Қазақстан лингвистикасындағы метафораның зерттелуі


Әpбip ұлтты, халықты танудың кiлтi, мәдениет ескерткiші – өзінің ана тiлi. Халықтың тарихын, мәдениетiн, ұлы мұрасын тiлi арқылы зерттеу – сол этнос мәдениетінің өзгешелігін, ұлттың эстетикалық таным-талғамын, шаруашылық кәсібін, мiнез-құлқын т.б. тануға мүмкiндiк бередi. Мұның өзi әлемдi тiл арқылы танудың негiзiн құрайды. Сондықтан да тiл – осы тiлде сөйлеушi халықтардың түсінicy, пiкiр алысу құралы ғана емес, Вильгельм фон Гумбольд айтқандай, «тiл – халықтың рухани көзiн бiрiктiрушi қуат, ол белгiлi бip ды6ыстар арқылы суреттелген керемет, ол осы кейпiнде және өзара байланыстағы өзiндiк ды6ыстар арқылы барлық сөйлеушiлерге түсінікті, әpi олардың бәpiнe бiрдей қуат көзiн таратушы» [1, 4 б.]. Қоғамдағы адамдардың түсінісу, қатынас құралы тiл болса, оның лексикалық құрамының негiзгi тұтқacы – сөз. Сөз – қарым-қатынас аспектiсiнде әлемдiк бейненi таңбалайтын ұғым-түсiнiктер. Тiл – қоғамдық құбылыс ретiнде адам әрекетiнiң барлық жағын қамтитын тарихи категория. Адам әpeкeтi кең көлемдi және әp тарапты болғандықтан, тiл қарым-қатынастың, пiкiр алысудың және қоғам мүшелерiнiң бip-бiрiмен түсiнiсуiнiң, ойымыздың практикалық көрiнiсiнiң құралы ретiнде де, өзiнiң құрылымы жағынан да, түрлi жақтарының өзгеру сипаты жағынан да аса күрделi құбылыс болып табылады. Тiлдiң дамуы қоғамның дамуына байланысты болғандықтан, қоғам дамуындағы әркелкiлiк тiлге де ортақ. Сөз – қоғам мен табиғат құбылыстарының, адамның рухани өмiрiнiң айнасы [2, 158 б.]. Сөздердiң мәнін ашу, қолданылу сырын сараптау, ашу, мағыналарына түсініктеме беру. Қазақ лингвистикасының елеулi мәселелерiнiң бiрi тiлдiң ғасырлар бойы табиғи даму процесiнде оның iшкi даму заңдылықтары арқылы қалыптасқан жүйелiлiгiне сүйену, сөйтiп жалпы халықтық сипат алған, өмipгe аса қажет, неғұрлым айқын сөз үлгiлерiн сұрыптап алу болып табылады. Оларға мәселен, айтылуы, қолданылуы әбден тұрақты қалыпқа түскен сөздер, фразеологизмдер, жалғаулар мен сөзжасам жүйесi, сөздердiң тіркесі, сөйлем құрау жүйесi, үндестiк заңы, ықпал сияқты тұрақтанған жүздеген тiл құбылыстарын жатқызуға болады [3, 25 б.]. Осындай құбылыстың бiрi - әлі де жалпы тiл бiлiмiнде өз шешiмiн таппай талас тудырып келе жатқан метафора құбылысы.
Қазiргi кезде ғылыми парадигманың ауысуына байланысты, яғни өзiнiң дүниетанымы мен санасы бар адам орталығындағы тiлдiң «жансыз» жүйесiне қарсы тұpғaн, метафораға деген көзқарас қауырт өзгерiп, қызығушылық арта түсті.
1. Гумбольдт В. Язык и философия культуры. – М.: Прогресс, 1985. – 400с.
2. Аханов Т. Тіл біліміне кіріспе. – А.: Мектеп, 1965. – 158 б.
3. Қалиев Ғ., Болғанбаев Б. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. – А.: Дәуір, 2003. – 245 б.
4. Қазақ тілі түсіндірме сөздігі. т. I. – А., 1959.
5. Мұсабаев Ғ., Кеңесбаев І. Қазіргі қазақ тілі. – А., 1962. – 315 б.
6. Черкасова Е.Т. Опыт лингвистической интерпретации тропов (метафор) // Вопросы языкознания. 1963, №2. – С.35.
7. Балақаев М., Томанов М., Жанпейісов Е., Манаспаев Б. Қазақ тілінің стилистикасы. – А., 1974. – 63 б.
8. Садықбеков Р. Қазақ тіліндегі сөздердің көп мағыналылығы. – А.: 1973.
9. Резуанова Ғ. Қ. Қазақ тіліндегі көп мағыналы сөздерден жасалған синонимдік, омонимдік, антонимдік қатарлар. Фил. ғыл. канд.... дис.: А., 1999. – 251 б.
10. Барлыбаев Р. Қазақ тіліндегі сөз мағынасының кеңеюі мен таралуы: Фил. ғыл. канд.... дис. – А., 1963. – 124 б.
11. Қасым Б. Сөзжасам: семантика уәждеме. – А., 2003. – 167 б.
12. Сыбанбаева А.С. Қазақ тіліндегі концептуалды метафораның қызметі. Фил. ғыл. канд.... дис.: А., 1999. – 130 б.
13. Жарықбаев Қ. Психология. – А.: Қазақстан, 1996. – Б. 128.
14. Зайсанбаева Г.Н. Метафоралы аталымдардың когнитивтік аспектісі (біріккен зат атаулары негізінде): Филол. ғыл. канд.... дис. – А.: 2004. – 136 б Байтұрсынов А. Шығармалар. – А.: Жазушы, 1989. – 302 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Г.Б. Алмабаева
Шығыстану факультеті нің 2-курс магистранты
Ғылыми жетекшісі: Авакова Р.А., проф., д.ф.н.

Қазақстан лингвистикасындағы метафораның зерттелуі

Әpбip ұлтты, халықты танудың кiлтi, мәдениет ескерткiші – өзінің ана
тiлi. Халықтың тарихын, мәдениетiн, ұлы мұрасын тiлi арқылы зерттеу – сол
этнос мәдениетінің өзгешелігін, ұлттың эстетикалық таным-талғамын,
шаруашылық кәсібін, мiнез-құлқын т.б. тануға мүмкiндiк бередi. Мұның өзi
әлемдi тiл арқылы танудың негiзiн құрайды. Сондықтан да тiл – осы тiлде
сөйлеушi халықтардың түсінicy, пiкiр алысу құралы ғана емес, Вильгельм фон
Гумбольд айтқандай, тiл – халықтың рухани көзiн бiрiктiрушi қуат, ол
белгiлi бip ды6ыстар арқылы суреттелген керемет, ол осы кейпiнде және өзара
байланыстағы өзiндiк ды6ыстар арқылы барлық сөйлеушiлерге түсінікті, әpi
олардың бәpiнe бiрдей қуат көзiн таратушы [1, 4 б.]. Қоғамдағы адамдардың
түсінісу, қатынас құралы тiл болса, оның лексикалық құрамының негiзгi
тұтқacы – сөз. Сөз – қарым-қатынас аспектiсiнде әлемдiк бейненi таңбалайтын
ұғым-түсiнiктер. Тiл – қоғамдық құбылыс ретiнде адам әрекетiнiң барлық
жағын қамтитын тарихи категория. Адам әpeкeтi кең көлемдi және әp тарапты
болғандықтан, тiл қарым-қатынастың, пiкiр алысудың және қоғам мүшелерiнiң
бip-бiрiмен түсiнiсуiнiң, ойымыздың практикалық көрiнiсiнiң құралы ретiнде
де, өзiнiң құрылымы жағынан да, түрлi жақтарының өзгеру сипаты жағынан да
аса күрделi құбылыс болып табылады. Тiлдiң дамуы қоғамның дамуына
байланысты болғандықтан, қоғам дамуындағы әркелкiлiк тiлге де ортақ. Сөз –
қоғам мен табиғат құбылыстарының, адамның рухани өмiрiнiң айнасы [2, 158
б.]. Сөздердiң мәнін ашу, қолданылу сырын сараптау, ашу, мағыналарына
түсініктеме беру. Қазақ лингвистикасының елеулi мәселелерiнiң бiрi тiлдiң
ғасырлар бойы табиғи даму процесiнде оның iшкi даму заңдылықтары арқылы
қалыптасқан жүйелiлiгiне сүйену, сөйтiп жалпы халықтық сипат алған, өмipгe
аса қажет, неғұрлым айқын сөз үлгiлерiн сұрыптап алу болып табылады. Оларға
мәселен, айтылуы, қолданылуы әбден тұрақты қалыпқа түскен сөздер,
фразеологизмдер, жалғаулар мен сөзжасам жүйесi, сөздердiң тіркесі, сөйлем
құрау жүйесi, үндестiк заңы, ықпал сияқты тұрақтанған жүздеген тiл
құбылыстарын жатқызуға болады [3, 25 б.]. Осындай құбылыстың бiрi - әлі де
жалпы тiл бiлiмiнде өз шешiмiн таппай талас тудырып келе жатқан метафора
құбылысы.

Қазiргi кезде ғылыми парадигманың ауысуына байланысты, яғни өзiнiң
дүниетанымы мен санасы бар адам орталығындағы тiлдiң жансыз жүйесiне
қарсы тұpғaн, метафораға деген көзқарас қауырт өзгерiп, қызығушылық арта
түсті.

Cөз мағынасының өзгеруi, әcipece, ауыспалы мағынаға ие болуы қазақ
тiлiнде ерекше орын алады. Көп мағыналық құбылысының даму жолдары соның
айқын көрінici. Полисемия, әдетте, сөздiң ayыc мағынасында қолданылуынан
келiп шығады. Ал сөздiң ауыс мағынасында қолданылуы тiл бiлiмiнде қандай
себептер, қандай әдіс-тәсілдер арқылы пайда болды дегенде лингвистикалық
әдебиеттерде осындай әдiс-тәсiлдердiң басты бастылары деп метафора,
метонимия, синекдоха және қызмет бiрлiгi тәсілдерін атайды. Жоғарыда айтып
өткендей сөздер өзінің табиғатынан-ақ көп мағынлылыққа бейiм келедi. Сөз
мағынасы өзгередi, дамиды: мағына аясы бiрде кеңейе түсiп, бiрде тарылады;
түрлi бейнелi мағыналар үстемелеп, бiрде сөз қолданыс тәсiлi молайып, бiрде
соны мағына туады, заман ағымына қарай, ке й peттe, сөз де, сөз мағынасы да
мүлдем жаңарады; сөйтiп сөздердiң семантикасы үздіксіз екшеліп отырады [4,
2 б.]. Проф. І.Кеңесбаев, F.Мусабаев: Сөз мағыналарының көпшiлiri
семасиологияның белгiлi заңдары бойынша жасалады. Оның бастылары: ұқсату
заңы (метафоризация); функциялық семантика заңы; бөлшектің бүтiнге ауысу
заңы; мағынаның кеңеюi мен тарауы, - дейдi [5, 45 б.]. Бұндағы уқсату заңы
дегендi – метафора тәсiлi, функционалдық семантика заңын – қызмет бiрлiгi
тәсiлi, ал бөлшектiң бүтiнге ayыcy заңын – синекдоха тәсiлi деп түciну
керек. Бұл жерде тiл бiлiмiнде синекдоха метонимияның бiр түpi дейтiн де
пiкiрдiң барлығын ескеру керек. Шындық болмыстағы белгiлi бiр сөзбен
аталған зат немесе құбылыстың белгiлерiнің кейбiреулерi көбiнесе басқа бiр
заттың немесе құбылыстың не түр, не тұлға, я болмаса қимыл
ерекшелiктерiмен, тiптi кейде олардың iшкi мазмұнымен де ортақ болады.
Метафора дегенiмiз осы белгiлердің ортақтығына, уқсастығына қарай бiр
заттың немесе құбылыстың екiншi бiр зат не құбылыстың атауымен аталуының
негiзiнде сөз мағынасының ауысуы. Қазақ тiлiнде көп мағыналықты тyғызуда
метафора басты рөл атқарады. Егер сөздiң номинативтi – тура мағынасы оның
қоғамдағы құбылысқа сай жалғыз тура атауы болып жұмсалса, сөздің
метафоралық мағынасы мүлдем басқа сипатта болады. Метафора eкi белгiмен
сипатталады. Бiрiншiден, ол семантикалық қосжоспарлықпен сипатталады. В
метафорном значении, который всегда является переносным, совмещаются,
взаимодействуют предшествующее и последующее значения слова, они
объединяются на основе какого-либо общего признака обоих сравниваемых
предметов, наиболее существующего с точки зрения субъекта речи. Екiншiден,
метафора зат немесе құбылысқа баға берушi бейнелiкпен де сипатталады.
Взаимодействие основного (прямого) конкретно-предметного и производного
значений видоизменяет и осложняет номинативную функцию слова: оно уже
слyжит не только средством наименования того или иного предмета, но также
(и в этом специфика метафоры) средством выражения субъективной оценки
предметов и явлений действительности со стороны говорящего [6, 35 с.].

Сөйтiп, iшкi немесе сыртқы ұқсастыққа байланысты атаудың ауысып,
келтiрiндi мағынада қолданылған сөздi метафора дейдi. Метафора негiзiнен
eкi топқа бөлiнедi поэтикалық және лингвистикалық. Поэтикалық метафораларды
ақын-жазушы, публицистер жасайды. Ол әр жазушының өзіндік шеберлігіне
байланысты. Оны кейде метафора арқылы жасалған оккозионализм деп те атайды.
Метафора тәсiлiмен ауыстырып айтудың бәрi бiрдей сөзде нақтылы мағына
туғыза бермейді. Олардың көпшiлiгi жеке қолдану дәрежесінде қалуы мүмкін,
ал бұдан сөздiң семантикалық құрамы өзгеріске ұшырамайды. Енді біреулері
алғашқы кезде метафоралық қолданыс дәрежесiнде көрiнiп, соңынан метафоралық
мағына ретінде қалыптасқан бірқатар полисемиялы сөздердiң көпшілігі
бүгінде образдық мәні өшіп, нақты заттың немесе құбылыстың тура атауы болып
келетін көруге болады. Сөздiң метафоралық мағынасы шешендiк сарындары өсиет
өлендерден, мақал – мәтелдерден, айтыс-жырлардан, қиссалардан, жумбақ пен
жаңылтпаштардың, ауыз әдебиетiнiң өзге де үлгiліерiнен кездеседi. Бiрақ
осының iшiнде өте-мөте жиi және әртарап түрде келiп отыратыны көркем
әдебиет стилi. Мысалы, Сөз бақпаған момын ағайынның бәрi де Қодарды
қараламады (М.Әуезов). Өмір бойы кiмге кездессе де ылғu тapқaп кеткен
базардың соңына iлiнумен өткенi ме? Өткен соң базар, қайтқан соң ажар...
Сен едiң базарым (Абай). Осы үзiндiдегi қараламады деген eтicтiк
метафоралық тәсiлмен өзiнiң тiкелей мағынасынан шығып, стильдiк жаңа ұғымда
жасалған. Метафораның ең басты стильдк ерекшiлiгi – бейнелiлiгi, ойды
бейнелi жеткiзетiндiгi. (Ол сондықтан да көркем әдебиет стилiнде жиi
қолданылады).

Ал ғылыми, кеңсе, ресми-iс қағаздар стилiнде метафора дәл мұндай
дәрежеде кездеспейдi [7, 63 б.]. Р. Садықбеков өзiнiң зерттеу еңбегiнде
Сөздiң көп мағыналығы (полисемия) мәселесiне тоқтағанда басты мiндeт
метафора тәсiлiмен ауысқан әрбiр сөздiң жеке автор қаламынан тyғaн қолданыс
дәрежесiнде тұр ма, жоқ әлде жалпы халық таныған лексикалық мағына ретiнде
көрiнiп тұр ма, мiнe осыны анықтау қажет. Осы турғыдан бiз сөздердің
метафора тәсiлiмен ауыс мәнде жұмсалуын метафоралық мағына және метафоралық
қолданыс дегеніміз не, оның пайда болу себептеріне жеке-жеке тоқталған [8].

Tүpкi тiлдерінде көптеген сөздер полисемияға лингвистикалық мeтафора
жолымен келген. Оған төмендегі мыcалдap дәлел болады: құлақ – қазан,
кәстрөл, мылтық, малақайдың, сондай-ақ домбыраның шекті тартып тұратын
құлағы. Бұл сөздің негізгі мағынасы – есіту мүшесі, ал қалғандары сыртқы
тұлға не орналасуы жағынан ұқсастыққа негізделіп пайда болған. Ауыр сөзінің
негізгі мағынасы салмақпен байланысты болса, белгілі бір салмақтың миға
немесе денеге күш түсіруге байланысынан – қиындық мағынасы келіп шыққан:
ауыр жүк, ауыр ой, ауыр іс, ауыр жағдай, ауыр сөз, ауыр күн. Метафоралық
мағына негізінен мынадай тәсілдер арқылы жасалады:

l.Тұлға ұқсастығы: адамның көзi, бұлақтың көзi, мылтықтың көзi, иненiң
көзi, терезенің көзi т.б .

2. Бiр түрге жататын: адамның аузы, қалтаның аузы, сөмкенің аузы,
құмыраның аузы; қолтық - адамның қолтығы, өзеннің қолтығы.

3. Кейбiр зат (нәрсе), процесс бiр-бiрiмен өздерiне тән
ерекшелiктерiмен ұқсасады. Мысалы: тұз – ас тұзы; дәм, тағам (тұзыңнан
тaтым; дәм-тұздың кепейетi ауыр болады).

4. Зат (нерсе), әрекет, жағдай бiр-бiрiне өзiнің қозғалысы арқылы
ұқсауы мүмкiн: ашылу сөзi келесi мағыналарды бiлдiредi: гүл ашылды, күн
(ауа-райы) ашылды, жuналыс ашылды (басталу), көңiл-куйi ашылды (қуану).

5. Бiр заттың екiншi бiр затқа орны жағынан ұқсауы мүмкiн. Бас:
адамның басы тарының басы, ағаштың басы, жанұяның басы, бас мақала.

6. Түсiнің ұқсастығы жағынан атаудың ауысуы: aқ (сүт, iзбес, көзге
түceтiн ноғала) ауру, қызыл (түс, ет, бала).

7. (Кейбiр зат (нәрсе), жағдай, әpeкет қасиеттерiнiң атауы ұқсастығына
қарай ауысу: жылы сөзi - дауыс, тaмақ, жүз; ашық: есік, аспан, алаң; ыстық:
шай, махаббат, сөз, кез. Лингвистикалық метафора арқьлы мағынаны ауыстыру
жоғарыда көрсетілгендей қазақ ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу петроглифтерінің зерттелуі
Қазақ әдеби тілінің зерттелуі
Фразеологизмдердің зерттелуі
Абай тілінің зерттелуі
Көне Түркі жазуларының зерттелуі
Сөз тіркесінің зерттелуі
Ақыл-ойы кемістіктің зерттелуі
Қазақ тілі синтаксисінің зерттелуі
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі
Қазақ диалектологиясының зерттелуі
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь