теріні тесіп
жіберіп тыѓып қояды. Сонан соң т±рѓызып басын байлап қойса, екі ... ... ... ақ ... аѓып ... Есінен айрылѓан жылқыны суыќ
су, не аузына сиырдың сүтін қ±йып т±рѓызып алады [131. 425-427 бб.]. ... ... ... атты ... ... де емдейтін болѓан [ХХХV].
Екеуінде де мал сауыѓады.
XX ғасырдың басында Торғай облысын жайлаѓан шекеќ±рт ауруын ... ... ... ‰йреніп жылќыларды емдегені туралы К.Реезе
деген мал дәрігері ризашылықпен жазады [133]. ... ... шөп ... ... ... ... ... да, сөйте-сµйте мүлдем
оттай алмай ќалады, 2–3 күн өткенде бір жақ ... ... ... ... емдеу үшін милыќтағы ісікті пышаќпен ... ... ... ... ... ... темірмен ќариды. Х.Арѓынбаев шеке ќ±ртты,
миома, саркома, гигрома - ісіктері болуы м‰мкін деп болжам жасайды ... ... ... ... ... ... ... қ±мќата деген ауру
жиі кездескен. Жылќы жеке бөлініп аз-маз ѓана оттап, біраќ су ішуі ... 2 апта ... ... ... су ішуі ... иісі µте ... түсті ќи тастайтын. Облыста мал дәрігері болып ... ... ... ... ... ... ... басындай
ќ±м, шөп т.б. заттар араласќан масса шыќќанын көрсетеді. Жем-шөпке ... ... ... ... ... ... болады. Ауру белгілері
біліне бастаѓанда жиі-жиі түйенің сүтін, болмаса ерітілген май ... [134. 192-195 ... ... ... ... бас ... ... көз аурулары
да жатады. Бас ауруларының ішіндегі ең ж±қпалы, кеселдісі – делбе. Ауырған
мал тынышсызданып, алас±рып, жан ... ... ... ... ... шыркөбелек айналады, кейде алѓан бетінен қайтпай лаѓады, жанында не
нәрсе болса соѓан соѓылады. Аурудың ќоздырѓышы не ... ... ... ... ... ... мал ... халық тєжірибесіне сүйеніп
былай деп жауап береді.
“Індет сирек ... б±л ... ... сол, мида ... ... сияќты т‰сі сары-аќ, ±зындыќтары вершоктан (1,1 см) 1 ... ... ... “ќ±рттар” пайда болады. “Ќ±раттардыњ” саны 10–12 одан ... ... ... тек ... ... [135. 110 ... ... сирек кездесетін халықтыќ әдісі, жазба деректерде
кездеседі. Жылқының кеңсірігіндегі ±зындыѓы 1 ќарыс ақ ... ... тілу ... алып ... сол ... екі көздің алдындаѓы екі
күре тамырды басып т±рып, тілінің ±шын екі елідей жєне оң жақ ... ... ... Б±дан соң жылќыны үш к‰н байлап ќойып, аз-аздап
жақсы шµп берсе тез жазылып кетеді [136. ... алыс ... ... шаршатып шалдықтырса зорыѓып, екі жауырыны
бірдей семіп, б±ѓанаѓа жабысады, аяѓын баса алмайтын халге ... ... ќолы ... ... қолау, орталық Қазақстанда қужауырын дейді.
Қ±рысып қалѓан жауырынын жазу ... бір кісі ... ... ... ... арықтан секіртеді. Арықтан секірте алмаса, жыѓып жіберіп,
артқы екі аяѓын байлап, ... баса ... ... ... ... ... ќарулы азаматтар анда-м±нда тартқылайды. Б±л дауаламаса, жауырынныњ
басын тіліп, бір кесе жылы ... ... ... асыќты жілігінен істелген
шүмек арқылы үрлеп ќ±яды (ХІХ.ХХХХІV). Ќужаурынды ... ... ... ... ... ... ... кµреміз.
Қытымыр қыста әлсіреп аяѓын баса алмай қалѓан малды кµтерем ... ... ... ... ... ... денесін 10 см шамасы бөліп-
бөліп ... ... ашып ... ... біртіндеп итеріп ж±тқызып
жібереді. Жыланның әр ... ... ... ... су ... айдап отырады. Жыланның денесін өлтірген уаќытта мүмкіндігінше
мылжаламай т±тас ... ... ... (LXIV). ... қара шай қ±ю, ... ... сары май қ±ю сияқты әдістермен де емдейді. ... ... ... ... ... да ... ... болатын сыныќты
салып емдейтін оташыларды халыќ сынықшы деп атайды, қазіргі ... ... ... ... ... ... сынық салу емдері тек
жылқы мен қойда ѓана қолданылады, сиыр мен ешкі сынықты да буыны ... ... ... ... ... ... ... арықтатпай тезірек сойып
алады [139. 151 б.]. Жылќыда буыны шыѓу жиі ... 1988 жылы ... ... ... ... ... шыѓып кеткен атты оташы ќалай салѓанын
кµзімізбен көрдік. Атты жерге жыѓып, басын ... ... ... ... Үш ... ... жіппен түйіп байлап тастады. Ортан жілігі шыққан
артқы аяќты екі ќарулы жігіт шашасынан ... ... ... 1,5–2 ... ... түбінен шамасы 1 м. биіктіктен ... ... ... домбыраның ішегіндей болуы керек. Бір ... 7-10 кг ... ... ... ... ... ... аяғында т±рған адам қолымен
сарт еткізіп басын салып жіберді. Атты т±рғызғанда, аяғын ауырсына ... ... ... ... ... ... ... осындай єдіспен
бірнеше рет салғанын айтты (106 б.). ... ... ... ... жіліншігі, буыны шығатын мүшелері: иық (жауырын мен тоқпан жіліктің
қиылған жері), ±ршық (жамбас пен ... ... ... жєне ... таю). ... ±мыт болғанмен, буын салу әлі күнге қолданылады.
Мініс аттары үнемі ж±мыс ... ... ... ... яғни ... жері ... жауырға айналады. Сондықтан ер қосушы шеберлердің
бірінші міндеті ердің єсемдігі ... ... ... ... ... етіп ... "Алтын ерің аттың арқасына тисе, алтынын ал
да отқа жақ" – ... ... ... Дегенмен үнемі ер арқасынан түспейтін
ж±мыс аттарын қандай ер ... ... ... ... ... ауыр-жеңілдігіне, асқынған-асқынбағанына, қызарған-домбыққанына
қарай: жалақ жауыр, жайдақ жауыр, жүн жауыр, мандам жауыр, ... ... ... ошақ ... ... ... ... Емдеуі: қышыған
жауырды жылқы басымен қағып асқындырып жібермес үшін, сақтық шараларын
қолданады. Жылқының мойнына ... ... тµрт ... ... м±ны ... ... ... жылқының мойнына т‰йенің омыртқасын жіп
еткізіп байлайды. Осы екі ... да ... ... ... сақтаулы т±р инв № 3378-13 [141]. ... ... ... ... ең ... бас ... ... болу. Жылқы үнемі қаға
берсе, ... ... ... ... ... барады, лоңқа жылқының басы жерге
жетпей кекжиіп ... ... ... ... желкеге жайылу қаупі
т±рады. Емі: жылқыны жығып ісіктің екі жерінен µткір ... ... ... µлі етті сылып алып тастайды. Жылқының қылын өріп, ... ... ... ... ... М±ны єнжі ... Єнжі – жараның
аузын бітірмей үнемі ірің ағып т±ру үшін қажет. Қағып ... үшін ... ... ... екі ... ... ... шәугіммен суық су
қ±йып отырады. Жылқы 15 күнде жазылады. Иттің қу боғын ±нтақтап себу, жазда
қара батпақты жауырдың ... ... ... ... ... ... ... резинаның күлін себу єлі күнге дейін жиі ... [142. ... ... ... қ±ю, ... жєне суырдың майын жағу ... та ... [143. 552 ... ... ... мєн беріледі, жылқы саны µте кµп болғандықтан, ел
ішінде оташы-емсектермен қатар, тек пішумен ғана ... ... ... пішкіш, кескіш деп те атайды. Жылқыны негізінде көлік
есебінде пайдаланылатындықтан б±ла ... ... ... де үш жасқа дейін
піштірмейтін, өйткені одан ерте ... ... ... ... єлсіздеу
болады. Батырларға арнап жарататын т±лпарларды дене бітімі, т±рпаты сом
т±лғалы болып жетілуі үшін 6–7 ... ... ... ... ... ... м±рнын ќанатты [144].
Скифтер мен сарматтар жылќыныњ мінезі жуас жєне µзініњ айтќанына толыќ
кµндіру ‰шін айѓырды пішу ... ... деп ... Страбон [148. 90 б.]
Б±л єлемдегі мал пішу туралы ењ ... ... жєне пішу ... ... ... ... деп ... болады.
Єдетте пішу науќаны март айыныњ басынан бастап апрельдіњ ортасына дейін
созылады. Кµктемде єлсіздеу сєуріктерді, жайлауда ет ... соњ, ... ... ... умасын екі жаѓынан жарып ен ... ... да, ... екеуін де сылитын. Торѓай облысыныњ мал дєрігерлері
жылќы пішудіњ ќазаќ арасында 4 єдісі бар деп ... ... ... ... ж±мыртќаныњ (енін) кесіп алу, т±ќымдыќ
ж±мыртќаны жарып ќырнап алу, т±ќымдыќ ж±мыртќаны ыстыќ ... ... ... ... ... ... ... ќолданылатыны ќарапайым
т‰рде кесіп алып тастау...” [145. 102 б.]
Жылќы пішу єдістері кµптеген халыќтарда бір-біріне ±ќсас. Жыныс ... ... ќару ... ... ... т‰рлі микроорганизмдерді жойып
малдыњ тез сауыѓып ... ... ... ... ... жиі ќолданѓан
[145. 103 б., 146а. 8б]. Ж±мысы кµп пішу операциясын тєжірибелі пішкіштер
2–3 минутта-аќ жасайды деп орыс ... дєл ... ... шарасы жоќ, себебі байлардыњ мыњдаѓан бас ... ... ... ... Бір ... 100 бас [146] ... тєжірибелі кескіштер
болѓан.[1] Жылќыныњ ќанын алатын жєне пішуге арналѓан пышаќтардыњ ... ... ... ... ... ... т±р. [инв. № 3378-24, 39, 41, 4532-5.] Мал иесі пішкіштерге арнайы
ќос тігіп, мал ... ... асып ... ... елге ... ... бєйге
аттары, ж‰йрік жорѓа аттар ауырѓанда белгілі емсектер мен оташылдарды халыќ
арасынан жинап ... ... ... ... ... ... кµшпелі араб
тайпаларында айрыќша мєн берген [147. 198 б.]
Жылќы ... ... ... ... ... ... µнімдерімен
басќа малдардыњ т‰рлі кінєраттарын емдеген. “Жылќыныњ ќымызы мен ... ... мен ... ... ем” – ... ... бар. Тµмендегі мысалдар
осы сµздіњ д±рыстыѓын дєлелдей т‰седі.
Жылқы майы ... ... өзін сөк, ... ... арпа ... ... арық-т±рақ ұсақ малға береді. Жылқының күзгі қ±мағын
теріп алып, бір шөміш қоспа жемнің (арпа мен кебек) үстіне үш ... ... оны тұз ... суға 2 ... ... ... ... күніне екі рет
екі шөміштен бір апта бергенде сиыр өзі жайылатындай ... ... ... ... ... ... жұт жылы ... суға езіп (мөлшері
1:10 шамасында) қара малға, қой-ешкіге берсе тез әлденеді. Қарлы бұрқасын
мен қысқы суықта ... ... ... ... ... ... ... турап
жылыдай күніне екі рет бір апта берсе мал аман қалады (СХХХ). Қымызға ... ... ... тµлдеген, кµтерем қойға 100–150 грамм берсе тез ... ¦сақ ... ... ... болған қошқар, текелерін жылы ... ... шикі ... єр ... ... дана ... ... кµлеміндегі
кесіп бір аптадай берсе тыңаяды.
Ерекше ж‰деген ±сақ малға ... шикі ... бір ... беріп,
кептірілген бір қосақ қой жуаны кешке қораға тағы ... ... ... жєне ... ж±т ... жерлердегі кµптеген малшылар
жылқының қ±мағымен мал ... ... ... ... мал ... ... ... кµптеген бµлігі қорытылмай қ±мағымен бірге т‰седі.
Жылқының к‰згі қарақойлылар±мағы малға жақсы жем ... ... ... ... ... қолданған. 1. Б‰тін ірі қалпында; 2. Сулап жіберіп; 3.
Сулап кебек жем қосады.
Жұт жылдары малшылар жылқының қ±мағын теріп жинап, оны су, ... ... ... ... малға азық қылады. Қ±мақты ±сатып, талқандап кебекке
қосып, өрістен ... ... ... ... ... төгіп берсе құныға
жейді. Күз кезінде екі тоннаға дейін қ±мақ теріп дайындап ... ... Жұт ... қой қ±мақты қандай қалың қар болса да астынанан жазбай
тауып жейді, бірақ сіңімді болу үшін суды да көп ... ... ... ... ... мал ... емдеудіњ магиялыќ-эмпирикалыќ
т‰рлері жиі кездескен, ондай ... ... ... ... ... ... ... т±ратын, ауыл арасындаѓы ж‰ріс-т±рысќа жиі
пайдаланылатын ж±мыс аттарына тиеді. Ауру 3–4 саѓатќа созылады. Жемді (арпа
єсіресе тарыны) кµп ... ... ... Емдеуі: екі жаќ б‰йіріне жалтаќ-
жалтаќ ќарап, жата ќалѓысы кеп тыпыршып т±рѓан атты кез ... ... ... ... ... аѓаш шаншып, ‰ш рет айналдырады.
Айналдырып ж‰ріп, ‰ш рет ќ±лаѓына ... ... деп ... ... атын атап шаќырады. Мысалы: “Оразбай µліњді тарт” – деп ‰ш ... Бір ... жай осы емді ... ќай ... ... да
информаторлар ешбір µзгеріссіз ќайталайды, жєне ... шипа ... ... ... ... осындай магия-эмпирикалыќ т‰рін халыќ
емшілері жиі ќолданѓан. Емніњ дауалауы ... бір ... ... ... Ж‰сіп Кµпеев кµрші ауылѓа келгенде бір кісініњ жылќысына індет
тиіп ... ... ... аќыл ... бір ... суѓа ... ... Кµп жылќыны отаумен ‰лкен ‰йдіњ арасынан (арасы 10-15 м)
µткізіп т±рып, бір кісіге тегенені ... ... ... ... ... ... ... су да бітеді. Мєшћ‰р: бір ж±маѓа дейін ... ... ... ... ... ... мен ... ар жаѓындаѓы µлгенге мен кінєлі
емеспін депті. Содан ... ... еш ... ... таза ... ... ... о шеті мен б±л шетіне тай шаптырса
жетпейді екен. Сол Єжібайдыњ ... ... ... ауру ... бір емші алдырып, ол айтыпты: Жылќыњды ‰ш к‰н суарма. ... тар ... ... аѓатын б±лаќ тап та, жылќыны ені тар суѓа т‰сіріп
суарѓан кезде екі сары итті ... ... ... ... ... аяќтарынан
ќазыќќа бекітіп байлап ќой, жылќыњ су ішкен соњ иттерді судан алып таста.
Сонда ‰ш к‰н су ... ... ... ... ... ... ішіп ќояды.
Жылќыѓа келген ылањ осы емнен сап басылыпты” ... ... ... ... ... ... деректерде
кездеседі.
Қойға топалаң, жылқыға ылаң тигенде малды түнде бір аруақты адамның,
әулиенің басына түнетеді. Лаулата от жағып індеттен ... ... ... ... отқа ... Жана ... ... терісін сырықтың басына іліп
малды қорқытады. Жанып ... отты және ... ... ... ... Қой мен ... ... бұлайша емдеу Сарыарқа ... Нұра ... кең ... Сөйтіп әулиенің аруағы мен от індеттен
сақтайды деп сенім қылған [148].
Кімде кім ауырса (єсіресе ж‰йкесі ауырса А.Т.) ‰й ... ... ... ... ... жењілдету ‰шін ќыздар айнала ауырѓан жылќыны
ќоршап т±рып µлењ айтады, м±ны бєдік дейді... Малды ќоршап т±рып ... ... ... ... ќасќырѓа кµшсін деп тілектер айтып т±рып, таяќпен
тулаќты сабалап т±рады [Т.Г. 1898. №9]. ... мєні тµрт ... ... ... ... да адамдай кµрген, адамнан кем баѓаламаѓан.
Кµне дәуірде біреудің малына жылан-қ±рт тисе ... ... ... аты ... ... – бєдік айтылған. Бәдік айтудың реті: малы
қ±тырған адам кµрші ауылдарға хабар ... ... ... ... ... ... – деп. Шақырылған
адамдар бәдік кешіне жиналған. Әдетте, бәдік кеші айдың жарығында ... ... ... тұрған кезде басталған. Жиналған топқа ... ... ... ... ... ел ... екі жігіт, екі қыз ортаға шыққан, жұп-ж±п
болып, қарама-қарсы отырып, бәдік өлеңін бастаған. Кейде бәдік айту ... ... ... кеші бәдікпен басталып, ақырында қыз-бозбаланың
қайым айтысына айналған. Бәдік бимағлұм, жанды зат, ... ... ... дауысынан, жастардьщ күлкісінен қорқады-мыс деп иланған.
Бәдікке арналып мынандай ... ... ... ... жоқ, жалы ... көш, ... көш, ... ж‰зін қаптаған т±манға кµш, ормандағы от
жаққан ±рыға көш, таса жерде тығылып тұрған қалмаққа көш, жартастасы ... ±яға көш, ... ... көш, көш, кµш! – деп өлең ... ... сен бір ... от ... су ішпей жата бермей,
ағыны қатты суларға кµш, көш! – деп ... ... ... ... ... Өлең айтушылар бейне бір бәдіктің
жүрген-т±рғанын көріп отырғандай елестетеді, сонымен сөйлескендей сезінеді,
бєдіктің соңына түскен ... ... ... ... бәдік кешіне қатысушылар ауыруды ... ... ... аластатық деп ±ққан.
Кµшер болсањ, ай Бєдік, жыланѓа кµш,
Ќ±йрыѓы жоќ, жалы жоќ ... ... ... ... мен ... ... ќаптаѓан т±манѓа кµш [1. 30 б.]
Бєдік айту Ќытай ќазаќтарында 1950 жылдарѓа дейін ... ... ¦заќ ... ... Алтай аймаѓында т±рып 1960 жылы
Ќазаќстанѓа келген бір орыс ... “... Бір бай ... ... аты ... ... ... ... байдыњ бєйбішесі, тоќалы, ќыздары, ауылдыњ
єйелдері жєне бірнеше жігіт бар бєрі ... ... ... ... ... ... µлењ айтты. Осындай оќиѓаны мен т‰йе ауырѓанда да
кµрдім. ¤лењ айтса сол жаќтыњ ќазаќтары малдыњ ауруы ... – деп ... [CL XIV]. Орыс ... ... айтып емдеуді – “исцеление с
помощью песни” – деп ... ... ... ... айтсаќ музыкатерапия.
Жылќы ауруларын емдеудіњ халыќтыќ єдістері халыќтыќ білімдердіњ ... ... ... ... Тµрт ... ... ... т‰йе мен жылќыны
ауруѓа бермей, емдеп жазып алып ќалуѓа тырысатын, ... ... ... барып соятын. Оташылар ќыздыру, ќару, б±лау, ... ... ... ... ... ... ќан алу, ... тілу, тігу, сыныќ салу
секілді к‰рделі операцияларды шеберлікпен жасады. Ел ішінде ... ... ... ... ... туралы єњгімелер бар. ... ... ... ... ... індеттерді емдеуге
дєрменсіз. Тєжірибелі оташылар мал мен ... ... ... б±л таќырып
келешекте зерттеудіњ жеке саласы болуѓа тиіс.
-----------------------
[1] ... ХІХ ... ... Жой ... (шын аты ... ... 1500 бас ќозыны пішкен. Алдына єкеп ... ... ... ... ... ...

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жылқының тұсамыс буынының контрактурасын анықтау және емдеу28 бет
Xix ғасырдағы сауда сипатының өзгеруі17 бет
Жылқы – халық медицинасында5 бет
Жылқыны ұдайы өcipy16 бет
Менингоэнцефалит19 бет
Түркі мәдениеті. Қазақ философиясының және дүниетанымының қалыптасуына түріктердің мифологиялық ағымдарының әсері4 бет
"Оттегімен емдеу әдістері"4 бет
"Сиырдың тақия қарнына зонд енгізіп емдеу"19 бет
"Сиырдың тақия қарнына зонд енгізіп емдеу."6 бет
1) Суық және ыстық басып емдеу әдістері 2)Емдік балшықтар және емдеу әдістері12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь