Жылқы емдеу


Мал шаруашылығымен айналысқан басқа да кµшпелі халықтар сияқты мал дєрігерлік – халықтық білімі белгілі дєрежеде дамыған. Азық-т‰лікке ‰немі малдың етін пайдалану, мал сою арқылы оның м‰шелерін білу – халықтың анатомиялық білімінің дамуына тікелей септігін тигізген. Қазақ лексикасында мал м‰шелері мен органдарының барлық атауларының болуы жєне олардың негізгі функциясы мен атқаратын қызметінің мейлінше терең бейнеленуі – халықтың мал анатомиясын жақсы меңгергендігін кµрсетеді. Халық ветеринариясы ќазаќ этнографиясындағы м‰лдем зерттелмеген пробллемалардың бірі, мал шаруашылығына арналған сан алуан єдебиеттер мен к‰рделі монографияларда б±л мєселе қарастырылмайды, сондықтан біз б±л мєселені жазу барысында революцияға дейін жарық кµрген азын-аулақ мақалаларды [104] келтіре отырып, негізінен архив мєліметтері мен этнографиялық деректерге с‰йендік.
Сондықтан б±л тақырыпқа арналған Х.Арғынбаевтың “Мал ауруларын емдеудегі қазақтың халықтық тєжірибесі туралы” еңбегі белгілі монографиясының бір тарауы отандық этнографиядағы бірегей ж±мыс деп айтуға болады [105].
Республикамызда жарық кµрген мал дєрігерлік єдебиеттермен анықтамаларға халық ветеринариясы жоқ есебінде қалыс қалдырылған [106], осы т±рғыдан алғанда Шыңжаңда (ҚХР) жарық кµрген еңбектерде халықтың мал емдеу тєжірибесі біразырақ сµз болады [107]. Х. Арғынбаев мал ауруларын: қатерлі індеттер, тері, µкпе, ішек, ауыз бен кµз жєне бас, буын жєне т±яқ, зілсіз ауыр жарақаттар, сынық пен буынды салу, тµл, жыныс м‰шелерінің аурулары, улы шµптерден уланған малды емдеу – деп ІІ топқа бµледі [108–109].
Жылқыға келетін індеттердің бірі жамандат ғылыми тілде сібір язвасы, қазақ жылқыға кейігенде жамандатқыр – деп жатады. Оташылар жамандатты ішке т‰скен, сыртқа шыққан деп екіге бµледі. Індетті ішкі жасырын кезеңі білінгенше мал µліп те болады, малдың кенеттен µлуінің µзі аурудың негізгі белгісі, б±ған ем жоқ. Жамандаттың сыртқа т‰скен белгілері: малдың алқымы, тамағы, омырау, тµс табаны, іші іседі, қабырғаның астын ала, тµс етегінің сыңар бетіне ісік ж‰реді. Сипаған қолға ісіктің ыстық табы білінеді. ¤зінен µзі шошынғандай жанталасады, бір нєрседен қашатындай ығысады, тынышсызданады, созылып, қиналады. Ж‰ргенде қиралаңдап, аяғы шалынып, бµксесін с‰йреу бастайды. Тіс, тіл, ±рт еттері кµгеріп булығады. Жем-шµп жемейді, су берсе ішеді [109].

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




ЖЫЛҚЫ ЕМДЕУ

Мал шаруашылығымен айналысқан басқа да кµшпелі халықтар сияқты мал
дєрігерлік – халықтық білімі белгілі дєрежеде дамыған. Азық-т‰лікке ‰немі
малдың етін пайдалану, мал сою арқылы оның м‰шелерін білу – халықтың
анатомиялық білімінің дамуына тікелей септігін тигізген. Қазақ лексикасында
мал м‰шелері мен органдарының барлық атауларының болуы жєне олардың негізгі
функциясы мен атқаратын қызметінің мейлінше терең бейнеленуі – халықтың мал
анатомиясын жақсы меңгергендігін кµрсетеді. Халық ветеринариясы ќазаќ
этнографиясындағы м‰лдем зерттелмеген пробллемалардың бірі, мал
шаруашылығына арналған сан алуан єдебиеттер мен к‰рделі монографияларда б±л
мєселе қарастырылмайды, сондықтан біз б±л мєселені жазу барысында
революцияға дейін жарық кµрген азын-аулақ мақалаларды [104] келтіре отырып,
негізінен архив мєліметтері мен этнографиялық деректерге с‰йендік.
Сондықтан б±л тақырыпқа арналған Х.Арғынбаевтың “Мал ауруларын
емдеудегі қазақтың халықтық тєжірибесі туралы” еңбегі белгілі
монографиясының бір тарауы отандық этнографиядағы бірегей ж±мыс деп айтуға
болады [105].
Республикамызда жарық кµрген мал дєрігерлік єдебиеттермен анықтамаларға
халық ветеринариясы жоқ есебінде қалыс қалдырылған [106], осы т±рғыдан
алғанда Шыңжаңда (ҚХР) жарық кµрген еңбектерде халықтың мал емдеу
тєжірибесі біразырақ сµз болады [107]. Х. Арғынбаев мал ауруларын: қатерлі
індеттер, тері, µкпе, ішек, ауыз бен кµз жєне бас, буын жєне т±яқ, зілсіз
ауыр жарақаттар, сынық пен буынды салу, тµл, жыныс м‰шелерінің аурулары,
улы шµптерден уланған малды емдеу – деп ІІ топқа бµледі [108–109].
Жылқыға келетін індеттердің бірі жамандат ғылыми тілде сібір язвасы,
қазақ жылқыға кейігенде жамандатқыр – деп жатады. Оташылар жамандатты ішке
т‰скен, сыртқа шыққан деп екіге бµледі. Індетті ішкі жасырын кезеңі
білінгенше мал µліп те болады, малдың кенеттен µлуінің µзі аурудың негізгі
белгісі, б±ған ем жоқ. Жамандаттың сыртқа т‰скен белгілері: малдың алқымы,
тамағы, омырау, тµс табаны, іші іседі, қабырғаның астын ала, тµс етегінің
сыңар бетіне ісік ж‰реді. Сипаған қолға ісіктің ыстық табы білінеді. ¤зінен
µзі шошынғандай жанталасады, бір нєрседен қашатындай ығысады,
тынышсызданады, созылып, қиналады. Ж‰ргенде қиралаңдап, аяғы шалынып,
бµксесін с‰йреу бастайды. Тіс, тіл, ±рт еттері кµгеріп булығады. Жем-шµп
жемейді, су берсе ішеді [109].
_______________
104. Башпаев А.С. Название болезней домашних животных у киргиз ...,
Бенькевич В. Борьба с сапом в киргизских степях ..., Ведерников В.И. Кум-гата
– песочная болезнь ..., Реезе К. Болезнь лошадей, называемая киргизами “шеке-
курт” ..., Сейдалин С. Ветеринария у киргизов..., Ішм±хаметов Армия. Қазақтың
мал емдеуі Айқап. 1913, № 20, 425-427 беттер; Қазақтың мал аурулары
ТУГ. 1876. № 21; Мал ауруларын емдеу ДУГ. 1899. № 28, 29, 31, 33;
Ибрагимов М. Делбе болған атқа ем ДУГ. 1890, № 51; Жылқы малында болатын
т‰рлі ауруларды емдеу ДУГ. 1893, № 13–14; Єлжанов. Мал дертінің
уақытында қазақтардың нанғыштығы ДУГ. 1895. №48;

Жамандаттың тегене деп аталатын жеңілдеу т‰рін ауруды білінісімен
µріске жібермей, басқа малдан бµлектеп, ауылға алып қалып,арқандап бағады.
Емдеудің кµп таралған т‰рі ісік байқалысымен-ақ қызған темірмен қари
береді. М±ны ісіктің қ±ртын µлтіру деп санайды. Орыстың халық емшілері де
ісік шыққан жерді темір ‰тікпен қаритын болған. Аттың бауырына шыққан
жалпақ ісікті темір тегенені не қазанды отқа қыздырып сыртын қ±рым киізбен
бастырып, жіппен шандып-шандып байлап тастайды, м±ны ‰ш рет қайталайды.
Емдеудің екінші т‰рі умасының алды табақтай болып ісіген жылқыны жығып
тµрт аяғын байлайды. Ісікті айналдыра арасы 5-6 см бєкімен єр жерден тіліп
жєне ‰шкір ағашпен с±ғып кеңіте отырып, єр тесікке бір сасық қара қоңызбен
бидайдың дєніндей тотияйынды тығып отырады. Атқа екі-‰ш к‰н су ішкізбейді.
Болмаса ісікті жарып, ішіндегі жалқыаяқты пышақпен сылып тастап, т±зды
сумен жуып, бірнеше қоңыз салып байлап тастаған. ¤стіп емдегенде жылқының
сауығып кеткендері бар, б±л тєсілдер Жетісу µңірінде кең тараған [110. 76
б., 104. 550 б. І. XIV]. Қоңыз салып емдеу тєсілдерін тєжірбиелі мал
дєрігері А. С. Баштаев та атап кµрсетеді. Жамандатты тексеріп қараған орыс
мал дєрігерлері былай деп жазады.
“... Жылқы малында болатын сібір язвасының қазақтар екі т‰рін айырады:
біріншісі тез аяқ астынан пайда болады, оны індеттің ішке т‰суі
“қарақарын”, ал екіншісі сыртқы ісік т‰рінде оны “жамандату” – деп атайды.
Індеттің 2-ші т‰рін ғана емдейді. Алмаздың бір т‰йіршігін жіпке байлап
алып, ісікті кесіп бір салып, бір алып отырады, сонда індетті жазған
жағдайлар кедеседі (орыстарда қандай ауру болсын, єсіресе сібір язвасында
єдетте қан алады, ал қазақтарда б±л ауруды емдеуде қан алынбайды).
Қазақтардың кµпшілігінң айтуынша “жамандат” пен “қарақарын” емделмейді,
сондықтан сойып тастайды. М±ндай малдың етін азыққа пайдаланудың µте
қатерлі екенін қазақтар жақсы т‰сінеді. Сондықтан індет малдың терісін
сыпырып, сойып жатқанда бір-біріне дауыстап сақтандырып жатады...” [111. 104
б.] Сібір язвасы бар жылқыларды сою қатерлі емес дейді информаторлар, тек
сойып жатқанда қолыңды, басқа жеріңді қанатып жараланғаннан сақ болу керек,
індет қаныңа т‰ссе о д‰ниелікпін дей бер” деп кµрсетеді µмірінде бірнеше
жамандат жылқы сойған Н±рахмет Елубаев.
Єредік жамандаттың ішке т‰скен ауыр т‰рін де қазақ оташылары емдеген.
Ауырған жылқыны жоғарғы ернінен қыл б±рау салып, ш±ралап байлайды да,
қамшылар жақ 4 пен 5 с‰бе қабырғалардың арасынан, арқа омыртқадан екі елі
тµменірек жуан біз тығып, қарынға жабысып т±рған кµкбауырды біздің ±шымен
шабақтап қан ағызған. М±ндай к‰рделірек операцияны жасау тєжірибелі
оташылардың қолынан келген, дер кезінде ауруды асқындырмай емдеу, малдың
сауығып кетуіне де кепіл болған [112. 109 б.].
Ж±қпалы індеттерден халық алдын ала санитарлық шаралар қолданып, кµші-
қон кезінде жамандат шыққан ауылдың кµші т‰стеніп кеткен жерге жоламауға
тырысатын. Жамандат кµнекµз қариялардың айтуынша жаздың ыстығында
қ±рғақшылық жылдары болған. Имформаторлардың барлығы да қыс мезгілінде б±л
індеттің шықпайтынын кµрсетеді [113.14 б.XIII]. Жылқы табындарында єрбір
100 бастың бірді-екілісі, кейде беске дейін жамандаттан шығын болып отырған
[114.103-104 б]. Қазақ жерінде ж±мыс істеген мал дєрігерлерінің барлығы да
қазақтардың қатерлі індеттен ерекше сақтану шараларын қолдануымен қатар,
ауырған жылқының етін сойып жегендерін кµрсетеді. Қарайып кеткен µкпесі мен
ісік шалған жерін кесіп алып тастаған. “Мал қандай аурумен ауырсын, қазақ
еш қорқынышсыз жей береді” деп жазады қазақ жылқысын кµп зерттеген агроном
И.Шумков [115.300 б]. Жылқыда болатын індеттердің ж±қпалысының бірі –
маңқа. Маңқа µрістегі малда аздау болады да, қолда бағылатын яғни жемшµпті
ақырдан немесе атдорбамен жейтін жылқыда жиірек кездеседі. Ауру ошағының
орналасуына сєйкес iндет µкпе (кµкірек маңқа), танау( боз маңқа) жєне тері
маңқасы болып ‰ш т‰рге бµлінеді. Қазақ жерінің барлық аймақтарында
кездеседі. Маңқаның теріге шығатын т‰рінің белгісі жылқы денесінің єр
жерінде, ет пен терінің арасынан без-без, б±жыр-б±жыр µлі еттер пайда
болады. Жылқыны жығып, ауру болған жерлердің терісін, ортасынан жара, екі
жағына қарай тіліп, маңқасын сылып алып, теріні қайтадан тігіп тастайды.
Тікпес б±рын жылқының қылын µткізіп, жараның екі жағынан шығарып қояды.
Қылды қоса тігудегі себеп, жараның орнында қалған қанды ірің біртіндеп ағып
кету ‰шін істелінеді. Ем жасалған жылқы кемінде бір жыл мінілмеу керек
[XXXXI]. Кµкірек маңқа болған жылқы, жем-шµптен қалып, жіңішкеріп, кеудесі
сырылдап, тынысы тарылып к‰ннен-к‰нге нашарлай береді. Мал жайын жақсы
білетін оташылар сыртқы белгілеріне қарап-ақ жылқының кµкірек маңқаға
шалдыққанын аңғарған. Ауырған жылқының аузын кере ашып, тілін қысқашпен
тартып т±рып, басы мен қ±йрығының ±шы кесілген жыланды екіге бµліп ж±тқызып
жібереді, немесе жыланды шµптің арасына да салып жегізген. Тєжірбиелі
емсектің айтуынша кµкірек маңқаны м±ндай єдіспен емдеу ауру малдың
сауығуының кепілі. Жылан міндетті т‰рде улы жылан болу қажет, емнен кейін
бірсыпыра уақыт су беруге болмайды [XXXVI]. Жалпы жыланмен мал ауруларын
емдеуді қазақ емсектері кеңінен пайдаланған. Ауру жылқыны емдеуге
пайдаланған жылан терісі Санкт-Петербургтағы этнография музейінің қазақ
экспозициясында т±р [118]. Танау маңқа болған жылқыны танауынан сасық сары
жалқыаяқ- маңқа ағады. Індет осы маңқа арқылы сау малға ж±ққан. Оташылардың
мєлімдеуінше кµкірек маңқаға қарғанда, танау маңқаны жазу жеңілірек.
Емдеуі: маңқа болған аттың танауына тиер-тимес етіп тірі қ±рбақаны аттың
кекілінен байлаған, қ±рбақаның жыбырлағанынан, кескіні мен иісінен
сескенген жылқы жиі-жиі т‰шкіріп, осқырынып танауындағы маңқа мен қанды
іріңді т‰сіріп тастаған [XXXVI]. Осы жолмен біз сау жуас аттың кекіліне
тірі қ±рбақаны байлап кµргенімізде, аттың бір орнында т±рмай тышқыршып, жиі-
жиі т‰шкіргенінің куєсі болдық б±л емніњ мақсаты да қайткенде ауру жылкыны
т‰шкірту болған.
Маңғыстау емсектері сақау ауруын – шықшыт безі ісіп т±рған ісікке
қ±рбақаны 8–10 сағат мµлшерінде таңып тастайтын. Ісіктің ішіндегі іріңді
сорып алған Бақа µліп жылқы жазылып кеткен [LVIX].
Торғай облысының мал дєрігерлері µткен ғасырда қазақтардың маңқаны
емдеуі жµнінде былай деп жазады: “... Маңқаның белгісі деп қазақтар жылқының
танауынан маңқа ірің аққанды айтады. Аттың м±рнының ішіне тотияйынды (мыс
купорасын) салады, кейде кеңсірік с‰йегін б±рғымен тесіп т±рып салады. Ат
дорбаға жемге к‰кірт араластырып мойнына іліп қояды. Бір қазақтың пікірінше
маңқаны басталып келе жатқанда емдесе жазылады, кµпшілігі б±л індетті
жазылмайды дейді. Сондықтан сойып етін жегеннен басқа жол жоқ деп
кµрсетеді. Қазақтар маңқаны ж±қпалы деп санамайды. Ауру адамға ж±ғады
дегенге сеніңкіремейді. Олардың тєжірбиесі бойынша кµп мінілген [120.105
б.] атта, єсіресе шауып келіп, суытпай су ішкен атта пайда болады дейді...”
Атдорбаның ішіне пиязды ±нтақтап салып ауырған аттың басына кигізу,
кеуілжірден жоғарырақ с‰йекті екі жерден жіңішке қуысқ±лақпен яки жуан
бізбен тесіп, єрқайсына бидайдай алмас салу сияқты єдістерді Х.А.Арғынбаев
та кµрсетеді [121.129 б.]. Б±л ретте архив деректері мен зерттеушінің
фактілері бір жерден шығып т±р. Жылқыда ғана болатын ж±қпалы індет –
Орталық, Шығыс Қазақстанда “мандам”, Батыс Қазақстанда “ш±быртпа” – деп
атайды. Мал дєрігерлері маңқаның бір т‰рі теріге шыкқан маңқа (кожный сап)
– деп пайымдайды [122. 4 б.]. Ауруға терінің жиі жарақаттанатын жерлері
шалдығады. Жылқы терісінің астына сансыз түйірлер мен бүртіктер шығып, сол
т±сты ісіндіріп қабындырады. Бірнеше күннен соң т‰йіртпектер ж±мсарады,
үстіндегі ж±қарған теріні жарып, ірің шығады. Бірер айдан кейін, әр бµрткен
жарылып, үнемі қою қара ірің ағып т±рған қалыпқа келеді, дер кезінде
емдемесе, бірнеше айдай жүріп, іріп-шіріп мал µледі. Іріңнің түрі жасыл-
сары болып ағады [123. 105–106 б. 124.]. Мандаммен ауырған жылқыны жеке
бағып емдейтін. Оташылардың айтуынша мандам жаңа пайда бола бастағанда,
емдеуде оңайға түседі, ем де қонады. Танауды тік тіліп жіберіп, танаудың
ішіндегі ақ тамырды алып тастаған. Информаторлардың біразы осы операциядан
кейін, екі айдай уақыт өткен соң малдың сауығатынын кµрсетеді [XXXIV.
124.]. Б±л емді желі қию деп атайды. Тотияйынды (мыс купоросы) шала
күйдіргенде, аппақ түсті болады. Жараның өршіген ошақтарын тауып, әр
түйіртпекті қандауымен кесіп, ішіне тотияйын салады. Емді әр 3-4 күн сайын,
соңырақ бір апта сайын қайталап отырады, осылайша емдеудің нәтижесінде
1,5–2 ай ішінде жазылып кетеді.
“...Ыстық к‰кіртті салып отырып, ‰стінен қызған темірмен қариды, жан-
жағында... қызған темірмен қариды...” [125. 107 б.]. Ірің кеулемеген, ісініп-
ќабынбаѓан, пышақ қолданысынан кейін көп өрбімей, ќап-қатты болып ±зақ
жүріп тарайды. Мандамды халық емшілері көпшілік жаѓдайда емдеп жазуѓа
болатын аурудың қатарына жатқызады.
Ж±қпалы індеттерден кейінгі жылқыда кездесетін – қара өкпе ауруы.
Жылқышылардың айтуынша малдың лай су ішуінен, бір жерден екінші жерге
айдаѓан уақытта шаң-тозаң ж±тудан жабысады. Қара µкпе деп атау себебі өлген
жылќының өкпесінің қарайып кетуінен. Жылќы жүдеп, іші тартылып, жіңішкере
береді, көп жөтеледі. Ауру жарты айѓа дейін созылады. Тәжірибелі оташылар
аурудың жаңа басталѓанын немесе асқынѓанын білу үшін ќолтық тамырын жоѓарѓы
еріннің астыңѓы жаѓындаѓы қап-ќара болып білеуленіп т±ратын екі тамырды
±зыннан жара тілетін де, аққан қанның алѓашқы тамшысын бір кесе суық суѓа
тамызатын. Егер қан тамшысы жайылмастан судың түбіне жетіп араласса,
аурудың асқынып, өтіңкіреп кеткендігін көрсететін. Ал қан тамшысы су бетіне
бірден жайылып араласатын болса, аурудың жањадан ѓана басталѓандыѓын
аңѓартатын...” [126. 129 б., 127. 96-99 бб.] Жаңа басталѓан қара өкпені
емшілер тез емдеген. Семей облысынан қараөкпені емдеудің µте сирек
кездесетін түрін кездестірдік. Жылќыны адам сүтін ішкізіп емдеу: халыќ
түсінігінде ауырѓан жылқы бие болса, емшектегі баласы еркек болу керек, ал
ауырѓан жылқы еркек болса, емшектегі баласы қыз болу керек. Әйелдің сүтінің
мөлшері орта кеседей мөлшерде болуы шарт. Сүт берген әйелге малдың жолы деп
орамал, уақ күміс ақша берген [LI].
Ішек ауруларыныњ жылќыда кездесетін т‰рлерін ќазаќта ќара т‰йнек,
µлі тию деп атайды. Тентек балаларды ±рысќанда т‰йнек, ќу т‰йнек деу, т‰нде
дµњбекшіп ±йыќтамай мазаланѓан адамды µлі тигендей деп атау бар.
Мал дєрігері М. Преображенский ќарат‰йнекпен ауырѓан жылќылардыњ
себебін былай т‰сіндіреді: “... Ќарат‰йнекпен ауырѓан жылќыны сойып
ќараѓанда, ішектерініњ єр жерінде ќара ноќаттар кездеседі. Кей жерлерде
ішектердіњ б±ралып, оралып ќалѓаны соншалыќ, ішектердіњ кейбір бµлігінде
шешілмейтін т‰йіндер кездеседі...” [128. 110 б.].
М±ндай жылќыны сойѓанда ішектерініњ жарылуынан іші ќанѓа толып кетеді.
Ішек-ќарнын лаќтырып тастайды. Еті ќап-ќара болады. Ќарат‰йнекті емдеу
туралы біздіњ ќолымызда деректер жоќ.
Ќ±лаѓыныњ т‰бінен ќан алып, бір-екі саѓаттай б‰йірінен асатын, терењ
суѓа салып ќойып емдеп те, µлі тиюді жазып алѓан. Оташылар өлі тиюді
қатерлі ауруларға санамайды [XXXVI.XXI].
Тері ауруларының жылқыда кездесетін т‰рі ќыршаңқы. Ќыршаңқы болѓан
жылқының жүні екі б‰йірінен бастап жаяға дейін біртіндеп түсе бастайды,
ауру єбден асќынғанда ќызылшақа болып ќалѓан жылқыларда болады. Әбден
ќышынған мал басымен ќаѓып, ќора-қопсыға сүйеніп мазаланады. Қотыр шыққан
жерді, т±зды сумен қаны шыќќанша ысқылап жуып күніге екі-үш реттен бес-алты
күн жуады, енді-енді бастала бастаѓан қыршаңќыны тобылѓының майын жағып
жазады. (Тобылғының майын алу үшін тобылѓыны отқа жағып отырып, астына
жайпақ табақ тµсеп, аққан майды жинаған.) Қоянды соя салысымен ыстық қылып,
қотырдың үстіне жаѓып дауалаѓан, м±ны да кемінде үш рет қайталайды [130. 28
б.]. Қ±рт оташылардың айтуынша малдың ж±лынында болатын сарысу. Қ±рт
болѓан жылқы оттамай таңертең күн шыѓа күнге қарап, қ±лағын қайшылап күн
батып бара жатқан уаќытта күнбатысқа қарап т±рып қалады. Күн сәулесінің
айналуына қарай, маңдайын солай төсеп айнала береді. Ауырѓан жылқыны жыѓып,
төрт аяѓын байлап, тырнақтай уқорѓасынның ортасын жіпке сабақтайды да,
жаяның беломыртқаға қосылѓан жерінен, яѓни сегізкөздің үстінен теріні тесіп
жіберіп тыѓып қояды. Сонан соң т±рѓызып басын байлап қойса, екі саѓаттай
терлеген жылқы аузынан ақ көбік аѓып жыѓылады. Есінен айрылѓан жылқыны суыќ
су, не аузына сиырдың сүтін қ±йып т±рѓызып алады [131. 425-427 бб.]. Дєл
осындай әдіспен ақбүйрек атты шµптің тамырымен де емдейтін болѓан [ХХХV].
Екеуінде де мал сауыѓады.
XX ғасырдың басында Торғай облысын жайлаѓан шекеќ±рт ауруын емдеудің
жолдарын қазақ емсектерінен ‰йреніп жылќыларды емдегені туралы К.Реезе
деген мал дәрігері ризашылықпен жазады [133]. Шекеќ±рт жылќы шөп жегісі
келгенде, шайнап-шайнап шығарып аузынан тастайды да, сөйте-сµйте мүлдем
оттай алмай ќалады, 2–3 күн өткенде бір жақ мидыњ ш±ќыры іседі. Оташылар
шекеќ±ртты емдеу үшін милыќтағы ісікті пышаќпен тіліп жіберіп, жараѓа
күкірт сеуіп үстінен ќыздырылған темірмен ќариды. Х.Арѓынбаев шеке ќ±ртты,
миома, саркома, гигрома - ісіктері болуы м‰мкін деп болжам жасайды [133а.
35 б.].
ХІХ ғасырдың аяғында Орал, Маңќыстау аймаќтарында қ±мќата деген ауру
жиі кездескен. Жылќы жеке бөлініп аз-маз ѓана оттап, біраќ су ішуі көбейе
берген. 2 апта өткенде жайылуды ќойып, су ішуі кµбейіп иісі µте сасыќ
күлгін-жасыл түсті ќи тастайтын. Облыста мал дәрігері болып істеген
Б.И.Ведерников қазаќтар м±ндай жылќыны сойғанда ќарнынан адамның басындай
ќ±м, шөп т.б. заттар араласќан масса шыќќанын көрсетеді. Жем-шөпке ќ±м
топыраќ араласып малдың асќазаны б±зылуынан пайда болады. Ауру белгілері
біліне бастаѓанда жиі-жиі түйенің сүтін, болмаса ерітілген май ішкізетін
болѓан [134. 192-195 бб.]
Халыќ емсектерінің түсінігі бойынша бас ауруларына ауыз, көз аурулары
да жатады. Бас ауруларының ішіндегі ең ж±қпалы, кеселдісі – делбе. Ауырған
мал тынышсызданып, алас±рып, жан жақќа ешбір бағдарсыз шапќылайды, бір
орнында шыркөбелек айналады, кейде алѓан бетінен ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Жылқы
Жылқы аурулары
Жылқы тарихы, жылқы өсіру және оның шаруашылығы
Жылқы тұқымдары
Жылқы саудасы
Жылқы тұмауы
Жылқы шаруашылығы
Жылқы – халық медицинасында
Мал шаруашылығы. Жылқы
Оттегімен емдеу
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь