Қазақ жазуының тарихы

КIРIСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5.7

1 КӨНЕ ТҮРКІ ЖАЗУЫНДАҒЫ КЕЙБIР ДЫБЫСТАРДЫҢ ТАҢБАЛАНУ ЖҮЙЕСI ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8.13

2 АРАБ ГРАФИКАСЫНА НЕГIЗДЕЛГЕН ҚАЗАҚ ЖАЗУЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛIКТЕРI ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14.16

3 ОРЫС ГРАФИКАСЫНА НЕГIЗДЕЛГЕН ҚАЗАҚ ӘЛІПБИIНІҢ ЖОБАЛАРЫ (ХІХҒ.) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17.19

4 А. БАЙТҰРСЫНҰЛЫ ҰСЫНҒАН ТӨТЕ ЖАЗУДЫҢ ГРАФИКА.ОРФОГРАФИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛIКТЕРI ... ... ... ... ... ... ... ... .. 20.26

5 ЛАТЫН ГРАФИКАСЫНА НЕГIЗДЕЛГЕН ҚАЗАҚ ЖАЗУЫНЫҢ ӘЛІПБИI МЕН ЕМЛЕ ЕРЕЖЕСI ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 27.37

6 ОРЫС ГРАФИКАСЫНА НЕГIЗДЕЛГЕН ҚАЗАҚ ЖАЗУЫНЫҢ ӘЛІПБИI МЕН ЕМЛЕ ЕРЕЖЕСI ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38.43

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44.46

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... . 47.48
Жазу – адамзаттың ұлы мәдени құндылықтарының қатарына жататын, өркениет дамуының құрамдас бөлігi. Адамзат мәдениетiнің өркениетке аяқ басуы дыбыстық жазу типiнің пайда болуынан басталса, өркениеттің әлемиетке ұласуы жазба коммуникацияның, жазба тiлдің жоғары даму сатысына жеткенiнен хабар бередi. Жазу кеңістiгi ұлғайғаны соншалық оны жазу және мәдениет, жазу - өркениет, жазу - қоғам, жазу мен ойлау, жазу мен тiл, жазу және коммуникация сияқты iргелi ұғымдар оппозициясында қарауға болады. өйткені дыбыстық жазу адамның эмоциялық, экспрессивтiк сезiмдерiн таңбалаудан гөрi, ақпарат тарату, сақтау қажеттiлiгi туғанда мемлекеттің пайда болуымен қатар шықты. Сондықтан бүгінгi таңда ұлттың мәдени-әлеуметтiк, экономикалық дамуы жазудың тұрақтылығына, жетiлуiне қатысты болады.
Жазба мәдениетi дамыған ареалдардың жазу тарихында үш кезең болды: 1) әркім өз қалауынша жазған шығармашылық кезең; 2) жазба коммуникацияның ұлғаюымен байланысты жазу узусы болған кезең; 3) жазу нормасы, орфографиясы пайда болған кезең [1, 30 б.]. Сонда ХХ ғ. жазу нормаларын қалыптастыру, негiздеу дәуірi болса, ХХI ғ. жазудың таңбалық, код болу сипаты күшейетiн, әлеуметтік коммуникацияны өзгертiп, қайта құратын, ауызша тiлдi (ары қарай АТ) игеретiн кезеңi болады.
Зерттеу жұмысында қазақ жазуының тарихи даму кезеңдерiн саралау, қазақ жазуының қай кезеңнен басталғанын, қазақ жазуы тарихында қандай жазу түрлері пайдаланылғанын анықтау мақсат етіліп отыр.
Жалпы тiл бiлiмiнде жазуды зерттейтiн грамматология, графемика (графема мен дыбыс, әріп қатынасы), графикалық лингвистика салалары айқындалғанмен, бұл бағыттағы зерттеулер тапшы болып отыр.
Ал қазақ тiл бiлiмiнде жазу нормативтi сипатта орфография ережелерi, анықтағыштар, емле сөздiктерi, оларға берiлген түсiндiрмелер негiзiнде сөз болып келдi. Жазу ұғымы орфография ұғымына парапарланып, жазудың нормалылығы, оның кодификациялануы туралы жиi айтылды. Мысалы, Г.Жеркешова, Ғ.Ермековтердің бiрiккен сөз тақырыбындағы еңбектерi лексикология, семасиология тұрғысынан жазылды [2].
Қазiргi қазақ жазуының әліпбиi мен орфографиясының фонологиялық негiздерiн iздеген алғашқы грамматологиялық зерттеу Н.Уәлиұлының еңбегiнен басталады [3]. Н.Уәлиұлының бұл бастамасы бiрге, бөлек жазылатын сөздердің орфограммасын кодификациялаудың негiздерiн және араб жазулы қазақ жазбаларының графикалық-орфографиялық ерекшелiктерiн анықтаған шәкiрттерiнің диссертациялық зерттеулерiнде жалғасын тапты.
Ал қазақ жазуы теориясын оның даму кезеңдерi мен тарихы негiзiнде тұжырымдау кажеттiлiгi алғаш Н.Уәлиұлының мақаласында сөз болды [4]. Осыған байланысты қазақ жазуының көне түркі руникасынан берi қарайғы онтогенездiк дамуын көрсету, жазу теориясына қатысты ұғымдарды саралау, жүйелеу қажеттiлiгi, қазақ жазба мәдениетiнде қолданылған әліпби түрлерінің сипатын айқындау тақырыптың өзектiлiгiн танытады.
1 Волков А.А. Типология алфавита, графики и орфографии: автореф. канд. фил. наук:. М, 1974—30 с.
2 Ермеков Ғ. Семантика слитных слов в казахской лексике: автореф.
канд. фил. наук:. Алматы, 1950.— 21 с.; Жеркешова Г. Қазiргi қазақ әдеби тiлiндегi бiрiккен сездер: фил. ғыл. канд. ... автореф. Алматы, 1949.— 22 с.
3 Уәлиев Н. Қазақ графикасы мен орфографиясының фонологиялық негiздерi: фил. ғыл. канд. ... автореф. Алматы, 1993.—162 6.
4 Уәлиұлы Н. А.Байтұрсынұлы жене қазақ жазуының онтогенездiк дамуы // Ұлттық рухтың ұлы тiнi. Алматы: Ғылым, 1999. -566 б.
5 Аманжолов А. Түркі филологиясы және жазу тарихы. – Алматы: Санат, 1996. – 128 б.
6 Аманжолов А. Көне түркi жазуы // Қазақ тiлi энциклопедиясы. Алматы, 1998.—509 б.
7 Айдаров Ғ. Көне түркі жазба ескерткiштерiнiң тiлi. Алматы, Мектеп, 1986.-180 б.
8 Айдаров Ғ. Язык памятника Кюль-тегину. Алматы: Ғылым, 1993.- 280 с.
9 Сағындықұлы Б. Қазақ тiлi лексикасы дамуының этимологиялық негiздерi. Алматы: Санат, 1994.-168 б.
10 Аманжолов А. Графика таласских, енисейских и орхонских надписей // Қазақ тiлi мен әдебиетi. 1973, 3-шығуы.
11 Щербак А.М. Сравнительная фонетика тюркских языков. Л.: Наука,
1970.—204 с.
12 Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. М-Л, 1951 .-451с.
13 Кобешавидзе И.Н. К характеристике графики и фонемного состава языка орхоно-енисейских надписей // Советская тюркология. 1972, М2.
14 Фридрих И. дешифровка забытьих письменностей и языков, М., 2003.-
208 с.
15 Томанов М. Түркі тiлдерiнiц салыстырмалы фонетикасы. Алматы: Қазақ университетi, 1992.—192 б.
16 Гузев В.Г. К вопросу о слоговом характере тюркского рунического письма // Вопросы языкознания. 1994. М5.
17 Драчук В. Дорогами тысячелетий. М: Молодая гвардия, 1977.-256 с.
18 Макаев Э.А. Язык древнейших рунических надписей. М., 2002. —156 с.
19 Ленин Г. Орфографические особенности текстов рунических памятников древнетюркской письменности II Туркология. Түркістан. 2005. М1.
20 Мамырбекова Г. Қазақ тiлi дауыстылар жүйесiнiң ХҮIII-ХІХ ғ. араб жазулы ескерткiштерде таңбалану ерекшелiктерi // Тiлтаным. 2001. К3.
21 Сыздыкова Р. Язык Жами ат-тауарих Жалаири. Алматы, 1989.-248 с.
22 Қайдар Ә. Көне түркі жазба ескерткiштерi кiмге ортақ, кiмге тән? // Көне түркі өркениетi: жазба ескерткiштерi. Алматы, 2001.-128 б.
23 Әбiлқасымов Б. Алғашқы қазақ газеттерiнiң тiлi. Алматы: Ғылым, 1971. —272 б.
24 Әлiппе айтысы. – Караганды, 1990. — 106 б.
25 Григорьев А.А. О передаче звуков киргизского языка буквами русской азбуки // Қазақ тiлi туралы революциядан бұрынғы зерттеулер. – Алматы, 1993, 232 б.
26 Әбiлқасымов Б. Қазақ жазбасында орыс графикасының қолданылу тарихынан // Известия АН Каз ССР Сер. фил. 1977. К4.
27 Алтынсарин И. Киргизская хрестоматия. Изд. 2. Оренбург, 1906-160 с.
28 Малбақов М. Қазақ сөздiктерi. Адматы: Ана тiлi, 1995.–112 б.
29 Байтұрсынұлы А. Тiл тағылымы. Алматы: Ана тiлi, 1992. – 414 б.
30 Сұлтанғазин д. Қазақ сөзiн қалайша жазу турасы // Қазақ тiлi туралы революциядан бұрынғы зерттеулер. Алматы: Ғылым, 1993. —232 б.
31 Қазақ бiлiмпаздарының тұңғыш съезi. Алматы. 2005. – 144 б.
32 Жұбанов Қ Қазақ тiлi жөнiндегi зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1999. — 581 б.
33 Революция тюркологического съезда о новом латинированном алфавите // Культурное строительство в Казахстане (1918-1933), Алматы, 1965.- 564 с.
34 I Всесоюзный тюркологический съезд 26 /-51111-1926. Баку, 1926. —426 с.
35 Мектептегi А. Қазақ жазуының қасиетi мен касiретi 1/ Қазақ елi.
1995.20.10.
36 Стенографический отчет научно-орфографической комиссии созванной 2-4.06. 1929 г. научно-методическим советом.
37 Қазақ тiлi әлiппесiнiң жаңа емлесiнiң ережелерi // Лениншіл жас 10.07.1939.
38 Аманжолов С. Орыс графикасына негiзделген қазақтың жаңа алфавитi мен орфографиясы. Алматы, 1940. – 30 б.
39 Балақаев М. Бiрiккен сөздердiң емлесi туралы // Социалистiк Қазақстан – 5.01.1940.
        
        АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факулЬТеті
Қазақ тіл білімі кафедрасы
ДИПЛОМ жұмысы
ҚАЗАҚ ЖАЗУЫНЫҢ ТАРИХЫ
Орындаушы:
4-курс студенті
А. Даутова
Ғылыми ... ... ... ... жіберілді:
« » 2009 ... тіл ... ... ... - 2009
МАЗМҰНЫ:
Кiрiспе..................................................................
.............................. 5-7
1 Көне ... ... ... ... таңбалану
жүйесi......................................................................
...... 8-13
2 Араб ... ... ... ... ... Орыс графикасына ... ... ... ... ... А. Байтұрсынұлы ұсынған Төте жазудың ... ... ... ... ... ... жазуының әліпбиi мен ... ... Орыс ... ... қазақ жазуының әліпбиi мен ... ... ... ... ... ... жұмысының тақырыбы: Қазақ жазуының тарихы
Диплом жұмысының көлемі: 47 бет.
Диплом жұмысында пайдаланған әдебиеттер саны: 39
Диплом жұмысының мақсаты мен ... ... ... ... ... ... қолданылған фонемографиялық жазу типi түрлерінің
онтогенездiк дамуын, қазақ жазуының тарихын, ... орай ... ... мен ... ... ... iздеу, емле ережелерiнің
уәжiн көрсету, сөйтіп, қазіргi қазақ жазуының мәртебесi мен ... ... Осы ... жету ... ... ... шешiмiн табу
көзделдi:
- жалпы жазудың даму тарихын көрсете отырып, жазудың маңызы мен бүгінгi
таңдағы қызметін парықтау;
- ... ... мен ... ... ... ... табан тiрей отырып, анықтау;
- көне түркі жазуының графикалық ерекшелiгiн, латын графикасына
негiзделген ... ... ... ... ... ... орыс ... негiзделген қазіргi қазақ әліпбиiнің әріп-фонема-
дыбыс ... ... ... қазақ жазуының фонологиялық негiздерiн
айқындау.
Диплом ... ... ... ... ... жазу бiрлiктерi,
категориялары, қазақ жазуының ... ... ... ... қазақ
орфографиясына қатысты еңбектер.
Диплом жұмысының әдісі: Зерттеу барысында сипаттамалы, салыстырмалы,
жүйелеу, АТ-дi транскрияциялау, ... ... (ары ... ЖМ) ... ... ... ... пайдаланылды.
Диплом жұмысының дереккөздері: Зерттеу материалдары ретінде көне түркі
графикасы, араб (ХIХғ.), ... ... ... ... ... ... Н. ... В.В.Радлов ұсынған және
пайдаланған орыс графикасына негiзделген жазу, А.Байтұрсынұлы ... ... ... ... ... ... алғашқы жобасы (Алматы,
1940), қазіргi қазақ әліпбиi қолданылды.
Диплом жұмысының ... ... ... ... ... көне
түркі жазуындағы кейбiр дыбыстардың таңбалану жүйесi, екінші бөлімде ... ... ... ... ... ... ... орыс
графикасына негiзделген қазак әліпбиiнің жобалары (ХІХғ.), төртінші бөлімде
төте жазудың графика-орфографиялық ерекшелiктерi, ... ... ... ... ... жазуының әліпбиi мен емле ережелері, алтыншы
бөлімде орыс графикасына ... ... ... ... мен ... мен ... ... жұмысының мазмұнын сипаттайтын тірек сөздер: жазу, әріп, графика,
орфография, әліпби, төте жазу ... ... ... ... ... кіріспеден, негізгі алты
бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланған ғылыми әдебиеттер тізімінен тұрады.
КIРIСПЕ
Жазу – ... ұлы ... ... ... ... ... құрамдас бөлігi. Адамзат мәдениетiнің өркениетке аяқ басуы
дыбыстық жазу типiнің пайда болуынан ... ... ... ... коммуникацияның, жазба тiлдің жоғары даму сатысына жеткенiнен хабар
бередi. Жазу кеңістiгi ұлғайғаны соншалық оны жазу және ... жазу ... жазу - ... жазу мен ... жазу мен тiл, жазу ... ... iргелi ұғымдар оппозициясында қарауға болады. өйткені
дыбыстық жазу адамның эмоциялық, экспрессивтiк сезiмдерiн таңбалаудан ... ... ... ... ... ... пайда болуымен қатар
шықты. Сондықтан бүгінгi таңда ұлттың ... ... ... ... жетiлуiне қатысты болады.
Жазба мәдениетi дамыған ареалдардың жазу тарихында үш кезең болды: 1)
әркім өз ... ... ... ... 2) ... ... ... жазу узусы болған кезең; 3) жазу нормасы, орфографиясы
пайда болған кезең [1, 30 б.]. ... ХХ ғ. жазу ... ... ... ... ХХI ғ. ... таңбалық, код болу сипаты күшейетiн,
әлеуметтік ... ... ... құратын, ауызша тiлдi (ары қарай
АТ) игеретiн кезеңi болады.
Зерттеу жұмысында қазақ ... ... даму ... саралау, қазақ
жазуының қай ... ... ... ... ... ... жазу
түрлері пайдаланылғанын анықтау мақсат етіліп отыр.
Жалпы тiл бiлiмiнде жазуды зерттейтiн грамматология, графемика ... ... әріп ... ... ... салалары айқындалғанмен,
бұл бағыттағы зерттеулер тапшы ... ... ... тiл бiлiмiнде жазу нормативтi сипатта орфография ... емле ... ... ... ... негiзiнде сөз
болып келдi. Жазу ұғымы орфография ұғымына парапарланып, ... оның ... ... жиi ... ... ... ... сөз тақырыбындағы ... ... ... жазылды [2].
Қазiргi қазақ жазуының әліпбиi мен орфографиясының фонологиялық
негiздерiн ... ... ... зерттеу Н.Уәлиұлының еңбегiнен
басталады [3]. Н.Уәлиұлының бұл бастамасы бiрге, бөлек жазылатын ... ... ... және араб ... ... ... ерекшелiктерiн анықтаған
шәкiрттерiнің диссертациялық зерттеулерiнде жалғасын тапты.
Ал қазақ жазуы теориясын оның даму ... мен ... ... кажеттiлiгi алғаш Н.Уәлиұлының мақаласында сөз болды [4]. Осыған
байланысты қазақ жазуының көне ... ... берi ... онтогенездiк
дамуын көрсету, жазу теориясына ... ... ... жүйелеу
қажеттiлiгi, қазақ жазба мәдениетiнде қолданылған әліпби түрлерінің сипатын
айқындау тақырыптың өзектiлiгiн танытады.
Жазу туралы түсiнiктiң ... ...... ... тұрып,
қарым-қатынас жасауын қамтамасыз ету. Өйткенi жазу қоғамдық қажеттiлiктен
туындады. Адамдар арасындағы күрделi қоғамдық қатынастың ... ... ... тiлi ... ... Сондықтан жазудың шығуы ең
алдымен қарым-қатынастың маңызды бiр құралына ... ... ... ... екi ... болды: таралу кеңiстiгiнiң шектеулiлiгi
және уақыт жағынан шектеулiлiгi. Адамдардың қоғамдық-саяси, экономикалық
және әлеуметтiк ... ... ... ... үшiн ... ... қызметі өте зор.
Қазақ жазуының тарихы өте тереңде жатыр. Қазіргі Қазақстан мен Орта Азия
территориясындағы ертедегі тайпалар өмірін бейнелейтін, ... ... ... ... жиі ... Бұл сияқты тасқа қашалған жабайы аңдар,
хайуанаттар, адам бейнелері, аңшылық, ... ... ... ... ... ... ... адамдардың киелі түсініктері, ғұрыптары мен әр
алуандас көріністері аң аулап, мал баққан ертедегі тайпалардың тұңғыш жазуы
болып ... Тіл ... ... ... бұл ... ... жазуы
немесе пиктографиялық жазу.
Дүниеге келген әрбір жаңалық сол ... ... ... ... ... жазуы да сол пайда болған күйінде қалып ... жоқ, ... ... өзгеріп өрістей түсті. Осы жазудың негізінде ұғымды
білдіретін жазу, символикалық немесе идеографиялық жазудағы ой мен ... шешу дәл ... ... оңай ... оның сол кездегі
қауымдық құрылыспен баяғы ... ... өмір ... ... ... көреміз.
Бұл жазу түрінің Қазақстан жерінде ұзақ сақталып, оның символдық көрініс
нұсқалары келе-келе қазақтың ... ... да ... тіпті
кейіннен меншікті көрсетерлік белгі болып кеткенін де байқай аламыз.
Алтай мен Тарбағатай жоталары, Сарыарқаның дарқан ... мен ... ... ... мәлім борған осындай жазу үлгілері бар. Түптеп
келгенде түркі тайпалары арасында соншама кең тараған идеографиялық ... ... ... ... ... ... шығуына да белгілі
мөлшерде ықпал етіп, әсерін тигізді.
Жалпы жазу түрлерінің ғұмыры адамзат өркениетінің ... ... ... бiр ... түбірлердің көптігі сөз жазудан дыбыс
жазуға өту сатысын растайды. Ойжазу, ... ... ... ... ... ... силлабографиялық,
фонемографиялық жазу түрлерiне сәйкес келедi.
Бiз қазақ халқының қолданған жазу типтерiн ... ... деп бөле ... ... ... жазу ... етемiз. Өйткенi, пиктографиялық жазу мен дыбыстық жазу жазудың екi
басқа типiне жатады. Екiншiден, ғалымдар ... ... ... жазу ... ... ... үшiншiден, пиктографиялық жазу өз алдына кең
масштабтағы зерттеуге нысан бола ... Және ... ... ... болашақ “кескiнiн” тану үшін қазақ жазуы тарихындағы дыбыстық
жазу түрлерінің сипатын, әліпбиi мен ... ... ... бар.
Қазақ халқының пайдаланған дыбыстық жазу түріне көне түркі жазуы, ... ... және ... төте жазу (ТЖ) ... латын графикасына
негiзделген қазақ жазуы (ЛГнҚЖ), орыс графикасына ... ... ... ... Аталған әліпби түрлерi диплом жұмысында жекелей зерттеу
объектiсi болатындықтан ... ... ... жазу ... зерттеу нысанына
алынбағандықтан, жұмысымызда жоғарыдағы әліпби түрлерінің ... ... мен ... ... ... әріп пен ... сәйкестiгi, iшiнара
емле ережелерi туралы сөз болады.
1 Көне түркі жазуындағы кейбiр дыбыстардың таңбалану жүйесi
Алғашқы әріп ... бір ...... көне түркі алфавиті болып
табылады. Бұл алфавитпен жазылған ескерткіштер – көне түркі ... тіл ... мен ... өресінің көрсеткіші.
Көне түркі жазулы ескерткiштердің табылу аймағы үлкен: Хакасия, Алтай,
Тува, ... ... ... ... ... сайы, Орхон,
Қарақорым, Тараз, Павлодар, Есiк, Шемонайха, Ертiс, Қырғызстан Қошқар
өңiрi. Бұл әр ... ... ... ... ... ... бiлдiредi. Дегенмен көне түркі жазуына қатысты жоғарыдағы ғалымдар
еңбектерiне сүйене отырып, көне түркі жазуына ортақ ... ... ... бар деп ... Көне ... жазуы біздің
ата-бабаларымыз қолданған жазу болғандықтан, бұл ... ... ... елеулі орны бар дәуір.
Көне түркі жазуының пайда болу уақыты туралы әр ... ... ... ... ... ... Ү ғасырда пайда болды деген пікірге
өз уәжін келтіреді. Ғалым археологтардың Павлодар ... ... ... қорымның барлық белгілері мен сипаттарын зерттей келе, қазба
жұмысын жүргізген ... ... жыл ... дейінгі Ү-ІҮ ғасырға, сақ
дәуіріне жататындығы туралы пікір айтқандығын тілге тиек етеді. Бұл жерден
әр түрлі бұйымдармен қатар ... ... ... ... ... Сүйек
тұмарда руникалық жазумен «Ақ сықын (суқын)» деген сөздер жазылған екен.
Мұны А. Аманжолов «Ақ ... ... ... ... ... ... сүйене отырып, ғалым мынандай пікірге келеді: «Тұмардағы
руникалық жазу ертедегі түркі тілдес ... ... арғы ... ... алфавиттәк жазуының болғандығын көрсетеді. Бұл жазу – ... мен ... ... ... руникалық алфавит тек Ү ғасырда
ғана пайда болды ... ... ... күмәнді екенін, асфавиттік жазу
одн мың жыл бұрын қолданылғандығын дәлелдейді» [5, 42 б.]. ... бұл ... көне ... жазуының 2500 жыл ... ... ... ... ... ... жазуларының табылуы, оқылуы, этногенезi, түркі
халықтарының тарихына, әдебиетiне, мәдениетiне қатысы, ... ... ... ... түркі тiлдерiмен сабақтастығы туралы
еңбектер аз емес. Көне ... ... ... ... ... жазу
таңбаларын қазіргi тiл дамуының тұтынушысы бола ... ... ... ... код ... ... көрсету, кодтың (әліпбидің) кiлтiн
түзу қаншалықты қиын екенiн ескерсек, көне түркі жазуына ... ... ... ... ... көне түркі жазуы ... ... ... ... пiкiр ... ... А.Аманжолов, Ә.Қайдар,
Ғ.Мұсабаев, Ә.Құрышжанов сынды ғалымдардың зерттеулерiн жоғары ... ... көне ... ... ... құрастырып, ондағы әріп
таңбаларының мәнін, берiлу тәсілдерiн, ... ... ... ... ... ... көне ... жазуындағы дауысты дыбыстардың
таңбалану жүйесi мен iшiнара дауыссыз дыбыстардың емлесi туралы ... ... ... ... ... ... көне ... жазуы
қазақ жазуының қалыптасуының бір кезеңі емес пе?
Жалпы Орхон-Енисей жазбаларында қолданылған 35 графеманың 4-i ... ... ал 31-i ... ... және үнді қатаң тiркесiн
бергенi бүгінде айқындалған жайт [6, 180 б.]. ... көне ... ... ... 4 инвариантымен тiлдегi 9 вариантын (а-е-ә, ы-i, о-ұ, ө-
ү), дауыссыздардың 20- дан аса ... ... 10 ... (б, д, ғ, й, ц, л, н, р, с, т ) ... түркі тiлдерiндегi үндесім
құбылысын дауыссыздар санын көбейтумен шешкен графика болып табылады.
Осыған байланысты көне түркі жазуының графикасында а-е (э-ә) ... ... неге сөз ... және сөз ... берiлмедi, керiсiнше, фонемасы нелiктен сөз басында және ортасында таңбаланды деген сауал
төңiрегiнде ... ... ... ... , , ... ... қарағанда
жиi түсiрiлiп отырған. Мысалы, (қазіргi графикамен жазсақ) дғ (адағ), дғр
(адғыр), йғучы (айғучы), нығ ... М сөз ... ... ... йзқа ... кче (кече) [7, 17 б.]. Сонда таңбаланған дыбыс ашық
езулiк (а, е, ә) ... ... ... және рунист ғалымдар қалай
топшылаған?
Ол, бiрiншiден, ... ... өзге “ш ... ... ... ... ... Өйткені дауыстысынан басқа ,
, ... ... ... да, ... да ... ... (ыдқ (ыдуқ, өлглi (өлгелі,), учн (учун)), ,
фонемалары барлық позицияда ... [8]. ... , , ... ... ... фонемасы және дыбыс реңктерi оқылады,
ал бұл әріптер болмаған ... ... ... ... ... ... не [а’, не [е], [ә], [э] ... оқылады.
Проф. А.Аманжолов көне түркі тiлiнде а графемасымен , фонемасы ... ... ... ... фонемасы да таңбаланды дейдi.
Проф. Б.Сағындықұлы көне түркі тiлдерiндегi алғашқы ... ... а-ны ... [9, 1576.). ... жиi дыбысталатын фонеманың таңбасын
үнемдеу арқылы жазу экономиясы ... ... ... ... ... ... түсiрiлген дауыстыны қателесiп калпына келтiремiз
дейтiн қауіптің көне түркі жазуын жазуын оқушылар үшін болмайтын ... ... ... ... ... ... байланысты. Айталық,
брзун (барзун) - барсын, мңа (маңа) — маған, мн (мен) — мен ... а, ... ... тiлдi ... да, ... ... ... да бiлуi тиiс.
Ендi гиперфонемасының инициал және медиал позицияда ... ... ... [10, 18 б.] ... ... сөз ... ... фонемасының тұрмағанын бiлдiру үшін берiлдi
дедiк. В.Томсен таңбасы салынса, болып оқылады, болмаса ... [л] [i] ... [л] ... ... ... [11, 8 б.]. ... қоса
В.В.Радлов та КТТ-нің бiр буындыларында э (д) - ... ғана ... [11, 28 б.]. ... бiр буынды сөздердің iшiндегi дауыстының өзгеруiн
таңба салып ескертiп отырған. Жалпы, бiраз ... (Ғ. ... ... ... таңбасы болды деп
топшыласа, С.Е.Малов [12, 44 б.], А.М.Щербак [11], М.Томанов, ... ... көне ... тілі мен көне ... ... , оппозициясы күмәндi, мұндай жiктелiстi дәлелдейтiн фактi жоқ ... ... б.], ... тәуелдік жалғауының сөз үндесімiне қарамай, жіңішке
дауыссыз таңбасымен (н’) ... [12, 44 б.] ... кгні ... ... ... ... -ның i-ге өтуiмен байланыстырады [11, 72 б.]. дүдемалдығының бiр ... ... ... ... ... ... 1-буыннан басқа буындағы дауыстылардың дербес фонологиялық ... ... ... паралелельдердің болуынан (алтан-алтун-
алтын, балта-балто-балту-балты) [11, 74 б.], ... көп ... ... ... ... ... ... ерекше жүйесi (подсистема)
болатынынан, ол жүйеде ашық-қысаңдығымен айрылатын ... екi ғана ... олар ... ... ... ... ... [14, 109-118
бб.] iздеу керек. Негiзiнен көне түркі жазуындағы дауыссыздардың ... ... ... деп және ... сай тiл ... ... ... 40 б.] фонемасына қатысты шыққан. көне түркі ... ... ... ... фонемалар өзара
(негiзiнен) ашық-қысаңдығымен айрылады (о-у, ө-ү, а-ә, е, э). Ал ... а-е (ә), о-ө, ұ-ү, ы-i ... ... ... Сонда бірыңғай жіңішке, қысаң, ерiндiкке (ө-ү) бiр ... ... ... (о-у) бiр графема берiлген жүйеде немесе керiсiнше мына
жүйеде – жуан-жіңішке езулiк, ашық (а-ә, е, э) және ... ... (ы-i) – ... ... ... ... жүйесiнің сақтала бермегенi жергiлiктi
фонетиканы бiлдiре ме, елде емле ... бере ме деп, ... ... көрсеткен [10]. Сонда, бiздің ойымызша, ь,-и ... ... ашық ... (а-е, е, э) ... ... коймағанын, кейде
онымен жұп құрайтынын көремiз. Оған қазіргi түркі тiлдерi тұрғысынан алсақ,
түбірдегi жуан, жіңішке, ашық ... ... ... ... ... ... ... ұйғыр тiлiндегi е дыбысы бар сөзге аффикс
жалғанғанда е-е, көпбуынды сөздердің ... ... и-ге ... ... көне ... а дауыстысының көрінісi екенiн, а фонемасы о, е, ... ... ... [15, ... көне ... ... ерiндiк графемалардың (о-у, ө-ү) таңбалануын
және ерiн үндестiгiнің берiлуi туралы. Көне ... ... ... бір таңбамен, о/ү бiр ... ... ... ... ... ... Сонда од (уақыт), үч
(үш), күн сөздерiн [у], [е] дыбысы ... да ... ... Көне ... ... ... және көне ... жазуының оқылуына қатысты
еңбектерде бұл графема қандай белгiге сүйенiп не ... ... ... ... ... ... болады. Ескерткiштерде ө-
ү, о-у графемасы , фонемасының ... ... да сөз ... ... ... ғана ... [7, 20 б., 80 б.], ал , ... бергенде
сөздің барлық позициясында кездескен. ... чолг ... ... iлгеру (iлгеру), й агру [8].
Сонда 1 буындағы , фонемаларының кейiнгi буынды ... ... ал , ... ... буында да ,
сәйкесетiнiн қалай түсiндiруге болады? Жалпы, көне ... ... ... жазбаларда тiл үндестiгi жаппай сақталатынын, тiптi
жуан ... пен жуан ... ... келе ... ... ... ал ... ауытқуы көп екенiн мақұлдайды (көңүл-көңл, өтуз-отыз т.б.).
Ерiндiк күшi де қазіргi ... ... ... тең. ... көне ... ... ... буында -ға сәйкессе, -
- ге, - ге ... ... [8, 506.], яғни ... ... ... ... ... буквенная письменность, в которой
те или иные знаки для одного звука чередуются в зависимости от того, ... за ним ... или ... ... [16, 140 б.] ... ... ... тем, что он в ... мере ... ... ... ... ... самых фонетических единиц” дей
отырып, морфонологиялық негiзге құрылған деп анықтайды [13, 416.]. ... ... ... өзінен кейiнгi дауыстыларды да өзіне ұқсатып
алатынын жүйелi түрде таңбаламағанына қарап, көне ... ... ... де, фонетикалық алмасуды да таңбалап отырған ... ... ма ... ойға ... ортасында В.Г.Гузев В.Томсеннің екiойлы болғанына ... ... ... буын жазуы деген ... ... ... ... топ жаңалығы болса, олар дауыстылар үндестiгiн беру керек ... ... ... ... ... ... -дің ... варианты
(комбинаторлық түрі) таңбаланып тұр дей отырып, дауыссыз ... ... ... ... Оған себеп к фонемасының [ак], [әк/ек], [ок/ук],
[өк/үк], [ук] деген буындарды таңбалайтыны дейдi. Және ... ... алт, арт ... беретiнiн айтты [16, 64 б.]. Ғалымдар көне ... ... не буын ... ... келмейтiнiн, сөздi тұтас отырып, мазмұны
арқылы түркі үндесімiне ... оқу ... ... [13, 43 б.]. Және ... ... белгiлеу хабарды таңбалаушы мен оны дыбыстық тілге
кодтаушы екi жақтың аялық бiлiмi бiр деңгейде, ситуация туралы екi жақ ... ... ... ... [17, 30 б.]. Әрi адресат түркі
диалектiсiнің көптiгiнен ... ... ... ... осы ... шешкен деймiз. Осы орайда академик Ә. ... сөзi еске ... ... ... ... құрамында болған тайпалардың
(түркі, қарлұқ, ... ... ... тардұш, татабы, шұп, кенгерес, соғды,
тоғуз-оғуз, онок) тiлi өзгермей, бiр орында тұрмауы, әр ... ... ... бұл ... тiлiн алып ... ол өзi бiр ... ... қоймаған түркі ұлыстары мен тайпа бiрлестiктерiнің өзара
айырмашылығы бар тiл едi, жергiлiктi ерекшелiктер ... тiл ... ... өз ... ... ... да аз емес ... [16, 27 б.].
Сөйтіп, көне түркі жазуы көне түркі тiлдерiнің ... ... ... ... ... мүмкіндiк бередi.
Орхон-Енисей, Талас ескерткiштерi дауысты таңбаларының
графемасында ғана әріп варианты көп болған, ал ы, о, ө ... ... ... ... ... ... ... дауыстының (а) вариант,
вариациялары (э, е, ә, әе, i) басқа дауыстыларға қарағанда ... ... ... да көруге болады деп ойлаймыз. Көне түркі жазуында әсіресе
ж, к фонемаларының жуан-жіңішке, ерiндiк-езулiк ... ... ... [к], [к°] [10, 20 б.]. Бұндай графика әсіресе Енисей, ... тән ... ... көне ... ... тiл үндестiгiне табан тiреген, тарихи
қалыптасуы жағынан кеш пайда ... [11] ерiн ... ... ... ... ... ... Үндесім заңы дауыссыздардың тембрлiк
әуенiне негiзделген (Крамски, М.Маллова, ... ... ... үндесімi — осы арқылы шыққан ... заң ... ... ... санасында дауыссыз дыбыс қазіргi түсiнiктен өзгеше, ерiн,
езу, тiл мүшелерiне сай тембрлiк әуен қоса ... ... ... болғанын айтқымыз келедi. Тiлдің даму барысында ... ... әуен ... ... сына дыбыс тыңдаушы санасына қабылдана
бастайды. Сына ... ... ... ... бен ... ... Кыстырынды дауыстылардың бүкіл руникалық жазбаларға тән екенiн
айтады Ә.А.Мақаев [18, 57 б.]. ... ... ... ... ... жүктемесi жоқ дыбыс кейiн дифференциацияланған. ... ... ... ... таңбаланған дауыстылардың Орхон жазуында
тұрақты бейнеленуi дәлел, дауыстылардың графикалық бейнесi ... ... ... ... дауыстыны да, сына дауысты және одан ... ... ... ... ... ... жүйесiнің графемалары және графикасы туралы ... ... Көне ... жазуында , , , , , , ,
, , 10 ... ... ... ... 20 ... Оның iшiнде 3-тен артық әрпі бар дыбыстар , , , ,
... ... ... мен -нің жуан ... және ... ... бар [7, 37 б.], б, д ... ... [t‘], ... да ... [19, 122 б.]. Ал , , , , , ... ... ... берiлуiн ғалымдар олардың кеш пайда болған
туынды дыбыс болуымен байланыстырады [10]. ... осы ... ... ... айырылуы мүмкін емес, мысалы мңа ... ... ... ... ... Ал кей сөздерде iргелес дыбыс таңбасы арқылы
ажыратып алуға болады. ... ... ... [м], [ш] ... ... ... ... Дыбыстың топ, туынды, кiрме екенiн оның сөз
шенiнде кездесу, жуан-жіңішке дауыстымен тiркесе алу ... ... ч, ш ... да ... ... ... Олай болса,
сөз болып отырған дыбыстар неге сингармографемалық жұп құрамаған деген
сауалдың ... ашық ... ... ... тағы бiр ... ... – , , ... жіңішке таңбалары үндесім
заңдылығынан уәжсiз ... ... ...... ......... [тыс‘ы] — атысi, [шс’ ыз] — ашсіз, [йорс ‘ар] — ... ... ... — ағiн т.б. Бұл , ... инварианты
тiл алды болып айтылатынынан хабар берсе керек. Қазiргi дыбыстық жүйемiзде
де , фонемаларының орыс ... , ... ... ... кейiнгi дауыстыны жіңішкертетiнi.
Бүгінгi қазақ тiлiнде сөз аяғында ... [б], [д], [ғ] ... ... ... таңбаланған. Жалпы, көне түркі жазуы , , ,
, , , , , , , , , , , , ... ... ... ... ... ... фонетикалық жүйесiыде
бар және бiр-бiр графемага сәйкес келедi. [ни] ... ... ... ... әріп ... ... тiлдерiнде жоқ. Ал нт, нч, лт дыбыс тiркесiн
беретiн графемалар тiлдің көне ... ... яғни ... жиi кездесетiн дыбыс тiркесiн бiр таңбамен берген деймiз.
Жалпы, көне түркі жазуындағы вокализмдер ... ... ... о ... ... тәсiлге иек сүйейтiнiнен шыққан. Ұғымды
таңбалауды жетiлдiру редукция арқылы жүредi, ал ... ... ... мен сырткы тұрпатын құрайды. Сонда ... ... ... ... ... жазу) артық информацияларды редукциялап, керектi заның аты мен
санын еске сақтау үшін шарпы бiр таңбаларды қалдырады (идеографиялық ... ... жазу ... ... ... ... бiр ... бағытталғаны ондағы көмекшi сөздер мен сөйлемдердің таңбаланбауына
әкеледi. Сөйтіп, жазу бағытталған ... ... ... ... ... мнемоникалық тәсiлдi қолданады. Онда грамматикалық
формалар ғана редукцияланбай, әріп болмаса да, ... ... ... әдiс ... ... ... ... бiлетiн адресант ондағы
фонемаларды “реконструкциялап” дыбыс варианттарына кодтайды. ... ... ...... ... межесiн инвариант, вариант немесе О –
нөлдiк әріп арқылы таңбалай алатынын, ал оны ... ... ... фонеманың мазмұн межесi (дыбыс) мен тұрпат межесi (графема) арқылы
қалпына келтiредi. Сонда көне түркі жазуындағы ... ... ... жазу ... ... бiлген, таңба теориясын меңгерген,
жазу прагматикасын ... ... ... ... деп танимыз.
2 Араб графикасына негiзделген қазақ жазуының ерекшелiктерi
Араб жазуының түркі тілдерінде қолданылуы, негізінен, ... ... ... ... ... ... қазірде мәлім болған тұңғыш
нұсқасының бірі – «Құдатғу біліг» (1069 жыл) дастаны. Бұл дастанның ... ... ... және Каир ... ... ... ХІІ-ХІІІ
ғасырларда көшірілген.Сонымен қатар ХІ ғасырдың мұрасы ... ... ... ... де, ... ... жататын «Ақиқат сыйы», «Әулие-әмбиелер
қиссасы т.б. еңбектер де араб ... ... ... өз ... тауып, ХҮІІ-ХІХ ғасырларда да жазба ескерткіштер
араб графикасымен жазылды. Араб графикасына негiзделген ... ... 34 ... ... Оның 28-i араб әлiпбиiне сәйкес, 4-i ... ... 1 ... 1 ... ... ... әрпі болып табылды.
Қазақ тiлiндегi дауысты дыбыстар жүйесi араб жазуында таңбамен ... ... ... ... ... белгiлерiне қарап топтастырылды: ا ,
, , ; ی , , , ; و , , , , ... ... ... ... айырылмағандықтан екi
әріппен де берiлдi. Сонда , , ... бiр ... төрт ... ... әріп-вариантта қолданылды. Оларды
графема-әріп қатынасында көрсетсек, мысалы, фонема: 1 ... 1 ... ... болады [20, 88 б.). Г.Мамырбекованың зерттеуi бойынша, дауыстылардың
өзіндік таңбаланатын жүйесi болған. Сөз ... ... ... ... ... ал сөз ... мен ... , -лермен бiрге һа арқылы
таңбаланған. Бiздің ойымызша, ... сөз ... -нің ... ... ... Ал сөз ортасы мен аяғында ашық езулiктердің позициялық
реңкi нейтрализацияланып берiлген деймiз. Дауысты дыбыстардың бiр инвариант
таңбасының ... ... кету ... жазудың кодтық қасиетiн
бiлдiрдi.
Қазақ жазуында дыбыстық мәнi бар әріпке мадда белгiсiн қойып, ... жоқ ... ... ... ... қысқа дауыстылардың
харакаттармен, созылыңқы дауыстылардың мадда белгiсiмен белгiлену тәртібiне
сәйкес келдi.
Араб жазуында мәтін әріп не буын ... ... ... тұтас көре отырып,
мағынасына қарай ... ... ... ... ... әдіске
негiзделдi. С ондыңтан алғашқы буындағы дауыстылардың ... ... ... фонемалық мәнге ие болмағанда таңбаланбауы
тұрақты нормаға айналды [21, 119 б.].
Сөйтіп, дауыстылар жүйесiнің графема-фонема ... 3:9 ... ... бiр ... ... ... ... қиындық тудырғаны рас.
Мысалы, ор, өр, ұр, үр сипатты түбірлер ... ... араб ... ... ... ... араб графикасының
дәстүрін, сипатын сақтаған, яғни араб тiлiнің ... ... ... ... ... ... ... тілінде пайдаланылды. Сонда араб
графикасына негізделген қазақ жазуы ... ... мен ... ... ... ... оған параллель жатқан жүйе болды. ... ... ... ... ... бар ... тiлдің тұрпат межесiн
белгiлеген графикалық жүйе болды [22, 269 б.]. Ал ... ... әріп ... 20 ... Мұндағы 3 әріп шеттен енген ... х, ф, ч: ... ... хош [23, 53 б.]. Араб ... ... ... жазу ... ... ... ... бұл қатардың кейбiреуi қ әрпіне көше бастайды: қабар, қан [23, ... - у мен, - тс пен ... Сөз ... ... ... вариантымен айрылып отырды. — /нк әріп тiркесiмен берiлдi. ... [ч] ... ... ... ... ... ... бойынша, фонемасының сөз басында парсылық
/пе/-мен, сөз аяғында ... ... сөз ... ... /ба/, ... ... ... [20] жүйесi қатаң. Бұдан сөз аяғы қатаң [п]-мен аяқталмайды
дегендi бiлуге ... ... ... сөз ортасында /ба/-мен,
бiрге /ве/-мен де берiлуiн интервокал позициядағы бәсаң вариациясын
бiлдiруi деп ... ... араб ... түпнұсқасында болмаған дыбысының әрпі өзге
әліпбиден (парсы) алынса да, толық өз функциясында жұмсала ... ... ... ... да ... ... кейде орнына ғ
әрпі пайдаланылған. Сол себептi басқа тiлден енген сөздердегi -к ... ... ... ... ... акроном, дәркер)’4 емке, крек
[23, 536.]. Ч әрпі өзге графикадан ... щ ... екi әріп ... ... ... бiрi қолданыла
берген, ч әрпі қатаңмен iргелес келгенде де, дауысты, үндімен iргелес
келгенде де ... ... аз ... ... елчi. Орыс ... ... 3 түрлі дыбысталуына сай, бiресе у мысалы, бiресе б таңбасымен
(чинобник, бистафка), бiресе ф әрпімен берiлдi ... ... ... емлесiндегi бiр ерекшелiк ерiн үндестігiнің басым берiлуi,
тiптi қосымшаларда да таңбалануы болды. Мысалы, болұс, ... ... ... [23, 466.]. Яғни, ерiн үндесімi позициялық өзгерiстi
бейнелеген фонетикалық ... де ... ... ... оғыз-қарлұқ
архаикалық элементiнің де дәстүрін сақтады, мысалы: оқұт, ... ... ... К. Жалайырдың еңбегiнде ... ... ... ал ... ерiндiк варианты мүлде кездеспейтiнiн
айтады [21, 1196.].
Бұл тенденцияны орта түркі шагатай тiлiнің орфографиялық ... ... өз емле ... ... шыға ... деп ... ... үйлесiмсiз бірыңғай вариантпен жазылуын
Г.Мамырбекова инвариант-вариант ... ... ұяң ... ... ... да, ... тілде үйлесiм варианттарымен дыбысталғаны ... ... ... ... мазмұн межесi (мысалы, көптiк жалғауының
қазақ ауызша тілінде 9 варианты бар) бiр ... ... сай ... таңбалық сипатын көруге болады: / .
Сөз болып ... жазу ... ... ұстанымға негiзделдi.
Дегенмен, ерiн үндестiгiнің позициялық түрленiмiнің таңбалануы, орнына,
халқыңыз, көңлүме ... ... ... ... ... ... жазылуы, интервокал позициядағы ... ... ... ... ахшар) берiлуi, /қ/, /ғ/ әріптерiнің жуан
дауыстылармен iргелес жазылуы [21, 1196.] араб жазу ... ... ... тән жазу ... түзілiп келе жатқанынан хабар бердi.
Бiздің ойымызша, араб ... ... ... ... ... ... (Г.Мамырбекованың анықтауы) таңбалануы,
қысаң дауыстыдардың таңбалануы, жазу теориясына, жазу экономикасына сай,
болашақтағы жазу ... үшін ... ... ... ... ... бұл бөлімде бiз араб графикасына негізделген қазақ ... ... мен ... ... ... кейбiр ерекшелiктерiне
пiкiрiмiздi бiлдiрдік. Себебі араб графикасына ... ... ... жазуының тарихында елеулі орын алатын кезеңді қамтиды.
3 Орыс графикасына ... ... ... ... (ХIХ ... ... ... тiлiнің дыбыстық жүйесiн берудегi қолайсыздығы,
омографтардың көбейiп кетуiнен мәтін мағынасын түсiну ... ... ... ... Бірақ генетикалық жағынан туыс емес
тiлдің жазу жүйесiн жазу дәстүріне енгiзу ... ол ... ... ... ... ... Сондықтан А.Байтұрсынұлы қазақ халқы үшін
жазуды жөндеудің бiр ғана ... ... ол ... өзгертпей, әлiпбидi
жетiлдiру жағы болғаны белгiлi. Бұл қазақ жұртының өзге ... ... өз ... төл жазуын ойлап тапқанмен бiрдей ... ... ... ... ... ... ... дейiн үлкен күш, табанды бәсекелестiк қажет болды. ... ... ... ... бере алатындай жағдайда болса да, бiрiншiден,
жалпы араб графикасынан бас тартуды ұсынғандар қатары көп ... ... ... ... ... саясатының есебiнен орыс жазуына көшу бағыты
шығып қалып едi. 1876 жылы қазақ жазуын орыс ... ... ... ... ... саясаты дәрежесiнде мықтап қолға алынады” [24, 66.].
Орыс графикасына ... ең ... ... ... ... ... Н.И. ... әліпбиiндегi қазақ тiлiнің өзiне тән
дыбыс дауыстылардың таңбалары мынадай ... ǎ – , ǒ – , у – < ү>, ... і, – ы – , н – , к – , г – . ... ... он ... ... алғанымен, орыс әліпбиiндегi е, в, и, ф, ц, х, ч, щ, ъ, ь, ... я ... ... тiлi ... ... тән емес ... таңбаларын)
қолданбады. Н.И.Ильминскийдің бұл жазуына кезiнде В.В.Григорьев тарапынан
арнайы сын айтылған едi. Онда В.В.Григорьев араб жазуы сiз ... ... ... емес ... “Но ... прежде всего, даже и в
отношении к арабской азбуке: зачем обижать ее, а вы, я ... ... ... паче ... ... ... әліпбидi алған соң оны не ... ... не сол ... таңбаларының шегiнде ғана пайдалану керек
деген.
В.В.Григорьев қазақ тiлiнің консонантизм жүйесiне араб графикасының 19
әрпі ... едi, ал сөз ... ... ... 3 ... (к, ғ, ң) ... 2 әріптi (w, j) ... ... ... “Находите вы еще в
киргизском языке особое тонкое а ... ... ... ǎ. Я ... ... а по тождественности своей с тонким глухим е, можеть быть безо всякого
неудобство изображаемо буквою э” [25, с. 165] деп қате пiкiр ... ... ... , ... г ... , , ... ... себебi бұлармен iргелес келген дауысты таңбасы жуан-жіңішке
оқылуын айырып тұрады, жүген, кереге, ... қол ... ... оқу
мүмкін емес дедi. Ң фонемасын нг немесе н деп бергендi дұрыс көреді және ... ... ... j таңбасын алып қажетi жоқ екенiн, сондай-ақ [иа]
тiркесiн я, [йе]-е, [иы-йы, [йi] (ий), [йо]-йо деп ... ... я, ю, ... орыс сөздерiн оқығанда оңай болу үшін, және әріп үнемдеу ... ... ... ... ... ... [jе] деп табады.
Оқымысты тарапынан осындай сынға ... ... ... ... ... әліпбиiнің қазақ тiлi дыбыстар жүйесiн белгiлеуде
бiрнеше артықшылығы бар. Ғалым түзген графикада е графемасы сөз ... ... [jе], ... [й] ... және жуан [е]-нi ... Және
I-буындағы ерiндiктен кейiн [ө]-нi бiлдiредi: [тŷсцр]. Н.Ильминский ә әрпі
(д) тек араб, парсы және Бөке, өтеке ... төл ... ... келiп, тiлде жіңішкеру бағытының күшейгенiн ескертедi. Ғалым , ,
- дан ... , , ... ... ... ... ... [бяiтйдi]. Сондай-ақ дыбысының да ... ... ... ... ... бяiда, оiлдды, баiліқ.
Сонда автор әліпбиiндегi дауыстылардың әріп-дыбыс қатынасы төмендегiдей:
а [а] [ә], е [э] бер, [й] ... [ө] ... [jе] ... о [о], [уо], ... ы [ы], [i]; у [ұ], [ү]; а [ә], i [i], о ... ... таңбасы мынадай болды: п, б, м, w (у), т, д, н, ж, з, ... р, л, з (й), қ (к), ғ (г), к, г, нь (ң). Н.И. ... , ... басқа дауыссыздарға қарағанда ерекшеленетiндiктен жеке-жеке әріп
арнадық дейдi, сондай-ақ , фонемалары жіңішке тiлалды ғана ... ... ... ... ... ... ... морфонологиялық
алмасулардың таңбаланатынын көрсетедi: - ... ), ... ... - ... - жене о (кiмнен; мен(д)ен-
менен). Ал сөз басындағы л, р ... ... ... ... де ы, ... жазу дұрыстығын оларға күшейткiш буын лап-лас, рап-рас деп емес,
ып-рас, ып-лас болып жалғанатынына негiздейдi.
В.В.Радлов та езiнiц 1870 жылы ... ... ... народной
литературы тюркских племен Южной Сибири и джунгарии” деген хрестоматиялық
материалдарын орыс графикасымен жазганы мәлiм. ... ... ... ... ... i, ... белгiсiмен, -ны таңбасымен, [дж] дыбыс
тiркесiн – п ... және ... ... ... ... берiлуi
болып табылады.
Б.Әбiлқасымов архив деректерi Н.И.Ильминский мен В.В.Радловтың қазақ
тiлiне икемдеп жасаған әліпбилерi Ресей университетi ... ... ... орыс ... ... ... керек деген ұсыныстар
басым болғанын көрсеттi дейдi. Оған мына дәлелдер келтiрiлген дейдi автор:
1) тiлдің ... ... бере ... ... ... бiр де бiр жетiлген
алфавит жоқ, бiрақ одан тiлге келген қиындық байқалмайды; 2) араб әліппесi
түркi ... ... ... ... де, осы алфавитпен олар
осы кезге дейiн пайдаланып келдi; 3) ... ... үшiн ... ... орыс ... араб ... карағанда, осы күйiнде де қазақ тiлiне
әбден жарайды [26, 27 б.].
Бiрақ В.В.Радловтың Қазан ... ... ... тарих
этнография когамының мәжiлiсiнде жасаған баяндамасынан кейiн орыс ... ... ... ... ... ... ... деген пiкiр
қалыптасқанын көремiз [26, 28 б.].
Ы.Алтынсаринның “Қырғыз хрестоматиясының” ... ... және ... графикасының мынадай таңбалары пайдаланылған: д ,
я , у , н , к , у , и жене (iй), г , i , ү , ... [27]. ... г-, , к , ... төрт ... ... ... i және и екi ... де белгiлендi (кiйиз,
тiйме, адгiлдик), кейде и нi де бердi. У әрпi [‘у] ... ... ... ... шоiу), уу тiркесi де пайдаланылды (ачiуума). Сондай-ақ [е]-
мен қатар келген [у] я ... ... ... ... Сонда
ЪI.Алтынсарин әліпбиiнде -, - фонемалары ... ... ... ... ... ... ... таңбаланып отырады: болду, оку, окуулук, току, кяннцн-
кянгц, дянйц, кццялгц, цнцр, бяйрцгямц, ... ... екi ... буын ... ... езулiктер жүйелi түсiрiлiп отырады: тлек, коблан
ды, даншпан, ыклас, мнау, ... ... ... ... кшi, ксi; сөз
аяғында б қолданылады: талаб, коб.
Соңғы орфографиялық ерекшелiктерге қатысты дУГ-нде қысаңдарды түсiрмеу,
“у, iй орнына бiр ... жазу ... (ДУГ 1899 Х 22,23). ... жiңiшкерту
үшiн кей жерде ь таңбасы да жазылған (ел-әль). Шәкiртi ... ... ... түрде орыстан өзге халықтар жазуын орыс
графикасына көшiру туралы заң (положения) 1906 жылы 31 ... ... ... ... оған қарсы шығушылардың пiкiрiнен ... ... ... осы ... ... 1910 жылы июньде Петербургга әдейi
кеңес шақырады. Жергiлiктi халықтан уәкілдер ... бұл ... ... көп жерiне өзгерiстер енгiзiлiп, орыс жазуы тек
ресми документтер мен ... ... ғана ... болсын деген
шешiмге келедi” [26] дейдi Б.Әбілқасымов. Революцияға ... ... ... тiлi ... графикасы мен емлесiн зерттеген проф. ... ж. ... 1917ж. ... ... Клапрот сөздiгi, Е.Бокиннің және
«Қазақша-орысша сөздiгi» орыс ... ... мен ... ... ... [28, 102- 107 бб.]. ... орыс ... негiзделген
қазақ жазуы ресми iс-қағаздар стилiнің тұрпат межесiн ғана таңбалады
деймiз.
4 А. Байтұрсынұлы ... төте ... ... ... ІХ-ХІ ғасырлардан-ақ алып келе ... араб ... ... ... ... ... ... кемшіліктен арыла
алмады. Тіліміздегі дауысты дыбыстарды таңбалауда араб ... ... ... ... ... толық беру мүмкін болмады.
Дауысты дыбыстардың сөз ... ... ... маңызды қызмет
атқаратынын айтып жатудың да қажеті шамалы. Ал араб ... ... ... дауысты дыбыс қазақ тілінің вокалдық ерекшеліктерін бере алмады.
Мұндай кемшіліктер сол кезеңдегі баспасөз беттерінде жарияланып, ... ... бір ... ... ... мәселе етіп көтерді.
Бұл мәселені шешуге қазақ халқының ағартушысы, қазақ тіл білімінің
негізін қалаушы, ... ... ... ... А. ... ... ... Қазақ тілінің дыбыс жүйесі мен оны таңбалайтын әріптер
туралы пікірлерін ғалым 1912 жылдан ... ... ... мен ... ... ... бастайды. «Айқаптың» 1912 ... ... ... ... атты ... ... жазып, онда қазақ
дыбыстарын білдірмейтін араб ... ... ... енгізбеу
керектігін, сөздің тұтас жіңішкелігін ... үшін оның ... ... таңба қою қажеттілігін дәлелдейді. «Қазақ» газетінің 1913 жылғы 34-
інші және әрі қарайғы ... ... ... деген үлкен мақала
жарияланып, онда ... ... ... ... ... ... ... қарайға ізденістерінде араб графикасын қазақ жазуы үшін былайша
лайықтап алуды ұсынады: 1) араб алфавитіндегі жуан ... ... 2) ... ... ы, е, и, о, ұ, у ... ... таңба
белгілеу, 3) к, г дыбыстарынан басқа дауыссыз дыбыстармен келген сөздердің
жіңішкелігін білдіру үшін сөздің алдынан дәйекші таңба қою.
Енді ... ... төте ... ... ... ... ... әліпбиiнде 24 әріп болды.
Ал дыбыстың саны, ғалымның өзі айтқандай - 43. ... ... (а, о, ... е) ... 17-i (б, п, т, ж, ш, д, р, з, с, ғ, қ, к, г, ң, л, м, ... 2-i (у, й) ... ... таңбасы. Ал фонеманың 9-ы (а, ә,
о, ө, ұ, ү, ы, i, е) дауысты, 34-i (б, б’, д, д’, п, п’, т, т’, ж, ж’, ... р, р’, з, з’, с, с’, ғ, қ, к, г, ң, ң’, л, л’, м, м’, н, н’, у, у’, ... ... ... ғалым тiл дыбыстарын бiр жарым есе аз әріп ... өз ... ең ... ... ... ... Әліпби теориясында
әріп саны фонема санынан аз ... ... жазу ... ... ... ... А.Байтұрсынұлының төте жазуы деп бiлемiз. ... ... ... ... ... тiл үндесімi жетекшi ... ... ... ... ... ... сипат бередi.
Сөйтіп, өзге түркі тiлдерi iшiндегi қазақ тiлiнің дыбыстық ерекшелiгiн
анықтап, ... ... ... ... жуан, не бірыңғай жіңішке
айтылатыны басқа дыбыстық зандылықтарға қарағанда жаппай камтитын ... ... Және ол ... ... саны аз ... болатынын бiледi. Осы белгiлердi байқай отырып, ғалым 43 дыбысты
мүмкіндiгiнше аз ... ... ... дауысты дыбыстар сөздің жаны
есебiнде, дауыссыз дыбыстар мен ... ... ... ... ... Тәндi жан қандай билесе, дауысты дыбыстар басқа дыбыстарды сондай
билейдi; яғни дауысты дыбыстар жуан ... ... я ... ... да ... ... Дауысты дыбыстар жіңішке айтылса, ... да ... ... ... ... ... дыбыстардың жуан-
жіңішке айтылмағын белгiлеп айырсақ, басқа ... да ... да ... Дауысты дыбыстар а, о, у, ы осы тұрған күйінде
жуан айтылады, мысалы: аз, оз, ур, ... ... ... ... орнын
айыратын белгi аламыз ()-нi дәйекшi. Бұл белгi сөздің алдында ... ол ... ... ... ... яғни бұл белгi тұрған
соң, сөздің iшiндегi дауысты дыбыстарды жіңішке айтамыз. Дауысты дыбыстар
жіңішке ... ... ... ... ... я жарты дауысты
дыбыстар да жіңішке ... ... ... ... тұр-түр, жоны-
жөнi. Жiңішкелiк үшін жалғыз ғана белгi алып, 43 түрлі дыбысты 25 белгiмен
дұрыстап ... ... [100, ... ... ... , , дыбыстарының ... ... ... ... белгiлi. Бұған араб графикасындағы ү, ұ,
у, о, ө дыбыстарына бiр таңба арналуы себеп ... ... ... ... ... ... ... жуан-жіңішкелiк (ұ-ү, о-ө)
дифференциалды белгiсi және ерiндiк реңкi ... ... ... орталау
белгiлерi бар. Сондықтан олар сөзайырымдық, сөзтанымдың ... ие ... ... ... ... ... бұл бес ... үш
таңба арнайды. Олар жуан-жіңішке белгiсi арқылы ажырайды.
/ү/ ... /о/ және ... ... “о мен ү ... зор ... керек. Бұлардың жазылуы ұқсас
болғанмен, айтылуы ұқсас емес. Қой ... ... үй ... ... ... ... болса, айтылуы һәм сондай басқа. У көмескi айтылса
да, қалдырмай жазу керек. У тұр, жұрт, құм деген сөздерде ... ... ... ... ... естiледi, сол дыбыстың белгiсi. Бұл ... ... ... ... үстiне () қоямыз. У-ны оқығанда iюм оқытқанда сол естiлген
қалыпта айтарға тиiс” [29, 326 б.] деген. Бірақ сонда да мен ... ... ... ... ұқсайды: “у - азу, iару, жабу деген сөздерде
з-ның р-дың, ... ... ... ... ... У, Ұ-сөздің бас
буынында қысқа һәм көмескі естiледi. Құрау, жул’щ, лургаi ... ... ... ... ... ұзын, Жом анық айтылады. У- дан у-ны
айыру керек. Қысқасы сөздің баскы ... у ұзын Жом анық ... ... ... ... ... буун, бууаз дегендей. (у)-ды (у) дан ... ... () ... ... (у) ... ... жазылуы ұқсас болғанмен,
айтылуы ұқсас емес” [29,383]. Проф. М.Жүсiпов ... ... ... төрт түрі (ы, i, ый, iй) ... ... төрт түрлі (у, у, ... ... бар ... Оған А.Байтұрсынұлының у бар дерсiз, жоқ. Ол уауға
сақiн болады” дегенi дәлел. “Ал сөз ортасында, я ... анық Жом ... ... екi /ұ/ ... тиiс. ... ... туыс ... сөздерде.
Басқа түркі тiлiнде екiншi ұ орнына ғ келедi. Мысалы, ... ... ... б.] деп ұу, үу ... ұұ, үү ... беру ... ден ... Сөз
басында айтылса, екi таңба сөз аяғында ... ... де, ... /у/ ... ұсынады [29, 383 б.]. ... ... ... ... ... Бұдан А.Байтұрсынұлының объектiнi бiр деңгейде, объективтi түрде
сипапайтынын көреміз. Мысалы, ашулану деген сөздегi ... ш әрпі ... ... ол ашу ... соңғы буында тұр деген сияқты.
М , фонемаларының орфограммасы туралы ... өз ... жөн: ... ... тары деген сөздерде н-ның, л-дың, р-дың
соңынан естiлетiн дыбыстыц белгiсi. ... ... ... ы-ны ... ... ... бар-жоғы еленбейтiн орындарда жазбаймыз. Мысалы қн, қр,
рн, жлм, жлтр деген сөздердің iшiнде - ның ... аз ... ... деп те ... ... Бұл ... /ы/-ны жазғанда да жазбағанда
да осылай оқимыз. Жазбағанда оқылуымызға кемшiлiгi болмаса, оны жазуға да
қажет жоқ. Қаны, ... малы ... ... ы-ны ... ... оқи ... ... аяғында ы жазу қажет. Сөз басында ы-ның өзі жазылмаса да,
сүйенiш харпi алиф ... ... сз/а/ ... ынтың, (/ыргсщ. “ ... ... ... мәнi ... ... ... оқуға зияны тимесе,
үнемдеп жазу принципiн осы дауысты таңбасына қатысты айтқан.
Ал жарты дауысты ... ... ... ... тек
дауыстылардың жанында ғана айтылады. Қай жерде /й/ ... оның ... ... ... ... дедi. ... /й/-дің алды, артынан да ы естiлсе,
алдыңғысы жазылмайды да, соңғысы жазылатынын көрсеттi, мысалы: қиын, ... киiк [29, 327 ... “е ... ... бас ... Мысалы, ер, ерiк, еркiн,
мен, менің, менiкi, ерке, серке, келеке. Қосылмайтын харiфтердің ... ... () ... ... кіре, тiзе, керек, кедей сияқты ... ... ... () ... ... бұл ... ол болмаса да
жіңішке айтылатын дыбыс” дедi [29, 328 б.]. ... ... /е/ ... үш мәнi бар ... ... ... (й)ерік, (й)еркін
е ... ... ... ... келэке.
кiре, кедей, керек.
Жалпы, ғалым дауыстылар жүйесiнің таңбалануын былай бөлген. Бiрiншi,
дыбысына қатысты жазу ... ... ... ... ... ... ... керек, өйткені сөз мағынасына әсер етедi. ,
қысаң ерiндiктердің таңбасы сөз ... ... түрі ... ауыстыру. Үшіншi,
и дыбысына екi таңба алу.
А.Байтұрсынұлы әліпбиiнде , , , ... ... бар. ... оның ... “ц, г ... жуан ... ... көнбейдi. һәм дәйiм жіңішке айтылады, жуан айтуға келмейдi.
қ мен ғ жазылған ... ... ... ... оны ... бұл
хәріптер жіңішке айтылмайды. к мен г алдында дәйекшi ... ... да ... ... ... [29, 329 б.] деп ... жазу ... бiр өзгешелiгi орнына ч әрпінің
қолданылуы. Оның себебiн А.Байтұрсынұлы былай ашады: ... дан ... ... олай болғанда ш әріпiнің түрі де ... ... ... ... Осы ... ... ... тiлiнде /ш/ хәрпі алынбай /ч/
харпi алынды. Мұны ... ... аз, ... көп. ... екiнші, үшінші,
бесiншi һәм басқа сондай /ш/ келетiн сөздердi екiнчі үшінчі бесiнчі ... ... ... ... ... ... ... мынау
боларға: ш араб тiлiнде с-ға жақын дыбыс боларға керек, ... ... ... ... с орнына жұмсалады. Мысалы, бас-баш, тас-таш, қас-қаш
деген сөздерде” [29, 329 б.]. ... ... ... араб тiлi мен ... ш - с сәйкестiгiнен, дыбысын ч әрпімен таңбалап айыруға
болады. ... ... тiл үшін ... нәрсе. Олай болса, ... ... ... ... жоғалту емес, ол дыбысқа жоқ харiптi iздеп табарға
керек. Ол жалғыз бiзде емес, өзге ... да ... ... бола тiлдi
бұзбайды, тiлге бола харiптi бұзып өзгертедi” [29, 388 б.]. Бұл Һ ... ғана ... ... ... да, әріп ... ... ... пiкiрiне
келедi.
ХХ ғасыр басында қазақ тiл дыбыстарының инвентарiн анықтау қиындығы
А.Байтұрсынұлының ... ... ... ... тапқаны ақиқат. өзге
графиканың (араб графикасы) әліпбиiн ... ... өз ... ... ... әрекеттің, төл дыбыстарды өзге тiл әліпбиiнің құрсауына
байлап беру қаупiн төндiретiн едi. ... ... араб ... ... үшін ... жоқ, араб ... арналған әлiппе сондықтан араб
графикасына негiзделген әліпби қазақ тiлi ... ғана ... ... ... ... оқымыстылардың , , фонемаларын жарты ... ... ... жоқ ... көзқарастарына пайымды қарсылығын бiлдiрдi
[29, 388 б.].
Ғалым дәстүрлі жазба ... ... туыс ... ... ... ... яғни атасыға, атыға, қолыға орнына ... ... ... ... ... көрді. “Хасыл кәләм менің ойым: сөз ... ... ... яғни сөз ... қай ... естiлсе, сол дыбыстың әрпін
жазу, естiлген дыбыстың әріпi жазылмай басқа әріп жазу керек болса, не үшін
ол керектi ғылым наху я ... сарф ... ... ... [29, 382 б.]
дейдi. Сондықтан ғалым ... ... ... ... ... жөнделмесе
емледе ала-құлалық басталады. Ал “әліпби деген асылына адам акылы жетпейтiн
нәрсе емес. Әлiпбиде бiрден мәдениет түрінің төбе ... ... ... бiлместей айрықша қасиет те, жасырын сыр да болмасқа тиiс” [29, 400
б.] деп ... араб ... ... жазу ... ... барлық түркі
халықтарына ортақ бiр ғана вариантын (инвариантын) жазып, әр халық ... ... ... ... оқып ... ол ... ерекшелiгi көп
бiр тiл iшiндегi әдеби норманың азыуы сияқты болды. Ендiгi жерде әр ұлттың
дербес жазу-сызуы ... ... жазу ... ... қажетi жоқ екенiн
сезген А. Байтұрсынұлы: другие тюркские ... не ... ... с
происхождением слов, а должны считаться с ... с ... [29, с.418] дедi. ... ... ... қалған варианттарының
орнына жазу қараймын, сөйлейтмін деген соң бараймын болмаса, малдай, малда
деген соң ... ... деп, ... маллар, нанлар, атлар ден неге
жазбаймыз дегенмен бiрдей” [29, 396 б.) деп, тiл ... бiр ... ... ... Ал ... ... адам жазылған, я басылған
сөздi әрпіне қарап оқымайды, бүтін тұрған сугiретiн танып ... ... ... ... ... анау ... ... сияқты әр сөздi тұрпатына
қарап танып айтады” [29, 412 б.] дегенiн тiлдің ... ... ... ... ... ... өзгерiстерiне сай жазу емлесiн өзгертудiд
перспективасы жоқ деп түсiнемiз.
Жалпы, А.Байтұрсынұлы әліпбиi ... ... ... ... бұл жазу жүйесi тұрпат межесi тұрғысынан жалпы халыңтың тiлдiң бiр
формасы болын табылатын ауызша ... ... ... ... ал ... ... тiлдің мағыналық бiрлiктерiн белгiледi” деген сөзiнің
маңызы бар [4, 269 ... ... ... ... ұсынылып, “Айқапқа”
жарияланғаннан кейiн зиялы қауым тарапынан ... ... ... ... ... көрді. Мысалы, Е.Мусин А.Байтұрсынұлының қазақ
тiлiнде бес дауысты бар деуi қате, дыбыс тоғыз, әрпі ... десе ... ... мен ... ... жүйесiнің шегарасын айыруды талап еттi. Және /ы/ әрпі
туралы: Ы харпiн сөздің аяғына ғана жазын, басқа жерде ... деуi ... емес пе? /Ы/ ... керегi болған сияқты басқа жерлерiнде де керегi
болса керек” деп, ы-ны барлық буында жазуды дұрыс көредi.
Ал ... ... екi ... менi бар ... ... ... ... дыбысқа әріп белгiлеу, ол әліпби болса, екiншiсi сол әріптердi қалай
қолдану, ол емле болын ... деп ... ... осы ... ... оны өзгертудің қажетi жоқ деп санады. Ш.Жияшев деген ... ... 24 ... ... ... әріп араб жазуындай 28
болу керек, оны өзгертудің қажетi жоқ деп ... ... ендi бiр ... и, у ... ... ... қарсы көзқарас
айтылады. Сондай-ақ алғашқы буындағы қысаңды түсiрiп жазуды ұсынады. оны
былай түсiндiредi: “Бикеш, бауыр ... ... и, у ... ... ... жазса керек дейдi екi харiппенен. Бiздің пайымымызша, айтылған и,
у-дың орнына екi хәріп жазу дұрыс емес, пышақ, кiсе ... ... ... ... соң ... әуез бағзы харакет харiптерi жазылмаса керек”
[30].
Сөйтіп, А.Байтұрсынұлының қазақ ... мен ... ... ... ... әріп-дыбыс қатынасы, , , , ... ... ... ... ... негiзгi
принциптерi айқындалды.
А.Байтұрсынұлы әліпбиi мен емлесi арнайы ... ... болу ... бiз ... ... жазуының хронологиялық тәртібiн сақтау үшін және
онтогенездiк дамуын ... ... ... ... шолу ... А.Байтұрсынұлы реформалаған қазақ әліпбиiнің ережелерi мен
принциптерi ... 1924ж. 12-18 ... ... ... ... “Қазақ
бiлiмпаздарының тұңғыш съезiнде” көтерiлдi [31]. А.Байтұрсынұлы,
Ә.Бөкейханұлы, ... ... ... Н.Төреқұлов,
Т.Шонанұлы қатынасқан съезде қазақ орфографиясының негiзгi принципi дыбыс
жүйесiнше болып, ал қап-қабы, доп-добы сөздерiндегi ... ... ... ... ал ... серi-серпі дегендегi дыбыстың асылы
фонемасы, бірақ қазақ емлесi дыбыс жүйесiнше б-п, қ-ғ ... деп ... [31, 25 б.]. ... қатысты баяндама
жасаған Е.Омаров қару, келу сөздерi қарұу, ... ... ... ... ... ден ... олардың қа-рыу, ке-лi-уі болып
буындалатынынан iздеу керек дейдi. ... ... тiлi ... ... жiгi
ашылып, ұ дыбысы ы-мен айтылатын ... Бұл ... ... өз ... ... ... [31, 63 б.]. Съезде мынадай мәселелер сөз болып,
шешiмiн тапқан: қысаң езулiктер ... ... ... қ-к, ... ... ... белгiленсiн, өйткені “ерқайсысы ауыздың ор
жерiнен шығатын дыбыс” (Ахмет) [31, 59 б.]; ... ... ... үндестiк заңына келмейтін сөздердi бөлiп дәйекшемен жазу қиын” ... б.] ... х, һ, ф, ш ... ... ... ш ... өзге
түркі тiлдерiнен алшақтамас үшiн ч әрпі қолданылсын [Е.Омаров] деген ұсыныс
болғанмен ... ш ... ... ә әрпі сөз ... ... үшiн ... ... паз, уар кiрме жұрнақтары жалғанғанда дефиспен
жазылсын (білім-паз, сөз-уар [31, 34 б.]) ... ... пiкiр ... ... дәйекшемен жазылып, сөз аяғындағы а [ә] ... ... ... мен ... ... екпiн қызметi пайдаланылды, мысалы,
атта жал бар, ... ... бар ... ... алты екгiiн бар, ал ат та
көлiк, өгiз де көлiк деген сөйлемде та, де ... жеке ... ... соңғысы шылау болып табылады [31, 34 б.]; қарыз, мұрын сөздерiнің
түбір тұлғасында да, тәуелдеулi тұлғасында да ы, i ... ... ... деп жазу сөз жүйесiнше де, дыбыс ... ... емес [31, 69 б.]; у, и — ... ... пiкiр-таластан, жеке
комиссия мүшелерiнің қарауынан кейiн ... ... деп ... ... К.досмухамедұлы, Н.Шагиұлы, А.Байтұрсынұлы,
М.Жолдыбайұлы), Т.Шонанұлы, ... ... и, у ... ... жатқызды; Т.Шонанұлы, М.Дулатұлы аталған дыбыстар ... бiр ... беру ... дедi, ... ... қаулысында қосар
әріппен таңбалану қабылданды.
Сөйтіп, араб графикасына негiзделген ... ... емле ... ж. Орынбор съезiнде қабылданды.
5 Латын графикасына негiзделген қазақ жазуының әліпбиi мен емле ... ... ... ... тек 1924 жылы ... ... 1913 ж. Стамбулда өткен кеңесте түрік, араб, иран жазуының бәрi
үлгі етуге пәтуаласқанмен, ... бас ... ... ... ... болған Қазақстан емес, Бүкілодақтық орталық ... ... ... ... ... Бұл жүйе қазақ тiлiнің
ерекшелiгiне әбден лайықты (тегiнде жалғыз ... ғана тән деп ... ... ... жаңа ... де өте ... өйткені араб
жазуын таңбалау табиғатына мұның еш қатысы жоқ және дәл ... ... ... үйлесiмдi” дегенмен [32, 22 б.], бәрiнен бұрын профессор
Е.Д.Поливановтың Байтұрсын әліпбиiне ... ... ... ... ... ... ... в 1924 году, я во всяком случае считаю уже
не нуждающейся в ... и ... ... шаг в ... ... ... ... с полным правом могут гордиться
киргизские деятели просвещения — сөздатели реформы, как крупным ... ... ... ... 1926 жылы 26 ... мен 5 ... ... өткен түркітанушылардың съезiнен кейiн 6 наурызда қазақ
жазуын латын графикасына көшiрудi қоса алу ... [33, 54 ... ... ... тiлiнің түпкілiктi жазуы болады деген төте жазуды латын
жазуына ауыстыруға түрткi болған бүкілодақтық түркітанушылар ... ... айта ... жөнi бар. ... съезд барша түркі халқының 600-
ден астам зиялылары, Юдахин, Н.Ф.Яковлев, А.Н.Самойлович, В.В.Бартольд,
Н.И.Ашмарин, Л.В.Щерба ... ... ... А.Байтұрсынұлы, Е.Омаров,
Н.Төреқұлов, Т.Шонанұлы, Б.Сүлейұлы тәрiздi қазақ бiлiмпаздары бас ... ... тiлi мен ... жаңа ... көтерген аса iрi тарихи
оқиға ... ... ... жазу ... ... ... ... Жирков,
Г.Шараф, А.Байтұрсынұлы, Н.Төреқұлов, Е.Омаровтар баяндама ... ... ... латын жазуына кешудi бiрiншi болып әзірбайжандар
көтергенi белгiлi. Оның ... ... ... деп ... ... әзірбайжан — 13% болса, халық сауаттылығы 1% ғана болды, бұл татар
халқымен салыстырғанда 25% ... Ал ... ... халқы 4% едi. Сондай-ақ
ғалым жазу дiнмен терең байланыста, дiнi күштi халық жаңа ... ... дедi. Бұл ... ... реформаламаған халық жаңа
графикаға әуес келедi, оңай ауысады, ал ... ... ... тiл ... көп ... ... сөзiмен үндесiп жатты.
Н.Ф.Яковлев, Жирков сынды ғалымдар араб жазуы функциясының кемiгендiгiн,
жаңа тiлдердi жаулап алу ... ... ... жаңа ... үшін латын жазуының қолайлылығын айтса, Л.В.Щерба әр халық өз
тұрғысынан шешуi, жөн деп, ... ... ... Араб ... жақтаушы
Ғалымжан Шараф Н.Ф.Яковлев пен Жирков латын графикасын дәріптегенмен, түпкі
ойы басқа, олар орыс ... де ... ... кем емес ... ... ... жүр ... съезде шығып сөйлегендердің денi латын жазуының техникалық
артықшылығы (қолдың ыңғайы, көздің көруi, ... ... бас ... ... ... ... араб әлiпбиiнің түпнұсқадан ауытқуы, оңнан
солға қарай жазылуы, баспа қиындығы, әрiптердің ... бас ... ... сөз етедi. Араб графикасын ... ... ... ... жиi жасалады (отырғандар күлiп,
даурығып, кекетiп, тыңдамауға тырысады), латын графикасын ... ұзақ қол ... ... ... төл ... ... ... халықтың жауап беруi дұрыс емес [34, 288 б.], әр ... өз жолы мен ... бар ... Орыс ... пайдаланып келе
жатқан халықтардың латынға көшу ... ... ... ... басқа сөз алған Ғ.Шараф, Алпатовтар әзiрбайжан
жазуы латын графикасының барлық ... ... ... жоқ, бар-жоғы
47-56% -ын ғана қолданады, ол латын жазуы емес, өзгерген латын жазуы, ... ... ... ... ... [34, 263 б.]. ... дауыс беру
нәтижесiнде 101 дауыс латын графикасына, 7 дауыс араб графикасына, 9 дауыс
қалыс қала отырып, ... ... ... ... ... ... түзуде басты мынадай приниптердi
ұстану тапсырылады: орыс ... ... ... ... ... заңына бағындыру, бiрдей дыбыстарға әріп алмау, диакритикалық ... ... ... ... қосар әріп алмау, жіңішке
дауыстыға таңба алмау, морфологиялық принциптi ярпақ-япрақ, торпақ-топрақ
деген сияқты сөздердің ... ... табу үшін ... ... айту
нормасын қалыптастыру, кiрме сөздердi айтылуы бойынша игеру ... ... ... ... едi, ендi ... бойынша игередi) немесе кiрме
сөздердi түпнұсқа тiлдегi айтылуы бойынша алу ... ... ... ... ... үшін әріп ... ... сөздердің соңындағы
дауыстыны қысқарту: вакансия — ваканс, пианино — ... ... ... ... сөздерде о әрпі тұрса, [о] дыбысы етiп айту.
Сөйтіп, 1927-1928 жылдары «Жас қазақ», “Тiлшi” ... жаңа ... ... сол ... ... тақырыптар жариялана бастайды.
Ең алғаш жарияланған латын әліпбиiнің ... 24 ... 1 ... ... төте жазудың жүйесiнен ажыратылады). Олар: а, Ь, с, d, е, h, g, j, ... l, m, n, о, р, q, r, s, t, u, v, у, z және ‘ ... ... ... - , у - - фонемаларын ... ... жоба ... ... - q, , - ъ етiп ... z - ... ... жазылып,
дәйекше ‘ - деген таңбасымен ауыстырылады. 1927 жылы (24.04) Мәскеуде өткен
қазақстандық студенттердің ... ... ... баяндамасында
Н.Төреқұлов жазуды ауыстыруға әлi ерте, оған он жыл керек ... ... көшу басы ашық ... болғаннан кейiн, өзiнің авторлығымен әліпби
жобасын жасайды.
Н.Төреқұловтың әліпбиiнде 28 әріп, бір ... ... а , е , i
, , о , , u , , р , b , m , f , w , t ,
ĝ , d , s , z , c , j , n

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Орхон-енисей жазуының зерттелуі12 бет
Графиканың қалыптасуы және дамуы28 бет
Ежелгі қосеөзен мәдениеті15 бет
Ескі заман ескерткіштері. орхон-енисей жазу ескерткіштері7 бет
ЖШС «КАНТ - ЭЙР»-дің шаруашылық субьектілік ұйым есебі мен бухгалтерия құрылысы98 бет
Көне жазулар15 бет
Латын тілінін тарихы3 бет
Тіл, рух туралы түсініктеме15 бет
Қазақ және түрік антропонимдерінің мәнін, олардың этномәдени табиғатына тереңдеу арқылы тарихи сабақтастығын анықтап, екі тілдегі кісі есімдерінің көне түркі негізін орхон - енисей, талас және т. б. ескерткіштеріндегі жазбалар арқылы тауып, салыстырып, ұмытылып бара жатқан көне лексемалармен тіркескен антропонимдерді жаңғырту және қолданысқа енгізу52 бет
Ұйғыр жазуы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь